Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Πολιτισμός (15ος-18ος αιώνας) (σελ. 25) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΕΟΤΕΡΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Πολιτισμός (15ος-18ος αιώνας) (σελ. 25)

Ενδεικτικές λύσεις των 3 ερωτήσεων του βιβλίου (σελ. 25): Ανθρωπισμός και Αναγέννηση, η σημασία της τυπογραφίας, η συμβολή της Δύσης στην ιδεολογική προετοιμασία του 1821.

Οι όροι «Ανθρωπισμός» και «Αναγέννηση»

Ερώτηση: Εξηγήστε τη σημασία των όρων “Ανθρωπισμός” και ”Αναγέννηση”.

Απάντηση:

• Σελ. 19: το ενδιαφέρον για τα κλασικά γράμματα «εντάθηκε … από το 14ο αιώνα και έγινε κύριο χαρακτηριστικό της πνευματικής και της καλλιτεχνικής παραγωγής κατά τους δύο επόμενους αιώνες, το 15ο και το 16ο. Η περίοδος αυτή είναι γνωστή στην ιστορία με τον όρο “Αναγέννηση”».
• Σελ. 19: «τα πνευματικά ιδεώδη των κυριότερων εκπροσώπων της αποδίδονται με τον όρο “Ανθρωπισμός”. Οι εκπρόσωποι του Ανθρωπισμού υπογράμμιζαν την αξία του ανθρώπου ως εξαιρετικής δημιουργίας του Θεού και υποστήριζαν ότι η σωματική, η ψυχική και η πνευματική αγωγή του πρέπει να βασίζεται στη σπουδή της κλασικής αρχαιότητας».
• Σελ. 4: το ενδιαφέρον για την κλασική αρχαιότητα «εξελίχτηκε σταδιακά σε ένα πνευματικό κίνημα που έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στις κλασικές σπουδές και ονομάστηκε Ανθρωπισμός», που συνδέθηκε με «μια πρωτοφανή πνευματική και καλλιτεχνική έκρηξη, την Αναγέννηση».

Σύνοψη: Αναγέννηση είναι η περίοδος του 15ου και 16ου αιώνα (με αφετηρία την Ιταλία), κατά την οποία το ενδιαφέρον για τα κλασικά γράμματα έγινε το κύριο χαρακτηριστικό της πνευματικής και καλλιτεχνικής παραγωγής και σημειώθηκε πρωτοφανής πνευματική και καλλιτεχνική έκρηξη. Ανθρωπισμός είναι το πνευματικό κίνημα, τα ιδεώδη των εκπροσώπων της περιόδου: έδινε έμφαση στις κλασικές σπουδές, τόνιζε την αξία του ανθρώπου ως εξαιρετικής δημιουργίας του Θεού και ζητούσε η σωματική, ψυχική και πνευματική αγωγή του να βασίζεται στη σπουδή της κλασικής αρχαιότητας.

Η σημασία της εφεύρεσης της τυπογραφίας

Ερώτηση: Αναφερθείτε στη σημασία που είχε για την πνευματική εξέλιξη των Ευρωπαίων η εφεύρεση της τυπογραφίας κατά το 15ο αιώνα.

Απάντηση:

• Σελ. 26 (λεζάντα): «Η εφεύρεση της τυπογραφίας από τον γερμανό Ιωάννη Γουτεμβέργιο αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα βήματα της ανθρωπότητας προς την πρόοδο»· εικονίζεται σελίδα από το Ψαλτήρι που τυπώθηκε στο τυπογραφείο του.
• Σελ. 173 (χρονολόγιο): «1455: Ο Γουτεμβέργιος τυπώνει το πρώτο βιβλίο».
• Σελ. 19: ο Ανθρωπισμός στηριζόταν στη μελέτη των αρχαίων κειμένων, που ως τότε κυκλοφορούσαν ως χειρόγραφα — οι Έλληνες λόγιοι «έφεραν μαζί τους χειρόγραφα που περιείχαν σπάνια αντίγραφα αρχαίων κειμένων».
• Σελ. 5: οι προτεστάντες αντικατέστησαν τη λατινική με τις εθνικές γλώσσες και «συνέβαλαν έτσι στην ανάπτυξη των εθνικών λογοτεχνιών».
• Σύνθεση: με την τυπογραφία τα κείμενα πολλαπλασιάζονταν γρήγορα και φθηνότερα από την αντιγραφή με το χέρι· έτσι τα αρχαία κείμενα, τα έργα των ανθρωπιστών και τα νέα επιστημονικά βιβλία (π.χ. Principia Mathematica του Νεύτωνα, σελ. 23) έφταναν σε πολύ περισσότερους αναγνώστες.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η τυπογραφία του Γουτεμβέργιου (πρώτο βιβλίο το 1455) θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα βήματα της ανθρωπότητας προς την πρόοδο. Επέτρεψε τον γρήγορο πολλαπλασιασμό των κειμένων, που ως τότε αντιγράφονταν με το χέρι σε σπάνια χειρόγραφα. Έτσι διαδόθηκαν πλατιά τα αρχαία κείμενα στα οποία στηρίχτηκε ο Ανθρωπισμός, τα έργα της Αναγέννησης, τα κείμενα στις εθνικές γλώσσες και αργότερα τα επιστημονικά έργα. Η γνώση έπαψε να είναι προνόμιο λίγων, και αυτό στήριξε την πνευματική άνθηση που οδήγησε ως τον Διαφωτισμό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το βιβλίο δεν έχει χωριστή υποενότητα για την τυπογραφία· βασικά τεκμήρια είναι η λεζάντα της σελ. 26 και το χρονολόγιο (σελ. 173). Οι συνέπειες για τη διάδοση των κειμένων είναι συμπέρασμα από τη σύνδεση με τις σελ. 5, 19 και 23.

Η συμβολή της Δύσης στην ιδεολογική προετοιμασία του 1821

Ερώτηση: Η συμβολή της Δύσης στην ιδεολογική προετοιμασία της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 υπήρξε καθοριστική. Υποστηρίξτε την άποψη αυτή με βάση το περιεχόμενο της ενότητας που διδαχθήκατε.

Απάντηση:

• Σελ. 24: παρά τις περιορισμένες σχέσεις λόγω της οθωμανικής κυριαρχίας, η Βενετοκρατία σε Κρήτη, Ιόνια και άλλες περιοχές «συντέλεσε … στην πολιτισμική επίδραση της Δυτικής Ευρώπης στους Έλληνες» (Κρητική Σχολή: Ερωτόκριτος, Ερωφίλη).
• Σελ. 25: «ουσιαστικότερη σχέση … αναπτύχθηκε μέσα από τον ελληνισμό της διασποράς»· οι εμποροναυτικοί κύκλοι μετά τη Συνθήκη του Κιουτσούκ - Καϊναρτζή (1774) «έγιναν οι φορείς του πνεύματος του Διαφωτισμού στον ελληνικό χώρο».
• Σελ. 25: «Το πνεύμα αυτό αφύπνισε την ελληνική εθνική συνείδηση και προετοίμασε ιδεολογικά την Επανάσταση του 1821».
• Σελ. 25: ο Αδαμάντιος Κοραής, κορυφαίος εκπρόσωπος της σύνθεσης Δυτικοευρωπαϊκού Διαφωτισμού και ελληνικής παιδείας· ο Ρήγας, κήρυκας των φιλελεύθερων ιδεών και της παμβαλκανικής συνεργασίας (Θούριος: «Κάλλιο ’ναι μίας ώρας ελεύθερη ζωή…»).
• Σύνδεση με το Κεφ. 1 (σελ. 15): η Γαλλική Επανάσταση ήχησε στους Έλληνες «σαν τη σάλπιγγα της ελευθερίας» και τους ξεσήκωσε για το 1821.

Σύνοψη: Η άποψη τεκμηριώνεται: οι ιδέες του Δυτικοευρωπαϊκού Διαφωτισμού έφτασαν στους υπόδουλους Έλληνες μέσα από τον ελληνισμό της διασποράς και τους εμποροναυτικούς κύκλους που μετά το 1774 δραστηριοποιήθηκαν στην Ευρώπη. Αυτοί έγιναν φορείς του Διαφωτισμού, αφύπνισαν την εθνική συνείδηση και προετοίμασαν ιδεολογικά το 1821. Τη σύνθεση αυτή εξέφρασαν ο Κοραής, με τη σύζευξη Διαφωτισμού και ελληνικής παιδείας, και ο Ρήγας, με τις φιλελεύθερες ιδέες του και τον Θούριο. Είχε προηγηθεί η πολιτισμική επίδραση της Δύσης μέσω της Βενετοκρατίας (Κρητική Σχολή).