Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Από την άλωση της Κωνσταντινούπολης έως το συνέδριο της Βιέννης (σελ. 8, 10, 15) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΕΟΤΕΡΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Από την άλωση της Κωνσταντινούπολης έως το συνέδριο της Βιέννης (σελ. 8, 10, 15)

Ενδεικτικές λύσεις των 4 ερωτήσεων του βιβλίου (σελ. 8, 10, 15): εξελίξεις στην Ευρώπη, ακμή των Οθωμανών, Διαφωτισμός και ευρωπαϊκή ιδέα, σημασία της Γαλλικής Επανάστασης.

Οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις στην Ευρώπη (15ος-18ος αι.)

Ερώτηση: Να αναφέρετε τις κυριότερες οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις που σημειώθηκαν στην Ευρώπη κατά το διάστημα από το 15ο ως και το 18ο αιώνα.

Απάντηση:

• Οικονομικές (σελ. 3-4): μεγάλη δημογραφική ανάπτυξη στα τέλη του 15ου αιώνα (υποχώρηση επιδημιών, αύξηση γεωργικής παραγωγής)· τελειοποίηση της ναυσιπλοΐας και μεγάλες γεωγραφικές ανακαλύψεις (Αμερική, 1492).
• Σελ. 4: «Η αφθονία των πολύτιμων μετάλλων … έδωσε τεράστια ώθηση στο εμπόριο και στην οικονομία γενικότερα»· νέος κοινωνικός τύπος του επιχειρηματία, μεγαλέμπορου και χρηματιστή - τραπεζίτη (Μέδικοι, Φούγκερ)· «γεννήθηκε στην Ευρώπη ο εμπορικός καπιταλισμός».
• Σελ. 4: τον 17ο-18ο αιώνα εφευρέσεις, όπως η τελειοποίηση της ατμομηχανής από τον Τζέιμς Βατ, άνοιξαν τον δρόμο για τη βιομηχανική επανάσταση· σελ. 9: ο οικονομικός φιλελευθερισμός (Άνταμ Σμιθ, «laissez faire, laissez passer»).
• Πολιτικές (σελ. 4-5): η Θρησκευτική Μεταρρύθμιση (Λούθηρος, καλβινισμός) διέσπασε την ενότητα της χριστιανικής Ευρώπης και συνέβαλε στη δημιουργία εθνικών κρατών· απόλυτη μοναρχία στη Γαλλία, περιορισμός της βασιλικής εξουσίας από το Κοινοβούλιο στην Αγγλία (πρόδρομος της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας).
• Σελ. 5: πόλεμοι για την κυριαρχία στην Ευρώπη και στις αποικίες, με κορυφαίο τον Επταετή Πόλεμο (1757-1763)· η Αγγλία έγινε παγκόσμια ναυτική δύναμη, η Ρωσία ανερχόμενη δύναμη.
• Σελ. 10-11: ο Διαφωτισμός και η αστική τάξη αμφισβήτησαν την απολυταρχία· άμεση συνέπεια η Γαλλική Επανάσταση του 1789.

Σύνοψη: Οικονομικά: δημογραφική ανάπτυξη, γεωγραφικές ανακαλύψεις, εισροή πολύτιμων μετάλλων και άνθηση του εμπορίου, εμφάνιση του επιχειρηματία - τραπεζίτη και γέννηση του εμπορικού καπιταλισμού, εφευρέσεις (ατμομηχανή) που οδήγησαν στη βιομηχανική επανάσταση, οικονομικός φιλελευθερισμός. Πολιτικά: η Θρησκευτική Μεταρρύθμιση και η διάσπαση της χριστιανικής Ευρώπης, η δημιουργία εθνικών κρατών (απόλυτη μοναρχία στη Γαλλία, κοινοβουλευτικός περιορισμός της εξουσίας στην Αγγλία), οι πόλεμοι για την κυριαρχία (Επταετής Πόλεμος 1757-1763), η άνοδος της Αγγλίας σε ναυτική δύναμη και της Ρωσίας, και τέλος ο Διαφωτισμός που οδήγησε στη Γαλλική Επανάσταση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η ενότητα Α΄ καλύπτει κυρίως την περίοδο ως τον 18ο αιώνα· η αναφορά στη Γαλλική Επανάσταση (1789) είναι το τέλος της περιόδου και μπορεί να δοθεί ως κατάληξη.

Τα επιτεύγματα των Οθωμανών στην περίοδο της ακμής

Ερώτηση: Ποια ήταν τα κυριότερα επιτεύγματα των Οθωμανών κατά την περίοδο της ακμής της αυτοκρατορίας τους; Συμβουλευτείτε και τα παραθέματα του βιβλίου σας.

Απάντηση:

• Σελ. 6: οι Οθωμανοί, χάρη στις στρατιωτικές επιτυχίες τους, αναδείχθηκαν σε παγκόσμια δύναμη και έφτασαν στο απόγειο επί Σουλεϊμάν Α΄ του Μεγαλοπρεπούς (16ος αι.)· «Ο οθωμανικός έλεγχος επιβλήθηκε στα πλουσιότερα κέντρα διαμετακομιστικού εμπορίου» και το θησαυροφυλάκιο «ξεχείλιζε».
• Σελ. 6: εξελίχθηκαν σε βασικό παράγοντα της ευρωπαϊκής πολιτικής (συμμαχία με τη Γαλλία, 1536) και αξιοποίησαν τη διάσπαση από τη Μεταρρύθμιση· κατάκτηση της Κύπρου (1570-1571) και, αργότερα, του Χάνδακα και της Κρήτης (1648-1669).
• Σελ. 7: οικονομική και κοινωνική σταθερότητα — αυτάρκεια στα βασικά προϊόντα, αυστηρά συγκεντρωτική διοίκηση που εξασφάλιζε την τάξη, γνωστοί φόροι, προστασία από τοπικούς καταχραστές.
• Παράθεμα σελ. 6 (επιγραφή 1538): ο Σουλεϊμάν ως σουλτάνος, σάχης στη Βαγδάτη, καίσαρας στην επικράτεια των Ρωμιών, με στόλους στις θάλασσες της Φραγκιάς, του Μαγρέμπ και της Ινδίας, κατακτητής της Ουγγαρίας και της Μολδαβίας.
• Παράθεμα σελ. 7: ο Πίρι Ρέις σχεδίασε παγκόσμιο χάρτη (1517) με την Αμερική και το Βιβλίο Ναυσιπλοΐας (Bahriye, 1526) με χάρτες και πληροφορίες για τη Μεσόγειο.

Σύνοψη: Στην ακμή τους οι Οθωμανοί έγιναν παγκόσμια δύναμη με αλλεπάλληλες κατακτήσεις (Βαλκάνια, Ουγγαρία, Μολδαβία, Κύπρος, αργότερα Κρήτη), έλεγξαν τα πλουσιότερα κέντρα του διαμετακομιστικού εμπορίου και γέμισαν το θησαυροφυλάκιο, έγιναν βασικός παράγοντας της ευρωπαϊκής πολιτικής (συμμαχία με τη Γαλλία το 1536, εκμετάλλευση της θρησκευτικής διάσπασης), εξασφάλισαν οικονομική αυτάρκεια, κοινωνική σταθερότητα και αυστηρά συγκεντρωτική διοίκηση με τάξη και δίκαιη φορολογία, ενώ σημείωσαν και επιτεύγματα στη χαρτογραφία και στη ναυσιπλοΐα (Πίρι Ρέις).

Ο Διαφωτισμός ως βάση της ευρωπαϊκής ιδέας

Ερώτηση: Γιατί ο Διαφωτισμός θα μπορούσε να θεωρηθεί ως η βάση επάνω στην οποία στηρίχτηκε η ευρωπαϊκή ιδέα;

Απάντηση:

• Σελ. 10: «Οι οπαδοί του Διαφωτισμού ήταν επίσης υπέρμαχοι της ανεκτικότητας, της ελευθερίας, της ειρήνης και της ανεξιθρησκίας. Διακρίνονταν από ένα πνεύμα κοσμοπολιτισμού, από ένα όραμα πανευρωπαϊκό».
• Σελ. 10: ο Μοντεσκιέ έλεγε «Δεν υπάρχουν πια σήμερα Γάλλοι, Γερμανοί, Ισπανοί, ούτε καν Άγγλοι, υπάρχουν μόνο Ευρωπαίοι»· «Για το λόγο αυτό έχει βάσιμα υποστηριχτεί ότι το 18ο αιώνα γεννήθηκε η ευρωπαϊκή ιδέα».
• Σελ. 9: τα κηρύγματα για ισότητα «ανεξάρτητα από γλωσσικές, θρησκευτικές ή φυλετικές διαφορές» — κοινές αξίες πάνω από τα εθνικά όρια.
• Σελ. 9-10: κοινές αρχές λογικής, ελευθερίας και δικαίου (ορθολογισμός, διάκριση εξουσιών, οικονομική ελευθερία) για όλους τους Ευρωπαίους.

Σύνοψη: Ο Διαφωτισμός πρόβαλε κοινές για όλους τους Ευρωπαίους αξίες — ορθολογισμό, ελευθερία, ισότητα ανεξάρτητα από γλώσσα, θρησκεία ή φυλή, ανεκτικότητα, ειρήνη και ανεξιθρησκία — και ένα πνεύμα κοσμοπολιτισμού με πανευρωπαϊκό όραμα, όπως φαίνεται στη φράση του Μοντεσκιέ «υπάρχουν μόνο Ευρωπαίοι». Γι' αυτό θεωρείται ότι τον 18ο αιώνα γεννήθηκε η ευρωπαϊκή ιδέα, πάνω στην οποία στηρίχτηκε αργότερα η ευρωπαϊκή ενοποίηση ως μακροπρόθεσμος στόχος.

Η καθοριστική συμβολή της Γαλλικής Επανάστασης

Ερώτηση: Να εξηγήσετε γιατί η συμβολή της Γαλλικής Επανάστασης στην εξέλιξη του νεότερου και σύγχρονου κόσμου υπήρξε καθοριστική.

Απάντηση:

• Σελ. 11: το σύνθημά της, Ελευθερία - Ισότητα - Αδελφοσύνη, έγινε νέα φιλελεύθερη και δημοκρατική ιδεολογία που «ανέτρεψε τις παραδοσιακές πολιτικές και κοινωνικές αντιλήψεις».
• Σελ. 14-15 (μόνιμες κατακτήσεις): ισότιμοι πολίτες με συνταγματικά δικαιώματα· διάκριση των εξουσιών· λαϊκή κυριαρχία αντί για τον «ελέω Θεού» μονάρχη· εθνικό κράτος ως πατρίδα με εθνικό στρατό· ατομικά δικαιώματα (ελευθεροτυπία, ανεξιθρησκία, προσωπική ελευθερία, δωρεάν δημόσια εκπαίδευση)· ο Τύπος ως εκφραστής της κοινής γνώμης.
• Σελ. 15: «Σε αντίθεση με την Αγγλική και την Αμερικανική Επανάσταση … που ήταν καθαρά πολιτικές, η Γαλλική Επανάσταση υπήρξε και επανάσταση κοινωνική. Για το λόγο αυτό η επίδραση των ιδεών της … υπήρξε καταλυτική».
• Σελ. 15: σηματοδότησε σειρά φιλελεύθερων και δημοκρατικών κινημάτων· στους Έλληνες ήχησε «σαν τη σάλπιγγα της ελευθερίας» και τους ξεσήκωσε για τον αγώνα του 1821.

Σύνοψη: Η συμβολή ήταν καθοριστική γιατί η Γαλλική Επανάσταση έθεσε τις βάσεις του σύγχρονου δημοκρατικού κράτους: ισότιμοι πολίτες με δικαιώματα κατοχυρωμένα στο Σύνταγμα, διάκριση των εξουσιών, λαϊκή κυριαρχία, εθνικό κράτος με εθνικό στρατό, ατομικά δικαιώματα και ελεύθερος Τύπος. Επειδή ήταν όχι μόνο πολιτική αλλά και κοινωνική επανάσταση, οι ιδέες της επηρέασαν καταλυτικά σχεδόν όλη την Ευρώπη και πυροδότησαν φιλελεύθερα και εθνικά κινήματα, ανάμεσά τους και την Ελληνική Επανάσταση του 1821.