Λύσεις κεφ. 2 (σελ. 33-58) – ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις κεφ. 2

Δέκα αναπτυγμένες λύσεις πάνω σε αυτούσια αποσπάσματα του κεφαλαίου 2: η μετάβαση από την ομαδική ζωή στον μόνιμο τόπο κατοικίας με τα σπήλαια, την καλύβα και το πρώτο χωριό, ο οίκος και η σταδιακή αποβολή των παραγωγικών δραστηριοτήτων έως τη βιομηχανική επανάσταση, οι ανάγκες που εξυπηρετεί η κατοικία και οι τέσσερις κοινωνικοί-πολιτισμικοί παράγοντες, το αίθριο και η εσωστρέφεια της αρχαίας ελληνικής κατοικίας με τον κανόνα του Ξενοφώντα, η παραδοσιακή κατοικία ως υπόδειγμα αρχιτεκτονικού έργου και οικονομίας, και οι τρεις παραδοσιακοί τύποι — πεδινός, ορεινός και νησιωτικός — με τον κατακόρυφο διαχωρισμό, το σαχνισί και τη σάλα. Κλείνουν οι πέντε χαρακτηριστικοί τύποι των ελληνικών πόλεων και η αντιπαροχή με τα προβλήματα του διαμερίσματος. Οι δύο σχεδιαστικές ασκήσεις των σελ. 60-63 δεν περιλαμβάνονται.

Από την ομαδική ζωή στον μόνιμο τόπο κατοικίας

Ερώτηση: Όταν οι άνθρωποι κατόρθωσαν να αναπτύξουν τη γεωργία και την κτηνοτροφία με τη βοήθεια των εργαλείων που κατασκεύασαν και τελειοποίησαν στο πέρασμα των αιώνων, αναζήτησαν, για πρώτη φορά, μόνιμο τόπο κατοικίας. Για ποιον λόγο, και ποια ήταν τα πρώτα καταφύγια;

Απάντηση:

• Ο ΛΟΓΟΣ (§2.1, σελ. 34), αυτούσια: «καλλιεργούσαν, πλέον, μόνιμα συγκεκριμένες εκτάσεις γης, και επειδή εξέτρεφαν παράλληλα κοπάδια ζώων, είχαν ανάγκη από μόνιμους χώρους για τον σταυλισμό τους, ανεξάρτητα από τις εποχικές μετακινήσεις για βοσκή.»
• ΤΙ ΠΡΟΗΓΗΘΗΚΕ (σελ. 33): «οι πρώτες φάσεις στη ζωή του ανθρώπου χαρακτηρίζονται από την ομαδική ζωή. Οργανωμένοι σε μικρές ομάδες οι άνθρωποι συνέλεγαν από τη φύση καρπούς ή ρίζες και κυνηγούσαν ζώα, για να εξασφαλίσουν τη διατροφή τους.»
• ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΚΑΤΑΦΥΓΙΑ: «Σ' αυτό, λοιπόν, το πρωταρχικό στάδιο της κοινωνικής ζωής του ανθρώπου χρησιμοποιήθηκαν κατάλληλοι φυσικοί χώροι όπως τα σπήλαια για τα πρώτα καταφύγια - κατοικίες.» ⚠️ Το βιβλίο σημειώνει ότι «η χρήση των σπηλαίων ως καταφυγίων διατηρείται έως σήμερα» (λεζάντα εικ. 15, σπήλαια σε παραλία στη νότια πλευρά της Κρήτης).
• Η ΠΡΩΤΗ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ — Η ΚΑΛΥΒΑ:

    ● «όσο του επέτρεπαν τα ΠΡΩΤΟΓΟΝΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ που διέθετε»
    ● για ΟΛΗ ΤΗ ΣΥΓΓΕΝΙΚΗ ΤΟΥ ΟΜΑΔΑ, ΤΟ ΓΕΝΟΣ
    ● «είχε ΜΕΓΑΛΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ και μπορούσε να στεγάσει ΩΣ 30 ΑΤΟΜΑ»
    ● ΥΛΙΚΑ: «ό,τι πρόσφερε το φυσικό περιβάλλον: ΚΛΑΔΙΑ ΚΑΙ ΦΥΛΛΑ,
      ΚΟΚΑΛΑ ΚΑΙ ΔΕΡΜΑΤΑ, ΛΑΣΠΗ ΚΑΙ ΠΕΤΡΕΣ»
    ⚠ παρόμοια με αυτές «που ακόμα και σήμερα κατασκευάζουν ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΟΙ
      σε ορεινά μέρη της Ελλάδας» (εικ. 16, καλύβα στη δυτική Όθρυ)

  ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΧΩΡΙΟ: «όταν γύρω από έναν χώρο-πλατεία κατασκευάστηκαν περισσότερες από μία καλύβες, που χρησίμευαν για ύπνο, αποθήκευση των καρπών και για σταυλισμό των ζώων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο λόγος ήταν ότι καλλιεργούσαν πλέον μόνιμα συγκεκριμένες εκτάσεις γης και, επειδή εξέτρεφαν παράλληλα κοπάδια ζώων, είχαν ανάγκη από μόνιμους χώρους για τον σταυλισμό τους, ανεξάρτητα από τις εποχικές μετακινήσεις για βοσκή. Πριν από αυτό, στις πρώτες φάσεις της ζωής του ανθρώπου κυριαρχούσε η ομαδική ζωή, με συλλογή καρπών και ριζών και κυνήγι ζώων. Στο πρωταρχικό στάδιο της κοινωνικής ζωής χρησιμοποιήθηκαν κατάλληλοι φυσικοί χώροι, όπως τα σπήλαια, για τα πρώτα καταφύγια-κατοικίες. Στη συνέχεια ο άνθρωπος κατασκεύασε για όλη τη συγγενική του ομάδα, το γένος, μια καλύβα μεγάλων διαστάσεων που μπορούσε να στεγάσει ως 30 άτομα, από κλαδιά και φύλλα, κόκαλα και δέρματα, λάσπη και πέτρες. Αργότερα εμφανίστηκε το πρώτο χωριό, όταν γύρω από έναν χώρο-πλατεία κατασκευάστηκαν περισσότερες από μία καλύβες, που χρησίμευαν για ύπνο, αποθήκευση των καρπών και σταυλισμό των ζώων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο οίκος και η σταδιακή αποβολή των παραγωγικών δραστηριοτήτων

Ερώτηση: Ύστερα από τις πρωτόγονες καλύβες εμφανίστηκε ο οίκος, από όπου προέρχεται η λέξη κατοικία, την οποία χρησιμοποιούμε σήμερα. Ποιες λειτουργίες στέγαζε ο οίκος και πώς εξελίχθηκαν στη συνέχεια;

Απάντηση:

• ΤΙ ΣΤΕΓΑΖΕ Ο ΟΙΚΟΣ (σελ. 36), αυτούσια:

    ● «στεγάζει τη ΔΙΕΥΡΥΜΕΝΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ και ΤΟΥΣ ΔΟΥΛΟΥΣ που την
      υπηρετούν»
    ● «λειτουργεί επίσης ως ΑΥΤΑΡΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ»
    ● ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ αγροτικών προϊόντων
    ● ΣΤΑΥΛΙΣΜΟΣ οικόσιτων ζώων
    ● «χώρους για την παραγωγή των ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΜΕΤΑΠΟΙΗΣΗΣ, που είναι
      αναγκαία για τη διαβίωση της οικογένειας (ΥΠΟΔΗΜΑΤΑ, ΥΦΑΣΜΑΤΑ κ.ά.)»

• Η ΣΤΑΔΙΑΚΗ ΑΠΟΒΟΛΗ: «Στο μέτρο που οργανώνεται η ανταλλαγή προϊόντων και αναπτύσσεται το εμπόριο απομακρύνονται σταδιακά από τον οίκο οι παραγωγικές δραστηριότητες. Οι χώροι που απομένουν εξυπηρετούν κυρίως τις βασικές ανάγκες κατοίκησης. Ήδη, στις αρχαίες ελληνικές πόλεις παρατηρείται διαχωρισμός μεταξύ των χώρων κατοίκησης και των εργασιακών χώρων, όπου συντελούνται οι παραγωγικές δραστηριότητες.»

