Λύσεις — Κεφάλαιο 3: Η Ευρώπη και ο Κόσμος (σελ. 30, 35, 48, 52, 54, 56, 60, 65, 67) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΕΟΤΕΡΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 3: Η Ευρώπη και ο Κόσμος (σελ. 30, 35, 48, 52, 54, 56, 60, 65, 67)

Ενδεικτικές λύσεις των 23 «Ερωτήσεων - Δραστηριοτήτων» των ενοτήτων Α΄-Θ΄ (σελ. 30, 35, 48, 52, 54, 56, 60, 65, 67): Ανατολικό Ζήτημα, φιλελεύθερα και εθνικά κινήματα, Ελληνική Επανάσταση και Καποδίστριας, Όθωνας και Τρικούπης, Κρητικό και Μακεδονικό Ζήτημα, βιομηχανική επανάσταση, αποικιοκρατία, Η.Π.Α.

Τα αντικρουόμενα συμφέροντα στο Ανατολικό Ζήτημα

Ερώτηση: Ποια αντικρουόμενα συμφέροντα περιέπλεκαν στη διάρκεια του 19ου αιώνα το Ανατολικό Ζήτημα;

Απάντηση:

• Ρωσία (σελ. 29): επεκτάθηκε στις ακτές του Εύξεινου Πόντου (1774), αναζητούσε διέξοδο στη Μεσόγειο (θέμα των Στενών) και ήθελε να επεμβαίνει στα εσωτερικά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ως προστάτιδα των χριστιανών υπηκόων.
• Αγγλία (σελ. 29): η ρωσική πολιτική «έθετε σε κίνδυνο τα συμφέροντα της Αγγλίας στην ευρύτερη περιοχή»· γι' αυτό η Αγγλία έθεσε υπό την προστασία της την Οθωμανική Αυτοκρατορία ως «φυσικό εμπόδιο στην επεκτατική ρωσική πολιτική» και προωθούσε τον εκσυγχρονισμό της, έχοντας τα περισσότερα συμφέροντα στην περιοχή.
• Μεγάλες Δυνάμεις γενικά (σελ. 29): «διαρκής αγώνας … να εμποδίσουν την κάθοδο της Ρωσίας και να εξασφαλίσουν οι ίδιες περισσότερα συμφέροντα στο χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας»· Αγγλία και Γαλλία βοήθησαν στην ήττα της Ρωσίας στον Κριμαϊκό Πόλεμο και ζήτησαν ανταλλάγματα (Χάττι Χουμαγιούν).
• Οθωμανική Αυτοκρατορία (σελ. 29): ο «μεγάλος ασθενής» προσπαθούσε να διατηρήσει τα εδάφη του και να εκσυγχρονιστεί.
• Έλληνες (σελ. 30): σε κάθε κρίση εμπλέκονταν, επιδιώκοντας την εθνική ολοκλήρωση (Θεσσαλία, Ήπειρος, Μακεδονία), με κίνδυνο πολέμου με την Τουρκία.
• Βαλκανικοί λαοί (σελ. 34): εθνικά κινήματα, ενισχυμένα από τη ρωσική πανσλαβιστική πολιτική, προκαλούσαν αλλεπάλληλες αναζωπυρώσεις του ζητήματος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Συγκρούονταν: η επιδίωξη της Ρωσίας να κατέβει στη Μεσόγειο (Στενά) και να «προστατεύει» τους χριστιανούς του σουλτάνου· το συμφέρον της Αγγλίας (και των άλλων Δυνάμεων) να ανακόψει τη ρωσική κάθοδο, στηρίζοντας την Οθωμανική Αυτοκρατορία ως ανάχωμα και κερδίζοντας επιρροή σε αυτή· η προσπάθεια του «μεγάλου ασθενούς» να επιβιώσει και να διατηρήσει τα εδάφη του· και οι εθνικές διεκδικήσεις των Ελλήνων (και των άλλων βαλκανικών λαών) για απελευθέρωση των υπόδουλων περιοχών.

Η «Άνοιξη των λαών»

Ερώτηση: Ποιο έτος του 19ου αιώνα ονομάστηκε «Άνοιξη των λαών» και γιατί;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 33): «Οι σημαντικότερες πάντως φιλελεύθερες εξεγέρσεις του 19ου αιώνα πραγματοποιήθηκαν το 1848, έτος που χαρακτηρίστηκε ως “η Άνοιξη των λαών”.»
• Γαλλία, Φεβρουάριος 1848 (σελ. 33): αστοί και εργάτες ανέτρεψαν τον Λουδοβίκο-Φίλιππο· ανέβηκε ο Λουδοβίκος Ναπολέων (Ναπολέων Γ΄).
• Αυστροουγγαρία (σελ. 33): φιλελεύθερο Σύνταγμα στη Βιέννη, εθνικές εξεγέρσεις σε Ουγγαρία και Βοημία, πολιτικό τέλος του Μέτερνιχ.
• Γερμανία και Ιταλία (σελ. 33): οι λαοί ζητούσαν φιλελεύθερα Συντάγματα.

Σύνοψη: Το 1848. Ονομάστηκε έτσι γιατί τότε πραγματοποιήθηκαν οι σημαντικότερες φιλελεύθερες εξεγέρσεις του αιώνα: η Φεβρουαριανή Επανάσταση της Γαλλίας πυροδότησε σειρά εξεγέρσεων σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες (Αυστροουγγαρία, Γερμανία, Ιταλία), όπου οι λαοί ζητούσαν Συντάγματα και εθνική ελευθερία — ένα γενικό «ξύπνημα» των λαών, παρότι οι επιτυχίες αποδείχτηκαν πρόσκαιρες.

Η σάτιρα κατά του Μέτερνιχ

Ερώτηση: Εξηγήστε τους λόγους για τους οποίους ο Μέτερνιχ έγινε στόχος έντονης σάτιρας από τον τύπο της εποχής του;

Απάντηση:

• Σελ. 31: ο Μέτερνιχ ήταν «ένθερμος υποστηρικτής» της πολιτικής της Ιερής Συμμαχίας για «καταστολή των επαναστατικών κινημάτων» και της «αρχής της νομιμότητας», δηλαδή της διατήρησης της απολυταρχίας.
• Σελ. 32: η αντιδραστική πολιτική του κατέπνιξε τις εξεγέρσεις σε Ιταλία και Γερμανία (1830-31)· σελ. 45: έπεισε την Ιερή Συμμαχία να καταδικάσει την Ελληνική Επανάσταση.
• Σελ. 33: χαρακτήρισε τις εξεγέρσεις του 1848 «θεομηνία» και η εξέγερση της Βιέννης σήμανε το πολιτικό τέλος του.
• Εικονογράφηση (σελ. 33): η λιθογραφία του Ανδρέα Άχενμπαχ «σατιρίζει το φόβο του Μέτερνιχ από τα γεγονότα του 1848» («Επανάσταση; Δημοκρατία; Φέρτε μου, γρήγορα, άλλο παντελόνι!»)· η αγγλική γελοιογραφία (σελ. 31) σατιρίζει τους ιδρυτές της Ιερής Συμμαχίας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο Μέτερνιχ ήταν το σύμβολο της αντίδρασης: ως ηγετική μορφή της Ιερής Συμμαχίας υπερασπιζόταν την απολυταρχία («αρχή της νομιμότητας») και κατέπνιγε κάθε φιλελεύθερο και εθνικό κίνημα, που ο φιλελεύθερος Τύπος υποστήριζε. Όταν το 1848 ξέσπασε η «Άνοιξη των λαών» και η εξέγερση έφτασε στη Βιέννη, ο πανίσχυρος καγκελάριος που φοβόταν τις επαναστάσεις («θεομηνία») έπεσε· ο φόβος και η πτώση του έγιναν αντικείμενο σάτιρας, όπως στη λιθογραφία του Άχενμπαχ.

Ο 19ος αιώνας «αιώνας των Επαναστάσεων»

Ερώτηση: Ο 19ος αιώνας έχει χαρακτηριστεί και «αιώνας των Επαναστάσεων». Συμφωνείτε με αυτό το χαρακτηρισμό; Αιτιολογήστε την απάντησή σας.

Απάντηση:

• Σελ. 31: ο 19ος αιώνας «σφραγίστηκε από αλλεπάλληλα επαναστατικά κινήματα, φιλελεύθερα και εθνικά», γιατί η αστική τάξη ζητούσε πολιτικές μεταρρυθμίσεις και πολλοί λαοί ανεξαρτησία.
• Επαναστατικά κύματα: 1820-1821 (Ισπανία, Πορτογαλία, Ιταλία), Λατινική Αμερική, Ελληνική Επανάσταση 1821, Δεκεμβριστές 1825 (σελ. 31)· 1830-31 Γαλλία, Βέλγιο, Πολωνία, Ιταλία, Γερμανία (σελ. 32)· 1848 «Άνοιξη των λαών» (σελ. 33)· εθνικές ενοποιήσεις Ιταλίας και Γερμανίας, βαλκανικά εθνικά κινήματα (σελ. 34).
• Αυτούσιο (σελ. 35): τα κινήματα «άσκησαν με τη σειρά τους επίδραση σε χώρες έξω από τα ευρωπαϊκά όρια, όπου πυροδότησαν ανάλογες κινήσεις. Για το λόγο αυτό ο 19ος αιώνας έχει χαρακτηριστεί και ως αιώνας των επαναστάσεων.»
• Αποτελέσματα (σελ. 35): άλλαξε ο χάρτης της Ευρώπης και ανατράπηκαν τα περισσότερα απολυταρχικά καθεστώτα.
• Παράθεμα Hobsbawm (σελ. 32): οι επαναστάσεις ξέσπασαν γιατί τα πολιτικά συστήματα ήταν ανεπαρκή και οι οικονομικές και κοινωνικές δυσαρέσκειες τόσο οξείες, «ώστε να προκαλούν σχεδόν αναπόφευκτα συνεχή επαναστατικά ξεσπάσματα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ναι, ο χαρακτηρισμός είναι εύστοχος: σε όλη τη διάρκεια του αιώνα ξέσπασαν αλλεπάλληλα κύματα φιλελεύθερων και εθνικών επαναστάσεων (1820-21, 1821, 1825, 1830-31, 1848, εθνικές ενοποιήσεις και βαλκανικά κινήματα), που επεκτάθηκαν και εκτός Ευρώπης. Είχαν βαθιά αίτια (ανεπαρκή απολυταρχικά συστήματα, αιτήματα της αστικής τάξης, ξένη κυριαρχία, κοινωνικές δυσαρέσκειες) και άλλαξαν τελικά το χάρτη της Ευρώπης και ανέτρεψαν τα περισσότερα απολυταρχικά καθεστώτα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η ερώτηση ζητά τεκμηριωμένη θέση· η απάντηση στηρίζεται στο κείμενο της σελ. 35, που υιοθετεί ρητά τον χαρακτηρισμό.

«Ο κόσμος μάς πέρασε για τρελούς»

Ερώτηση: Αξιολογήστε τη φράση του Θ. Κολοκοτρώνη: «Όταν αρχίσαμε την Επανάσταση, ο κόσμος μάς πέρασε για τρελούς», σε συνδυασμό με το διπλωματικό κλίμα και το συσχετισμό των δυνάμεων των εμπολέμων.

Απάντηση:

• Διπλωματικό κλίμα (σελ. 36, 45): η Επανάσταση «προκάλεσε μεγάλη δυσαρέσκεια στα ανακτοβούλια της Ευρώπης»· η Ιερή Συμμαχία ήταν αντίθετη σε κάθε επαναστατική ενέργεια και ο Μέτερνιχ την έπεισε να την καταδικάσει· η Ρωσία, δεσμευμένη, απέφυγε να βοηθήσει. Οι Έλληνες είχαν απέναντι «στο διπλωματικό μια εχθρική Ευρώπη».
• Τουρκικές δυνάμεις (σελ. 38): η Οθωμανική Αυτοκρατορία μπορούσε «ανά πάσα στιγμή, να κινήσει μεγάλες στρατιές και ικανό αριθμό πολεμικών πλοίων»· διέθετε πυροβολικό, ιππικό, απόρθητα κάστρα και στόλο ανώτερο, μαζί με τον αιγυπτιακό.
• Ελληνικές δυνάμεις (σελ. 39): «ουσιαστικά δεν υπήρχε καμιά υπολογίσιμη δύναμη, ικανή να αντιπαραταχθεί»· μόνο Μάνη, Σούλι, Σφακιά, κλεφταρματολοί και τα οπλισμένα εμπορικά πλοία· παράθεμα Μελά (σελ. 39): «πού τα εφόδια; πού τ' άρματα, πού τα χρήματα; πού στρατός πεπαιδευμένος;».
• Σελ. 40: στην αρχή οι αγωνιστές «δε διέθεταν πολεμική πείρα ούτε είχαν φρόνημα υψηλό» (διάλυση του στρατοπέδου της Καρύταινας).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η φράση αποδίδει εύστοχα την πραγματικότητα: οι Έλληνες ξεκίνησαν τον Αγώνα με ελάχιστες, ανοργάνωτες και κακώς εξοπλισμένες δυνάμεις, χωρίς πείρα, απέναντι σε μια αυτοκρατορία που μπορούσε να κινήσει μεγάλους στρατούς και στόλους, και μάλιστα σε μια Ευρώπη της Ιερής Συμμαχίας εχθρική προς κάθε επανάσταση. Με τα δεδομένα αυτά η Επανάσταση έμοιαζε «τρέλα»· η τελική επιτυχία οφείλεται στο φρόνημα, τις θυσίες, τη γνώση του εδάφους και το ναυτικό, αλλά και στη μεταγενέστερη μεταστροφή της διπλωματικής συγκυρίας (Κάνιγκ, φιλελληνισμός, Ναβαρίνο).

Η τύχη της Τριπολιτσάς (1821-23)

Ερώτηση: Ποια γεγονότα της πρώτης φάσης της Επανάστασης (1821-23) σχετίζονται με την τύχη της Τριπολιτσάς;

Απάντηση:

• Σελ. 36: η Τριπολιτσά ήταν «μεγάλης στρατηγικής σημασίας θέση»· γύρω από τον έλεγχό της διαδραματίστηκαν τα σπουδαιότερα γεγονότα της πρώτης φάσης· την πολιορκία διηύθυνε ο Θ. Κολοκοτρώνης.
• Σελ. 36-37: οι Τούρκοι μετακίνησαν δύο στρατιές από τα Γιάννενα· η πρώτη, μέσω Δυτικής Ελλάδας, ενίσχυσε τη φρουρά, η πορεία της δεύτερης «ανακόπηκε (Αλαμάνα, Γραβιά)»· η εμφάνιση του τουρκικού στόλου δεν επηρέασε την εξέλιξη.
• Σελ. 37: η Τριπολιτσά, αβοήθητη, έπεσε (Σεπτέμβριος 1821)· ο Μοριάς ήταν ουσιαστικά ελεύθερος.
• Σελ. 37: το 1822 οι Τούρκοι προσπάθησαν να ανακτήσουν το Μοριά — η στρατιά του Δράμαλη καταστράφηκε στα Δερβενάκια· η προσπάθεια συνεχίστηκε το 1823 χωρίς αποτέλεσμα.
• Σελ. 41: η μάχη στο Βαλτέτσι (1821) έδειξε ότι οι Έλληνες μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τους Τούρκους από τα ταμπούρια.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η πολιορκία της Τριπολιτσάς από τον Κολοκοτρώνη (με τη μάχη στο Βαλτέτσι, 1821)· η αποστολή δύο τουρκικών στρατιών από τα Γιάννενα — η μία ενίσχυσε τη φρουρά, η άλλη ανακόπηκε στην Αλαμάνα και τη Γραβιά· η άλωση της Τριπολιτσάς (Σεπτέμβριος 1821), που ελευθέρωσε ουσιαστικά το Μοριά· και οι τουρκικές προσπάθειες ανάκτησης του Μοριά, με την καταστροφή του Δράμαλη στα Δερβενάκια (1822) και την αποτυχία του 1823.

Το τουρκοαιγυπτιακό σχέδιο

Ερώτηση: Ποιο ήταν το τουρκοαιγυπτιακό σχέδιο και πώς υλοποιήθηκε;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 37): «Η αναποτελεσματικότητα των τουρκικών δυνάμεων ανάγκασε το σουλτάνο να ζητήσει βοήθεια, το 1824, από το Μωχάμετ Άλυ, αντιβασιλιά της Αίγυπτου. Βάσει της συμφωνίας οι Αιγύπτιοι θα προσέβαλλαν την Πελοπόννησο και οι Τούρκοι τα νησιά του Αιγαίου και τη Στερεά Ελλάδα.»
• Υλοποίηση (σελ. 37): οι Αιγύπτιοι αποβιβάστηκαν στην Κρήτη και κατέστρεψαν την Κάσο· ο Μιαούλης πέτυχε στο Γέροντα· οι Τούρκοι αφάνισαν τα Ψαρά· οι Αιγύπτιοι αποβιβάστηκαν στην Πελοπόννησο (1825) και επεκτάθηκαν χωρίς αντίσταση· στη Στερεά επικράτησαν οι Τούρκοι· το Μεσολόγγι, με τη βοήθεια των Αιγυπτίων, έπεσε μετά την Έξοδο (1826)· ήττα στον Ανάλατο (1827).
• Σελ. 42: ο Ιμπραήμ διέθετε οργανωμένο στρατό και Γάλλους αξιωματικούς· σελ. 40: μετά την τουρκοαιγυπτιακή σύμπραξη οι ναυτικοί συσχετισμοί άλλαξαν υπέρ των Τούρκων.

Σύνοψη: Το 1824 ο σουλτάνος συμφώνησε με τον Μωχάμετ Άλυ της Αιγύπτου: οι Αιγύπτιοι θα χτυπούσαν την Πελοπόννησο και οι Τούρκοι τα νησιά του Αιγαίου και τη Στερεά. Το σχέδιο υλοποιήθηκε με την καταστροφή της Κάσου (Αιγύπτιοι) και των Ψαρών (Τούρκοι), την απόβαση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο (1825) και την επέκτασή του χωρίς αντίσταση, την τουρκική επικράτηση στη Στερεά και την πτώση του Μεσολογγίου (1826) με κοινή δράση Τούρκων και Αιγυπτίων — η Επανάσταση έφτασε σε θανάσιμο κίνδυνο ως το Ναβαρίνο (1827).

Η ναυτολόγηση με συμμετοχή στα κέρδη

Ερώτηση: Ποια συνήθεια ίσχυε στη ναυτολόγηση των πληρωμάτων του ελληνικού στόλου και ποια αποτελέσματα είχε; (Συμβουλευθείτε και το παράθεμα: Συμμετοχή στα κέρδη, σ. 40).

Απάντηση:

• Παράθεμα Αινιάνου (σελ. 40): λόγω «έλλειψις … των κεφαλαίων» δεν έπαιρναν «ναύτας μισθωτούς· αλλ' ούτοι να συμφωνώνται να λαμβάνωσι μέρος εκ των κερδών, τα οποία εις έκαστον ταξίδιον ήθελε κάμει το πλοίον».
• Αποτελέσματα (σελ. 40): όλοι, περιμένοντας να ωφεληθούν από την καλή έκβαση, «ήσαν επιμελείς, δραστήριοι και πρόθυμοι εις την υπηρεσίαν», «οικονομικώτατοι εις τας τροφάς», και ο καθένας φρόντιζε να γνωρίζει όσα συμφωνούσε ο πλοίαρχος, «δια να μην υπάρξη ουδεμία κατάχρησις».
• Σελ. 39: τα πληρώματα, παλεύοντας με τους πειρατές, είχαν αναπτύξει «υψηλό φρόνημα και μαχητική ικανότητα».

Σύνοψη: Οι ναύτες δεν ήταν μισθωτοί· λόγω έλλειψης κεφαλαίων συμφωνούσαν να παίρνουν μερίδιο από τα κέρδη κάθε ταξιδιού. Έτσι είχαν άμεσο συμφέρον από την επιτυχία: ήταν επιμελείς, δραστήριοι και πρόθυμοι, λιτοί στις τροφές, και ελέγχονταν όλοι μεταξύ τους οι συμφωνίες με τον πλοίαρχο, ώστε να μη γίνονται καταχρήσεις — στοιχεία που ενίσχυσαν τη συνοχή και την αποτελεσματικότητα των πληρωμάτων.

Η πολεμική τακτική των Ελλήνων στην ξηρά

Ερώτηση: Ποιοι παράγοντες καθόρισαν την πολεμική τακτική των Ελλήνων στην ξηρά;

Απάντηση:

• Σελ. 40: «Οι στρατιώτες του Αγώνα μάχονταν σε χώρο οικείο, του οποίου γνώριζαν όλα τα κατατόπια»· ήταν σκληραγωγημένοι· ο ανεφοδιασμός ήταν μόνιμο πρόβλημα.
• Σελ. 40-41: ο οπλισμός των Τούρκων και Αιγυπτίων ήταν ανώτερος· μετά το Κρεμμύδι (1825) «οι Έλληνες ήταν αναγκασμένοι να πολεμούν πάντοτε από απόσταση».
• Αυτούσιο (σελ. 41): «Οι Έλληνες ήταν κατά κανόνα λιγότεροι από τους Τούρκους. Έπρεπε, ως εκ τούτου, να εφαρμόσουν τακτική τέτοια, που να εξασφαλίζει το πλεονέκτημα του αιφνιδιασμού και να εξισορροπεί την ολιγανδρία. Η τακτική αυτή, γνωστή ως κλεφτοπόλεμος…»· «το έδαφος της χώρας διευκόλυνε το είδος αυτό του πολέμου».
• Σελ. 41: επειδή «δε διέθεταν σύγχρονο οπλισμό και την κίνησή τους δεν υποστήριζαν ανασχετικά πυρά πυροβολικού και συνδυασμένη δράση ιππικού», απέφευγαν τους ανοιχτούς χώρους· σελ. 38: το τουρκικό πυροβολικό τους ανάγκασε να αλλάξουν τακτική· το ιππικό ήταν καταστρεπτικό στα πεδινά (σελ. 38, 41-42).
• Σελ. 41: οικονομία πυρομαχικών (αποφυγή ομοβροντιών).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η τακτική (κλεφτοπόλεμος) καθορίστηκε από: την ολιγανδρία τους απέναντι στους πολυάριθμους Τούρκους· τον κατώτερο οπλισμό και την έλλειψη πυροβολικού και ιππικού (μάχη από απόσταση, αποφυγή ανοιχτών χώρων)· τη γνώση και τη φύση του εδάφους (ορεινό, δασωμένο, στενές διαβάσεις)· την παράδοση των κλεφτών· την έλλειψη πυρομαχικών και τα προβλήματα ανεφοδιασμού· και την ανάγκη να αποφεύγουν το εχθρικό ιππικό και πυροβολικό (νυχτοπόλεμος, ενέδρες, ταμπούρια).

Η αποστολή του ελληνικού ναυτικού

Ερώτηση: Ποια η αποστολή του ελληνικού ναυτικού στη διάρκεια του Αγώνα;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 40): «Με την κήρυξη της Επανάστασης τα πλοία βγήκαν στο Αιγαίο, με κύρια αποστολή την παρεμπόδιση απόβασης στρατιωτικών τμημάτων του εχθρού από τη Μικρά Ασία και τον ανεφοδιασμό των παραλιακών κάστρων.»
• Σελ. 40: τα μικρά ελληνικά πλοία εκτέλεσαν επικίνδυνες αποστολές, «περιορίζοντας τον τουρκικό στόλο στον Ελλήσποντο και στα λιμάνια της Μ. Ασίας»· όπλο τους το πυρπολικό (Κανάρης, Χίος 1822).
• Σελ. 37: επιτυχία του Μιαούλη στο Γέροντα.

Σύνοψη: Κύρια αποστολή ήταν να εμποδίζει την απόβαση εχθρικών στρατευμάτων από τη Μικρά Ασία και να ανεφοδιάζει τα παραλιακά κάστρα. Παράλληλα, με επικίνδυνες αποστολές και κυρίως με τα πυρπολικά, περιόρισε τον τουρκικό στόλο στον Ελλήσποντο και στα μικρασιατικά λιμάνια· η συμβολή του στην έκβαση του Αγώνα ήταν ουσιαστική.

Οι εμφύλιες συγκρούσεις

Ερώτηση: Ποιοι λόγοι οδήγησαν τους Έλληνες στις εμφύλιες συγκρούσεις και ποιους κινδύνους διέτρεξε η Επανάσταση απ' αυτές;

Απάντηση:

• Σελ. 43: διαφορετικές επιδιώξεις — τα κατώτερα στρώματα ήθελαν κράτος δικαίου χωρίς φόρους, οι κοτζαμπάσηδες «αλλαγή φρουράς»· αντιπάθεια του λαού προς τους κοτζαμπάσηδες («τι Μπραΐμης, τι Ζαΐμης»)· οι Φαναριώτες ήθελαν ρόλο χωρίς λαϊκό έρεισμα· οι στρατιωτικοί αρχηγοί απέκτησαν γόητρο και αμφισβήτησαν τους προκρίτους.
• Σελ. 44: «οι διαμάχες που είχαν ξεσπάσει ανάμεσα σε στρατιωτικούς και σε πολιτικούς πήραν μεγάλες διαστάσεις και μετεξελίχτηκαν σε εμφύλιο πόλεμο, άλλοτε με τοπικά κίνητρα και άλλοτε με πολιτικά»· έλλειψη οργάνων έννομης τάξης, γενική οπλοφορία, μη λειτουργία δικαστηρίων, διεκδικήσεις εθνικών κτημάτων.
• Κίνδυνοι: σελ. 43 — κίνδυνος χαρακτηρισμού της Επανάστασης στο εξωτερικό ως «κοινωνικοανατρεπτικής» (Κολοκοτρώνης)· σελ. 44 — η κατάσταση «είχε ξεφύγει από κάθε έλεγχο», ο Κολοκοτρώνης φυλακίστηκε, ο Ανδρούτσος σκοτώθηκε· ταυτόχρονα η τουρκοαιγυπτιακή σύμπραξη έφερνε δυσμενείς εξελίξεις και οι Μεγάλες Δυνάμεις αναμείχθηκαν (κόμματα αγγλικό, γαλλικό, ρωσικό).
• Παράθεμα Σολωμού (σελ. 44): «εάν μισούνται ανάμεσό τους, δεν τους πρέπει ελευθεριά» — κίνδυνος να κριθούν οι Έλληνες ανάξιοι ελευθερίας από τα ξένα έθνη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Λόγοι: οι διαφορετικές κοινωνικές επιδιώξεις (λαός, κοτζαμπάσηδες, Φαναριώτες, στρατιωτικοί), η αντιπαλότητα στρατιωτικών και πολιτικών για την εξουσία, τοπικά και πολιτικά κίνητρα, η έλλειψη κρατικών θεσμών (δικαστήρια, όργανα τάξης) και οι διεκδικήσεις γης. Κίνδυνοι: διάλυση της εσωτερικής τάξης και αποδυνάμωση του Αγώνα τη στιγμή της τουρκοαιγυπτιακής επίθεσης, δυσφήμιση της Επανάστασης στο εξωτερικό (ως κοινωνικοανατρεπτικής ή ως λαού που δεν αξίζει την ελευθερία), απώλεια ηγετών (Κολοκοτρώνης στη φυλακή, Ανδρούτσος νεκρός) και εξάρτηση από τις Μεγάλες Δυνάμεις.

Η ανάγκη τακτικού στρατού

Ερώτηση: Γιατί ήταν απαραίτητη η δημιουργία τακτικού στρατού;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 42): «Οι Έλληνες προχώρησαν όμως στη συγκρότηση τακτικού στρατού, όπως συμβούλευαν ο Δ. Υψηλάντης και αρκετοί φιλέλληνες. Η έλλειψη αυτή αποδείχτηκε ολέθρια με την άφιξη του Ιμπραήμ, ο οποίος διέθετε οργανωμένο στρατό και Γάλλους αξιωματικούς. Ο αιγυπτιακός στρατός κατόρθωνε να αποκρούει κάθε επίθεση εναντίον του.»
• Σελ. 40-41: στο Κρεμμύδι (1825) οι Αιγύπτιοι με ξιφολόγχες κατέσφαξαν τους Έλληνες εκ του συστάδην· τα άτακτα σώματα δεν μπορούσαν να πολεμήσουν σε ανοιχτό χώρο.
• Σελ. 47: «Οι περιστάσεις επίσης επέβαλλαν τη συγκρότηση τακτικού στρατού ικανού να προστατεύσει το νεοσύστατο κράτος» (Καποδίστριας, Σχολή Ευελπίδων)· σελ. 44: τα άτακτα ένοπλα σώματα και η γενική οπλοφορία συνέβαλαν στην αναρχία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γιατί τα άτακτα σώματα, κατάλληλα για κλεφτοπόλεμο, δεν μπορούσαν να αντιμετωπίσουν οργανωμένο τακτικό στρατό, όπως του Ιμπραήμ με τους Γάλλους αξιωματικούς, που απέκρουε κάθε επίθεση και νικούσε σε ανοιχτή μάχη (Κρεμμύδι 1825). Επιπλέον, το νέο κράτος χρειαζόταν πειθαρχημένο στρατό για να προστατέψει την ανεξαρτησία του και να επιβάλει την τάξη στο εσωτερικό. (Το βιβλίο γράφει «προχώρησαν όμως», αλλά από τη συνέχεια — «Η έλλειψη αυτή αποδείχτηκε ολέθρια» — εννοείται ότι δεν προχώρησαν έγκαιρα.)

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η διατύπωση της σελ. 42 «Οι Έλληνες προχώρησαν όμως στη συγκρότηση τακτικού στρατού» είναι προφανώς τυπογραφική παράλειψη του «δεν» (βλ. «Η έλλειψη αυτή αποδείχτηκε ολέθρια»).

Η δυσαρέσκεια από τη βασιλεία του Όθωνα

Ερώτηση: Ποιοι οι λόγοι δυσαρέσκειας των Ελλήνων από τη βασιλεία του Όθωνα;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 50): «Ο απολυταρχικός τρόπος άσκησης της εξουσίας, η συνεχιζόμενη εκ μέρους της κεντρικής εξουσίας προτίμηση προς τους Βαυαρούς αξιωματούχους, σε συνδυασμό με τη γενικότερη αδυναμία επίλυσης πολλών προβλημάτων της καθημερινής ζωής, προκαλούσαν έντονη δυσαρέσκεια κατά του Όθωνα.»
• Σελ. 49: συγκεντρωτική εξουσία (διορισμένοι τοπικοί άρχοντες)· ο τακτικός στρατός με πυρήνα Βαυαρούς «προξένησε πολλές αντιδράσεις, αφού … απομακρύνθηκαν πολλοί αγωνιστές»· παραμέληση της επαγγελματικής παιδείας.
• Σελ. 50-51: δεν εφάρμοζε Σύνταγμα (Μακρυγιάννης: «υποσκέθη· κι' ως σήμερον δεν τόβαλε σ' ενέργεια») και μετά το 1843 συνέχισε να παρεμβαίνει στην πολιτική ζωή· η εμπεδωμένη αντίληψη για τον αρνητικό ρόλο των Βαυαρών οδήγησε στην έξωση (1862).

Σύνοψη: Η απολυταρχική και συγκεντρωτική διακυβέρνηση χωρίς Σύνταγμα (και, μετά το 1843, οι συνεχείς παρεμβάσεις του στην πολιτική ζωή)· η προτίμηση προς τους Βαυαρούς αξιωματούχους και ο αρνητικός ρόλος τους (π.χ. στρατός με πυρήνα Βαυαρούς και απομάκρυνση των αγωνιστών)· και η αδυναμία επίλυσης των προβλημάτων της καθημερινής ζωής. Η δυσαρέσκεια οδήγησε στην επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 και στην έξωση του Όθωνα (1862).

Τα δημόσια έργα του Τρικούπη

Ερώτηση: Την εποχή του Χαρ. Τρικούπη έγιναν πολλά δημόσια έργα. Να αναφέρετε μερικά από αυτά και να υπογραμμίσετε τις ευεργετικές συνέπειές τους στην ανάπτυξη της χώρας.

Απάντηση:

• Σελ. 51-52: ο Τρικούπης «επιδίωξε να προσελκύσει ελληνικά και ξένα κεφάλαια»· «Τότε ανοίχτηκε η διώρυγα της Κορίνθου, στρώθηκαν σιδηροδρομικές γραμμές, έγιναν λιμενικά έργα, καταβλήθηκε προσπάθεια αξιοποίησης των πλουτοπαραγωγικών πηγών της χώρας.»
• Εικόνα (σελ. 51): η περιστροφική γέφυρα του Ευρίπου, «με την οποία συνδέθηκε η Στερεά Ελλάδα με την Εύβοια».
• Σελ. 51: πριν από αυτά «απουσίαζαν ουσιαστικά έργα υποδομής», το αγοραστικό κοινό ήταν περιορισμένο και η βιομηχανία δεν είχε προοπτικές· η ναυτιλία ήταν βασική πηγή εσόδων.
• Σελ. 52: ο υπέρμετρος δανεισμός οδήγησε στη χρεοκοπία (1893).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Έργα: η διώρυγα της Κορίνθου, οι σιδηροδρομικές γραμμές, τα λιμενικά έργα, η γέφυρα του Ευρίπου, η αξιοποίηση των πλουτοπαραγωγικών πηγών. Συνέπειες: κάλυψαν το κενό σε έργα υποδομής, διευκόλυναν τις μεταφορές και το εμπόριο (σύνδεση περιοχών, ταχύτερη ναυσιπλοΐα, διεύρυνση της αγοράς), ευνόησαν τη ναυτιλία και την αξιοποίηση των πόρων και έβαλαν τη χώρα στο δρόμο του εκσυγχρονισμού. Η χρηματοδότησή τους όμως με υπέρμετρο δανεισμό συνέβαλε στη χρεοκοπία του 1893.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οι ευεργετικές συνέπειες συνάγονται από την περιγραφή της σελ. 51 (έλλειψη υποδομών, περιορισμένη αγορά)· το βιβλίο δεν τις απαριθμεί αναλυτικά.

Σταθμοί της ιστορίας της Κρήτης 1821-1913

Ερώτηση: Να αναφέρετε τους κυριότερους σταθμούς στην ιστορία της Κρήτης από το 1821 έως την ένωσή της με το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος το 1913.

Απάντηση:

• Σελ. 53: 1821 θερμή συμμετοχή στην Επανάσταση, αλλά αποκλεισμός από το κράτος του 1830· 1830 παραχώρηση στο Μωχάμετ Άλυ· 1840 επιστροφή στη διοίκηση του σουλτάνου.
• Σελ. 53: Μεγάλη Επανάσταση 1866-1869, ολοκαύτωμα Αρκαδίου (Νοέμβριος 1866)· Οργανικός Νόμος (1868) και Χάρτης της Χαλέπας (1878), που δεν τηρήθηκαν απόλυτα.
• Σελ. 53-54: εξέγερση του 1897, πόλεμος και ελληνική ήττα, αντίποινα· διεθνής προστασία, αποχώρηση του οθωμανικού στρατού, «Κρητική Πολιτεία» υπό τον πρίγκιπα Γεώργιο.
• Σελ. 54: 1905 επανάσταση του Θερίσου (Ελ. Βενιζέλος) για την ένωση· Βαλκανικοί Πόλεμοι· συνθήκη ειρήνης Νοεμβρίου 1913 και επίσημη ανακήρυξη της ένωσης την 1η Δεκεμβρίου 1913.

Σύνοψη: 1821: συμμετοχή στην Επανάσταση· 1830: αποκλεισμός από το ελληνικό κράτος και παραχώρηση στο Μωχάμετ Άλυ· 1840: επιστροφή στο σουλτάνο· 1866-1869: Μεγάλη Επανάσταση (Αρκάδι 1866)· 1868: Οργανικός Νόμος· 1878: Χάρτης της Χαλέπας· 1897: εξέγερση, ελληνοτουρκικός πόλεμος, διεθνής προστασία και αυτονομία («Κρητική Πολιτεία» με τον πρίγκιπα Γεώργιο)· 1905: επανάσταση του Θερίσου (Βενιζέλος)· 1913: μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους ενσωμάτωση (συνθήκη Νοεμβρίου) και επίσημη ένωση την 1η Δεκεμβρίου 1913.

Ιδιομορφίες και επιτυχία του Μακεδονικού Αγώνα

Ερώτηση: Ποιες ιδιομορφίες παρουσίαζε ο αγώνας στη Μακεδονία; Πώς εξηγείται η επιτυχία του;

Απάντηση:

• Σελ. 55: ο αγώνας γινόταν σε έδαφος ακόμη τουρκοκρατούμενο, όχι μόνο κατά των Τούρκων αλλά κυρίως ενάντια στη βουλγαρική διείσδυση: βουλγαρικά σώματα (κομιτατζήδες) προσπαθούσαν «να μεταβάλουν το φρόνημα των κατοίκων» για αυτονόμηση και ενσωμάτωση στη Βουλγαρία.
• Σελ. 55: είχε θρησκευτική-εκκλησιαστική διάσταση — Βουλγαρική Εξαρχία (1870), πιέσεις σε ιερείς και δασκάλους, έπειτα τρομοκρατία και δολοφονίες· εντασσόταν στον πανσλαβισμό που προωθούσε η Ρωσία για έξοδο στη Μεσόγειο (παράθεμα «Πανσλαβισμός»).
• Σελ. 55: αγωνίστηκαν εθελοντικά σώματα από όλη τη χώρα· ψυχή της αντίστασης ένας μητροπολίτης (Γερμανός Καραβαγγέλης), συντονιστής ένας διπλωμάτης (Ίων Δραγούμης, υποπρόξενος στο Μοναστήρι), με ντόπιους οπλαρχηγούς.
• Επιτυχία (σελ. 55-56): «Ο κίνδυνος από τη βουλγαρική απειλή συνήγειρε τον ελληνισμό. Η ελληνική κυβέρνηση, η εκκλησία, πολλοί σύλλογοι συμπαραστάθηκαν»· ο θάνατος του Π. Μελά στη Στάτιστα (1905) «ενίσχυσε την τάση της εθελοντικής προσφοράς»· ο αγώνας (1904-1908) «στέφθηκε με επιτυχία και ο βουλγαρικός κίνδυνος αποσοβήθηκε».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ιδιομορφίες: διεξαγόταν σε περιοχή που ανήκε ακόμη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, με αντίπαλο κυρίως τα βουλγαρικά σώματα (κομιτατζήδες) και όχι μόνο τους Τούρκους· ήταν αγώνας για το εθνικό φρόνημα του πληθυσμού, με εκκλησιαστική διάσταση (Εξαρχία, πιέσεις σε ιερείς και δασκάλους) και ακραία βία· είχε πίσω του τον ρωσικό πανσλαβισμό· στην ελληνική πλευρά πολεμούσαν εθελοντικά σώματα, με ηγετικό ρόλο ενός μητροπολίτη (Καραβαγγέλης) και ενός διπλωμάτη (Δραγούμης). Επιτυχία: οφείλεται στην καθολική κινητοποίηση του ελληνισμού (κυβέρνηση, Εκκλησία, σύλλογοι), στα εθελοντικά σώματα και στους ντόπιους οπλαρχηγούς, στον επιτυχή συντονισμό από το προξενείο του Μοναστηρίου, στη συμβολή αξιωματικών όπως ο Παύλος Μελάς και στη συγκίνηση από το θάνατό του, που πολλαπλασίασε τους εθελοντές.

Η σημασία της ατμομηχανής

Ερώτηση: Σχολιάστε τη σημασία της εφεύρεσης της ατμομηχανής για τη βιομηχανική επανάσταση. Συμβουλευτείτε και τα σχετικά παραθέματα του βιβλίου σας.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 57): «Κορυφαία εφεύρεση, που αποτέλεσε τον κεντρικό άξονα της βιομηχανικής επανάστασης, γιατί έλυσε το πρόβλημα της ενέργειας, υπήρξε η τελειοποίηση της ατμομηχανής από το σκωτσέζο μηχανικό Βατ (1736-1819).»
• Σελ. 57: η μηχανή υποκατέστησε την ανθρώπινη εργασία και ο γαιάνθρακας τις παραδοσιακές πηγές ενέργειας (άνεμος, νερό, ζώα).
• Παράθεμα Clough - Rapp (σελ. 57): η ατμομηχανή ήταν «απαραίτητη για να κινήσει τα βαριά μηχανήματα» των εργοστασίων, είχε «πολύ μεγαλύτερη ελευθερία εγκαταστάσεως και μετακινήσεως από ό,τι ο υδατοτροχός» και «ελευθέρωσε τις μηχανές … από την περιορισμένη ιπποδύναμη … των υδατοτροχών, από την αστάθεια των ανεμόμυλων και από την αυθαιρεσία της θέσεως των υδατοπτώσεων».
• Παράθεμα Braudel (σελ. 59): μετά από μια πρώιμη συσσώρευση τεχνικών προόδων, «Ας έρθει ο ατμός και όλα θα επιταχυνθούν στη Δύση ως διά μαγείας».
• Σελ. 58: ακολούθησε η ραγδαία ανάπτυξη των μεταφορών, με το σιδηροδρομικό δίκτυο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ατμομηχανή (τελειοποιημένη από τον Βατ) ήταν ο κεντρικός άξονας της βιομηχανικής επανάστασης, γιατί έλυσε το πρόβλημα της ενέργειας: έδωσε ισχυρή, σταθερή κινητήρια δύναμη για τα βαριά μηχανήματα των εργοστασίων και απελευθέρωσε την παραγωγή από τους περιορισμούς των υδατοτροχών και ανεμόμυλων (μικρή ιπποδύναμη, αστάθεια, δέσιμο με τη θέση των υδατοπτώσεων), ώστε τα εργοστάσια να στήνονται όπου ήταν πρόσφορο. Έτσι επιτάχυνε δραματικά την εκμηχάνιση (Braudel: «όλα θα επιταχυνθούν … ως διά μαγείας»), στηριζόμενη σε γαιάνθρακα, και άνοιξε το δρόμο και για την επανάσταση στις μεταφορές (σιδηρόδρομος).

«Ευρώπη της ατμομηχανής» και «Ευρώπη του κάρου»

Ερώτηση: Το 19ο αιώνα η Ευρώπη διακρινόταν σε «Ευρώπη της ατμομηχανής» και σε «Ευρώπη του κάρου». Να εντοπίσετε τη γεωγραφική θέση των περιοχών αυτών στο χάρτη και να εξηγήσετε τους λόγους της διάκρισης.

Απάντηση:

• Χάρτης σιδηροδρομικού δικτύου (σελ. 58): πολύ πυκνό δίκτυο ήδη ως το 1840 στη Μ. Βρετανία («Είναι αξιοπρόσεκτη η πυκνότητα του δικτύου στη Μ. Βρετανία»)· ως το 1880 πυκνό δίκτυο σε Βέλγιο, Γαλλία, γερμανικές χώρες· αραιό στην Ιβηρική, τη νότια Ιταλία, τα Βαλκάνια και την ανατολική Ευρώπη (Ρωσία).
• Σελ. 57, 59: η βιομηχανική επανάσταση ξεκίνησε από την Αγγλία και επεκτάθηκε σε Γαλλία, Κάτω Χώρες και Βορειοδυτική Ευρώπη (ως τα μέσα του 19ου αιώνα Γαλλία, Βέλγιο, γερμανικές χώρες), «ενώ η υπόλοιπη ήπειρος παρέμεινε για μεγάλο ακόμη χρονικό διάστημα σε αρχαϊκές οικονομικές δομές».
• Λόγοι (σελ. 58): στην Αγγλία όλες οι κοινωνικές τάξεις επιδόθηκαν σε επιχειρήσεις· στις άλλες χώρες σχεδόν μόνο η αστική, ενώ «η αριστοκρατία της γης … θεωρούσε υποτιμητική την ενασχόληση με τη βιομηχανική παραγωγή. Τα κεφάλαια διοχετεύονταν κατά προτίμηση στην αγορά γαιών και όχι σε παραγωγικές επενδύσεις. Έτσι σταδιακά δημιουργήθηκε ένα χάσμα…».
• Λόγοι καθυστέρησης (σελ. 59): κόστος μεταφοράς πρώτων υλών, ελλιπές συγκοινωνιακό δίκτυο, διασπορά κοιτασμάτων γαιάνθρακα, δασμολογικά εμπόδια, ποικιλία μέτρων και σταθμών, εχθρικές σχέσεις.
• Πλεονεκτήματα Βρετανίας (σελ. 57-58): εμπορικός στόλος, πιστωτικό σύστημα (800 τράπεζες το 1810), αποικίες με αγορές και φτηνές πρώτες ύλες, αυξανόμενος πληθυσμός.

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Ευρώπη της ατμομηχανής» ήταν η βορειοδυτική Ευρώπη — πρώτα η Μ. Βρετανία και έπειτα το Βέλγιο, η (βόρεια) Γαλλία, οι γερμανικές χώρες — όπου ο χάρτης δείχνει πυκνό σιδηροδρομικό δίκτυο· «Ευρώπη του κάρου» ήταν η νότια, ανατολική και νοτιοανατολική Ευρώπη (Ιβηρική, νότια Ιταλία, Βαλκάνια, Ρωσία), με αραιό δίκτυο και αρχαϊκές αγροτικές δομές. Η διάκριση οφειλόταν στο ότι στη Βρετανία όλες οι τάξεις επένδυαν στην παραγωγή, με κεφάλαια από τράπεζες, εμπόριο και αποικίες, ενώ αλλού η αριστοκρατία της γης περιφρονούσε τη βιομηχανία και τα κεφάλαια πήγαιναν σε αγορά γαιών· επιπλέον, το κόστος μεταφοράς πρώτων υλών, το ελλιπές συγκοινωνιακό δίκτυο, η διασπορά του γαιάνθρακα, οι δασμοί, τα διαφορετικά μέτρα και σταθμά και οι εχθρότητες καθυστέρησαν την εκβιομηχάνιση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η αντιστοίχιση των περιοχών στηρίζεται στην ανάγνωση του χάρτη της σελ. 58 (πυκνότητα γραμμών) σε συνδυασμό με τις σελ. 57 και 59.

Οι λόγοι της αποικιακής εξάπλωσης

Ερώτηση: Να αναφερθείτε στους κυριότερους λόγους που ώθησαν τους Ευρωπαίους στην αποικιακή εξάπλωσή τους.

Απάντηση:

• Σελ. 61: οι βιομηχανικές χώρες «αναζητούσαν νέες αγορές για την απορρόφηση των βιομηχανικών προϊόντων τους» και πρώτες ύλες (πολύτιμα και άλλα μέταλλα, βαμβάκι)· επέβαλαν προστατευτισμό στις αποικίες.
• Σελ. 61-62: επιδίωξη διεθνούς κύρους και πολιτικής, στρατιωτικής, διπλωματικής δύναμης· τόνωση της εθνικής υπερηφάνειας (Γάλλοι μετά το 1871)· στην Αγγλία ταύτιση με τον «αγώνα για τη ζωή» (επίδραση Δαρβίνου).
• Σελ. 62: ιδιωτική πρωτοβουλία εξερευνητών, εμπόρων, επιστημόνων, ιεραποστόλων (Λίβινγκστον)· η προστασία των ιεραποστολών ως αφορμή στρατιωτικής επέμβασης.
• Σελ. 62: οι αποικίες ήταν χώροι μετανάστευσης όσων ζητούσαν καλύτερη τύχη — περίπου 36 εκατομμύρια (1815-1871).
• Σελ. 65: ηθικό υπόβαθρο — «καθήκον» εκχριστιανισμού και εκπολιτισμού, και εθνική υπερηφάνεια.

Σύνοψη: Οι κυριότεροι λόγοι ήταν: (α) οικονομικοί — αναζήτηση αγορών για τα βιομηχανικά προϊόντα και πρώτων υλών, με προστατευτισμό υπέρ της μητρόπολης· (β) πολιτικοί - εθνικιστικοί — διεθνές κύρος, στρατιωτική και διπλωματική ισχύς, εθνική υπερηφάνεια, ιδέα της επικράτησης του ισχυρότερου (Δαρβίνος)· (γ) η ιδιωτική πρωτοβουλία εξερευνητών και εμπόρων· (δ) η προστασία των ιεραποστολών, που χρησίμευε ως άλλοθι επέμβασης· (ε) η μετανάστευση Ευρωπαίων που αναζητούσαν καλύτερη τύχη.

Κίπλινγκ και Μαρκ Τουαίν για την αποικιοκρατία

Ερώτηση: Ποια άποψη διατυπώνεται από τον Άγγλο ποιητή Ράντγιαρντ Κίπλιγκ για το ρόλο των Ευρωπαίων στις αποικίες και πώς αντικρούεται από τον Αμερικανό συγγραφέα Μαρκ Τουαίν; Συμβουλευτείτε τα σχετικά παραθέματα. Από την εικονογράφηση του βιβλίου σας ποια εικόνα συμφωνεί περισσότερο με την άποψη του πρώτου και ποια με αυτή του δεύτερου; Αιτιολογήστε την άποψή σας.

Απάντηση:

• Κίπλινγκ (σελ. 64): «υπέρμαχος της αποικιοκρατικής πολιτικής … εξυμνεί την προσφορά των λευκών Ευρωπαίων στους ιθαγενείς»: «Να επωμιστείτε το φορτίο του Λευκού Ανθρώπου — δώστε τροφή στα πεινασμένα στόματα και σταματήστε την επιδημία»· ο λευκός θερίζει ως ανταμοιβή «την αποδοκιμασία εκείνων που προστατεύει».
• Μαρκ Τουαίν (σελ. 65): το «υπερήφανο δήθεν χριστιανικό έθνος» επιστρέφει «λερωμένο … και χωρίς τιμή, από τις πειρατικές επιδρομές» (Κιάο-Τσέου, Μαντζουρία, Νότια Αφρική, Φιλιππίνες), «τις τσέπες γεμάτες άτιμα αποκτημένα λεπτά, με στόμα που ξεχειλίζει από θρησκευτικές υποκρισίες … φροντίστε να του κρύψετε τον καθρέφτη».
• Σελ. 65: οι αποικιοκράτες παρουσίαζαν τη διείσδυση ως εκπολιτισμό και καταπολέμηση δουλεμπορίου, πείνας, αναλφαβητισμού, ενώ σελ. 64: η οικονομία των αποικιών ήταν εξαρτημένη και οι συνθήκες εργασίας «ελάχιστα καλύτερες από εκείνες της δουλείας».
• Εικόνα σελ. 64: «Εξιδανικευμένη παρουσίαση των Ευρωπαίων αποικιοκρατών ως εκπολιτιστών και ειρηνοποιών» (J. G. Woods, 1876) → συμφωνεί με τον Κίπλινγκ.
• Εικόνα σελ. 61: γελοιογραφία της εφημερίδας Jugend (1896), όπου «οι Γερμανοί σατιρίζουν την αποικιοκρατική πολιτική της χώρας τους» (η ζούγκλα μπαίνει «σε τάξη και πειθαρχία») → συμφωνεί με τον Τουαίν.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο Κίπλινγκ θεωρεί την αποικιοκρατία ευγενές «φορτίο» και καθήκον των λευκών: οι Ευρωπαίοι, με αυτοθυσία, φέρνουν τροφή, υγεία και πολιτισμό στους ιθαγενείς, ακόμη κι αν εκείνοι δεν τους ευγνωμονούν. Ο Μαρκ Τουαίν το αντικρούει καταγγέλλοντας την υποκρισία: πίσω από τη χριστιανική και εκπολιτιστική ρητορική κρύβονται πειρατικές επιδρομές, αθλιότητες και άτιμο κέρδος. Με τον Κίπλινγκ συμφωνεί η εικόνα της σελ. 64 (εξιδανικευμένη παρουσίαση των αποικιοκρατών ως εκπολιτιστών και ειρηνοποιών)· με τον Τουαίν η σατιρική γελοιογραφία της Jugend (σελ. 61), που ειρωνεύεται την αποικιοκρατική «τάξη και πειθαρχία».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η αντιστοίχιση των εικόνων είναι ερμηνευτική· στηρίζεται στις λεζάντες των σελ. 61 και 64.

Το βρετανικό αποικιακό κράτος και το κριτήριο επιλογής

Ερώτηση: Εντοπίστε στον παγκόσμιο χάρτη το αποικιακό κράτος της Μ. Βρετανίας και σχολιάστε το κριτήριο με το οποίο οι Βρετανοί επέλεγαν τις αποικίες τους.

Απάντηση:

• Σελ. 63: «Το μεγαλύτερο αποικιακό κράτος ήταν αυτό της Βρετανίας. Ανάμεσα στις πιο σημαντικές βρετανικές αποικίες συγκαταλέγονταν ο Καναδάς, η Αυστραλία, η Νέα Ζηλανδία, η Νότια Αφρική και η Ινδία»· στην Ασία οι αποικιοκράτες κατείχαν εκτεταμένες περιοχές «και στρατηγικά λιμάνια».
• Χάρτης 1914 (σελ. 63): βρετανικές κτήσεις σε όλες τις ηπείρους — Καναδάς, Ινδία, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Νότια Αφρική (Αποικία Ακρωτηρίου, Νατάλ), Αίγυπτος - διώρυγα Σουέζ, Άντεν (1839), Κεϋλάνη (1815), Σιγκαπούρη (1819), Μαλάκα, Χονγκ Κονγκ (1842), Μαυρίκιος (1815), Σεϋχέλλες, Αγία Ελένη, Ασενσιόν, Χρυσή Ακτή, Λάγος, Γκάμπια, Σιέρα Λεόνε, Νησιά Φώκλαντ.
• Σελ. 45: από την Ανατολική Μεσόγειο «περνούσε ο δρόμος για τις βρετανικές κτήσεις στις Ινδίες»· η Βρετανία, «πανίσχυρη ναυτική δύναμη», ενδιαφερόταν για τις υπερπόντιες κτήσεις της.
• Σελ. 57: οι αποικίες της Βρετανίας της εξασφάλιζαν «αγορές για τη διάθεση των βιομηχανικών προϊόντων της και φτηνές πρώτες ύλες»· σελ. 61: ανάγκες σε μέταλλα και βαμβάκι.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το βρετανικό αποικιακό κράτος, το μεγαλύτερο του κόσμου, απλωνόταν σε όλες τις ηπείρους: Καναδάς, Ινδία, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Νότια Αφρική, μεγάλες περιοχές της Αφρικής, και μια αλυσίδα από νησιά και λιμάνια (Αίγυπτος - Σουέζ, Άντεν, Κεϋλάνη, Σιγκαπούρη, Χονγκ Κονγκ, Μαυρίκιος, Αγία Ελένη, Φώκλαντ). Το κριτήριο επιλογής ήταν διπλό: οικονομικό (μεγάλες χώρες με πρώτες ύλες και αγορές για τα βιομηχανικά προϊόντα) και κυρίως στρατηγικό-ναυτικό — ως ναυτική δύναμη η Βρετανία έλεγχε λιμάνια και σταθμούς πάνω στους μεγάλους θαλάσσιους δρόμους, ιδίως στο δρόμο προς την Ινδία, ώστε να εξασφαλίζει την επικοινωνία και το εμπόριο με τις κτήσεις της.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το βιβλίο δεν διατυπώνει ρητά «κριτήριο»· η απάντηση το συνάγει από το χάρτη της σελ. 63 και από τις σελ. 45, 57, 61, 63.

Γιατί οι Ευρωπαίοι μετανάστευαν στις Η.Π.Α.

Ερώτηση: Ποιοι λόγοι ώθησαν τους Ευρωπαίους να μεταναστεύσουν στις Η.Π.Α.;

Απάντηση:

• Σελ. 66: μετά τον εμφύλιο «σημειώθηκε μεγάλη οικονομική ανάπτυξη», με σημαντικά έργα υποδομής· «Οι Η.Π.Α. έγιναν πόλος έλξης πολλών Ευρωπαίων μεταναστών».
• Σελ. 66-67: εκμηχάνιση της γεωργίας, εξαγωγικό εμπόριο, αλματώδης ανάπτυξη της κτηνοτροφίας στις «παρθένες πεδιάδες»· «Πολλοί πλούτισαν».
• Παράθεμα «Το κίτρινο χρήμα» (σελ. 67): η ανακάλυψη χρυσού στην Καλιφόρνια (1848) έφερε μέσα σε ένα χρόνο πάνω από 80.000 μετανάστες.
• Σελ. 62: Ευρωπαίοι μετανάστευαν όσοι «ήθελαν να αναζητήσουν καλύτερη τύχη» και «να ξεκινήσουν μια καινούρια ζωή»· σελ. 59: στην Ευρώπη η «μεγάλη οικονομική κρίση» του τελευταίου τετάρτου του 19ου αιώνα έφερε πτώση μισθών και ανεργία.
• Σελ. 66: δόγμα Μονρόε και πολιτική ελευθερία των ανεξάρτητων Η.Π.Α.· σελ. 32: π.χ. κύμα φυγής Πολωνών προς τις φιλελεύθερες χώρες μετά το 1831.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι Ευρωπαίοι μετανάστευαν στις Η.Π.Α. αναζητώντας καλύτερη τύχη: η χώρα γνώριζε μεγάλη οικονομική ανάπτυξη, διέθετε άφθονη και φτηνή γη (παρθένες πεδιάδες), δουλειά στη γεωργία, την κτηνοτροφία, τα έργα υποδομής και τη βιομηχανία, ευκαιρίες πλουτισμού (π.χ. ο «πυρετός του χρυσού» στην Καλιφόρνια το 1848-49) και ελευθερία. Αντίθετα, στην Ευρώπη η οικονομική κρίση, η ανεργία και οι διώξεις των επαναστατών ωθούσαν πολλούς να φύγουν.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οι «αιτίες απώθησης» από την Ευρώπη (κρίση, ανεργία, διώξεις) συνάγονται από άλλες ενότητες του κεφαλαίου (σελ. 32, 59, 62).

Το «αμερικανικό θαύμα»

Ερώτηση: Πώς εξηγείται το αμερικανικό θαύμα; Αναφέρετε μερικά στοιχεία.

Απάντηση:

• Σελ. 66: μετά την ανεξαρτησία «γνώρισαν μεγάλη οικονομική ανάπτυξη»· η σταδιακή επέκταση του κράτους ώθησε την αξιοποίηση του γεωργικού πλούτου· το 1850 «τα επτά όγδοα της παγκόσμιας παραγωγής βαμβακιού παράγονταν στις νότιες πολιτείες».
• Σελ. 66: μετά τον εμφύλιο (1861-1865) «Σημαντικά έργα υποδομής (σιδηρόδρομοι, δρόμοι) διευκόλυναν τις μετακινήσεις, τη διακίνηση των προϊόντων και την επέκταση των αγορών»· οι μετανάστες αύξησαν τον πληθυσμό «με γοργούς ρυθμούς»· «Η εκμηχάνιση της γεωργίας επέφερε θεαματικά αποτελέσματα» και αναπτύχθηκε το εξαγωγικό εμπόριο.
• Αυτούσιο (σελ. 67): «Παράλληλα με τη γεωργία και η κτηνοτροφία γνώρισε αλματώδη ανάπτυξη… Πολλοί πλούτισαν, γεγονός που διευκόλυνε τις επενδύσεις. Τα φτηνά εργατικά χέρια και η αφθονία των πρώτων υλών συντέλεσαν στο να γίνουν γρήγορα οι Η.Π.Α. μεγάλη δύναμη.»
• Σελ. 59: η αμερικανική οικονομία διεκδίκησε με επιτυχία πολλές αγορές των βρετανικών προϊόντων· εικονογράφηση σελ. 66-67: Wall Street, κλωστικές μηχανές στο Ρόουντ Άιλαντ, μαγαζί Ελλήνων μεταναστών στη Νέα Υόρκη.

Σύνοψη: Το «αμερικανικό θαύμα», δηλαδή η ταχύτατη μετατροπή των Η.Π.Α. σε μεγάλη δύναμη, εξηγείται από: την εδαφική επέκταση και τον τεράστιο γεωργικό πλούτο (βαμβάκι — τα 7/8 της παγκόσμιας παραγωγής το 1850)· τα έργα υποδομής μετά τον εμφύλιο (σιδηρόδρομοι, δρόμοι), που διεύρυναν τις αγορές· τη μαζική μετανάστευση, που έφερε φτηνά εργατικά χέρια και γοργή αύξηση πληθυσμού· την εκμηχάνιση της γεωργίας και την αλματώδη ανάπτυξη της κτηνοτροφίας, με εξαγωγικό εμπόριο· την αφθονία πρώτων υλών (και χρυσού)· και τον πλούτο που διευκόλυνε τις επενδύσεις και την εκβιομηχάνιση.