Λύσεις κεφ. 1 (σελ. 11-31) – ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις κεφ. 1

Δέκα αναλυτικές λύσεις για το κεφάλαιο 1 — η έννοια της κατοίκησης και οι τέσσερις ομάδες αναγκών που καλύπτει η κατοικία, η συγκρότηση του οικισμού με τις δύο προϋποθέσεις του, η διάκριση οικισμού και πόλης με τις πέντε λειτουργίες μεγάλης κλίμακας και τους ορισμούς της Ε.Σ.Υ.Ε., η αστικοποίηση και οι αιτίες της, η σύγκριση της κατοικίας στην ύπαιθρο και στην πόλη, η στενότητα στέγασης με τα ελληνικά και παγκόσμια μεγέθη, το δικαίωμα στην κατοικία με το άρθρο 24 του Συντάγματος και τους αρμόδιους φορείς, και η αισθητική διάσταση της κατοικίας. Περιλαμβάνονται λυμένες και οι δύο ασκήσεις παρατήρησης, πόλης και χωριού και μονοκατοικίας και διαμερίσματος.

Η έννοια της κατοίκησης και οι ανάγκες που καλύπτει η κατοικία

Ερώτηση: Κατοίκηση σημαίνει διαμονή σε ένα συγκεκριμένο τόπο. Το κτίριο στο οποίο διαμένει κανείς είναι η κατοικία. Ποιες ήταν οι πρωταρχικές ανάγκες που κάλυψε και ποιες ανάγκες του σύγχρονου ανθρώπου οφείλει να καλύπτει σήμερα;

Απάντηση:

• Οι πρωταρχικές ανάγκες (§1.1, σελ. 11, αυτούσια): «Οι πρωταρχικές ανάγκες τις οποίες κάλυψε η κατοικία στην αυγή της ιστορίας της ανθρωπότητας ήταν η προφύλαξη του ανθρώπου από τις καιρικές συνθήκες και από τους πρώτους εχθρούς του, τα άγρια ζώα.»

• Γιατί δεν έμειναν εκεί οι έννοιες: «Όμως, οι έννοιες της κατοίκησης και της κατοικίας δεν έμειναν στατικές κατά την ιστορική διάρκεια. Εξελίχθηκαν, ακολουθώντας την πορεία του ανθρώπου προς τον πολιτισμό, και προσαρμόστηκαν στις ιδιαίτερες γεωγραφικές και κλιματικές συνθήκες κάθε περιοχής.»

     ΠΡΟΦΥΛΑΞΗ ─── πολιτισμός ──► ΠΟΙΚΙΛΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ
     (καιρός,           +                σύγχρονου
      άγρια ζώα)    γεωγραφία και        ανθρώπου
                    κλίμα κάθε περιοχής

• Οι τέσσερις ομάδες αναγκών σήμερα (αυτούσια):

     ● ανάγκες για ΑΣΦΑΛΕΙΑ, ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ και ΙΔΙΩΤΙΚΗ ΖΩΗ
     ● ανάγκες που συνδέονται με τη ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ του, όπως είναι το
       ΦΑΓΗΤΟ, ο ΥΠΝΟΣ, η ΑΝΑΠΑΥΣΗ, η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ, η ΥΓΙΕΙΝΗ
     ● ανάγκες που συνδέονται με τον ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ του, όπως
       είναι η ΣΥΝΑΝΑΣΤΡΟΦΗ «τόσο στο πλαίσιο της οικογένειας όσο
       και σε έναν ΕΥΡΥΤΕΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΥΚΛΟ»
     ● ανάγκες που συνδέονται με την ΕΡΓΑΣΙΑ του, με τον ΕΛΕΥΘΕΡΟ
       ΧΡΟΝΟ του ή με την ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ

  ⚠️ Παρατηρήστε την κλιμάκωση: από το άτομο (ασφάλεια, φυσιολογία) στην οικογένεια και την κοινωνία, και τέλος στην εργασία και το πνεύμα. Ο σχεδιασμός των εσωτερικών χώρων που ακολουθεί στα επόμενα κεφάλαια οργανώνεται ακριβώς πάνω σε αυτές τις ομάδες — ιδιωτικοί χώροι, κοινοί χώροι, χώροι εργασίας.

• Η πέμπτη, μη «χρηστική» διάσταση — και είναι αυτή που δικαιολογεί το ίδιο το μάθημα:

  «Ωστόσο, η κατοικία, πέρα από την ικανοποίηση αναγκών, είναι (και θα πρέπει να φροντίζουμε να είναι) και ένας χώρος όπου ο άνθρωπος ικανοποιεί, αλλά και εκφράζει τις αντιλήψεις του για το ωραίο και το καλαίσθητο.»

  Το βιβλίο το τεκμηριώνει με τις παραδοσιακές κατοικίες, όπου οι δημιουργοί τους «…μετέβαλαν σε ομορφιά τη χρεία (ανάγκη)…», κατά τον λαογράφο Κίτσο Μακρή.

• Το βαθύτερο κοινωνικό νόημα (σελ. 12): «δε θα πρέπει να αγνοήσουμε το βαθύτερο κοινωνικό νόημα της κατοικίας και της έννοιας κατοίκηση». Στην ελληνική αρχαιότητα κατοικώ σήμαινε:

     ΟΧΙ ΜΟΝΟ  διαμένω, δηλαδή καλύπτω βασικές ανάγκες μου
     ΑΛΛΑ ΚΑΙ  ΛΑΤΡΕΥΩ ΤΟΥΣ ΘΕΟΥΣ ΜΟΥ
               ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΩ ΤΟΝ ΤΟΠΟ ΜΟΥ
               ΑΠΟΦΑΣΙΖΩ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΜΟΥ

  Δηλαδή η κατοίκηση συνδεόταν με τη θρησκευτική, την αμυντική και την πολιτική ιδιότητα του πολίτη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι πρωταρχικές ανάγκες τις οποίες κάλυψε η κατοικία στην αυγή της ιστορίας της ανθρωπότητας ήταν η προφύλαξη του ανθρώπου από τις καιρικές συνθήκες και από τους πρώτους εχθρούς του, τα άγρια ζώα. Οι έννοιες όμως της κατοίκησης και της κατοικίας δεν έμειναν στατικές: εξελίχθηκαν ακολουθώντας την πορεία του ανθρώπου προς τον πολιτισμό και προσαρμόστηκαν στις ιδιαίτερες γεωγραφικές και κλιματικές συνθήκες κάθε περιοχής. Σήμερα η κατοικία οφείλει να καλύπτει ανάγκες για ασφάλεια, προστασία και ιδιωτική ζωή, ανάγκες που συνδέονται με τη φυσιολογία του ανθρώπου, όπως το φαγητό, ο ύπνος, η ανάπαυση, η αναπαραγωγή και η υγιεινή, ανάγκες που συνδέονται με τον κοινωνικό του χαρακτήρα, όπως η συναναστροφή τόσο στο πλαίσιο της οικογένειας όσο και σε έναν ευρύτερο κοινωνικό κύκλο, και ανάγκες που συνδέονται με την εργασία του, με τον ελεύθερο χρόνο του ή με την πνευματική ζωή. Πέρα όμως από την ικανοποίηση αναγκών, η κατοικία είναι και ένας χώρος όπου ο άνθρωπος ικανοποιεί και εκφράζει τις αντιλήψεις του για το ωραίο και το καλαίσθητο, όπως δείχνουν οι παραδοσιακές κατοικίες, όπου οι δημιουργοί τους μετέβαλαν σε ομορφιά τη χρεία. Τέλος, στην ελληνική αρχαιότητα κατοικώ σήμαινε όχι μόνο διαμένω, αλλά και λατρεύω τους θεούς μου, προστατεύω τον τόπο μου και αποφασίζω για το μέλλον μου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πώς συγκροτείται ένας οικισμός

Ερώτηση: Οι κατοικίες δεν παρουσιάζονται συνήθως μεμονωμένα, αλλά συγκροτούν σύνολα μέσα στο χώρο. Πώς προκύπτουν τα σύνολα αυτά και ποιες προϋποθέσεις απαιτούνται για να μιλήσουμε για οικισμό;

Απάντηση:

• Η διαδικασία, όπως την περιγράφει το βιβλίο (§1.2, σελ. 13): «οι κατοικίες κτίζονται πυκνά, δηλαδή σε μικρή απόσταση η μία από την άλλη, και οι κάτοικοί τους αναπτύσσουν μεταξύ τους σχέσεις στο πλαίσιο των εργασιακών και των παραγωγικών ασχολιών τους, καθώς και κοινωνικές σχέσεις και συναναστροφές.»

• Ο χώρος ανάμεσα στις κατοικίες είναι το κλειδί: «Ο χώρος που αναπτύσσεται ανάμεσα στις κατοικίες επηρεάζεται από το πλαίσιο αυτό και με τη σειρά του διαμορφώνεται έτσι, ώστε να εξυπηρετούνται οι κάτοικοι.»