• ⚠️ Η ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: «δεν θα πρέπει να παρανοηθεί η έννοια του ιδιωτικού χαρακτήρα που εξασφαλίζει η κατοικία στην αρχαιότητα και στον μεσαίωνα αργότερα. Η κατοικία δεν είναι στοιχείο αποκομμένο από τις λειτουργίες της πόλης. Τοποθετείται και οργανώνεται σε σχέση με τους δημόσιους χώρους, όπου συντελούνται οι δημόσιες λειτουργίες, και με τους εργασιακούς χώρους.»

• Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΕΩΣ ΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΟΧΗ:

    ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ    «οι κατοικίες διαθέτουν χώρους για ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ
                 και για ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ Ή ΜΕΤΑΠΟΙΗΤΙΚΕΣ ΒΙΟΤΕΧΝΙΚΕΣ
                 ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ»
                 → «Αυτή η ΣΥΝΘΕΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ της κατοικίας ΔΙΑΤΗΡΗΘΗΚΕ
                   ΕΩΣ ΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΟΧΗ.»
  
    ΜΕΤΑ ΤΟΝ     «Η ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ επιφέρει… ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ
    18ο ΑΙΩΝΑ    στις λειτουργίες της κατοικίας όπως και στις σχέσεις της
                 με τον χώρο της πόλης. ΟΙ ΧΩΡΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ
                 ΑΠΟΚΟΠΤΟΝΤΑΙ ΟΡΙΣΤΙΚΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΟΙΚΙΑ.»
                 «Οι ΑΝΕΣΕΙΣ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗΣ που προσφέρονται είναι ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΕΙΣ,
                 ενώ παρατηρούνται ΠΟΛΛΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΥΓΙΕΙΝΗΣ.»
  
    ΤΕΛΗ 19ου    «Με την ανάπτυξη του ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ από τα τέλη του
                 19ου αιώνα και μετά ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΑΥΤΑ ΑΡΧΙΣΑΝ ΝΑ
                 ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΙ.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο οίκος, από όπου προέρχεται η λέξη κατοικία, στεγάζει τη διευρυμένη οικογένεια και τους δούλους που την υπηρετούν και λειτουργεί ως αυτάρκης οικονομική μονάδα: προσφέρει τη δυνατότητα αποθήκευσης αγροτικών προϊόντων, σταυλισμού οικόσιτων ζώων, και διαθέτει χώρους για την παραγωγή των προϊόντων μεταποίησης που είναι αναγκαία για τη διαβίωση της οικογένειας, όπως υποδήματα και υφάσματα. Στο μέτρο που οργανώνεται η ανταλλαγή προϊόντων και αναπτύσσεται το εμπόριο, οι παραγωγικές δραστηριότητες απομακρύνονται σταδιακά από τον οίκο και οι χώροι που απομένουν εξυπηρετούν κυρίως τις βασικές ανάγκες κατοίκησης· ήδη στις αρχαίες ελληνικές πόλεις παρατηρείται διαχωρισμός των χώρων κατοίκησης από τους εργασιακούς χώρους. Η κατοικία όμως δεν είναι αποκομμένη από τις λειτουργίες της πόλης, αλλά οργανώνεται σε σχέση με τους δημόσιους και τους εργασιακούς χώρους. Κατά τον μεσαίωνα οι κατοικίες διαθέτουν ακόμη χώρους για αποθήκευση και για εμπορικές ή μεταποιητικές βιοτεχνικές δραστηριότητες, και αυτή η σύνθεση λειτουργιών διατηρήθηκε έως τη βιομηχανική εποχή. Η βιομηχανική επανάσταση, μετά τον 18ο αιώνα, αποκόπτει οριστικά τους χώρους εργασίας και παραγωγής από την κατοικία, με στοιχειώδεις ανέσεις και πολλά προβλήματα υγιεινής, τα οποία άρχισαν να αντιμετωπίζονται με την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος από τα τέλη του 19ου αιώνα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οι ανάγκες που εξυπηρετεί η κατοικία και οι κοινωνικοί - πολιτισμικοί παράγοντες

Ερώτηση: Η κατοικία εξυπηρετεί πρωταρχικές ανάγκες όπως οι ανάγκες διαβίωσης, οι βιολογικές ανάγκες, οι πνευματικές - ψυχικές και κοινωνικές ανάγκες. Γιατί παρ' όλα αυτά προκύπτουν διαφορετικοί τύποι κατοικίας;

Απάντηση:

• ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΟΜΑΔΕΣ ΑΝΑΓΚΩΝ (§2.2, σελ. 37), αυτούσια:

    ● ΑΝΑΓΚΕΣ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ
    ● ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ — «φαγητό, ύπνος, υγιεινή»
    ● ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΕΣ - ΨΥΧΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ — «οικογενειακή
      συμβίωση, κοινωνικές συναναστροφές»

• ΤΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: «Ωστόσο, η σημασία αυτών των αναγκών για τον τρόπο ζωής των ανθρώπων διαφέρει από κοινωνία σε κοινωνία, από τόπο σε τόπο, από εποχή σε εποχή. Άρα, υπάρχουν και κοινωνικοί-πολιτισμικοί παράγοντες που διαφοροποιούν, αντίστοιχα, τη λειτουργική οργάνωση της κατοικίας, δημιουργώντας τους διαφορετικούς τύπους που παρουσιάζονται σε διαφορετικές κοινωνίες, εποχές και τόπους.» ⚠️ Δηλαδή οι ανάγκες είναι κοινές — η ιεράρχησή τους αλλάζει, και αυτή η ιεράρχηση είναι που παράγει τους τύπους.

• ΟΙ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ:

    ① Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ — «αποτέλεσε ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΑ έναν
       παράγοντα διαφοροποίησης»
         ΔΙΕΥΡΥΜΕΝΗ   ζευγάρι, παιδιά, συγγενικά ή άλλα πρόσωπα
         ΠΥΡΗΝΙΚΗ     ζευγάρι, παιδιά
         ΜΟΝΟΓΟΝΕΪΚΗ  ένας γονιός και παιδί ή παιδιά
       → «δημιουργούν ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ για τους χώρους»
  
    ② Η ΘΕΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ — «διέφερε ανέκαθεν από τη θέση των ανδρών»
       «Από την ιστορική εποχή έως τη ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ, η οποία
       συνέβαλε στη ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ τους, οι γυναίκες ΕΜΕΝΑΝ ΚΛΕΙΣΜΕΝΕΣ ΣΤΟ
       ΣΠΙΤΙ.» → ΕΠΙΤΑΚΤΙΚΗ ΑΝΑΓΚΗ ΙΔΙΩΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ: ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΙ ΧΩΡΟΙ
       ΠΑΡΑΜΟΝΗΣ, και «παράθυρα και πόρτες σχεδιάζονταν με τέτοιο τρόπο,
       ώστε να ΕΜΠΟΔΙΖΟΥΝ ΤΑ ΑΔΙΑΚΡΙΤΑ ΒΛΕΜΜΑΤΑ των επισκεπτών ή των
       περαστικών»
  
    ③ Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΩΤΙΚΗΣ ΖΩΗΣ → «ΕΣΩΣΤΡΕΦΗΣ» ΟΡΓΑΝΩΣΗ
       ΑΜΥΝΤΙΚΟΙ ΛΟΓΟΙ → ΟΧΥΡΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΜΟΡΦΗ
       «Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΚΑΤΟΙΚΙΕΣ
       ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ.»
  
    ④ Η ΤΑΣΗ ΓΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΣΥΝΑΝΑΣΤΡΟΦΕΣ
         αρχαιότητα και μεσαίωνας: ΑΓΟΡΑ, ΛΟΥΤΡΑ, ΑΡΕΝΕΣ, ΙΠΠΟΔΡΟΜΟΙ
         νεότερη Ελλάδα:          ΚΑΦΕΝΕΙΑ, ΠΛΑΤΕΙΕΣ, ΔΡΟΜΟΙ
       → «Κατά τον ίδιο τρόπο στην κατοικία της ελληνικής οικογένειας
         ΥΠΗΡΧΕ ΠΑΝΤΑ ΜΙΑ ΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΟΔΟΧΗ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ
         ΕΠΙΣΚΕΠΤΩΝ.»

• ΚΑΙ ΟΙ «ΑΛΛΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ» (§2.3, σελ. 39-40), που «επηρεάζουν και τροποποιούν, επίσης, την αρχική μορφή»: οι κλιματικές συνθήκες (ο δριμύς χειμώνας των ορεινών, το ζεστό και άνυδρο καλοκαίρι των νησιών), η τοποθεσία και το ανάγλυφο του εδάφους, και οι οικονομικές δραστηριότητες και ασχολίες των ενοίκων — «κάθε παραγωγική δραστηριότητα απαιτεί διαφορετικούς χώρους», άλλοι για ελαιοπαραγωγούς, άλλοι για οινοπαραγωγούς και βιοτέχνες.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ανάγκες που εξυπηρετεί η κατοικία είναι οι ανάγκες διαβίωσης, οι βιολογικές ανάγκες, δηλαδή φαγητό, ύπνος και υγιεινή, και οι πνευματικές, ψυχικές και κοινωνικές, δηλαδή η οικογενειακή συμβίωση και οι κοινωνικές συναναστροφές. Η σημασία όμως αυτών των αναγκών διαφέρει από κοινωνία σε κοινωνία, από τόπο σε τόπο και από εποχή σε εποχή, άρα υπάρχουν κοινωνικοί και πολιτισμικοί παράγοντες που διαφοροποιούν αντίστοιχα τη λειτουργική οργάνωση της κατοικίας και δημιουργούν διαφορετικούς τύπους. Οι παράγοντες αυτοί είναι τέσσερις: η συγκρότηση της οικογένειας, με τη διευρυμένη, την πυρηνική και τη μονογονεϊκή να δημιουργούν διαφορετικές απαιτήσεις για τους χώρους· η θέση των γυναικών, που έως τη βιομηχανική επανάσταση έμεναν κλεισμένες στο σπίτι, από όπου προέκυπτε η επιτακτική ανάγκη ιδιωτικού χώρου και ο σχεδιασμός παραθύρων και θυρών ώστε να εμποδίζουν τα αδιάκριτα βλέμματα· η ανάγκη προστασίας της ιδιωτικής ζωής, που προκαλεί την εσωστρεφή οργάνωση, ενώ αμυντικοί λόγοι συντελούν στην οχυρή εξωτερική μορφή, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τις ελληνικές κατοικίες της τουρκοκρατίας· και η τάση για κοινωνικές συναναστροφές, που γίνονταν στην αγορά, τα λουτρά, τις αρένες και τους ιππόδρομους και στη νεότερη Ελλάδα στα καφενεία, τις πλατείες και τους δρόμους, ενώ στην κατοικία υπήρχε πάντα μια θέση για την υποδοχή των ξένων και των επισκεπτών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το αίθριο και η εσωστρέφεια της αρχαίας ελληνικής κατοικίας

Ερώτηση: Η κεντρική αυλή, το αίθριο, γύρω από την οποία οργανώνονται οι υπόλοιποι χώροι της αρχαίας ελληνικής κατοικίας, αποτελεί το κύριο χαρακτηριστικό στη λειτουργική σύνθεσή της. Ποιον ρόλο παίζει και γιατί η κατοικία αυτή είναι εσωστρεφής;

Απάντηση:

• Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΑΙΘΡΙΟΥ (§2.4.1, σελ. 41), αυτούσια:

    ● «Είναι η ΚΥΡΙΑ ΠΗΓΗ για τον ΦΩΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΕΡΙΣΜΟ των δωματίων»
    ● «συμβάλλει στην «ΕΣΩΣΤΡΕΦΕΙΑ» και στην ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ
      ΖΩΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΩΡΟ»

• Η ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΕΣΩΣΤΡΕΦΕΙΑΣ: «Βασικός λόγος αυτής της εσωστρέφειας ήταν ο περιορισμένος ρόλος της γυναίκας στη δημόσια ζωή, γεγονός που συνετέλεσε στο να μην απομακρύνεται, παρά σπάνια, από την κατοικία. Ο άνδρας, αντίθετα, περνούσε το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του έξω από το σπίτι, συμμετέχοντας στον δημόσιο βίο και διεκπεραιώνοντας τις υποθέσεις του.»
• Η ΠΟΙΚΙΛΙΑ ΚΑΙ Ο ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ: «μεγάλη ποικιλία μορφών και κατασκευαστικών λύσεων χαρακτήριζαν την αρχαία ελληνική κατοικία», επειδή οι αρχαίοι προσπαθούσαν «να προσαρμόσουν, με τον καλύτερα ανεκτό τρόπο, την κατοικία στις κλιματικές και γεωγραφικές συνθήκες, χρησιμοποιώντας τα υλικά που διέθετε κάθε τόπος».

  Ο ΚΑΝΟΝΑΣ ΤΟΥ ΞΕΝΟΦΩΝΤΑ: «όπως, μάλιστα, μαθαίνουμε από τον Ξενοφώντα, οι χώροι της κατοικίας έπρεπε να έχουν μεσημβρινό (νότιο) προσανατολισμό, ώστε να είναι εκτεθειμένοι στον ήλιο τον χειμώνα και να έχουν δροσιά το καλοκαίρι.» ⚠️ Ο ίδιος κανόνας — νότιος προσανατολισμός — επανέρχεται στο κεφ. 3 ως βασική αρχή του σύγχρονου σχεδιασμού. Η αρχαία λύση δηλαδή δεν είναι ιστορική περιέργεια αλλά βιοκλιματική αρχή που ισχύει ακόμη.

• ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: «Μελετώντας μια αντιπροσωπευτική κατοικία από την Όλυνθο της Χαλκιδικής αντιλαμβανόμαστε πιο συγκεκριμένα τις επιπτώσεις των κοινωνικών και πολιτιστικών παραγόντων στην οργάνωση της αρχαίας ελληνικής κατοικίας.»

     σχηματικά η οργάνωση γύρω από το αίθριο
     ┌─────────────────────────────────────┐
     │  δωμάτιο   δωμάτιο   δωμάτιο        │
     │ ┌───────┬─────────┬────────┐        │
     │ │       │         │        │        │
     │ ├───────┴─────────┴────────┤        │
     │ │        ΑΙΘΡΙΟ            │ δωμάτιο│
     │ │  (φως · αέρας · ιδιωτικό │        │
     │ │      υπαίθριο κέντρο)    │        │
     │ ├───────┬─────────┬────────┤        │
     │ │       │         │        │        │
     │ └───────┴─────────┴────────┘        │
     └─────────────────────────────────────┘
       ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΡΟΜΟ: ελάχιστα ανοίγματα — η κατοικία «γυρίζει την πλάτη»
       στον δημόσιο χώρο και ανοίγεται ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΣΑ

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το αίθριο, η κεντρική αυλή γύρω από την οποία οργανώνονται οι υπόλοιποι χώροι, είναι η κύρια πηγή για τον φωτισμό και τον αερισμό των δωματίων και συμβάλλει στην εσωστρέφεια και στην απομόνωση της οικογενειακής ζωής από τον δημόσιο χώρο. Βασικός λόγος αυτής της εσωστρέφειας ήταν ο περιορισμένος ρόλος της γυναίκας στη δημόσια ζωή, γεγονός που συνετέλεσε στο να μην απομακρύνεται, παρά σπάνια, από την κατοικία, ενώ ο άνδρας αντίθετα περνούσε το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του έξω από το σπίτι, συμμετέχοντας στον δημόσιο βίο. Την αρχαία ελληνική κατοικία χαρακτήριζε μεγάλη ποικιλία μορφών και κατασκευαστικών λύσεων, γιατί οι αρχαίοι προσπαθούσαν να την προσαρμόσουν με τον καλύτερα ανεκτό τρόπο στις κλιματικές και γεωγραφικές συνθήκες, χρησιμοποιώντας τα υλικά που διέθετε κάθε τόπος, ενώ ιδιαίτερη φροντίδα υπήρχε για τον προσανατολισμό: κατά τον Ξενοφώντα οι χώροι έπρεπε να έχουν μεσημβρινό, δηλαδή νότιο, προσανατολισμό, ώστε να είναι εκτεθειμένοι στον ήλιο τον χειμώνα και να έχουν δροσιά το καλοκαίρι.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η παραδοσιακή κατοικία ως υπόδειγμα αρχιτεκτονικού έργου

Ερώτηση: Πρόκειται για τύπους κατοικιών που διαμορφώθηκαν ανώνυμα, από τη μια γενιά στην άλλη, ώστε θα μπορούσαμε να πούμε ότι η κατασκευή τους είναι το «απόσταγμα» μιας συλλογικής εμπειρίας. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής κατοικίας και γιατί θεωρείται υπόδειγμα;

Απάντηση:

• ΠΟΙΟΣ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΖΕΙ (§2.4.2, σελ. 42): «Συνήθως, ο ίδιος ο ιδιοκτήτης, βασισμένος στην κατασκευαστική παράδοση, κατασκευάζει μόνος του την κατοικία του, έχοντας στόχο να αντιμετωπίσει βασικές πρωταρχικές ανάγκες διαμονής και απασχόλησης.» Πρόκειται για τύπους που κατασκευάζονται «έως τις αρχές του αιώνα μας».
• ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ, αυτούσια:

    ● «κυριαρχεί η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΛΙΜΑΚΑ»
    ● «ο ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΩΝ είναι σε μεγάλο βαθμό ΜΟΝΙΜΟΣ και
      ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΖΕΤΑΙ ΜΑΖΙ ΜΕ ΤΟ ΚΤΙΣΜΑ»
    ● «Η παραγωγή… είναι «ΧΕΙΡΩΝΑΚΤΙΚΗ», γίνεται με ΠΟΛΥ ΑΠΛΑ ΜΕΣΑ και
      με ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ»
    ● «βασίζεται στα ΥΛΙΚΑ ΠΟΥ ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΑΜΕΣΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΗΣ»
    ● «ΠΡΟΣΑΡΜΟΖΕΤΑΙ στις ΙΔΙΑΙΤΕΡΕΣ ΚΛΙΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ
      ΤΟΥ ΤΟΠΟΥ»

  ⚠️ Προσέξτε ότι ο μόνιμος εξοπλισμός εδώ είναι αρετή (κατασκευάζεται μαζί με το κτίσμα, σε ανθρώπινη κλίμακα), ενώ στο διαμέρισμα (§2.4.4) ο μόνιμος εξοπλισμός κρίνεται αρνητικά ως «κοινότοπες λύσεις» με «τυποποιημένη εμφάνιση». Η διαφορά δεν είναι η μονιμότητα αλλά αν ο εξοπλισμός προκύπτει από τις ανάγκες του χρήστη ή επιβάλλεται από τον κατασκευαστή.

• ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ: «Για όλους αυτούς τους λόγους η παραδοσιακή κατοικία είναι υπόδειγμα αρχιτεκτονικού έργου, που εμπεριέχει τις έννοιες της οικολογίας, του σεβασμού και της συνύπαρξης με ό,τι προϋπάρχει στον γύρω χώρο. Ακόμη, είναι υπόδειγμα εφαρμογής της οικονομίας στα μεγέθη, στα υλικά, στην κίνηση και στον μόχθο που απαιτεί η κατασκευή.»
• ⚠️ Ο ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ — το σημείο που συνήθως παρανοείται: «Μιας οικονομίας, όμως, όχι συνώνυμης με την τσιγκουνιά ή τη μιζέρια αλλά το αντίθετο, μιας οικονομίας που σημαίνει μεστότητα, πλούτο και ποιότητα, που περικλείει και συμπυκνώνει νοήματα, ανάγκες και συναισθήματα. Με τον τρόπο αυτό μεταβάλλεται η κατοικία από έργο ανάγκης, που είναι πρωταρχικά, σε έργο ποίησης, σε ποίημα» — και το βιβλίο εξηγεί: «(ποίημα = σύνολο από λέξεις και φράσεις γεμάτες, μεστές από νόημα)».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η παραδοσιακή κατοικία διαμορφώθηκε ανώνυμα από τη μια γενιά στην άλλη και η κατασκευή της είναι το απόσταγμα μιας συλλογικής εμπειρίας, καθώς συνήθως ο ίδιος ο ιδιοκτήτης, βασισμένος στην κατασκευαστική παράδοση, κατασκεύαζε μόνος του την κατοικία του για να αντιμετωπίσει βασικές ανάγκες διαμονής και απασχόλησης. Σε αυτήν κυριαρχεί η ανθρώπινη κλίμακα, ο εξοπλισμός των χώρων είναι σε μεγάλο βαθμό μόνιμος και κατασκευάζεται μαζί με το κτίσμα, η παραγωγή της είναι χειρωνακτική, με πολύ απλά μέσα και κλασικές κατασκευαστικές μεθόδους, βασίζεται στα υλικά που βρίσκονται στο άμεσο περιβάλλον της και προσαρμόζεται στις ιδιαίτερες κλιματικές και γεωγραφικές συνθήκες του τόπου. Για όλους αυτούς τους λόγους θεωρείται υπόδειγμα αρχιτεκτονικού έργου, που εμπεριέχει τις έννοιες της οικολογίας, του σεβασμού και της συνύπαρξης με ό,τι προϋπάρχει στον γύρω χώρο, και υπόδειγμα εφαρμογής της οικονομίας στα μεγέθη, στα υλικά, στην κίνηση και στον μόχθο. Πρόκειται όμως για οικονομία όχι συνώνυμη με την τσιγκουνιά ή τη μιζέρια, αλλά για οικονομία που σημαίνει μεστότητα, πλούτο και ποιότητα και που περικλείει νοήματα, ανάγκες και συναισθήματα, μεταβάλλοντας την κατοικία από έργο ανάγκης σε έργο ποίησης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η κατοικία στις πεδινές περιοχές

Ερώτηση: Η κατοικία στις πεδινές περιοχές, όπως, για παράδειγμα, αυτή του γεωργού της Θεσσαλίας, είχε μια πολύ απλή μορφή. Πώς ήταν οργανωμένη και πώς εξελίχθηκε;

Απάντηση:

• Η ΑΡΧΙΚΗ ΜΟΡΦΗ (§2.4.2, σελ. 43), αυτούσια: «Ήταν μονόχωρη, αποτελούνταν, δηλαδή, από ένα δωμάτιο, όπου συμβίωναν άνθρωποι και οικόσιτα ζώα και φυλάσσονταν τα προϊόντα της αγροτικής παραγωγής.»

     ΤΟ ΜΟΝΟΣΠΙΤΟ — μία και μόνη λειτουργική ζώνη
     ┌──────────────────────────────┐
     │                              │
     │  ΑΝΘΡΩΠΟΙ  +  ΟΙΚΟΣΙΤΑ ΖΩΑ   │
     │       +  ΠΡΟΪΟΝΤΑ            │
     │                              │
     └──────────────────────────────┘

• ΤΑ ΔΥΟ ΣΤΑΔΙΑ ΕΞΕΛΙΞΗΣ:

    ① «Σταδιακά, προστέθηκε ΕΝΑΣ ΣΤΕΓΑΣΜΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ, για να ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΕΤΑΙ
       Η ΕΙΣΟΔΟΣ και για να ΠΕΡΝΑ ΤΗ ΜΕΡΑ ΤΗΣ Ή ΝΑ ΕΡΓΑΖΕΤΑΙ ΚΑΤΑ ΤΗ
       ΘΕΡΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ.»
    ② «Βοηθητικές κατασκευές και χώροι όπως ΑΠΟΘΗΚΗ ΚΑΙ ΣΤΑΒΛΟΙ
       συμπλήρωσαν αργότερα το αρχικό ΜΟΝΟΣΠΙΤΟ ΟΛΟΓΥΡΑ ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ ΤΟΥ.»
  
     ┌──────────┐  ┌──────────────┐  ┌──────────┐
     │ ΑΠΟΘΗΚΗ  │  │  ΜΟΝΟΣΠΙΤΟ   │  │ ΣΤΑΒΛΟΣ  │
     └──────────┘  │ + στεγασμένος│  └──────────┘
          ┌────────┘    χώρος     └────────┐
          │           Α Υ Λ Η              │
          └───────────────────────────────┘

  ⚠️ Η λογική της εξέλιξης: πρώτα ξεχωρίζει η θερινή διημέρευση από τον ενιαίο χώρο, και μόνο μετά αποβάλλονται τα ζώα και τα προϊόντα. Ο διαχωρισμός των λειτουργιών γίνεται δηλαδή οριζόντια, γύρω από την αυλή — σε αντίθεση με την ορεινή κατοικία, όπου γίνεται κατακόρυφα, με ορόφους.

• Η ΑΝΤΙΠΑΡΑΒΟΛΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΛΛΟΥΣ ΔΥΟ ΤΥΠΟΥΣ (σελ. 43-44). Οι τρεις ενότητες αντιστοιχούν «σύμφωνα με τις τρεις μεγάλες γεωγραφικές, ιστορικές, κοινωνικές και οικονομικές ενότητες του ελληνικού χώρου»:

    ΠΕΔΙΝΗ      ΜΟΝΟΧΩΡΗ → οριζόντια επέκταση ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΥΛΗ
    ΟΡΕΙΝΗ      ΚΑΤΑΚΟΡΥΦΟΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΣ: ισόγειο = εργασία και αποθήκες,
                ανώι = ύπνος, φαγητό, διημέρευση
    ΝΗΣΙΩΤΙΚΗ   ΥΨΟΜΕΤΡΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ μέσα στον ίδιο χώρο· ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ
                ΔΙΑΔΡΟΜΟΙ· η ΑΥΛΗ είναι ΠΡΟΕΚΤΑΣΗ ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η κατοικία στις πεδινές περιοχές, όπως αυτή του γεωργού της Θεσσαλίας, είχε πολύ απλή μορφή: ήταν μονόχωρη, αποτελούνταν δηλαδή από ένα δωμάτιο, όπου συμβίωναν άνθρωποι και οικόσιτα ζώα και φυλάσσονταν τα προϊόντα της αγροτικής παραγωγής. Σταδιακά προστέθηκε ένας στεγασμένος χώρος, για να προστατεύεται η είσοδος και για να περνά τη μέρα της ή να εργάζεται κατά τη θερινή περίοδο η οικογένεια. Αργότερα βοηθητικές κατασκευές και χώροι, όπως αποθήκη και στάβλοι, συμπλήρωσαν το αρχικό μονόσπιτο ολόγυρα στην αυλή του. Ο διαχωρισμός των λειτουργιών γίνεται δηλαδή οριζόντια, γύρω από την αυλή, σε αντίθεση με την ορεινή κατοικία όπου γίνεται κατακόρυφα, με ισόγειο για την εργασία και τις αποθήκες και ανώι για τον ύπνο, το φαγητό και τη διημέρευση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η κατοικία στην ηπειρωτική και ορεινή Ελλάδα

Ερώτηση: Η κατοικία στην ηπειρωτική και ορεινή Ελλάδα χαρακτηρίζεται από τον κατακόρυφο διαχωρισμό των λειτουργιών. Πώς οργανώνονται τα μεγάλα νοικοκυρόσπιτα και τα αρχοντικά, και γιατί η κατοικία αυτή είναι εσωστρεφής;

Απάντηση:

• Ο ΒΑΣΙΚΟΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΣ (σελ. 44), αυτούσια: «Στο ισόγειο βρίσκονται οι χώροι εργασίας και οι αποθήκες. Στο ανώι βρίσκονται οι χώροι που εξυπηρετούν τις βασικές ανάγκες κατοίκησης: ύπνο, φαγητό, διημέρευση.»

• ΤΑ ΑΡΧΟΝΤΙΚΑ — ΤΡΕΙΣ ΟΡΟΦΟΙ:

    2ος ΟΡΟΦΟΣ   ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΟΣ — «που είναι ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟΣ και ΑΝΟΙΓΕΤΑΙ ΣΤΟ
    (καλοκαιρινός) ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΜΕ ΠΟΛΛΑΠΛΑ ΠΑΡΑΘΥΡΑ»
                 «Αυτοί οι χώροι καλοκαιρινής διημέρευσης ΠΡΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ
                 ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΝΟΤΟ με ένα ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΟ ΚΑΙ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΟ
                 ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΔΙΑΤΡΗΤΟ ΑΠΟ ΠΑΡΑΘΥΡΑ, το οποίο παίρνει
                 ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ ΑΝΑΛΟΓΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ (π.χ. στη
                 ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΣΑΧΝΙΣΙ).»
    1ος ΟΡΟΦΟΣ   ΧΕΙΜΩΝΙΑΤΙΚΟΣ — «εργάζεται και διημερεύει η οικογένεια
    (χειμωνιάτικος) ΤΟΝ ΧΕΙΜΩΝΑ»
    ΙΣΟΓΕΙΟ      «με τα ΜΙΚΡΑ ΚΑΙ ΛΙΓΟΣΤΑ ΑΝΟΙΓΜΑΤΑ, είναι Η ΕΙΣΟΔΟΣ,
                 ΟΙ ΑΠΟΘΗΚΕΣ και, γενικά, ΟΙ ΒΟΗΘΗΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ»
  
    + «ΒΟΗΘΗΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ, ΑΠΟΘΗΚΕΣ, ΣΤΑΒΛΟΙ, ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ συμπληρώνουν
      ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΥΛΗ την κατοικία»

  ⚠️ Η εποχική εναλλαγή ορόφου είναι βιοκλιματική λύση: τον χειμώνα η οικογένεια συγκεντρώνεται στον μικρότερο, πιο εύκολα θερμαινόμενο χώρο· το καλοκαίρι ανεβαίνει στον μεγαλύτερο, με πολλαπλά ανοίγματα και νότιο προβολικό στοιχείο που δίνει διαμπερή αερισμό και σκίαση.

• Η ΕΣΩΣΤΡΕΦΕΙΑ ΚΑΙ Ο ΑΜΥΝΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ: «Η κατοικία της ορεινής Ελλάδας έχει έναν «εσωστρεφή» χαρακτήρα για κοινωνικούς λόγους, επειδή προστατεύει τον ιδιωτικό χαρακτήρα της οικογενειακής ζωής. Ο «εσωστρεφής» χαρακτήρας φτάνει να είναι ορισμένες φορές αμυντικός, γεγονός που οφείλεται σε ιστορικούς λόγους όπως η ληστεία και οι συνθήκες θρησκευτικής και κοινωνικής καταπίεσης στην τουρκοκρατία.» ⚠️ Οι δύο αιτίες είναι διαφορετικές: η εσωστρέφεια είναι κοινωνική (ιδιωτικότητα), ο αμυντικός χαρακτήρας ιστορικός (ληστεία, καταπίεση). Το ίδιο ζεύγος διατυπώνεται και στη §2.2 ως γενικός κανόνας: «η ανάγκη να προστατευτεί η ιδιωτική ζωή προκαλεί την «εσωστρεφή» οργάνωση, ενώ αμυντικοί λόγοι συντελούν στην οχυρή εξωτερική μορφή».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η κατοικία στην ηπειρωτική και ορεινή Ελλάδα χαρακτηρίζεται από τον κατακόρυφο διαχωρισμό των λειτουργιών: στο ισόγειο βρίσκονται οι χώροι εργασίας και οι αποθήκες, ενώ στο ανώι οι χώροι που εξυπηρετούν τον ύπνο, το φαγητό και τη διημέρευση. Τα μεγάλα νοικοκυρόσπιτα και τα αρχοντικά έχουν τρεις ορόφους: στο ισόγειο, με τα μικρά και λιγοστά ανοίγματα, είναι η είσοδος, οι αποθήκες και οι βοηθητικοί χώροι· στον πρώτο όροφο, τον χειμωνιάτικο, εργάζεται και διημερεύει η οικογένεια τον χειμώνα· ενώ το καλοκαίρι χρησιμοποιεί τους χώρους του δεύτερου ορόφου, του καλοκαιρινού, που είναι μεγαλύτερος και ανοίγεται στο φυσικό περιβάλλον με πολλαπλά παράθυρα. Οι χώροι καλοκαιρινής διημέρευσης προβάλλονται προς τον νότο με ένα κατασκευαστικό και μορφολογικό στοιχείο διάτρητο από παράθυρα, που στη Μακεδονία ονομάζεται σαχνισί, ενώ βοηθητικοί χώροι, αποθήκες, στάβλοι και εργαστήρια συμπληρώνουν την κατοικία γύρω από την αυλή. Η κατοικία αυτή έχει εσωστρεφή χαρακτήρα για κοινωνικούς λόγους, επειδή προστατεύει τον ιδιωτικό χαρακτήρα της οικογενειακής ζωής, και ορισμένες φορές ο χαρακτήρας αυτός φτάνει να είναι αμυντικός, για ιστορικούς λόγους όπως η ληστεία και οι συνθήκες θρησκευτικής και κοινωνικής καταπίεσης στην τουρκοκρατία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η νησιωτική κατοικία και ο ρόλος της αυλής

Ερώτηση: Βασικό στοιχείο της κατοικίας είναι ένας μεγάλος χώρος διημέρευσης και κοινωνικών επαφών (η σάλα ή το κατώι). Πώς οργανώνεται η νησιωτική κατοικία και ποιον ρόλο παίζει η αυλή;

Απάντηση:

• Η ΠΟΙΚΙΛΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ (σελ. 45): «Η κατοικία στη νησιωτική Ελλάδα παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία ανάλογα με την περιοχή: νησιά Ιονίου Πελάγους, βόρειο Αιγαίο, ανατολικό Αιγαίο, Κρήτη, Δωδεκάνησα, Κυκλάδες.» ⚠️ Στο σημείο αυτό το βιβλίο τυπώνει ερωτηματικό αντί για άνω τελεία («ανάλογα με την περιοχή; νησιά Ιονίου…») — τυπογραφικό λάθος.

• Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΣΤΙΣ ΚΥΚΛΑΔΕΣ, όπου «οι οικισμοί συνήθως αναπτύσσονται σε κεκλιμένα εδάφη και σε περιορισμένο χώρο»:

    ● «η κατοικία χαρακτηρίζεται από ΜΙΚΡΟΥΣ ΚΑΙ ΛΙΓΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ, οι οποίοι
      συνήθως βρίσκονται σε ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΣΤΑΘΜΕΣ και έχουν ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟ
      ΥΨΟΣ»
    ● «ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΔΙΑΔΡΟΜΟΙ, και οι λειτουργίες της κατοικίας
      ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ, κυρίως ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΩΝ ΥΨΟΜΕΤΡΙΚΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ
      ΤΩΝ ΚΥΡΙΩΝ ΧΩΡΩΝ»
    ● Η ΣΑΛΑ ή ΤΟ ΚΑΤΩΙ: «μεγάλος χώρος ΔΙΗΜΕΡΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ
      ΕΠΑΦΩΝ»
    ● «Οι ΧΩΡΟΙ ΥΠΝΟΥ διαμορφώνονται σε ΥΨΗΛΟΤΕΡΑ ΕΠΙΠΕΔΑ, πολλές φορές
      ΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΕΝΙΑΙΟ ΧΩΡΟ ΤΗΣ ΣΑΛΑΣ»
  
     τομή — η υψομετρική διαφορά αντικαθιστά τον τοίχο
             ┌─────────────┐
             │  ΥΠΝΟΣ      │ ← υψηλότερο επίπεδο, μέσα στον ενιαίο χώρο
     ┌───────┴─────────────┤
     │      Σ Α Λ Α        │ ← διημέρευση και κοινωνικές επαφές
     │   (ή ΚΑΤΩΙ)         │
     └─────────────────────┘

• Η ΑΥΛΗ, αυτούσια: «Απαραίτητο στοιχείο είναι ο χώρος της αυλής, ο οποίος αποτελεί προέκταση του εσωτερικού χώρου. Εκεί επεκτείνονται, το καλοκαίρι ιδιαίτερα, πολλές από τις λειτουργίες του σπιτιού, όπως το μαγείρεμα, το πλύσιμο, η ανάπαυση κ.ά.»

• ΟΙ ΨΗΛΟΙ ΤΟΙΧΟΙ — ΔΥΟ ΑΙΤΙΕΣ: «Σε αρκετές περιπτώσεις η αυλή περιβάλλεται από ψηλούς τοίχους όχι μόνο για αμυντικούς λόγους, εξαιτίας της πειρατείας, αλλά και, όπως στην υπόλοιπη Ελλάδα, για λόγους προστασίας της ιδιωτικής ζωής.» ⚠️ Η αυλή είναι η νησιωτική απάντηση στο αρχαίο αίθριο: και τα δύο είναι ιδιωτικός υπαίθριος πυρήνας που επιτρέπει στη ζωή να βγει έξω χωρίς να εκτεθεί στον δημόσιο χώρο. Η διαφορά είναι ότι το αίθριο βρίσκεται στο κέντρο και οι χώροι το περιβάλλουν, ενώ η νησιωτική αυλή είναι προέκταση του εσωτερικού προς τα έξω.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η κατοικία στη νησιωτική Ελλάδα παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία ανάλογα με την περιοχή. Στις Κυκλάδες, όπου οι οικισμοί αναπτύσσονται σε κεκλιμένα εδάφη και σε περιορισμένο χώρο, η κατοικία χαρακτηρίζεται από μικρούς και λίγους χώρους, οι οποίοι συνήθως βρίσκονται σε διαφορετικές στάθμες και έχουν διαφορετικό ύψος. Δεν υπάρχουν διάδρομοι, και οι λειτουργίες διαφοροποιούνται κυρίως με τη βοήθεια των υψομετρικών διαφορών των κύριων χώρων. Βασικό στοιχείο είναι ένας μεγάλος χώρος διημέρευσης και κοινωνικών επαφών, η σάλα ή το κατώι, ενώ οι χώροι ύπνου διαμορφώνονται σε υψηλότερα επίπεδα, πολλές φορές μέσα στον ενιαίο χώρο της σάλας. Απαραίτητο στοιχείο είναι ο χώρος της αυλής, ο οποίος αποτελεί προέκταση του εσωτερικού χώρου: εκεί επεκτείνονται, ιδιαίτερα το καλοκαίρι, πολλές από τις λειτουργίες του σπιτιού, όπως το μαγείρεμα, το πλύσιμο και η ανάπαυση. Σε αρκετές περιπτώσεις η αυλή περιβάλλεται από ψηλούς τοίχους όχι μόνο για αμυντικούς λόγους, εξαιτίας της πειρατείας, αλλά και για λόγους προστασίας της ιδιωτικής ζωής.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οι χαρακτηριστικοί τύποι κατοικίας στις ελληνικές πόλεις

Ερώτηση: Οι χαρακτηριστικοί τύποι κατοικίας που εμφανίζονται στις ελληνικές πόλεις και οικισμούς είναι οι ακόλουθοι: ποιοι, και τι χαρακτηρίζει τον καθένα;

Απάντηση:

• ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ (§2.4.3, σελ. 46): «Στους ελληνικούς οικισμούς η κατοικία κατασκευάζεται με δύο τρόπους: είτε ατομικά από τους ιδιώτες είτε οργανωμένα από τους αρμόδιους κρατικούς φορείς.» Η κατασκευή από ιδιώτες «οφείλει να πειθαρχεί σε κανόνες και τρόπους κατασκευής, δηλαδή σε όρους δόμησης, που επιβάλλονται από το πολεοδομικό σχέδιο και από τον Γενικό Οικοδομικό Κανονισμό (Γ.Ο.Κ.)».
• α. Η ΜΟΝΟΚΑΤΟΙΚΙΑ — «καταλαμβάνει ένα μικρό, συνήθως, οικόπεδο, αφήνοντας περιορισμένο ελεύθερο χώρο. Η μονοκατοικία ή και διπλοκατοικία σε δύο ορόφους αποτελούσε τον πιο συνηθισμένο και χαρακτηριστικό τύπο για τις ελληνικές πόλεις έως τη δεκαετία του 1950.» β. Η ΠΟΛΥΩΡΟΦΗ ΠΟΛΥΚΑΤΟΙΚΙΑ — «πήρε τη σημερινή μορφή της κυρίως μετά τη δεκαετία του 1950. Τότε, οι απαιτήσεις στέγασης αυξήθηκαν πιεστικά στις μεγάλες ελληνικές πόλεις και ιδιαίτερα στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη.»

    ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕ
    «Με την πολυκατοικία ΑΥΞΗΘΗΚΕ Η ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ αλλά και
    Ο ΟΓΚΟΣ ΤΩΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ»· το αστικό περιβάλλον χαρακτηρίζεται από:
      ● ΚΑΚΟΣ ΗΛΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΩΤΙΣΜΟΣ
      ● ΚΑΚΟΣ ΑΕΡΙΣΜΟΣ
      ● ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗ
      ● ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΧΩΡΩΝ

• γ. Η ΠΡΟΑΣΤΙΑΚΗ ΜΟΝΟΚΑΤΟΙΚΙΑ — «τοποθετείται ελεύθερα στο οικόπεδο. Οι προαστιακές μονοκατοικίες δεν συγκροτούν μια συνεχή γραμμική παράθεση. Αντίθετα, δημιουργούν ένα ανεκτό αστικό περιβάλλον, καθώς μεταξύ των κτισμένων όγκων παρεμβάλλονται ελεύθεροι χώροι, που επιτρέπουν, ως έναν βαθμό, ικανοποιητικό ηλιασμό, φωτισμό, αερισμό.» ⚠️ Προσέξτε τη διατύπωση «ως έναν βαθμό» και «ανεκτό» — το βιβλίο δεν παρουσιάζει την προαστιακή μονοκατοικία ως ιδανική λύση, αλλά ως λιγότερο προβληματική από την πολυκατοικία.
• δ. ΟΙ ΑΥΘΑΙΡΕΤΕΣ ΚΑΤΟΙΚΙΕΣ — «δημιουργούνται συνήθως εκτός των ορίων των ελληνικών οικισμών από ομάδες πληθυσμού που αδυνατούν να λύσουν με άλλο, καλύτερο, τρόπο τις ανάγκες στέγασης. Οι κατοικίες αυτές χτίζονται χωρίς άδεια του αρμόδιου πολεοδομικού γραφείου σε οικόπεδο ιδιόκτητο ή ξένο, καθώς αποτελεί καταπατημένη ιδιοκτησία άλλων ιδιωτών, του δημοσίου, της Εκκλησίας κτλ.» Οι περιοχές τους «παρουσιάζουν πολλά προβλήματα από την άποψη της υποδομής και της ποιότητας του περιβάλλοντος, τα οποία έως σήμερα δεν έχουν ακόμα επιλυθεί παρά τις σημαντικές προσπάθειες των τελευταίων χρόνων». ε. Η ΠΑΡΑΘΕΡΙΣΤΙΚΗ Ή ΕΞΟΧΙΚΗ Ή ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ — «βρίσκεται σε μικρή, σχετικά, απόσταση από τις πόλεις, όπου διαμένουν μόνιμα οι ένοικοί τους». Βασικός παράγοντας: «η κακή ποιότητα της κατοικίας των πόλεων και οι δυσμενείς όροι διαβίωσης σ' αυτές». Εκεί καταφεύγουν «για ανάπαυση και αναψυχή το σαββατοκύριακο και τις άλλες αργίες του χρόνου, και περνούν την ετήσια άδειά τους».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι χαρακτηριστικοί τύποι κατοικίας στις ελληνικές πόλεις είναι πέντε. Η μονοκατοικία καταλαμβάνει ένα μικρό συνήθως οικόπεδο, αφήνοντας περιορισμένο ελεύθερο χώρο, και μαζί με τη διπλοκατοικία σε δύο ορόφους αποτελούσε τον πιο συνηθισμένο τύπο έως τη δεκαετία του 1950. Η πολυώροφη πολυκατοικία πήρε τη σημερινή μορφή της κυρίως μετά τη δεκαετία του 1950, όταν οι απαιτήσεις στέγασης αυξήθηκαν πιεστικά, ιδιαίτερα στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, και αντικατέστησε τις μονοκατοικίες και τις διπλοκατοικίες· μαζί της αυξήθηκε η πυκνότητα των κατοίκων και ο όγκος των κατασκευών, με αποτέλεσμα κακό ηλιασμό και φωτισμό, κακό αερισμό, αισθητική υποβάθμιση και περιορισμό των ελεύθερων χώρων. Η προαστιακή μονοκατοικία τοποθετείται ελεύθερα στο οικόπεδο και δεν συγκροτεί συνεχή γραμμική παράθεση, δημιουργώντας ένα ανεκτό αστικό περιβάλλον, καθώς μεταξύ των κτισμένων όγκων παρεμβάλλονται ελεύθεροι χώροι που επιτρέπουν ως έναν βαθμό ικανοποιητικό ηλιασμό, φωτισμό και αερισμό. Οι αυθαίρετες κατοικίες δημιουργούνται συνήθως εκτός των ορίων των οικισμών από ομάδες πληθυσμού που αδυνατούν να λύσουν αλλιώς τις ανάγκες στέγασης, χτίζονται χωρίς άδεια σε οικόπεδο ιδιόκτητο ή καταπατημένο και παρουσιάζουν πολλά προβλήματα υποδομής και ποιότητας περιβάλλοντος. Τέλος, η παραθεριστική ή εξοχική ή δεύτερη κατοικία βρίσκεται σε μικρή σχετικά απόσταση από τις πόλεις, και βασικός παράγοντας που οδήγησε σε αυτήν είναι η κακή ποιότητα της κατοικίας των πόλεων και οι δυσμενείς όροι διαβίωσης σε αυτές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η αντιπαροχή και το διαμέρισμα ως πρότυπο

Ερώτηση: Η πολυκατοικία είναι αποτέλεσμα του συστήματος της αντιπαροχής. Τι ήταν η αντιπαροχή και ποια χαρακτηριστικά και προβλήματα έχει το διαμέρισμα που προέκυψε;

Απάντηση:

• Η ΑΝΤΙΠΑΡΟΧΗ (§2.4.4, σελ. 52), αυτούσια: «Αντιπαροχή λεγόταν η συμφωνία που έκαναν οι εργολάβοι οικοδομών με τους ιδιοκτήτες των οικοπέδων στα οποία επρόκειτο να κτιστεί η πολυκατοικία. Με τη συμφωνία αυτή ο ιδιοκτήτης παρείχε το οικόπεδο, παίρνοντας ως αντάλλαγμα ένα ή περισσότερα διαμερίσματα.»

  «Το σύστημα της αντιπαροχής διαδόθηκε πολύ στις μεγάλες ελληνικές πόλεις κατά τις δεκαετίες του '60 και του '70. Το αποτέλεσμα αυτής της τακτικής ήταν ο τύπος κατοικίας που δημιουργήθηκε, δηλαδή το διαμέρισμα, να αποτελέσει ένα πρότυπο - μοντέλο, που επηρέασε, γενικά, την οργάνωση και τη μορφή της σύγχρονης ελληνικής κατοικίας στην πόλη ή στην ύπαιθρο.»

• ΤΟ ΚΥΡΙΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΤΑΞΗ: «Κύριο χαρακτηριστικό του διαμερίσματος είναι ο κατακερματισμός του χώρου σε μικρά δωμάτια.»

    ΚΟΙΝΟΧΡΗΣΤΟΙ (σαλόνι,  επιδιώκεται να «ΒΛΕΠΟΥΝ» ΣΤΟΝ ΔΡΟΜΟ
    τραπεζαρία)
    ΥΠΝΟΔΩΜΑΤΙΑ            «συνηθίζεται να είναι ΠΙΣΩ, στον «ΑΚΑΛΥΠΤΟ»
                           χώρο της πολυκατοικίας, ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΕΞΕΤΑΖΕΤΑΙ
                           Ο ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ»
    ΚΟΥΖΙΝΑ, ΛΟΥΤΡΟ        «βλέπουν ΣΤΟΥΣ ΦΩΤΑΓΩΓΟΥΣ»
    ΔΙΑΔΡΟΜΟΙ              «ΣΤΕΝΟΙ ΚΑΙ ΧΩΡΙΣ ΦΥΣΙΚΟ ΦΩΤΙΣΜΟ»
    ΕΙΣΟΔΟΣ                «ταυτίζεται συνήθως με ΕΝΑ ΜΙΚΡΟ ΧΩΡΟ ΧΩΡΙΣ
                           ΦΥΣΙΚΟ ΦΩΤΙΣΜΟ, που επικοινωνεί με το σαλόνι»

  ⚠️ «Η οργάνωση αυτή, που είναι η πιο συνηθισμένη, στις περισσότερες περιπτώσεις δε λαμβάνει καθόλου υπόψη τους κανόνες υγιεινής, φωτισμού, αερισμού, και προσανατολισμού.»

• Ο ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΚΟΙΝΟΧΡΗΣΤΟΙ: «Όσον αφορά τον μόνιμο εξοπλισμό του διαμερίσματος επικρατούν… οι ίδιες κοινότοπες λύσεις: εντοιχισμένες ντουλάπες στα υπνοδωμάτια, εντοιχισμένα ντουλάπια στην κουζίνα. Οι πόρτες και τα παράθυρα έχουν την ίδια τυποποιημένη εμφάνιση, ενώ δε φαίνεται να υπάρχει ιδιαίτερη μελέτη και φροντίδα για την τοποθέτηση, το μέγεθος και τη λειτουργία τους.» Οι κοινόχρηστοι χώροι της πολυκατοικίας — είσοδος, κλιμακοστάσιο, διάδρομοι — «είναι απρόσωποι και στις περισσότερες περιπτώσεις σκοτεινοί, χωρίς επαρκή φυσικό φωτισμό και αερισμό».
• ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ, Ο ΑΚΑΛΥΠΤΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΥΛΙΚΑ:

    ΜΠΑΛΚΟΝΙ    «στην ουσία είναι ΕΝΑΣ ΥΠΑΙΘΡΙΟΣ ΔΙΑΔΡΟΜΟΣ ΜΙΚΡΟΥ ΠΛΑΤΟΥΣ,
                που περιβάλλει τις όψεις». Προσφέρει ΣΚΙΑ και ΚΑΠΟΙΑ ΕΠΑΦΗ
                ΜΕ ΤΟΝ ΔΡΟΜΟ, «ωστόσο, ΤΟ ΜΙΚΡΟ ΣΥΝΗΘΩΣ ΠΛΑΤΟΣ ΤΟΥ ΚΑΙ Η
                ΣΤΕΝΟΜΑΚΡΗ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΤΟΥ ΕΠΙΤΡΕΠΟΥΝ ΝΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΗΣΕΙ
                ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΩΣ ΥΠΑΙΘΡΙΟΣ ΧΩΡΟΣ»· δεν αποκτά «τα
                χαρακτηριστικά ΤΗΣ ΑΥΛΗΣ Ή ΤΗΣ ΒΕΡΑΝΤΑΣ» και «καταλήγει
                πολλές φορές να είναι ΜΙΑ «ΑΠΟΘΗΚΗ» ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΛΑΣΤΡΕΣ»
    ΑΚΑΛΥΠΤΟΣ   «που ΑΝΤΙΚΑΤΕΣΤΗΣΕ ΤΗ ΖΩΝΤΑΝΗ ΑΥΛΗ των παλιών μονοκατοικιών,
                αυτός ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ ΑΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΤΟΣ»
    ΥΛΙΚΑ       «ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΣΥΝΗΘΩΣ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΤΙΚΑ», επειδή το διαμέρισμα
                «ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΤΑΝ από τους κατασκευαστές εργολάβους ΩΣ
                ΕΜΠΟΡΕΥΜΑ»· «έπρεπε ΜΕ ΤΟ ΜΙΚΡΟΤΕΡΟ ΚΟΣΤΟΣ ΝΑ ΑΠΟΦΕΡΕΙ ΤΑ
                ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΚΕΡΔΗ στον κατασκευαστή, ο οποίος, για τον λόγο
                αυτό, χρησιμοποιούσε ΤΑ ΠΙΟ ΦΤΗΝΑ ΥΛΙΚΑ»

  Η ΑΛΛΑΓΗ ΣΗΜΕΡΑ: «Ευτυχώς, σήμερα, η εικόνα αυτή αρχίζει να αλλάζει σιγά σιγά χάρη στις απαιτήσεις των ανθρώπων για καλύτερης ποιότητας κατοικία.» Απαιτείται να λαμβάνονται υπόψη «ο τρόπος ζωής της οικογένειας, η συγκρότησή της, οι ιδιαίτερες επιθυμίες των μελών της, οι σχέσεις τους με τους άλλους ανθρώπους» και «μια σωστή σχέση με το περιβάλλον… τόσο το φυσικό (προσανατολισμός, ανάγλυφο του εδάφους, θέα) όσο και το δομημένο (διπλανά κτίσματα, δρόμος, βλάστηση, ελεύθεροι κοινόχρηστοι χώροι)».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αντιπαροχή λεγόταν η συμφωνία που έκαναν οι εργολάβοι οικοδομών με τους ιδιοκτήτες των οικοπέδων στα οποία επρόκειτο να κτιστεί η πολυκατοικία: ο ιδιοκτήτης παρείχε το οικόπεδο και έπαιρνε ως αντάλλαγμα ένα ή περισσότερα διαμερίσματα. Το σύστημα διαδόθηκε πολύ στις μεγάλες ελληνικές πόλεις κατά τις δεκαετίες του 60 και του 70, με αποτέλεσμα το διαμέρισμα να αποτελέσει πρότυπο και μοντέλο που επηρέασε την οργάνωση και τη μορφή της σύγχρονης ελληνικής κατοικίας στην πόλη ή στην ύπαιθρο. Κύριο χαρακτηριστικό του είναι ο κατακερματισμός του χώρου σε μικρά δωμάτια: οι κοινόχρηστοι χώροι επιδιώκεται να βλέπουν στον δρόμο, τα υπνοδωμάτια συνηθίζεται να είναι πίσω, στον ακάλυπτο, χωρίς να εξετάζεται ο προσανατολισμός, η κουζίνα και το λουτρό βλέπουν στους φωταγωγούς, οι διάδρομοι είναι στενοί και χωρίς φυσικό φωτισμό και η είσοδος ταυτίζεται με μικρό χώρο χωρίς φυσικό φωτισμό. Η οργάνωση αυτή στις περισσότερες περιπτώσεις δεν λαμβάνει καθόλου υπόψη τους κανόνες υγιεινής, φωτισμού, αερισμού και προσανατολισμού. Στον μόνιμο εξοπλισμό επικρατούν κοινότοπες λύσεις με τυποποιημένη εμφάνιση, οι κοινόχρηστοι χώροι της πολυκατοικίας είναι απρόσωποι και σκοτεινοί, το μπαλκόνι είναι στην ουσία υπαίθριος διάδρομος μικρού πλάτους που δεν αποκτά τα χαρακτηριστικά της αυλής ή της βεράντας και καταλήγει αποθήκη για τις γλάστρες, ενώ ο ακάλυπτος, που αντικατέστησε τη ζωντανή αυλή των παλιών μονοκατοικιών, παραμένει αχρησιμοποίητος. Τέλος, τα υλικά δεν ήταν συνήθως ικανοποιητικά, επειδή το διαμέρισμα αντιμετωπιζόταν από τους εργολάβους ως εμπόρευμα που έπρεπε με το μικρότερο κόστος να αποφέρει τα περισσότερα κέρδη.

Κριτήρια αξιολόγησης: