Τελευταία ενημέρωση: 10/29/2025
Από το βιβλίο: Βιολογία Α΄ Γυμνασίου (Ε. Μαυρικάκη, Μ. Γκούβρα, Α. Καμπούρη), Βιβλίο Μαθητή, εκδ. ΙΤΥΕ Διόφαντος
Κεφάλαιο 1ο: Οργάνωση της ζωής
- Τα χαρακτηριστικά των οργανισμών
- Κύτταρο: Η μονάδα της ζωής
- Η οργάνωση των πολυκύτταρων οργανισμών
- Αλληλεπιδράσεις και προσαρμογές (προαιρετικά)
Κεφάλαιο 2ο: Πρόσληψη ουσιών και πέψη
- Η παραγωγή θρεπτικών ουσιών στα φυτά – φωτοσύνθεση
- Η πρόσληψη ουσιών και πέψη στους μονοκύτταρους οργανισμούς
- Η πρόσληψη ουσιών και πέψη στους ζωικούς οργανισμούς (προαιρετικά)
- Η πρόσληψη ουσιών και πέψη στον άνθρωπο
Κεφάλαιο 3ο: Μεταφορά και αποβολή ουσιών
- Η μεταφορά και η αποβολή ουσιών στους μονοκύτταρους οργανισμούς
- Η μεταφορά και αποβολή ουσιών στα φυτά
- Η μεταφορά και αποβολή ουσιών στον άνθρωπο
Κεφάλαιο 4ο: Αναπνοή
- Η αναπνοή στους μονοκύτταρους οργανισμούς
- Η αναπνοή στα φυτά
- Η αναπνοή στον άνθρωπου
| Ενότητα | Παρατηρήσεις/Δραστηριότητες | Ώρες |
|
Κεφάλαιο 1ο: Οργάνωση της ζωής (8 ώρες) |
||
|
1.1 Τα χαρακτηριστικά των οργανισμών |
Να δοθεί έμφαση:
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το διδακτικό υλικό:
Προτείνεται η δραστηριότητα από το τετράδιο εργασιών: 1.1 «Διάκριση άβιων αντικειμένων, νεκρών και ζωντανών οργανισμών.» |
1 |
|
1.2 Κύτταρο: Η μονάδα της ζωής |
Να δοθεί έμφαση:
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το διδακτικό υλικό: Εκπαιδευτικό λογισμικό Γυμνασίου για τη Βιολογία «Φυτικό και ζωικό κύτταρο. Ομοιότητες και διαφορές (κουίζ)» Προτείνονται οι δραστηριότητες από το τετράδιο εργασιών:
Εργαστηριακές ασκήσεις από τον Εργαστηριακό Οδηγό Βιολογίας Α’ Γυμνασίου: Οι μαθητές και οι μαθήτριες της Α’ Γυμνασίου, αρχικά προτείνεται να εξοικειωθούν με τους κανόνες εργασίας και ασφάλειας στο εργαστήριο Βιολογίας, τα όργανα και συσκευές ενός σχολικού εργαστηρίου, και το μικροσκόπιο ως βασικό εργαλείο σε ένα εργαστήριο Βιολογίας (σελ. 7 έως 13 εργαστηριακού οδηγού). Οι μαθητές και οι μαθήτριες αναμένεται να εξοικειωθούν με τη χρήση του μικροσκοπίου και να αναγνωρίσουν την πειραματική διαδικασία ως το μέσο απαντήσεων σε ερωτήματα που άπτονται της επιστήμης της Βιολογίας. Άσκηση: 1 – «Μικροσκοπική παρατήρηση φυτικών κυττάρων» |
5 |
|
1.3 Η οργάνωση των πολυκύτταρων οργανισμών |
Να δοθεί έμφαση:
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικό:
|
1 |
|
1.4 Αλληλεπιδράσεις και προσαρμογές
(προαιρετικής διδασκαλίας) |
Να δοθεί έμφαση:
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικό:
Προτείνονται οι δραστηριότητες από το τετράδιο εργασιών:
|
1 |
|
Κεφάλαιο 2ο: Πρόσληψη ουσιών και πέψη (7 ώρες) |
||
|
2.1 Η παραγωγή θρεπτικών ουσιών στα φυτά – φωτοσύνθεση |
Να δοθεί έμφαση:
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικό:
Προτείνονται οι δραστηριότητες από το τετράδιο εργασιών:
Εργαστηριακές ασκήσεις από τον Εργαστηριακό Οδηγό Βιολογίας Α’ Γυμνασίου: Άσκηση 4 – «Η σημασία του φωτός για τη φωτοσύνθεση» |
2 |
|
2.2 Η πρόσληψη ουσιών και πέψη στους μονοκύτταρους οργανισμούς |
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικό:
|
2 |
|
2.3 Η πρόσληψη ουσιών και πέψη στους ζωικούς οργανισμούς
(προαιρετικής διδασκαλίας) |
Προτείνεται να δοθεί έμφαση στις ομοιότητες και στις διαφορές μεταξύ των πεπτικών συστημάτων των διαφόρων οργανισμών, μέσα από τις οποίες να αναδεικνύεται η εξελικτική διάσταση.
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το διδακτικό υλικό:
Προτείνεται η δραστηριότητα από το τετράδιο εργασιών:
|
|
|
2.4 Η πρόσληψη ουσιών και πέψη στον άνθρωπο |
Να δοθεί έμφαση:
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το διδακτικό υλικό:
Προτείνονται οι δραστηριότητες από το τετράδιο εργασιών:
Εργαστηριακή άσκηση από τον Εργαστηριακό Οδηγό Βιολογίας Α’ Γυμνασίου: Άσκηση 10 – «Ανίχνευση πρωτεϊνών, λιπών, σακχάρων και αμύλου σε τρόφιμα» Ενδεικτική δραστηριότητα · Θέμα «Τερηδόνα», PISA 2009 |
3 |
|
Κεφάλαιο 3ο: Μεταφορά και αποβολή ουσιών (6 ώρες) |
||
|
3.1 Η μεταφορά και η αποβολή ουσιών στους μονοκύτταρους οργανισμούς |
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το διδακτικό υλικό:
|
2 |
|
3.2 Η μεταφορά και αποβολή ουσιών στα φυτά |
Να δοθεί έμφαση:
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το διδακτικό υλικό:
Εναλλακτικά
Εργαστηριακή άσκηση από τον Εργαστηριακό Οδηγό Βιολογίας Α’ Γυμνασίου: Άσκηση 5 – «Η μεταφορά ουσιών στα φυτά» |
|
|
3.4 Η μεταφορά και αποβολή ουσιών στον άνθρωπο |
Να δοθεί έμφαση:
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το διδακτικό υλικό:
Επιπλέον, μπορεί να αξιοποιηθεί το διδακτικό υλικό:
Προτείνονται οι δραστηριότητες από το τετράδιο εργασιών:
|
4 |
|
Κεφάλαιο 4ο: Αναπνοή (4 ώρες) |
||
|
4.1 Η αναπνοή στους μονοκύτταρους οργανισμούς |
Να δοθεί έμφαση:
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το διδακτικό υλικό:
Προτείνονται οι δραστηριότητες από το τετράδιο εργασιών:
|
2 |
|
4.2 Η αναπνοή στα φυτά |
||
|
4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο |
Να δοθεί έμφαση:
Προτείνεται να αξιοποιηθεί το διδακτικό υλικό:
Προτείνονται οι δραστηριότητες από το τετράδιο εργασιών:
|
2 |
| Σύνολο διδακτικών ωρών | 25 | |
ΣΧΟΛΙΟ 1
Οι ενότητες (Στήριξη – Κίνηση και Αναπαραγωγή) που δεν θα διδαχθούν την τρέχουσα σχολική χρονιά στην Α΄ Γυμνασίου θα διδαχθούν κατά την επόμενη σχολική χρονιά στη Β΄ Γυμνασίου.
ΣΧΟΛΙΟ 2
Προσαρμοσμένο κείμενο 1
Για τις «προσαρμογές» (προσαρμοστικά γνωρίσματα) των οργανισμών
Προς τους/τις εκπαιδευτικούς
Η «προσαρμογή» είναι μια από τις έννοιες που προκαλεί πολλές δυσκολίες στη διδασκαλία της βιολογίας. Συνήθως, οι μαθητές και οι μαθήτριες θεωρούν ότι «οι οργανισμοί (όλοι μαζί) μπορούν βαθμιαία να προσαρμόζονται σε μια αλλαγή στο περιβάλλον εάν το χρειάζονται και ως εκ τούτου να εξελίσσονται» και ότι «η προσαρμογή των οργανισμών στο περιβάλλον τους» είναι αντίστοιχη με ανθρώπινες συμπεριφορές, όπως π.χ. «εμείς προσαρμοζόμενοι στον κρύο καιρό βάζουμε το παλτό μας». Αν οι μαθητές και οι μαθήτριες ερωτηθούν π.χ. πώς τα ζώα που ζουν σε περιοχές με χαμηλές θερμοκρασίες έχουν γούνα, ισχυρίζονται πώς (όλα μαζί) αντέδρασαν σε μια ανάγκη, στην προκειμένη περίπτωση αντέδρασαν στο ψυχρό, αντίξοο περιβάλλον κ.λπ.
Οι προσαρμογές είναι ιδιότητες −δομές, γνωρίσματα, συμπεριφορές− που αποκτήθηκαν ή διατηρήθηκαν με τη φυσική επιλογή επειδή παρείχαν στα άτομα που τις είχαν, καλύτερες πιθανότητες επιβίωσης ή /και αναπαραγωγικής επιτυχίας στον ανταγωνισμό με τα άλλα άτομα σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον.
Oι μαθητές και οι μαθήτριες σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι εξοικειωμένοι/-ες με την ύπαρξη ποικιλότητας ανάμεσα στα άτομα ενός πληθυσμού. Δυσκολεύονται να αντιληφθούν ότι νέα κληρονομήσιμα χαρακτηριστικά παράγονται τυχαία (π.χ. από γονιδιακές μεταλλάξεις). Κατά συνέπεια δυσκολεύονται να κατανοήσουν ότι οι αλλαγές ενός πληθυσμού είναι αποτέλεσμα της επιβίωσης λίγων ατόμων που αναπαράγονται ως περισσότερο «προνομιούχα» στο συγκεκριμένο περιβάλλον. Αντίθετα, θεωρούν ότι στην εξέλιξη υπάρχει μία και μόνη διαδικασία με την οποία όλα τα άτομα του πληθυσμού, αλλάζουν βαθμιαία.
Για τους μαθητές και τις μαθήτριες
Η Γη φιλοξενεί εκατομμύρια διαφορετικά είδη οργανισμών που έχουν προέλθει από παλαιότερα (εξέλιξη). Οι οργανισμοί αυτοί, όπως ήδη γνωρίζετε, διαφέρουν στην εμφάνιση, στον τρόπο με τον οποίο ζουν, στον τόπο όπου κατοικούν κ.λπ. Μερικά παραδείγματα αυτής της ποικιλομορφίας φαίνονται στις εικόνες του βιβλίου: 1η: σκληρά και λεπτά φύλλα πεύκου και πλατάνου μεγάλα και τρυφερά, Εικ. 1.16, 1.17, 1.18, 1.19.
Ποια είναι η εξήγηση για αυτή την τεράστια ποικιλομορφία; Οι επιστήμονες δίνουν την εξής απάντηση: Τα διάφορα βιολογικά γνωρίσματα κληρονομούνται από τους γονείς στους απογόνους. Η κληρονομικότητα είναι η βάση της εξέλιξης. Κάποιες φορές από τύχη τα γνωρίσματα αλλάζουν ανάμεσα στις γενιές. Αν ένα νέο γνώρισμα έχει ως αποτέλεσμα ένας απόγονος που το έχει, να «ζει» λίγο καλύτερα στο φυσικό του περιβάλλον και να παράγει περισσότερους απογόνους που επίσης κληρονομούν το γνώρισμα, τότε αυτό το γνώρισμα θα διαδοθεί / εξαπλωθεί περισσότερο με την πάροδο του χρόνου. Εάν πάλι το νέο γνώρισμα καθιστά τους απογόνους λιγότερο ικανούς να επιβιώνουν και έτσι να αφήνουν λιγότερους απογόνους, το γνώρισμα θα τείνει να «χαθεί».
Ας δούμε τι συμβαίνει με ένα παράδειγμα:
1η Εικόνα: Πώς εξηγείται, π.χ. το γεγονός ότι το πεύκο έχει φύλλα σκληρά και λεπτά σαν βελόνες, ενώ το πλατάνι έχει μεγάλα και τρυφερά φύλλα; Αν παρατηρήσουμε το περιβάλλον των οργανισμών, θα προσέξουμε ότι τα πεύκα συναντώνται σε περιοχές με λίγο νερό και πολύ φως, ενώ τα πλατάνια σε περιοχές με μεγάλη υγρασία. Τα λεπτά φύλλα των πεύκων (με τα λίγα στόματα) συμβάλλουν στην ελάττωση των απωλειών αυτών των φυτών σε νερό. Είναι μια προσαρμογή (ή ένα προσαρμοστικό γνώρισμα). Θα παρατηρήσουμε ακόμη ότι και άλλα είδη φυτών, όπως η ελιά, που ευδοκιμούν σε ξηρές περιοχές διαθέτουν επίσης στενά και σκληρά φύλλα δηλαδή παρόμοιες προσαρμογές.
Οι οργανισμοί, στο συγκεκριμένο παράδειγμα τα πεύκα, εφόσον διαθέτουν κατάλληλα γνωρίσματα – προσαρμογές με τα οποία αντεπεξέρχονται στις συνθήκες που επικρατούν σε αυτήν την περιοχή (λίγο νερό), μπορούν να επιβιώνουν και να αναπαράγονται σε αυτή. Με άλλα λόγια η συγκεκριμένη προσαρμογή – λεπτά φύλλα − είναι μια ιδιότητα που παρείχε στα άτομα που την είχαν, καλύτερες πιθανότητες επιβίωσης ή /και αναπαραγωγικής επιτυχίας στον ανταγωνισμό με τα άλλα άτομα στο συγκεκριμένο περιβάλλον – περιοχή με λίγο νερό. Αν παρατηρήσουμε τα φυτά και τα ζώα στις υπόλοιπες εικόνες, εύκολα μπορούμε να καταλάβουμε πώς κάθε προσαρμογή βοηθάει τον οργανισμό να επιβιώσει. Όσο καλύτερα «προσαρμοσμένοι» είναι οι οργανισμοί στο περιβάλλον τους, τόσο καλύτερα επιβιώνουν και τόσο περισσότερους και καλύτερα προσαρμοσμένους απογόνους δημιουργούν. Αντίθετα, οι οργανισμοί που δεν είναι καλά προσαρμοσμένοι στο περιβάλλον τους, πεθαίνουν νωρίς και δεν καταφέρνουν να δώσουν πολλούς απογόνους.