     ΑΜΦΙΔΡΟΜΗ ΣΧΕΣΗ
     σχέσεις κατοίκων  ──►  διαμορφώνουν τον ενδιάμεσο χώρο
           ▲                              │
           └──────────────────────────────┘
     ο χώρος με τη σειρά του εξυπηρετεί και άρα ΕΝΙΣΧΥΕΙ τις σχέσεις

  Τι δημιουργείται έτσι: οι κατοικίες «συνδέονται με δρόμους ή με πλατείες», και δημιουργούνται «επαγγελματικοί χώροι και χώροι εμπορικών συναλλαγών αλλά και χώροι αναψυχής και κοινωνικών συναναστροφών».

• Η ονομασία και η ετυμολογία: «Τα σύνολα αυτά είναι οι συν - οικισμοί ή οικισμοί.» Το βιβλίο σπάει επίτηδες τη λέξη στο συν-, για να τονίσει ότι το ουσιώδες είναι η από κοινού κατοίκηση, όχι η απλή γειτνίαση.

  «Η έννοια, λοιπόν, του οικισμού συνδέεται στενά με τα κτίσματα που τον συγκροτούν και κυρίως με την κατοικία.»

• ΟΙ ΔΥΟ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ — και η δεύτερη είναι η κρίσιμη:

     ① ΠΟΣΟΤΙΚΗ: «απαιτείται ένας ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΑΤΟΙΚΙΩΝ και
        ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ που τις κατοικούν»
  
     ② ΣΧΕΣΙΑΚΗ: «Αλλά ΔΕ ΝΟΕΙΤΑΙ ΟΙΚΙΣΜΟΣ, ΑΝ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ
        ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ»

  ⚠️ Το «δε νοείται» είναι απόλυτο. Ένα συγκρότημα εξοχικών κατοικιών χωρίς μόνιμους κατοίκους και χωρίς σχέσεις μεταξύ τους δεν είναι οικισμός με την έννοια του βιβλίου, όσες κατοικίες κι αν έχει. Ο οικισμός είναι κοινωνικό, όχι απλώς κτιριακό μέγεθος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα σύνολα αυτά προκύπτουν όταν οι κατοικίες κτίζονται πυκνά, δηλαδή σε μικρή απόσταση η μία από την άλλη, και οι κάτοικοί τους αναπτύσσουν μεταξύ τους σχέσεις στο πλαίσιο των εργασιακών και των παραγωγικών ασχολιών τους, καθώς και κοινωνικές σχέσεις και συναναστροφές. Ο χώρος που αναπτύσσεται ανάμεσα στις κατοικίες επηρεάζεται από το πλαίσιο αυτό και με τη σειρά του διαμορφώνεται ώστε να εξυπηρετούνται οι κάτοικοι: έτσι οι κατοικίες συνδέονται με δρόμους ή με πλατείες και δημιουργούνται επαγγελματικοί χώροι, χώροι εμπορικών συναλλαγών, αλλά και χώροι αναψυχής και κοινωνικών συναναστροφών. Τα σύνολα αυτά είναι οι συνοικισμοί ή οικισμοί, και η έννοια του οικισμού συνδέεται στενά με τα κτίσματα που τον συγκροτούν και κυρίως με την κατοικία. Για να μπορούμε να μιλήσουμε για οικισμό απαιτείται ένας σημαντικός αριθμός κατοικιών και αντίστοιχων νοικοκυριών που τις κατοικούν, αλλά δεν νοείται οικισμός αν δεν υπάρχουν κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις μεταξύ των νοικοκυριών. Ο οικισμός είναι δηλαδή κοινωνικό και όχι απλώς κτιριακό μέγεθος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πόλη και οικισμός — τι διαφοροποιεί την πόλη

Ερώτηση: Η πόλη είναι με μια γενική έννοια οικισμός. Η έννοια του οικισμού είναι, όμως, στοιχειώδης, και έτσι δεν μπορούμε να πούμε ότι κάθε οικισμός είναι και πόλη. Ποιες λειτουργίες προσφέρει η πόλη πέρα από την κατοίκηση;

Απάντηση:

• Ο ορισμός (§1.2, σελ. 15): «Η πόλη αποτελεί έναν οικισμό κατ' αρχήν πολυάνθρωπο, που προσφέρει, εκτός από την κατοίκηση, και άλλες λειτουργίες, σύνθετες και μεγάλης κλίμακας.»

     ΟΙΚΙΣΜΟΣ  ⊃  ΠΟΛΗ
     κάθε πόλη είναι οικισμός — ΟΧΙ κάθε οικισμός είναι πόλη
     η διαφορά: ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ + ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ σύνθετες και μεγάλης κλίμακας

• Οι πέντε λειτουργίες, αυτούσια:

     ● ΟΙ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
       (κατασκευές, βιοτεχνία, βιομηχανία, υπηρεσίες, εμπόριο)
  
     ● Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ
       «καθώς η πόλη αποτελεί, συνήθως, ΕΔΡΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΩΝ
        ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΩΝ (έδρα δήμων, νομού, περιφέρειας)»
  
     ● Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΜΕΡΙΜΝΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ
       «σε μεγάλη συνήθως έκταση, μέσα από ΜΕΓΑΛΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΑ
        ΚΕΝΤΡΑ και από σχετικά ιδρύματα»
  
     ● Η ΑΝΑΨΥΧΗ, ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ
       (θέατρα, μέγαρα συναυλιών κ.ά.), ΜΕΓΑΛΑ ΑΘΛΗΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ
  
     ● ΟΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ
       «εφόσον οι πόλεις συχνά λειτουργούν ως ΚΟΜΒΟΣ των δικτύων
        διασύνδεσης μεταξύ πόλεων και περιοχών μιας χώρας»

• ⚠️ Η φράση-κλειδί είναι «μεγάλης κλίμακας». Ένα χωριό μπορεί να έχει καφενείο, αγροτικό ιατρείο και κοινοτικό γραφείο — έχει δηλαδή στοιχεία των ίδιων λειτουργιών. Αυτό που κάνει την πόλη πόλη δεν είναι η ύπαρξη των λειτουργιών αλλά η κλίμακα και η πολυπλοκότητά τους: μέγαρο συναυλιών αντί για πλατεία, νοσοκομειακό κέντρο αντί για ιατρείο, έδρα περιφέρειας αντί για κοινοτικό γραφείο.

• Η ποσοτική πλευρά — οι ορισμοί της Ε.Σ.Υ.Ε. (λεζάντα εικ. 7, σελ. 18):

     ΠΟΛΕΙΣ      οικισμοί με ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟΥΣ ΑΠΟ 10.000 κατοίκους
     ΚΩΜΟΠΟΛΕΙΣ  οικισμοί ΑΠΟ 2.000 ΕΩΣ 10.000 κατοίκους
     ΚΩΜΕΣ       (χωριά) οικισμοί ΕΩΣ 2.000 κατοίκους

  Η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη «υπερβαίνουν κατά πολύ σε μέγεθος τις άλλες πόλεις» (πηγή: ΕΣΥΕ, Απογραφή 1991).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η πόλη αποτελεί έναν οικισμό κατ' αρχήν πολυάνθρωπο, που προσφέρει, εκτός από την κατοίκηση, και άλλες λειτουργίες σύνθετες και μεγάλης κλίμακας. Αυτές είναι οι παραγωγικές δραστηριότητες, δηλαδή κατασκευές, βιοτεχνία, βιομηχανία, υπηρεσίες και εμπόριο· η πολιτική και διοικητική λειτουργία, καθώς η πόλη αποτελεί συνήθως έδρα διοικητικών αρμοδιοτήτων, έδρα δήμων, νομού ή περιφέρειας· η κοινωνική μέριμνα και περίθαλψη, που παρέχεται σε μεγάλη έκταση μέσα από μεγάλα νοσοκομειακά κέντρα και σχετικά ιδρύματα· η αναψυχή και οι πολιτιστικές δραστηριότητες μεγάλης κλίμακας, όπως θέατρα και μέγαρα συναυλιών, καθώς και μεγάλα αθλητικά γεγονότα· και οι επικοινωνίες και οι σύγχρονες μεταφορές, εφόσον οι πόλεις λειτουργούν συχνά ως κόμβος των δικτύων διασύνδεσης μεταξύ πόλεων και περιοχών μιας χώρας. Το κρίσιμο δεν είναι η ύπαρξη των λειτουργιών αλλά η κλίμακα και η πολυπλοκότητά τους. Ποσοτικά, η Εθνική Στατιστική Υπηρεσία ονομάζει πόλεις τους οικισμούς με περισσότερους από δέκα χιλιάδες κατοίκους, κωμοπόλεις εκείνους με δύο έως δέκα χιλιάδες και κώμες ή χωριά εκείνους με έως δύο χιλιάδες κατοίκους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η αστικοποίηση — από την ύπαιθρο στην πόλη

Ερώτηση: Η ύπαρξη των πόλεων αποτελεί, χωρίς αμφιβολία, ένα παλιό ιστορικό γεγονός. Ωστόσο, έως το 19ο αιώνα ο κύριος όγκος του πληθυσμού της γης κατοικούσε στην ύπαιθρο. Πώς εξελίχθηκε η εικόνα αυτή και σε τι οφείλεται η αύξηση του αστικού πληθυσμού στην Ελλάδα;

Απάντηση:

• Η αντιστροφή (§1.3, σελ. 17): «Στη διάρκεια του 20ού αιώνα η εικόνα αυτή αντιστράφηκε. Η αύξηση του πληθυσμού των πόλεων αποτελεί ένα χαρακτηριστικό φαινόμενο.»

     ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΠΟΡΕΙΑ
     έως 19ο αι.        ο ΚΥΡΙΟΣ ΟΓΚΟΣ του πληθυσμού ΣΤΗΝ ΥΠΑΙΘΡΟ
     αρχές 1960         ΤΟ ΕΝΑ ΤΡΙΤΟ των κατοίκων της γης σε πόλεις
                        που υπερέβαιναν σε πληθυσμό τους 20.000
     αρχές νέας         οι ειδικοί του ΟΗΕ: ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΑΠΟ ΤΟ ΜΙΣΟ
     χιλιετίας          του πληθυσμού της γης θα κατοικεί στις πόλεις
     2025               ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΑΠΟ 93 ΠΟΛΕΙΣ θα υπερβαίνουν
                        τα 5.000.000 κατοίκους

• Ο γιγαντισμός: «Ένα φαινόμενο που μας κάνει εντύπωση τις τελευταίες δεκαετίες είναι ο γιγαντισμός των μεγάλων πόλεων, δηλαδή η δημιουργία των μεγάλων πολεοδομικών συγκροτημάτων, όπου συγκεντρώνονται πολλά εκατομμύρια κάτοικοι.»

• Στην Ελλάδα: «Η αύξηση του πληθυσμού των πόλεων, του αστικού πληθυσμού, χαρακτηρίζει επίσης τη χώρα μας. Οι πόλεις συγκεντρώνουν τα δύο τρίτα, περίπου, του πληθυσμού της χώρας.» Η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη, η Πάτρα, η Λάρισα, ο Βόλος, η Καβάλα, το Ηράκλειο «και μια σειρά από μικρότερες πόλεις αναλαμβάνουν πρωτεύοντα ρόλο στη γενικότερη ανάπτυξη, συγκεντρώνοντας τις πιο σημαντικές οικονομικές, διοικητικές - πολιτικές και πολιτιστικές δραστηριότητες».

• Η ΑΙΤΙΑ (σελ. 19, αυτούσια):

  «Η αύξηση του πληθυσμού των πόλεων οφείλεται, κατά κύριο λόγο, στη συγκέντρωση εσωτερικών μεταναστών, που εγκαταλείπουν την ύπαιθρο και τις εκεί ασχολίες τους, μετά την ταραγμένη δεκαετία του σαράντα με την κατοχή και τον εμφύλιο πόλεμο, αναζητώντας καλύτερη τύχη στις πόλεις.»

  ΩΘΗΣΗ (push)              ΕΛΞΗ (pull)
  κατοχή, εμφύλιος     ──►  «καλύτερη τύχη στις πόλεις»
  εγκατάλειψη αγροτικών
  ασχολιών

• ⚠️ Η αστικοποίηση δεν είναι απλή μετακίνηση: «Το φαινόμενο «αστικοποίηση» των πόλεων είναι περίπλοκο, σύνθετο και αφορά μια σειρά βαθιές μεταβολές του τρόπου ζωής και των απασχολήσεων των κατοίκων. Στο πλαίσιο αυτό μεταβάλλεται, επίσης, η μορφή τόσο των οικισμών της υπαίθρου όσο και των πόλεων.»

  Αυτή η τελευταία πρόταση προαναγγέλλει τη σύγκλιση που περιγράφει η §1.4: η κατοικία της υπαίθρου προσλαμβάνει σταδιακά τα χαρακτηριστικά της αστικής κατοικίας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Έως τον δέκατο ένατο αιώνα ο κύριος όγκος του πληθυσμού της γης κατοικούσε στην ύπαιθρο, αλλά στη διάρκεια του εικοστού αιώνα η εικόνα αυτή αντιστράφηκε. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 το ένα τρίτο των κατοίκων της γης κατοικούσε σε πόλεις που υπερέβαιναν σε πληθυσμό τους είκοσι χιλιάδες κατοίκους, ενώ οι ειδικοί του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών θεωρούν ότι στις αρχές της νέας χιλιετίας περισσότερο από το μισό του πληθυσμού της γης θα κατοικεί στις πόλεις. Χαρακτηριστικό φαινόμενο των τελευταίων δεκαετιών είναι ο γιγαντισμός των μεγάλων πόλεων, δηλαδή η δημιουργία μεγάλων πολεοδομικών συγκροτημάτων όπου συγκεντρώνονται πολλά εκατομμύρια κάτοικοι, ενώ υπολογίζεται ότι το 2025 περισσότερες από ενενήντα τρεις πόλεις θα υπερβαίνουν τα πέντε εκατομμύρια κατοίκους. Στην Ελλάδα οι πόλεις συγκεντρώνουν τα δύο τρίτα περίπου του πληθυσμού της χώρας, με την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη, την Πάτρα, τη Λάρισα, τον Βόλο, την Καβάλα και το Ηράκλειο να αναλαμβάνουν πρωτεύοντα ρόλο. Η αύξηση οφείλεται κατά κύριο λόγο στη συγκέντρωση εσωτερικών μεταναστών, που εγκαταλείπουν την ύπαιθρο και τις εκεί ασχολίες τους μετά την ταραγμένη δεκαετία του σαράντα, με την κατοχή και τον εμφύλιο πόλεμο, αναζητώντας καλύτερη τύχη στις πόλεις. Η αστικοποίηση είναι περίπλοκο και σύνθετο φαινόμενο, που αφορά βαθιές μεταβολές του τρόπου ζωής και των απασχολήσεων και μεταβάλλει τη μορφή τόσο των οικισμών της υπαίθρου όσο και των πόλεων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η κατοικία στην ύπαιθρο και η αστική κατοικία

Ερώτηση: Η ζωή στην ύπαιθρο είχε άμεση συνάφεια με τις εργασιακές ασχολίες των κατοίκων, και οι κατοικίες άμεση χωρική - και όχι μόνο - σχέση με τους τόπους εργασίας. Ποιες είναι οι διαφορές ανάμεσα στην κατοικία της υπαίθρου και στην αστική κατοικία;

Απάντηση:

• ① Η ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ (§1.4, σελ. 20):

     ΑΣΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ          ΥΠΑΙΘΡΟΣ
     βιοτεχνία               γεωργία
     βιομηχανία              κτηνοτροφία
     κατασκευές              δασοκομία
     μεταφορές και διοίκηση  αλιεία
     εμπόριο, τράπεζες
     τουρισμός

• ② Η ΣΧΕΣΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ — η θεμελιώδης διαφορά:

  • Ύπαιθρος: «οι κατοικίες άμεση χωρική — και όχι μόνο — σχέση με τους τόπους εργασίας. Ορισμένες, μάλιστα, από τις παραγωγικές δραστηριότητες (επεξεργασία της σοδειάς, αποθήκευση κ.ά.) πραγματοποιούνται πολλές φορές μέσα στο χώρο της αγροτικής κατοικίας.»
  • Πόλη: «Στη σύγχρονη αστική κατοικία παρατηρείται, τέλος, διαχωρισμός της κατοίκησης από τις εργασιακές ασχολίες, οι οποίες πραγματοποιούνται συνήθως σε ειδικούς επαγγελματικούς χώρους της πόλης.»

     ΥΠΑΙΘΡΟΣ                    ΠΟΛΗ
     ┌─────────────────┐         ┌──────────┐      ┌──────────┐
     │ ΚΑΤΟΙΚΙΑ        │         │ ΚΑΤΟΙΚΙΑ │ ···► │ ΕΡΓΑΣΙΑ  │
     │  + ΕΡΓΑΣΙΑ      │         └──────────┘      └──────────┘
     │  (σοδειά,       │           ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΣ — μετακίνηση
     │   αποθήκευση)   │
     └─────────────────┘

• ③ Η ΔΙΑΤΑΞΗ ΣΤΟΝ ΧΩΡΟ:

  • Ύπαιθρος: «διατάσσονταν στο χώρο από τους κατοίκους χωρίς να έχει προηγηθεί κάποιο σχέδιο. Ακολουθούσαν, όμως, ορισμένους κοινούς κανόνες ως προς την υγιεινή, την προστασία από τις καιρικές συνθήκες και την εύκολη διασύνδεση κατοικίας και τόπου εργασίας.»
  • Πόλη: «οι διατάξεις των κατοικιών σχεδιάζονται προηγουμένως από κάποιον ειδικό, τον αρχιτέκτονα - πολεοδόμο», που λαμβάνει υπόψη υγιεινή, προστασία από τις θεομηνίες (σεισμούς, πλημμύρες), καλή κυκλοφοριακή εξυπηρέτηση, παροχή κοινωνικών υπηρεσιών.

  ⚠️ Προσοχή: και οι δύο έχουν κανόνες. Η διαφορά είναι ότι στην ύπαιθρο οι κανόνες είναι εμπειρικοί και εκ των υστέρων, ενώ στην πόλη θεσμοθετημένοι και εκ των προτέρων.

• ④ ΠΟΙΟΣ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ — και η πιο αιχμηρή διατύπωση του κεφαλαίου:

  «Ο άνθρωπος της υπαίθρου αποφάσιζε σχετικά με την κατοικία και, πολλές φορές, την κατασκεύαζε ο ίδιος, σύμφωνα με τις ανάγκες κατοίκησης και εργασίας. Ο κάτοικος των πόλεων έχει στερηθεί τη δυνατότητα αυτή.»

• ⑤ Η ΜΟΡΦΗ ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ (σελ. 22): «κατασκευάζεται με καθιερωμένους κανόνες, από όπου, σε ένα βαθμό, προκύπτει η μορφή και η διάταξή της στο χώρο, και τοποθετείται σε μια γραμμική, συνήθως, παράθεση κατά μήκος των δρόμων των πόλεων». Παράλληλα, «ένα ολόκληρο σύστημα υποδομών (διανομή νερού, ηλεκτρισμού, τηλεπικοινωνιών, αποχέτευσης) κυκλοφορίας πεζών και τροχοφόρων ακολουθεί τη χάραξη των δρόμων».

  ⑥ Η ΣΥΓΚΛΙΣΗ: «Με τις σύγχρονες εξελίξεις παρατηρείται, σήμερα, μια διάδοση στην ύπαιθρο του αστικού τρόπου ζωής.» Με τα πολεοδομικά σχέδια των τελευταίων δεκαετιών, «η κατοικία των περιοχών της υπαίθρου προσλαμβάνει, όλο και περισσότερο, τα χαρακτηριστικά της αστικής κατοικίας».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η απασχόληση διαφέρει: στον αστικό τομέα ανήκουν η βιοτεχνία, η βιομηχανία, οι κατασκευές, οι μεταφορές και η διοίκηση, το εμπόριο, οι τράπεζες και ο τουρισμός, ενώ στην ύπαιθρο ο πληθυσμός απασχολείται στη γεωργία, την κτηνοτροφία, τη δασοκομία και την αλιεία. Στην ύπαιθρο οι κατοικίες είχαν άμεση χωρική σχέση με τους τόπους εργασίας και ορισμένες παραγωγικές δραστηριότητες, όπως η επεξεργασία της σοδειάς και η αποθήκευση, γίνονταν μέσα στον χώρο της αγροτικής κατοικίας, ενώ στη σύγχρονη αστική κατοικία παρατηρείται διαχωρισμός της κατοίκησης από τις εργασιακές ασχολίες, που πραγματοποιούνται σε ειδικούς επαγγελματικούς χώρους της πόλης. Στους οικισμούς της υπαίθρου οι κατοικίες διατάσσονταν χωρίς να έχει προηγηθεί σχέδιο, ακολουθώντας όμως κοινούς κανόνες ως προς την υγιεινή, την προστασία από τις καιρικές συνθήκες και την εύκολη διασύνδεση κατοικίας και τόπου εργασίας, ενώ στις σύγχρονες πόλεις οι διατάξεις σχεδιάζονται προηγουμένως από τον αρχιτέκτονα πολεοδόμο, που λαμβάνει υπόψη την υγιεινή, την προστασία από θεομηνίες όπως σεισμοί και πλημμύρες, την καλή κυκλοφοριακή εξυπηρέτηση και την παροχή κοινωνικών υπηρεσιών. Ο άνθρωπος της υπαίθρου αποφάσιζε για την κατοικία και πολλές φορές την κατασκεύαζε ο ίδιος σύμφωνα με τις ανάγκες κατοίκησης και εργασίας, ενώ ο κάτοικος των πόλεων έχει στερηθεί τη δυνατότητα αυτή. Η αστική κατοικία κατασκευάζεται με καθιερωμένους κανόνες και τοποθετείται σε γραμμική παράθεση κατά μήκος των δρόμων, με σύστημα υποδομών διανομής νερού, ηλεκτρισμού, τηλεπικοινωνιών και αποχέτευσης που ακολουθεί τη χάραξη των δρόμων. Σήμερα παρατηρείται διάδοση του αστικού τρόπου ζωής στην ύπαιθρο, ώστε η κατοικία εκεί να προσλαμβάνει όλο και περισσότερο τα χαρακτηριστικά της αστικής κατοικίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η κατοικία ως εμπορεύσιμο είδος και η στενότητα στέγασης

Ερώτηση: Ένα βασικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει κάθε νέα οικογένεια είναι πώς θα αποκτήσει την κατοικία που επιθυμεί, σύμφωνα με τις ανάγκες που έχει· γιατί στις σύγχρονες κοινωνίες η κατοικία συχνά δεν αντιμετωπίζεται ως αγαθό αλλά ως καταναλωτικό και εμπορεύσιμο είδος. Τι συνέπειες έχει αυτό και τι ονομάζεται στενότητα στέγασης;

Απάντηση:

• Η συνέπεια της εμπορευματοποίησης (§1.5, σελ. 23): «Η απόκτηση ή η ενοικίασή της, λοιπόν, έχει απόλυτη σχέση με τα οικονομικά μέσα που διαθέτει κάθε οικογένεια. Αυτά είναι ανεπαρκή για ορισμένες ομάδες του πληθυσμού, με αποτέλεσμα η δυνατότητα επιλογής μιας ικανοποιητικής κατοικίας να αποτελεί, πολλές φορές, προνόμιο των λίγων· έτσι, το πρόβλημα της στέγης λύνεται υποχρεωτικά χωρίς να μπορούν να αντιμετωπιστούν όλες οι απαιτήσεις της οικογένειας.»

  ⚠️ Η φράση «λύνεται υποχρεωτικά» είναι σημαντική: το πρόβλημα πάντα λύνεται με κάποιον τρόπο — αλλά με συμβιβασμούς που επιβάλλει η οικονομική δυνατότητα, όχι με βάση τις ανάγκες.

• Ο ορισμός της στενότητας στέγασης (σελ. 24, αυτούσιος):

  «Η στενότητα στέγασης, δηλαδή οι ελλείψεις σε κατοικίες ή, στην καλύτερη περίπτωση, η αδυναμία να επιλυθεί ικανοποιητικά η ανάγκη της κατοίκησης είναι ένα πρόβλημα που απασχολεί ολόκληρη την ανθρωπότητα.»

  «Η οξύτερη μορφή του προβλήματος παρουσιάζεται στις μεγάλες πόλεις, όπου η υπερβολική αύξηση του πληθυσμού μειώνει τις δυνατότητες να λυθεί αυτό.»

     ΔΥΟ ΒΑΘΜΙΔΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ
     ① ΕΛΛΕΙΨΕΙΣ ΣΕ ΚΑΤΟΙΚΙΕΣ           (δεν υπάρχει κατοικία)
     ② «στην καλύτερη περίπτωση»        (υπάρχει, αλλά δεν επαρκεί)
        ΑΔΥΝΑΜΙΑ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΤΙΚΗΣ ΕΠΙΛΥΣΗΣ

• Τα παγκόσμια μεγέθη (έρευνες ΟΗΕ):

     > 1/3 των κατοίκων του πλανήτη ζει σε κατοικίες «που ΔΕΝ
           ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΝΟΝΤΑΙ ΣΤΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΑΝΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΕΙΣ»
       40% «δεν έχει πρόσβαση σε ΚΑΤΑΛΛΗΛΟ, ΠΟΣΙΜΟ ΝΕΡΟ και ζει σε
           ένα ΑΝΘΥΓΙΕΙΝΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ»

  «Οι πρόχειρες και αυθαίρετες κατοικίες με ελλείψεις σε νερό και σε βασικές ανέσεις εξακολουθούν να χαρακτηρίζουν αρκετές μητροπόλεις του πλανήτη.»

• Η ελληνική διαδρομή:

     1821 & Μικρασιατική Καταστροφή — αποκατάσταση προσφύγων
     1951  αμέσως μετά τον β΄ παγκόσμιο πόλεμο, την κατοχή και τον
           εμφύλιο: «ΕΝΑ ΤΡΙΤΟ ΠΕΡΙΠΟΥ ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΙΩΝ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ
           ΔΙΕΘΕΤΑΝ ΕΝΑ ΔΩΜΑΤΙΟ. Πιο πολλές από τις μισές οικογένειες
           ζούσαν με ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΑΠΟ ΤΡΙΑ ΚΑΙ ΤΕΣΣΕΡΑ ΑΤΟΜΑ ΣΕ ΚΑΘΕ
           ΔΩΜΑΤΙΟ»
     έως τη δεκαετία του '70  επιδείνωση στις μεγάλες πόλεις, όπου
           «συρρέουν εσωτερικοί μετανάστες»: εκτεταμένες περιοχές
           ΑΥΘΑΙΡΕΤΩΝ «χωρίς στοιχειώδεις συνθήκες υγιεινής, χωρίς
           φως, νερό, ηλεκτρισμό και χωρίς ικανοποιητική πρόσβαση» —
           οι «ΕΠΑΡΧΙΕΣ» των μεγάλων μας πόλεων
     από αρχές 1980  ΒΕΛΤΙΩΣΗ: «ΚΑΘΕ ΔΩΜΑΤΙΟ ΚΑΤΟΙΚΕΙΤΑΙ ΠΛΕΟΝ ΑΠΟ
           ΕΝΑ ΑΤΟΜΟ»· βελτίωση του βασικού εξοπλισμού (ηλεκτρικό,
           φως, νερό - λουτρό)

  ⚠️ Η μετάβαση από «3-4 άτομα ανά δωμάτιο» (1951) σε «ένα άτομο ανά δωμάτιο» (1980) είναι ο πιο συμπυκνωμένος δείκτης βελτίωσης που δίνει το βιβλίο.

• Οι τρεις σύγχρονες πλευρές του προβλήματος:

     ① ΑΥΞΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ σε κατοικία — οφείλεται «στη ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ
        ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ, που επιθυμούν να ζουν ανεξάρτητα»
        και στην τάση «να ΔΙΑΒΙΟΥΝ ΤΑ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΑ ΑΤΟΜΑ ΧΩΡΙΣΤΑ ΑΠΟ
        ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥΣ»
  
     ② ΧΑΜΗΛΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗΣ, «όπως αυτό
        προέκυψε από τις συνθήκες της ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗΣ ΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ»:
        πυκνότητα και ποιότητα κτιρίων και υποδομών (κυκλοφοριακό
        δίκτυο, ύδρευση, αποχέτευση), προβλήματα ΦΩΤΙΣΜΟΥ, ΗΛΙΑΣΜΟΥ
        και ΑΕΡΙΣΜΟΥ, ΑΠΟΥΣΙΑ ΠΡΑΣΙΝΟΥ και ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΥΠΟΔΟΜΩΝ
        (σχολεία, νοσοκομεία)
  
     ③ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ ορισμένων ομάδων του πληθυσμού από το ΔΙΚΑΙΩΜΑ
        ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΙΚΙΑ: «οι ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΙ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ, οι ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΙ
        ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ και ιδιαίτερα οι ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ, όπως μουσουλμάνοι,
        τσιγγάνοι, ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ή ΑΠΟΦΥΛΑΚΙΣΜΕΝΟΙ», λόγω
        «των ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΤΟΥΣ ΜΕΣΩΝ»
        → «επιζητούν ΦΤΗΝΑ ΕΝΟΙΚΙΑ σε ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΜΕΝΕΣ ΚΕΝΤΡΙΚΕΣ
           ΠΕΡΙΟΧΕΣ, όπου οι κατοικίες είναι παλιές και έχουν πολλά
           προβλήματα από ΕΛΛΕΙΨΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ, ή σε ΠΕΡΙΟΧΕΣ
           ΑΥΘΑΙΡΕΤΩΝ»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Επειδή η κατοικία αντιμετωπίζεται ως καταναλωτικό και εμπορεύσιμο είδος, η απόκτηση ή η ενοικίασή της έχει απόλυτη σχέση με τα οικονομικά μέσα κάθε οικογένειας. Τα μέσα αυτά είναι ανεπαρκή για ορισμένες ομάδες του πληθυσμού, οπότε η δυνατότητα επιλογής μιας ικανοποιητικής κατοικίας αποτελεί πολλές φορές προνόμιο των λίγων και το πρόβλημα της στέγης λύνεται υποχρεωτικά, χωρίς να μπορούν να αντιμετωπιστούν όλες οι απαιτήσεις της οικογένειας. Στενότητα στέγασης ονομάζονται οι ελλείψεις σε κατοικίες ή, στην καλύτερη περίπτωση, η αδυναμία να επιλυθεί ικανοποιητικά η ανάγκη της κατοίκησης, πρόβλημα που απασχολεί ολόκληρη την ανθρωπότητα και εμφανίζεται οξύτερο στις μεγάλες πόλεις, όπου η υπερβολική αύξηση του πληθυσμού μειώνει τις δυνατότητες επίλυσής του. Σύμφωνα με τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, περισσότερο από το ένα τρίτο των κατοίκων του πλανήτη ζει σε κατοικίες που δεν ανταποκρίνονται στις σύγχρονες ανέσεις και εξυπηρετήσεις, ενώ το σαράντα τοις εκατό δεν έχει πρόσβαση σε κατάλληλο πόσιμο νερό και ζει σε ανθυγιεινό περιβάλλον. Στην Ελλάδα, το 1951 ένα τρίτο περίπου των κατοικιών διέθεταν ένα δωμάτιο και πιο πολλές από τις μισές οικογένειες ζούσαν με περισσότερα από τρία και τέσσερα άτομα σε κάθε δωμάτιο, ενώ από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 κάθε δωμάτιο κατοικείται πλέον από ένα άτομο και οι ανέσεις έχουν βελτιωθεί ουσιαστικά. Οι τρεις σύγχρονες πλευρές του προβλήματος είναι η αύξηση των αναγκών λόγω της χειραφέτησης των νέων και των γυναικών και της χωριστής διαβίωσης των ηλικιωμένων, η χαμηλή ποιότητα του περιβάλλοντος κατοίκησης και ο αποκλεισμός ομάδων του πληθυσμού από το δικαίωμα στην κατοικία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το δικαίωμα στην κατοικία

Ερώτηση: Πολλά από τα προβλήματα που δημιουργεί η στενότητα στέγης θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν, αν οι κυβερνήσεις των χωρών θεωρούσαν την κατοικία ως κοινωνικό αγαθό, και τη δυνατότητα επιλογής της ως κοινωνικό δικαίωμα. Πώς αναγνωρίστηκε διεθνώς το δικαίωμα αυτό και τι ορίζει το Ελληνικό Σύνταγμα;

Απάντηση:

• Η διεθνής αναγνώριση (§1.6, σελ. 26): «Το δικαίωμα στην κατοικία αποτελεί σοβαρή προτεραιότητα για την ανθρωπότητα, και αυτό αναγνωρίζουν όλοι οι διεθνείς οργανισμοί όπως ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών και η Unesco. Το πρόβλημα της κατοικίας βρίσκεται στην πρώτη θέση των θεμάτων πολλών διεθνών συναντήσεων.»

     ΔΥΟ ΟΡΟΣΗΜΑ
     1992  ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΟΥ ΟΗΕ για το ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ,
           που ψηφίστηκε στο ΡΙΟ — «υπάρχει ιδιαίτερη αναφορά»
  
     1996  ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ,
           ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ — ΕΠΙΣΗΜΗ αναγνώριση

• Τι ακριβώς αναγνωρίστηκε το 1996 (αυτούσια): «Το δικαίωμα στην κατοικία, και μάλιστα σε υγιεινές συνθήκες διαβίωσης μέσα στις πόλεις, αναγνωρίστηκε, επίσημα, το 1996 … ως αναγκαία προϋπόθεση, για να αντιμετωπιστεί η υποβάθμιση των μεγάλων πόλεων και να εξασφαλιστεί η διαρκής ανάπτυξη της ανθρωπότητας. Παράλληλα, διαπιστώθηκε ότι, προκειμένου να δοθούν αποτελεσματικές λύσεις, θα πρέπει να λαμβάνονται συστηματικά και συγκεκριμένα μέτρα.»

  ⚠️ Προσέξτε τη διατύπωση: το δικαίωμα δεν αναγνωρίζεται ως αυτοσκοπός αλλά ως προϋπόθεση για δύο άλλα πράγματα — την ανάσχεση της υποβάθμισης και τη διαρκή ανάπτυξη.

• Η ελληνική συνταγματική κατοχύρωση: «Εδώ και αρκετές δεκαετίες η παιδεία και η υγεία αντιμετωπίζονται στη χώρα μας ως κοινωνικά αγαθά, και ήδη κατοχυρώνεται θεσμικά το δικαίωμα των πολιτών για δωρεάν παιδεία και υγεία. Αντίστοιχα, το Ελληνικό Σύνταγμα του 1975 αναγνωρίζει ότι θα πρέπει το κράτος να αναλαμβάνει μια ιδιαίτερη φροντίδα για την κατοικία των ασθενέστερων οικονομικά στρωμάτων του πληθυσμού:

  «.... Η απόκτησις κατοικίας υπό των στερούμενων ταύτης ή ανεπαρκώς στεγαζομένων αποτελεί αντικείμενο ειδικής φροντίδος του Κράτους...» — άρθρο 24, παράγραφος 4.

• ⚠️ Η απόσταση διακήρυξης και πράξης — το βιβλίο δεν την αποσιωπά:

  «Συνήθως, όμως, το κράτος περιορίζεται στο να υποδεικνύει τους κανόνες δόμησης και να ελέγχει την εφαρμογή τους. Οι ιδιώτες αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος παραγωγής της κατοικίας. Ο δημόσιος τομέας συμμετέχει με ένα ποσοστό που μόλις υπερβαίνει το 5% του συνολικού όγκου νέων κατοικιών υπέρ των «στερούμενων ή ανεπαρκώς στεγαζομένων».»

  ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΝΕΩΝ ΚΑΤΟΙΚΙΩΝ
  ████████████████████████████████████████████░░  ~95% ΙΔΙΩΤΕΣ
  ▲
  ~5% ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΤΟΜΕΑΣ

• Οι δύο τρόποι λειτουργίας του δημόσιου τομέα και οι φορείς (σελ. 27):

     α. ΣΧΕΔΙΑΖΕΙ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΖΕΙ κατοικίες με το σύστημα της
        ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΗΣ ΔΟΜΗΣΗΣ
     β. ΔΑΝΕΙΟΔΟΤΕΙ τους ενδιαφερόμενους, για να αγοράσουν ή για
        να κατασκευάσουν νέα κατοικία
  
     ΑΡΜΟΔΙΟΙ ΦΟΡΕΙΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ
     ● ΥΠΕΧΩΔΕ — Υπουργείο Χωροταξίας, Περιβάλλοντος και
       Δημοσίων Έργων
     ● ΔΕΠΟΣ — Δημόσια Επιχείρηση Πολεοδόμησης Οικισμού και
       Στέγασης, «που εποπτεύεται από το ΥΠΕΧΩΔΕ»
     ● Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας
     ● ΟΕΚ — Οργανισμός Εργατικής Κατοικίας, «που ελέγχεται από
       το Υπουργείο Εργασίας»
     ● Αυτόνομος Οικοδομικός Οργανισμός Αξιωματικών, «που
       ελέγχεται από το Υπουργείο Εθνικής Αμύνης»
  
     ΠΙΣΤΩΤΙΚΟΙ ΦΟΡΕΙΣ (δανειοδότηση)
     ● Εθνική Κτηματική Τράπεζα Ελλάδος
     ● Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο
     ● Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το δικαίωμα στην κατοικία αποτελεί σοβαρή προτεραιότητα για την ανθρωπότητα και το αναγνωρίζουν όλοι οι διεθνείς οργανισμοί, όπως ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών και η Unesco. Ιδιαίτερη αναφορά υπάρχει στη διακήρυξη του ΟΗΕ για το περιβάλλον και την ανάπτυξη, που ψηφίστηκε στο Ρίο το 1992, ενώ το δικαίωμα στην κατοικία, και μάλιστα σε υγιεινές συνθήκες διαβίωσης μέσα στις πόλεις, αναγνωρίστηκε επίσημα το 1996 στο Παγκόσμιο Συνέδριο για την κατοίκηση, που πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, ως αναγκαία προϋπόθεση για να αντιμετωπιστεί η υποβάθμιση των μεγάλων πόλεων και να εξασφαλιστεί η διαρκής ανάπτυξη της ανθρωπότητας. Το Ελληνικό Σύνταγμα του 1975 αναγνωρίζει ότι το κράτος πρέπει να αναλαμβάνει ιδιαίτερη φροντίδα για την κατοικία των ασθενέστερων οικονομικά στρωμάτων, ορίζοντας στο άρθρο 24 παράγραφος 4 ότι η απόκτηση κατοικίας από τους στερούμενους αυτής ή ανεπαρκώς στεγαζόμενους αποτελεί αντικείμενο ειδικής φροντίδας του κράτους. Στην πράξη όμως το κράτος περιορίζεται στο να υποδεικνύει τους κανόνες δόμησης και να ελέγχει την εφαρμογή τους, οι ιδιώτες αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής και ο δημόσιος τομέας συμμετέχει με ποσοστό που μόλις υπερβαίνει το πέντε τοις εκατό, λειτουργώντας με δύο τρόπους: είτε σχεδιάζοντας και κατασκευάζοντας κατοικίες με το σύστημα της οργανωμένης δόμησης είτε δανειοδοτώντας τους ενδιαφερόμενους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η αισθητική διάσταση της κατοικίας

Ερώτηση: Ωστόσο, η κατοικία, πέρα από την ικανοποίηση αναγκών, είναι (και θα πρέπει να φροντίζουμε να είναι) και ένας χώρος όπου ο άνθρωπος ικανοποιεί, αλλά και εκφράζει τις αντιλήψεις του για το ωραίο και το καλαίσθητο. Πώς τεκμηριώνεται αυτό στο βιβλίο και γιατί έχει σημασία για τον σχεδιασμό;

Απάντηση:

• Η τεκμηρίωση (§1.1, σελ. 11): «Αυτό δείχνουν και τα παραδείγματα από παραδοσιακές κατοικίες, όπου οι δημιουργοί τους «…μετέβαλαν σε ομορφιά τη χρεία (ανάγκη)…», όπως αναφέρει ο μεγάλος λαογράφος μας Κίτσος Μακρής.»

  ⚠️ Η φράση είναι πυκνή: η ανάγκη δεν καλύπτεται απλώς — μεταμορφώνεται. Το τζάκι δεν είναι μόνο θέρμανση, το φεγγίτης δεν είναι μόνο φως, το σκαλιστό μεσάντρι δεν είναι μόνο αποθήκευση.

• Γιατί το βιβλίο επιμένει στο «θα πρέπει να φροντίζουμε να είναι»: είναι προγραμματική δήλωση για όλο το μάθημα. Η αισθητική δεν είναι πολυτέλεια που προστίθεται όταν περισσέψουν χρήματα — είναι ισότιμη διάσταση της κατοικίας, δίπλα στη λειτουργία.

     Η ΚΑΤΟΙΚΙΑ
     ┌────────────────────────┬────────────────────────┐
     │ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ ΑΝΑΓΚΩΝ    │ ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΝ │
     │ ασφάλεια · φυσιολογία  │ ΓΙΑ ΤΟ ΩΡΑΙΟ ΚΑΙ ΤΟ    │
     │ κοινωνικότητα · εργασία│ ΚΑΛΑΙΣΘΗΤΟ             │
     └────────────────────────┴────────────────────────┘
              «…μετέβαλαν σε ομορφιά τη χρεία…»

• Η αντίστιξη με το πρόβλημα της κατοίκησης (§1.5): όταν «η κατοικία συχνά δεν αντιμετωπίζεται ως αγαθό αλλά ως καταναλωτικό και εμπορεύσιμο είδος» και «το πρόβλημα της στέγης λύνεται υποχρεωτικά χωρίς να μπορούν να αντιμετωπιστούν όλες οι απαιτήσεις της οικογένειας», το πρώτο πράγμα που θυσιάζεται είναι ακριβώς αυτή η διάσταση.

  Το βιβλίο το επιβεβαιώνει απαριθμώντας τα χαρακτηριστικά της χαμηλής ποιότητας του περιβάλλοντος κατοίκησης: προβλήματα φωτισμού, ηλιασμού και αερισμού, απουσία πρασίνου — στοιχεία ταυτόχρονα λειτουργικά και αισθητικά.

• Η σύνδεση με το κοινωνικό νόημα (σελ. 12): «δε θα πρέπει να αγνοήσουμε το βαθύτερο κοινωνικό νόημα της κατοικίας και της έννοιας κατοίκηση», όπως δείχνει η αρχαία σημασία του κατοικώ — «λατρεύω τους θεούς μου, προστατεύω τον τόπο μου, αποφασίζω για το μέλλον μου».

  Δηλαδή η κατοικία ήταν πάντα περισσότερο από στέγη: ήταν ταυτότητα. Ο σχεδιασμός εσωτερικών χώρων, που είναι το αντικείμενο του βιβλίου, δουλεύει ακριβώς σε αυτό το πεδίο — στη μετατροπή ενός κελύφους σε τόπο ενός συγκεκριμένου ανθρώπου.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το βιβλίο τεκμηριώνει την αισθητική διάσταση με τα παραδείγματα από τις παραδοσιακές κατοικίες, όπου οι δημιουργοί τους, κατά τον μεγάλο λαογράφο Κίτσο Μακρή, μετέβαλαν σε ομορφιά τη χρεία, δηλαδή την ανάγκη. Η κατοικία, πέρα από την ικανοποίηση αναγκών, είναι και πρέπει να φροντίζουμε να είναι και ένας χώρος όπου ο άνθρωπος ικανοποιεί αλλά και εκφράζει τις αντιλήψεις του για το ωραίο και το καλαίσθητο. Η διατύπωση αυτή είναι προγραμματική για όλο το μάθημα: η αισθητική δεν είναι πολυτέλεια που προστίθεται αν περισσέψουν χρήματα, αλλά ισότιμη διάσταση δίπλα στη λειτουργία. Η σημασία της φαίνεται από την αντίστροφη περίπτωση: όταν η κατοικία αντιμετωπίζεται ως καταναλωτικό και εμπορεύσιμο είδος και το πρόβλημα της στέγης λύνεται υποχρεωτικά, η διάσταση αυτή είναι η πρώτη που θυσιάζεται, όπως δείχνουν τα χαρακτηριστικά της χαμηλής ποιότητας του περιβάλλοντος κατοίκησης, δηλαδή τα προβλήματα φωτισμού, ηλιασμού και αερισμού και η απουσία πρασίνου. Συνδέεται τέλος με το βαθύτερο κοινωνικό νόημα της κατοίκησης, αφού στην ελληνική αρχαιότητα κατοικώ σήμαινε όχι μόνο διαμένω, αλλά και λατρεύω τους θεούς μου, προστατεύω τον τόπο μου και αποφασίζω για το μέλλον μου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Άσκηση 1 — ομοιότητες και διαφορές πόλης και χωριού

Ερώτηση: Παρατηρήστε προσεκτικά τις δύο εικόνες: της πόλης και του χωριού. Υπάρχουν, κατά τη γνώμη σας, ομοιότητες ή διαφορές, και ποιες;

Απάντηση:

• ⚠️ Η άσκηση στηρίζεται σε δύο δοσμένες εικόνες (σελ. 30). Η απάντηση που ακολουθεί αντλεί τα κριτήρια σύγκρισης από τη θεωρία των §1.2, §1.3 και §1.4, ώστε να ισχύει για οποιοδήποτε ζεύγος εικόνων πόλης-χωριού. Ο μαθητής καλείται να εντοπίσει στις εικόνες τα στοιχεία αυτά.

• ΟΙ ΟΜΟΙΟΤΗΤΕΣ — τι έχουν κοινό (§1.2):

     ● ΚΑΙ ΤΑ ΔΥΟ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΙΣΜΟΙ: «οι κατοικίες δεν παρουσιάζονται
       συνήθως μεμονωμένα, αλλά ΣΥΓΚΡΟΤΟΥΝ ΣΥΝΟΛΑ μέσα στο χώρο»
       — και στις δύο εικόνες οι κατοικίες κτίζονται ΠΥΚΝΑ
     ● ΚΑΙ ΣΤΑ ΔΥΟ υπάρχουν ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ
       μεταξύ των νοικοκυριών — χωρίς αυτές «δε νοείται οικισμός»
     ● ΚΑΙ ΣΤΑ ΔΥΟ ο ενδιάμεσος χώρος διαμορφώνεται «ώστε να
       εξυπηρετούνται οι κάτοικοι»: ΔΡΟΜΟΙ, ΠΛΑΤΕΙΕΣ,
       ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ, ΧΩΡΟΙ ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΑΛΛΑΓΩΝ,
       ΧΩΡΟΙ ΑΝΑΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΥΝΑΝΑΣΤΡΟΦΩΝ
     ● ΚΑΙ ΣΤΑ ΔΥΟ η κατοικία καλύπτει τις ΙΔΙΕΣ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΟΜΑΔΕΣ
       ΑΝΑΓΚΩΝ (ασφάλεια, φυσιολογία, κοινωνικότητα, εργασία)

• ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ — μέγεθος και λειτουργίες (§1.2 και εικ. 7):

                      ΧΩΡΙΟ (ΚΩΜΗ)            ΠΟΛΗ
     πληθυσμός        έως 2.000 κάτοικοι      άνω των 10.000
     λειτουργίες      ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΕΙΣ            ΣΥΝΘΕΤΕΣ και ΜΕΓΑΛΗΣ
                                              ΚΛΙΜΑΚΑΣ: παραγωγικές,
                                              διοικητικές, περίθαλψη,
                                              πολιτισμός-αναψυχή,
                                              επικοινωνίες-μεταφορές
     κλίμακα δόμησης  ΧΑΜΗΛΗ δόμηση           ΨΗΛΗ δόμηση,
                                              πολυκατοικίες
     διάταξη          ΧΩΡΙΣ προηγούμενο       ΣΧΕΔΙΑΣΜΕΝΗ από
                      σχέδιο, με εμπειρικούς  αρχιτέκτονα-πολεοδόμο
                      κανόνες

• ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ — τρόπος ζωής και εργασία (§1.4):

     ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ
       χωριό : γεωργία, κτηνοτροφία, δασοκομία, αλιεία
       πόλη  : βιοτεχνία, βιομηχανία, κατασκευές, μεταφορές και
               διοίκηση, εμπόριο, τράπεζες, τουρισμός
  
     ΣΧΕΣΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ - ΕΡΓΑΣΙΑΣ
       χωριό : ΑΜΕΣΗ ΧΩΡΙΚΗ σχέση· η επεξεργασία της σοδειάς και
               η αποθήκευση γίνονται ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΙΚΙΑ
       πόλη  : ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΣ· η εργασία σε ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΥΣ
               ΧΩΡΟΥΣ
  
     ΠΟΙΟΣ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΟΙΚΙΑ
       χωριό : ο ίδιος ο κάτοικος — «πολλές φορές την κατασκεύαζε
               ο ίδιος»
       πόλη  : «ο κάτοικος των πόλεων ΕΧΕΙ ΣΤΕΡΗΘΕΙ τη δυνατότητα
               αυτή»

• ⚠️ Το συμπέρασμα που ζητά η άσκηση — και το πιο ενδιαφέρον σημείο: οι διαφορές μειώνονται. «Με τις σύγχρονες εξελίξεις παρατηρείται, σήμερα, μια διάδοση στην ύπαιθρο του αστικού τρόπου ζωής», και με τα πολεοδομικά σχέδια των τελευταίων δεκαετιών «η κατοικία των περιοχών της υπαίθρου προσλαμβάνει, όλο και περισσότερο, τα χαρακτηριστικά της αστικής κατοικίας».

  Άρα η σωστή απάντηση δεν είναι «υπάρχουν μόνο διαφορές» ούτε «μόνο ομοιότητες», αλλά: υπάρχουν και τα δύο, και οι ομοιότητες αυξάνονται με τον χρόνο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Υπάρχουν και ομοιότητες και διαφορές. Ομοιότητες: και στις δύο περιπτώσεις οι κατοικίες δεν παρουσιάζονται μεμονωμένα αλλά συγκροτούν σύνολα μέσα στον χώρο, κτίζονται πυκνά και οι κάτοικοι αναπτύσσουν μεταξύ τους εργασιακές, παραγωγικές και κοινωνικές σχέσεις· και στις δύο ο χώρος ανάμεσα στις κατοικίες διαμορφώνεται ώστε να εξυπηρετούνται οι κάτοικοι, με δρόμους, πλατείες, επαγγελματικούς χώρους, χώρους εμπορικών συναλλαγών και χώρους αναψυχής και κοινωνικών συναναστροφών· και στις δύο η κατοικία καλύπτει τις ίδιες βασικές ομάδες αναγκών. Διαφορές: το χωριό είναι κώμη με έως δύο χιλιάδες κατοίκους, ενώ η πόλη έχει περισσότερους από δέκα χιλιάδες και προσφέρει, εκτός από την κατοίκηση, λειτουργίες σύνθετες και μεγάλης κλίμακας, δηλαδή παραγωγικές δραστηριότητες, πολιτική και διοικητική λειτουργία, κοινωνική μέριμνα και περίθαλψη, αναψυχή και πολιτιστικές δραστηριότητες, επικοινωνίες και μεταφορές. Στο χωριό η απασχόληση είναι η γεωργία, η κτηνοτροφία, η δασοκομία και η αλιεία, οι κατοικίες έχουν άμεση χωρική σχέση με τους τόπους εργασίας και ορισμένες παραγωγικές δραστηριότητες γίνονται μέσα στην κατοικία, ενώ οι κατοικίες διατάχθηκαν χωρίς προηγούμενο σχέδιο και ο κάτοικος αποφάσιζε και συχνά κατασκεύαζε ο ίδιος το σπίτι του. Στην πόλη η απασχόληση ανήκει στον αστικό τομέα, υπάρχει διαχωρισμός της κατοίκησης από την εργασία, οι διατάξεις σχεδιάζονται από τον αρχιτέκτονα πολεοδόμο και ο κάτοικος έχει στερηθεί τη δυνατότητα να αποφασίζει ο ίδιος, ενώ η δόμηση είναι ψηλότερη και πυκνότερη. Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι οι διαφορές μειώνονται, αφού σήμερα παρατηρείται διάδοση του αστικού τρόπου ζωής στην ύπαιθρο και η κατοικία εκεί προσλαμβάνει όλο και περισσότερο τα χαρακτηριστικά της αστικής κατοικίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Άσκηση 2 — μονοκατοικία με κήπο και διαμέρισμα πολυκατοικίας

Ερώτηση: Δίνονται δύο κατόψεις με τον εξοπλισμό: • μιας μονοκατοικίας με κήπο, • ενός διαμερίσματος πολυκατοικίας, α. Ποιες είναι οι διαφορές στον τρόπο ζωής στην κάθε περίπτωση; β. Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι ανέσεις της κατοικίας στην κάθε περίπτωση;

Απάντηση:

• ⚠️ Η άσκηση στηρίζεται σε δύο δοσμένες κατόψεις (σελ. 31, σχ. 2.α και 2.β). Οι απαντήσεις αντλούνται από τη θεωρία των §1.4 (ύπαιθρος/αστική κατοικία) και §1.5 (ανέσεις, ποιότητα περιβάλλοντος κατοίκησης) και εφαρμόζονται στα δύο δοσμένα σχέδια.

• α. ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΣΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΖΩΗΣ

     ΜΟΝΟΚΑΤΟΙΚΙΑ ΜΕ ΚΗΠΟ          ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑ ΠΟΛΥΚΑΤΟΙΚΙΑΣ
     ────────────────────────      ─────────────────────────────
     ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ ανάπτυξη, ίσως      ΚΑΤΑΚΟΡΥΦΗ ένταξη σε σύνολο
     σε δύο επίπεδα                 ορόφων· «ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΡΑΘΕΣΗ
                                    κατά μήκος των δρόμων»
  
     ΑΜΕΣΗ πρόσβαση στον           ΕΜΜΕΣΗ πρόσβαση: δρόμος →
     ΥΠΑΙΘΡΙΟ ΧΩΡΟ (κήπος,          πεζοδρόμιο → εξώπορτα →
     αυλή) — δυνατότητα              κοινόχρηστος χώρος → πόρτα
     δραστηριοτήτων σε              διαμερίσματος
     εξωτερικό χώρο
  
     ΙΔΙΩΤΙΚΟΤΗΤΑ μεγαλύτερη       ΓΕΙΤΝΙΑΣΗ με άλλα νοικοκυριά:
     — η ανάγκη «να προστατευτεί    κοινοί τοίχοι, κοινόχρηστοι
     η ΙΔΙΩΤΙΚΗ ΖΩΗ της             χώροι, θόρυβος· ανάγκη
     οικογένειας»                   ρύθμισης των σχέσεων
  
     ΕΥΕΛΙΞΙΑ επέμβασης: ο         ΔΕΣΜΕΥΣΗ από την κοινή δομή
     ιδιοκτήτης μπορεί να           του κτιρίου και τους
     επεκτείνει ή να αλλάξει        καθιερωμένους κανόνες δόμησης
  
     ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ στον      ΠΛΗΡΗΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΣ κατοίκησης
     χώρο της κατοικίας             και εργασίας

• β. ΟΙ ΑΝΕΣΕΙΣ — τι μετράει ως άνεση. Το βιβλίο ορίζει τον βασικό εξοπλισμό της κατοικίας ως «ηλεκτρικό, φως, νερό - λουτρό» (§1.5, σελ. 25) και απαριθμεί τις παραμέτρους της ποιότητας του περιβάλλοντος κατοίκησης: «πυκνότητα και ποιότητα κτιρίων και υποδομών (κυκλοφοριακό δίκτυο, ύδρευση, αποχέτευση), προβλήματα φωτισμού, ηλιασμού και αερισμού, η απουσία πρασίνου και κοινωνικών υποδομών (σχολεία, νοσοκομεία)».

     ΑΝΕΣΕΙΣ ΜΟΝΟΚΑΤΟΙΚΙΑΣ ΜΕ ΚΗΠΟ
     + ΠΡΑΣΙΝΟ και υπαίθριος χώρος — ακριβώς αυτό που λείπει
       («απουσία πρασίνου») στο αστικό περιβάλλον
     + καλύτερος ΗΛΙΑΣΜΟΣ και ΑΕΡΙΣΜΟΣ (ανοίγματα σε
       περισσότερες όψεις)
     + περισσότερος χώρος ανά άτομο, ΑΠΟΘΗΚΕΥΤΙΚΟΙ και
       ΧΡΗΣΤΙΚΟΙ χώροι
     + ΗΣΥΧΙΑ και ιδιωτικότητα
     − πιθανή ΑΠΟΣΤΑΣΗ από κοινωνικές υποδομές και υπηρεσίες
     − μεγαλύτερο κόστος συντήρησης και θέρμανσης
  
     ΑΝΕΣΕΙΣ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΟΣ ΠΟΛΥΚΑΤΟΙΚΙΑΣ
     + πλήρες ΣΥΣΤΗΜΑ ΥΠΟΔΟΜΩΝ: «διανομή νερού, ηλεκτρισμού,
       τηλεπικοινωνιών, αποχέτευσης», που «ακολουθεί τη χάραξη
       των δρόμων»
     + ΕΓΓΥΤΗΤΑ σε κοινωνικές υποδομές (σχολεία, νοσοκομεία),
       εμπόριο, υπηρεσίες, ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ
     + ΚΕΝΤΡΙΚΗ θέρμανση, ανελκυστήρας, κοινή συντήρηση
     − ΦΩΤΙΣΜΟΣ, ΗΛΙΑΣΜΟΣ και ΑΕΡΙΣΜΟΣ εξαρτώνται από τον όροφο
       και τον προσανατολισμό· στους χαμηλούς ορόφους πυκνών
       περιοχών είναι προβληματικοί
     − ΑΠΟΥΣΙΑ ΠΡΑΣΙΝΟΥ και υπαίθριου χώρου
     − ΘΟΡΥΒΟΣ και περιορισμένη ιδιωτικότητα

• ⚠️ Το κρίσιμο σημείο για την απάντηση: το βιβλίο δεν ιεραρχεί τους δύο τύπους. Η επιλογή «έχει απόλυτη σχέση με τα οικονομικά μέσα που διαθέτει κάθε οικογένεια» (§1.5), και το διαμέρισμα της αστικής πολυκατοικίας παρουσιάζεται στη συνέχεια (§2.4.4) ως «πρότυπο της σύγχρονης ελληνικής κατοικίας» — δηλαδή ως η κυρίαρχη, όχι ως η κατώτερη λύση.

  Άρα η σωστή απάντηση συγκρίνει, δεν κατατάσσει: κάθε τύπος προσφέρει διαφορετικό συνδυασμό ανέσεων, και η καταλληλότητά του κρίνεται σε σχέση με τις ανάγκες της συγκεκριμένης οικογένειας — «σύμφωνα με τις ανάγκες που έχει».

Σύνοψη: (ενδεικτική) α. Ως προς τον τρόπο ζωής, η μονοκατοικία με κήπο αναπτύσσεται οριζόντια και έχει άμεση πρόσβαση σε υπαίθριο χώρο, οπότε επιτρέπει δραστηριότητες σε εξωτερικό χώρο, μεγαλύτερη ιδιωτικότητα και ευελιξία επεμβάσεων, ενώ συχνά επιτρέπει και εργασία μέσα στον χώρο της κατοικίας. Το διαμέρισμα πολυκατοικίας εντάσσεται σε σύνολο ορόφων με γραμμική παράθεση κατά μήκος των δρόμων, η πρόσβαση σε αυτό είναι έμμεση και περνά από δρόμο, πεζοδρόμιο, εξώπορτα πολυκατοικίας και κοινόχρηστο χώρο, υπάρχει γειτνίαση με άλλα νοικοκυριά με κοινούς τοίχους και κοινόχρηστους χώρους, η κατασκευή δεσμεύεται από καθιερωμένους κανόνες δόμησης και η κατοίκηση είναι πλήρως διαχωρισμένη από την εργασία, που γίνεται σε ειδικούς επαγγελματικούς χώρους της πόλης. β. Ως προς τις ανέσεις, η μονοκατοικία με κήπο προσφέρει πράσινο και υπαίθριο χώρο, καλύτερο ηλιασμό και αερισμό λόγω ανοιγμάτων σε περισσότερες όψεις, περισσότερο χώρο ανά άτομο με αποθηκευτικούς και χρηστικούς χώρους, ησυχία και ιδιωτικότητα, αλλά μπορεί να απέχει από κοινωνικές υποδομές και έχει μεγαλύτερο κόστος συντήρησης. Το διαμέρισμα προσφέρει πλήρες σύστημα υποδομών διανομής νερού, ηλεκτρισμού, τηλεπικοινωνιών και αποχέτευσης, εγγύτητα σε σχολεία, νοσοκομεία, εμπόριο και μεταφορές, καθώς και κεντρική θέρμανση και κοινή συντήρηση, έχει όμως φωτισμό, ηλιασμό και αερισμό που εξαρτώνται από τον όροφο και τον προσανατολισμό, απουσία πρασίνου και περιορισμένη ιδιωτικότητα λόγω θορύβου. Οι δύο τύποι δεν ιεραρχούνται: η επιλογή έχει απόλυτη σχέση με τα οικονομικά μέσα κάθε οικογένειας και με τις ανάγκες που αυτή έχει.

Κριτήρια αξιολόγησης: