Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Η Ευρώπη και ο κόσμος τον 20ό αιώνα (σελ. 90, 98, 102, 109, 118, 131, 140, 146, 154) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΕΟΤΕΡΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Α΄ ΕΠΑΛ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΕΟΤΕΡΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Α΄ ΕΠΑΛ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΕΟΤΕΡΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Α΄ ΕΠΑΛ – ΛΥΣΕΙΣ – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ασκήσεων Σχολικού Βιβλίου Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Η Ευρώπη και ο κόσμος τον 20ό αιώνα (σελ. 90, 98, 102, 109, 118, 131, 140, 146, 154) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΕΟΤΕΡΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Η Ευρώπη και ο κόσμος τον 20ό αιώνα (σελ. 90, 98, 102, 109, 118, 131, 140, 146, 154)

Ενδεικτικές λύσεις των 27 ερωτήσεων του βιβλίου (σελ. 90, 98, 102, 109, 118, 131, 140, 146, 154): βαλκανικές σχέσεις, Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και εθνικός διχασμός, Οκτωβριανή Επανάσταση, Μικρασιατικός Πόλεμος, Μεσοπόλεμος, Β΄ Παγκόσμιος και εμφύλιος, μεταπολεμική εποχή.

Ο βουλγαρικός εθνικισμός ως κίνδυνος για τον ελληνισμό

Ερώτηση: Πώς και γιατί ο Βουλγαρικός εθνικισμός έφτασε στο σημείο να αποτελεί κίνδυνο για τα ελληνικά εθνικά συμφέροντα στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα;

Απάντηση:

Σελ. 85: μετά την Ελληνική Επανάσταση και ως το 1870 περίπου οι Έλληνες «είχαν σαφή την αίσθηση της υπεροχής απέναντι στους άλλους λαούς της Βαλκανικής», και οι γείτονες θεωρούσαν «οτιδήποτε ελληνικό… κατά τεκμήριο, και ανώτερο».
Σελ. 85: «οι Βούλγαροι όχι μόνο αμφισβητούσαν τον ηγεμονικό ρόλο τους στη Βαλκανική αλλά και διεκδικούσαν εδάφη που γι’ αυτούς ήταν δεδομένο ότι τους ανήκαν».
Σελ. 85 (τα μέσα): «την ενίσχυση της εθνικής τους συνείδησης, την προβολή της πολιτιστικής τους ταυτότητας και τα στοιχεία εκείνα που τους διέκριναν από τους Έλληνες… ενισχύθηκαν από τη συστηματική προπαγάνδα, τη διεκδίκηση, και τη σύγκρουση».
Σελ. 85-86: «Για τους Έλληνες ήταν πλέον ο μεγάλος κίνδυνος… Για ένα διάστημα η ελληνοτουρκική αντιπαλότητα υποχώρησε μπροστά στην ελληνοβουλγαρική. Ο Μακεδονικός Αγώνας δείχνει πόσο φοβερή ήταν η αντιπαράθεση».
Σελ. 86: σε αντίθεση με τους Σέρβους, οι Βούλγαροι έδωσαν στις διεκδικήσεις τους «συστηματικό χαρακτήρα» και εξασφάλιζαν «την υποστήριξη των ξένων».
Πηγή σελ. 85 (Ίων Δραγούμης, 1908): οι Τούρκοι «δε θέλησαν ή δεν κατάφεραν ποτέ να μας πάρουν τη θρησκεία, τη γλώσσα, τον εθνισμό μας», ενώ «οι άλλοι λαοί που μας περιτριγυρίζουν και το θέλουν και το καταφέρνουν».

Σύνοψη: Ο βουλγαρικός εθνικισμός έγινε κίνδυνος γιατί οι Βούλγαροι, που ως τότε δέχονταν την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, αμφισβήτησαν την ηγεμονική θέση των Ελλήνων στη Βαλκανική και διεκδίκησαν εδάφη (κυρίως τη Μακεδονία) που οι Έλληνες θεωρούσαν δικά τους. Για να εμφανιστούν ως το πιο προηγμένο κράτος ενίσχυσαν την εθνική τους συνείδηση, πρόβαλαν την πολιτιστική τους ταυτότητα και ό,τι τους διέκρινε από τους Έλληνες, με συστηματική προπαγάνδα, διεκδίκηση και σύγκρουση· οι διεκδικήσεις τους είχαν συστηματικό χαρακτήρα και ξένη υποστήριξη. Έτσι, ενώ οι Τούρκοι δεν απειλούσαν την εθνική ταυτότητα των Ελλήνων, οι Βούλγαροι επιδίωκαν να την αφομοιώσουν· για ένα διάστημα η ελληνοβουλγαρική αντιπαλότητα ξεπέρασε την ελληνοτουρκική και κορυφώθηκε στον Μακεδονικό Αγώνα.

Το πολυπολιτισμικό μωσαϊκό της Βαλκανικής

Ερώτηση: Η Βαλκανική Χερσόνησος στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας αλλά και μετά από αυτήν εμφάνιζε ένα μωσαϊκό πολιτισμών. Ήταν μια περιοχή με έντονο, όπως θα λέγαμε σήμερα, το πολυπολιτισμικό στοιχείο. Μπορείτε να εντοπίσετε διαφορετικά πολιτισμικά στοιχεία μεταξύ των πληθυσμών της περιοχής;

Απάντηση:

Σελ. 85: η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν «ο απέραντος χώρος δράσης πολυάριθμων Ελλήνων· ήταν επίσης η έδρα του Πατριαρχείου» — ορθόδοξη θρησκεία και ελληνική γλώσσα μέσα σε μουσουλμανικό κράτος.
Σελ. 85: οι Βούλγαροι πρόβαλαν «την πολιτιστική τους ταυτότητα και τα στοιχεία εκείνα που τους διέκριναν από τους Έλληνες»· η πηγή του Δραγούμη μιλά για «θρησκεία, γλώσσα, εθνισμό».
Σελ. 86: οι Βλάχοι (Κουτσόβλαχοι) της ορεινής Πίνδου «χρησιμοποιούσαν μία διάλεκτο που πλησίαζε τα ρουμανικά»· πηγή Κολτσίδα: γλωσσικά εκλατινισμένοι Έλληνες, με «νέα λατινογενή γλώσσα, τη βλαχική ή κουτσοβλαχική».
Σελ. 86 (πηγή Σκοπετέα): «το άκουσμα της αλβανικής γλώσσας στα περίχωρα της ίδιας της πρωτεύουσας, οι πολλοί και σημαντικοί αρβανίτες πρωταγωνιστές στην πολιτική»· οι Έλληνες θεωρούσαν «το αλβανικό στοιχείο ως αναπόσπαστα δεμένο με το ελληνικό».
Σελ. 86: στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ζούσαν «διάφορες υπόδουλες εθνότητες (Έλληνες, Αρμένιους κ.ά.)», που οι Νεότουρκοι επιχείρησαν να εκτουρκίσουν.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ναι. Από το βιβλίο προκύπτουν διαφορές σε γλώσσα, θρησκεία και εθνική συνείδηση: οι Τούρκοι, μουσουλμάνοι, κυρίαρχοι του κράτους· οι Έλληνες, ορθόδοξοι, με κέντρο το Πατριαρχείο και ελληνική γλώσσα και παιδεία· οι Βούλγαροι, που ανέπτυξαν δική τους εθνική συνείδηση και πολιτιστική ταυτότητα· οι Βλάχοι (Κουτσόβλαχοι) της Πίνδου με τη λατινογενή βλαχική γλώσσα· οι Αλβανοί (αρβανίτες) με την αλβανική γλώσσα, ενσωματωμένοι στην ελληνική ζωή· οι Σέρβοι, οι Ρουμάνοι, οι Αρμένιοι κ.ά. Οι πληθυσμοί αυτοί ζούσαν ανάμεικτοι, με αμοιβαίες επιδράσεις (π.χ. οι Βούλγαροι δέχονταν την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, η αλβανική παρουσία ήταν «οικεία» στην Αθήνα) — αυτό είναι το «μωσαϊκό».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ερώτηση είναι ανοιχτή· η απάντηση στηρίζεται στα στοιχεία του κειμένου και των παραθεμάτων των σελ. 85-86. Αποδεκτά και άλλα τεκμηριωμένα στοιχεία (π.χ. ενδυμασία, έθιμα, μουσική), αλλά δεν αναφέρονται στο βιβλίο.

Σκέψεις για τη σύμπηξη και τη διάλυση των βαλκανικών συμμαχιών

Ερώτηση: Αφού διαβάσετε προσεκτικά την υποενότητα με τον τίτλο “Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι”, σε ποιες σκέψεις καταλήγετε σχετικά με τη σύμπηξη ή τη διάλυση συμμαχιών, την ένταξη ή την αποχώρηση από αυτές;

Απάντηση:

Σελ. 87: κοινός στόχος των βαλκανικών λαών ήταν «η δημιουργία ισχυρών ανεξάρτητων εθνικών κρατών στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας».
Σελ. 88: «Για την Ελλάδα, τη Βουλγαρία και τη Σερβία οι Νεότουρκοι αποτελούσαν το μεγάλο κίνδυνο. Η κοινή αυτή απειλή έκανε προς στιγμή να υποχωρήσουν οι διαφορές μεταξύ τους και τους οδήγησε σε συνεργασία». Ευνοϊκό ήταν και το διεθνές σκηνικό (Αγγλία, Γαλλία) και η ήττα της Τουρκίας από την Ιταλία.
Σελ. 88-89: «Για τη διανομή όμως αυτών των εδαφών δε συμφωνούσαν οι σύμμαχες βαλκανικές χώρες… Έλληνες και Σέρβοι συνασπίστηκαν εναντίον των έως τότε συμμάχων τους, των Βουλγάρων, επειδή οι τελευταίοι πρόβαλλαν υπερβολικές εδαφικές αξιώσεις».
Σελ. 89: την ήττα της Βουλγαρίας «εκμεταλλεύτηκαν οι Ρουμάνοι και οι Τούρκοι», δηλαδή ο πρώην εχθρός (Τουρκία) πολέμησε στο ίδιο πλευρό με τους πρώην συμμάχους της Βουλγαρίας.
Σελ. 89: μετά τους πολέμους η αίσθηση της ήττας και οι εκκρεμότητες καθόρισαν τις νέες συμμαχίες: Τουρκία και Βουλγαρία με τις Κεντρικές Δυνάμεις, Ελλάδα, Ρουμανία, Σερβία με την Αντάντ.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Από την υποενότητα προκύπτει ότι οι συμμαχίες δεν στηρίζονται σε μόνιμη φιλία αλλά στα εθνικά συμφέροντα της κάθε στιγμής. Συμπήχθηκαν όταν υπήρχε κοινή απειλή (οι Νεότουρκοι) και κοινός στόχος (η αποχώρηση των Τούρκων από τα Βαλκάνια), με ευνοϊκό διεθνές κλίμα. Διαλύθηκαν μόλις ο κοινός στόχος επιτεύχθηκε και άρχισε η διανομή των εδαφών, όπου τα συμφέροντα συγκρούονταν (υπερβολικές βουλγαρικές αξιώσεις)· οι σύμμαχοι του Α΄ Βαλκανικού έγιναν αντίπαλοι στον Β΄, και η Τουρκία, ο κοινός εχθρός, βρέθηκε να χτυπά τη Βουλγαρία μαζί με Ρουμάνους. Η ένταξη ή η αποχώρηση από μια συμμαχία καθορίζεται λοιπόν από τον υπολογισμό του κέρδους (νέα εδάφη, ρεβάνς, σταθεροποίηση κτήσεων) — γι' αυτό και μετά το 1913 οι νικητές πήγαν με την Αντάντ και οι ηττημένοι με τις Κεντρικές Δυνάμεις. Οι συμμαχίες με αντικρουόμενα συμφέροντα είναι εύθραυστες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ερώτηση ζητά κρίση· η απάντηση συνάγεται από τα γεγονότα των σελ. 87-90. Αποδεκτή κάθε τεκμηριωμένη διατύπωση.

Οι δύο φωτογραφίες της Ακρόπολης της Καβάλας

Ερώτηση: Στη σ. 89 του βιβλίου σας παρουσιάζονται δύο φωτογραφίες: στον ίδιο χώρο φωτογραφίζονται σε διαφορετικές χρονικές στιγμές ο βασιλιάς της Βουλγαρίας και ο βασιλιάς της Ελλάδας. α) Αν σας ζητούσε κάποιος να εντάξετε τις φωτογραφίες στο ιστορικό τους πλαίσιο, να τις εξηγήσετε ιστορικά, τι θα του λέγατε; β) Ποια λεζάντα θα βάζατε σε καθεμιά από αυτές;

Απάντηση:

Λεζάντα σελ. 89: «Αριστερά: Ο βασιλιάς της Βουλγαρίας Φερδινάνδος φωτογραφιζόμενος στα ερείπια της Ακρόπολης της Καβάλας. Δεξιά: ο βασιλιάς της Ελλάδας Κωνσταντίνος στον ίδιο χώρο, οκτώ μήνες αργότερα».
Σελ. 88: στον Α΄ Βαλκανικό (1912-13) οι συνασπισμένοι Βούλγαροι, Έλληνες και Σέρβοι νίκησαν την Τουρκία (Συνθήκη Λονδίνου, Μάιος 1913), αλλά «Για τη διανομή όμως αυτών των εδαφών δε συμφωνούσαν».
Σελ. 89: οι Βούλγαροι πρόβαλλαν υπερβολικές αξιώσεις και ζητούσαν η Ελλάδα να εγκαταλείψει ακόμη και τη Θεσσαλονίκη· επιτέθηκαν στους Έλληνες και τους Σέρβους, αλλά «ηττήθηκαν».
Σελ. 89: με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου (1913) κερδισμένη βγήκε η Ελλάδα, που «διπλασιάστηκε εδαφικά», ενώ χαμένη η Βουλγαρία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) α) Οι φωτογραφίες ανήκουν στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-13). Η πρώτη δείχνει τον Φερδινάνδο στην Καβάλα, όταν μετά τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, που οι σύμμαχοι πολέμησαν μαζί κατά των Τούρκων, η περιοχή βρισκόταν στα χέρια των Βουλγάρων, οι οποίοι πρόβαλλαν υπερβολικές εδαφικές αξιώσεις στη Μακεδονία. Η δεύτερη, οκτώ μήνες αργότερα, δείχνει τον Κωνσταντίνο στον ίδιο χώρο, γιατί στον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο (1913) Έλληνες και Σέρβοι νίκησαν τους Βουλγάρους και με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου η Ελλάδα διπλασιάστηκε εδαφικά. Η αντιπαράθεση των δύο εικόνων δείχνει πόσο γρήγορα άλλαξαν οι συμμαχίες και τα σύνορα. β) Ενδεικτικές λεζάντες: «Ο βασιλιάς Φερδινάνδος στην Καβάλα: η Βουλγαρία διεκδικεί την Ανατολική Μακεδονία (1913)» και «Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος στον ίδιο χώρο: η Καβάλα ελληνική μετά τον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το κείμενο του βιβλίου δεν αναφέρει ρητά πότε κατέλαβαν οι Βούλγαροι την Καβάλα· η χρονολόγηση στηρίζεται στη λεζάντα («οκτώ μήνες αργότερα») και στην αφήγηση των σελ. 88-89.
Το (β) είναι δημιουργικό ερώτημα· κάθε λεζάντα που αποδίδει σωστά το ιστορικό πλαίσιο είναι αποδεκτή.

Το επίθετο «παγκόσμιος» για τον πόλεμο 1914-1918

Ερώτηση: Πώς θα εξηγούσατε το επίθετο “παγκόσμιος” ως προσδιοριστικό του πολέμου 1914-1918;

Απάντηση:

Σελ. 92: «Για πρώτη φορά στην ιστορία το επίθετο παγκόσμιος αναγνωρίζεται ως προσδιοριστικό ενός πολέμου και καθιερώνεται».
Σελ. 92: οι παλαιότεροι πόλεμοι (Μεγάλου Αλεξάνδρου, Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, Ναπολέοντα) «Περιορίζονταν ωστόσο στα όρια του τότε γνωστού κόσμου ή άφηναν έξω εντελώς κάποια ήπειρο».
Σελ. 92: «Τώρα όμως όλος ο πλανήτης ή παίρνει μέρος στον πόλεμο ή υφίσταται τις συνέπειές του· ευρωπαϊκά πλοία δίνουν ναυμαχίες στον Ατλαντικό, ενώ Αυστραλοί, Αμερικανοί και Ασιάτες πολεμούν στην Ευρώπη… Ο πόλεμος «μίκρυνε» τον κόσμο».
Σελ. 94 (πηγή Μυριβήλη): Κινέζος στρατιώτης από την Ινδοκίνα πολεμά στη Μακεδονία· σελ. 96: είσοδος των Η.Π.Α. στον πόλεμο.

Σύνοψη: Ο πόλεμος του 1914-1918 ονομάστηκε «παγκόσμιος» γιατί, για πρώτη φορά, ολόκληρος ο πλανήτης είτε συμμετείχε σε αυτόν είτε υπέστη τις συνέπειές του: πολέμησαν στρατιώτες από όλες τις ηπείρους (Αυστραλοί, Αμερικανοί, Ασιάτες στην Ευρώπη), έγιναν ναυμαχίες στους ωκεανούς, ενεπλάκησαν οι Η.Π.Α., και οι πολεμικοί ανταποκριτές μετέφεραν τις ειδήσεις σε όλο τον κόσμο. Οι παλαιότεροι μεγάλοι πόλεμοι περιορίζονταν στον τότε γνωστό κόσμο ή άφηναν έξω κάποια ήπειρο· αυτός «μίκρυνε» τον κόσμο.

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και οι εσωτερικές εξελίξεις στην Ελλάδα

Ερώτηση: Πώς ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος συνδέεται με τις εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα;

Απάντηση:

Σελ. 94: η Ελλάδα τάχθηκε με την Αντάντ, «πλήρωσε όμως βαρύ εσωτερικό τίμημα, τον εθνικό διχασμό».
Σελ. 94: «Έναυσμα του εθνικού διχασμού ήταν η διαφορά εκτιμήσεων μεταξύ του βασιλιά Κωνσταντίνου και του πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου σχετικά με τη στάση της Ελλάδας στον πόλεμο».
Σελ. 95: σύγκρουση και πολιτική αστάθεια· παραίτηση Βενιζέλου, νέες εκλογές, νέα παραίτηση από εξαναγκασμό του βασιλιά, κατάληψη της Μακεδονίας από τους Βουλγάρους (1916) χωρίς αντίσταση, κίνημα βενιζελικών αξιωματικών στη Θεσσαλονίκη.
Σελ. 95-96: «η Ελλάδα είχε δύο κυβερνήσεις, μία της Αθήνας και μία της Θεσσαλονίκης· η διαίρεση είχε ολοκληρωθεί. Τερματίστηκε, όταν η Αντάντ εξανάγκασε το βασιλιά Κωνσταντίνο να φύγει από την Ελλάδα. Από το 1917 έως το τέλος περίπου του 1920 τις τύχες της Ελλάδας θα κατευθύνει ο Βενιζέλος».

Σύνοψη: Το ερώτημα αν η Ελλάδα θα μπει στον πόλεμο με την Αντάντ (Βενιζέλος) ή θα μείνει ουδέτερη (Κωνσταντίνος) προκάλεσε τη σύγκρουση βασιλιά-πρωθυπουργού και οδήγησε στον εθνικό διχασμό: πολιτική αστάθεια, δύο παραιτήσεις του Βενιζέλου, κατάληψη της Μακεδονίας από τους Βουλγάρους (1916), κίνημα στη Θεσσαλονίκη και δύο κυβερνήσεις (Αθήνας και Θεσσαλονίκης). Ο διχασμός έληξε όταν η Αντάντ εξανάγκασε τον Κωνσταντίνο να φύγει· από το 1917 ως το 1920 κυβέρνησε ο Βενιζέλος και η Ελλάδα μπήκε επίσημα στον πόλεμο. Ο πόλεμος δηλαδή καθόρισε την εσωτερική πολιτική ζωή και άφησε βαθύ ρήγμα (βενιζελικοί - κωνσταντινικοί).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η σύνδεση με το μεταγενέστερο ρήγμα κωνσταντινικών - βενιζελικών αναφέρεται στη σελ. 108.

Κρίση της στάσης Κωνσταντίνου και Βενιζέλου

Ερώτηση: Προσπαθήστε να κρίνετε τη στάση του βασιλιά Κωνσταντίνου και του πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου σχετικά με την είσοδο ή μη της Ελλάδας στον πόλεμο.

Απάντηση:

Σελ. 94 (Βενιζέλος): η ήττα της Σερβίας δε συνέφερε την Ελλάδα· οι διωκόμενοι Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και οι ελληνικές διεκδικήσεις ικανοποιούνταν «μόνο αν η Ελλάδα συμμαχούσε με τους Δυτικούς»· τα αγγλικά συμφέροντα συνέπιπταν με τα ελληνικά· έβλεπε νίκη της Αντάντ «κυρίως επειδή πλεονεκτούσαν στη θάλασσα».
Σελ. 94-95 (Κωνσταντίνος): «Και ο βασιλιάς ήθελε να βρεθεί η Ελλάδα κατά το τέλος του πολέμου με τους νικητές», αλλά θεωρούσε «εξίσου πιθανή, αν όχι πιθανότερη, τη νίκη των Κεντρικών Δυνάμεων»· φοβόταν την αντίδραση της Αγγλίας, «Έτσι τάχτηκε υπέρ της ουδετερότητας», που «ευνοούσε τις Κεντρικές Δυνάμεις».
Πηγή σελ. 94 (υπόμνημα Βενιζέλου, 1915): η Αγγλία «θα ήτο υπέρ πάσαν άλλην δύναμιν εις θέσιν να προαγάγη την πραγματοποίησιν των εθνικών ημών βλέψεων».
Σελ. 95: η ουδετερότητα είχε κόστος — η Βουλγαρία επιτέθηκε στη Σερβία και ο βουλγαρικός στρατός κατέλαβε το μεγαλύτερο μέρος της Μακεδονίας (1916) «χωρίς ελληνική αντίσταση».
Σελ. 96: ο πόλεμος τελικά κρίθηκε υπέρ της Αντάντ με την είσοδο των Η.Π.Α.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Και οι δύο ήθελαν η Ελλάδα να βρεθεί με τους νικητές· διέφεραν στην εκτίμηση του ποιος θα νικήσει. Ο Βενιζέλος στήριξε τη θέση του σε συγκεκριμένα επιχειρήματα (σύμπτωση ελληνικών και αγγλικών συμφερόντων στην ανατολική Μεσόγειο, ναυτική υπεροχή της Αντάντ, προστασία των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ανάγκη να μην ηττηθεί η Σερβία) και η εξέλιξη τον δικαίωσε, αφού νίκησε η Αντάντ. Ο Κωνσταντίνος επέλεξε μια ουδετερότητα που φαινόταν συνετή, αλλά στην πράξη ευνοούσε τις Κεντρικές Δυνάμεις, άφησε τη Μακεδονία να καταληφθεί από τους Βουλγάρους χωρίς αντίσταση και οδήγησε σε σύγκρουση με τον εκλεγμένο πρωθυπουργό. Η αδυναμία τους να γεφυρώσουν το χάσμα κόστισε στη χώρα τον εθνικό διχασμό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ερώτηση ζητά κρίση· αποδεκτή κάθε τεκμηριωμένη άποψη που στηρίζεται στα επιχειρήματα των δύο πλευρών (σελ. 94-96).

Αλλαγές στην τεχνολογία του πολέμου 1914-1918

Ερώτηση: Ένας πολίτης ο οποίος στρατεύτηκε το 1914 και αποστρατεύτηκε με το τέλος του πολέμου (1918) είδε να πραγματοποιούνται διάφορες αλλαγές σε όλους τους τομείς της τεχνολογίας του πολέμου. Μπορείτε να αναφέρετε μερικές από αυτές;

Απάντηση:

Σελ. 96: «Η αβεβαιότητα ως προς την έκβαση του πολέμου οδήγησε τους αντιπάλους στη χρήση της τεχνολογίας. Η χημεία τέθηκε στην υπηρεσία του πολέμου με τα δηλητηριώδη αέρια· η αεροναυπηγική με τη χρήση πολεμικών αεροσκαφών· η ναυπηγική με την εκτεταμένη χρήση υποβρυχίων· η βιομηχανία οχημάτων με τα άρματα μάχης· η ηλεκτρονική με τα ραντάρ».
Σελ. 96 (εικόνα): «Τύποι αεροπλάνων που χρησιμοποιήθηκαν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο»· σελ. 92 (χάρτης): «Υποβρύχιος πόλεμος».
Σελ. 94: στο Δυτικό Μέτωπο χαρακώματα, οχυρά, συρματοπλέγματα, σάκοι άμμου, «κροτάλισμα πολυβόλων».

Σύνοψη: Ο στρατιώτης του 1914-1918 είδε τον πόλεμο να αλλάζει χάρη στην τεχνολογία: τη χημεία με τα δηλητηριώδη αέρια, την αεροναυπηγική με τα πολεμικά αεροσκάφη, τη ναυπηγική με την εκτεταμένη χρήση υποβρυχίων (υποβρύχιος πόλεμος), τη βιομηχανία οχημάτων με τα άρματα μάχης και την ηλεκτρονική με τα ραντάρ. Ζούσε επίσης τον πόλεμο των χαρακωμάτων, με συρματοπλέγματα και πολυβόλα.

Γιατί η επανάσταση έγινε στη Ρωσία και πώς άλλαξε η οικονομία

Ερώτηση: Στις αρχές του 20ού αιώνα το όραμα μιας κοινωνίας όπου δε θα υπήρχε εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο θέρμανε τις καρδιές πολλών ανθρώπων σε διάφορες χώρες της Ευρώπης. Πήρε όμως τη μορφή επανάστασης μόνο στη Ρωσία (1917). α) Για ποιους λόγους εκδηλώθηκε στη χώρα αυτή; β) Πώς εκφράστηκε στο πεδίο της οικονομίας η αλλαγή;

Απάντηση:

Σελ. 99: «Η Οκτωβριανή Επανάσταση εκδηλώθηκε όταν η Ρωσία είχε ουσιαστικά συντριβεί από τη Γερμανία. Η τσαρική Ρωσία δεν είχε παρακολουθήσει τις μεγάλες μεταβολές που είχε φέρει στην υπόλοιπη Ευρώπη η βιομηχανική επανάσταση. Φτώχεια, αμάθεια, διεφθαρμένη διοίκηση, εκμετάλλευση επικρατούσαν στη χώρα. Ακόμη και υπολείμματα δουλοπαροικίας εξακολουθούσαν να υπάρχουν».
Σελ. 99: τις σκόρπιες φωνές διαμαρτυρίας «που κατέληγαν στο αίτημα “ψωμί, καλύτερες συνθήκες εργασίας, γη για καλλιέργεια”, τις ένωσαν οι μπολσεβίκοι, με ηγέτη το Λένιν, και τις μετέτρεψαν σε εξουσία».
Σελ. 101: «Το κράτος σχεδίαζε, κατηύθυνε και έλεγχε την οικονομία με συγκεντρωτικό τρόπο. Η ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής καταργήθηκε· οι επιχειρήσεις έγιναν κρατικές… Η αγροτική πολιτική βασίστηκε στην υποχρεωτική “κολεκτιβοποίηση”. Το βάρος της ανάπτυξης ρίχτηκε στην εκβιομηχάνιση και μάλιστα στη βαριά βιομηχανία».
Σελ. 101: η οικονομική ανάπτυξη «υπήρξε αυτοδύναμη και ανεξάρτητη από την παγκόσμια οικονομία»· καταναλωτικά αγαθά «στο ελάχιστο»· βασικός άξονας «Η εξασφάλιση εργασίας, τροφής, στέγασης, παιδείας, ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης».
Πλαίσιο σελ. 101: στην κολεκτιβοποίηση (κυρίως μετά το 1930) οι αγρότες έγιναν μέλη των Κολχόζ, που κατέληξαν κρατικές επιχειρήσεις· «Έτσι το κράτος έλεγχε και τη γη».

Σύνοψη: α) Η επανάσταση εκδηλώθηκε στη Ρωσία γιατί η χώρα είχε ουσιαστικά συντριβεί από τη Γερμανία στον πόλεμο και ήταν καθυστερημένη: δεν είχε περάσει τις αλλαγές της βιομηχανικής επανάστασης, κυριαρχούσαν φτώχεια, αμάθεια, διεφθαρμένη διοίκηση και εκμετάλλευση, και επιβίωναν υπολείμματα δουλοπαροικίας. Τη λαϊκή δυσαρέσκεια («ψωμί, καλύτερες συνθήκες εργασίας, γη για καλλιέργεια») την οργάνωσαν οι μπολσεβίκοι του Λένιν και τη μετέτρεψαν σε εξουσία. β) Στην οικονομία: το κράτος σχεδίαζε, κατηύθυνε και έλεγχε συγκεντρωτικά την οικονομία· καταργήθηκε η ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής και οι επιχειρήσεις έγιναν κρατικές· εφαρμόστηκε υποχρεωτική κολεκτιβοποίηση (Κολχόζ)· δόθηκε βάρος στη βαριά βιομηχανία, με ελάχιστα καταναλωτικά αγαθά· η ανάπτυξη ήταν αυτοδύναμη, ανεξάρτητη από την παγκόσμια οικονομία, με στόχο την εξασφάλιση εργασίας, τροφής, στέγης, παιδείας και περίθαλψης για όλους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ερώτηση 2 της σελ. 102 (ταινίες του Αϊζενστάιν) δεν λύνεται: το βιβλίο δεν αναφέρει τις ταινίες του, απαιτείται έρευνα εκτός βιβλίου.

Οι όροι της Συνθήκης της Λωζάννης για την Ελλάδα

Ερώτηση: Ποιοι ήταν οι όροι της Συνθήκης της Λωζάννης που αφορούσαν την Ελλάδα και τον ελληνισμό γενικότερα;

Απάντηση:

Σελ. 108: «Η Ελλάδα εξασφάλισε τη Δυτική Θράκη. Τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου (πλην Τενέδου και Ίμβρου) κατακυρώθηκαν σ’ αυτήν και τερματίστηκε έτσι μια εκκρεμότητα που παρέμενε από τους Βαλκανικούς Πολέμους».
Σελ. 108: «αποφασίστηκε η υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών. Πάνω από 1.000.000 Έλληνες και 400.000 μουσουλμάνοι ακολούθησαν αντίθετη κατεύθυνση».
Σελ. 108: «Εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης και οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου».
Σελ. 108: η Ελλάδα διαπραγματευόταν ηττημένη (εκπρόσωπος ο Ελ. Βενιζέλος), η Τουρκία από θέση ισχύος· η Ανατολική Θράκη είχε ήδη παραδοθεί (σελ. 107).

Σύνοψη: Με τη Συνθήκη της Λωζάννης (Αύγουστος 1923): η Ελλάδα εξασφάλισε τη Δυτική Θράκη· τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, εκτός από την Τένεδο και την Ίμβρο, κατακυρώθηκαν σε αυτήν· αποφασίστηκε η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών (πάνω από 1.000.000 Έλληνες προς την Ελλάδα και 400.000 μουσουλμάνοι προς την Τουρκία)· εξαιρέθηκαν οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης και οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου. Για τον ελληνισμό αυτό σήμαινε το οριστικό τέλος της ελληνικής παρουσίας στη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη.

Πολιτικές αλλαγές σε Ελλάδα και Τουρκία μετά το 1922

Ερώτηση: Στην Ελλάδα και στην Τουρκία μετά το τέλος της μικρασιατικής σύγκρουσης επήλθαν πολιτικές αλλαγές. Να επισημάνετε τις κυριότερες απ’ αυτές.

Απάντηση:

Σελ. 107: «Ο επαναστατημένος στρατός και στόλος ανέτρεψε το κωνσταντινικό καθεστώς (Σεπτέμβριος 1922)» και ακολούθησε «η δίκη των εξ».
Σελ. 108: η εκστρατεία έφερε «τον ενταφιασμό μιας ιδέας και μιας πολιτικής, της Μεγάλης Ιδέας» και «Μεγάλωσε το πολιτικό ρήγμα μεταξύ των κύριων αντίπαλων σχηματισμών (κωνσταντινικών - βενιζελικών)».
Σελ. 108-109: «Για την Τουρκία άρχισε μια νέα πολιτική περίοδος. Ο κεμαλισμός είναι μέχρι σήμερα κυρίαρχη ιδεολογία… Η κατάλυση του σουλτανικού καθεστώτος, η κατάργηση της θεοκρατίας και του φερετζέ, η εισαγωγή του λατινικού αλφαβήτου αποτέλεσαν βήματα του εκσυγχρονισμού της Τουρκίας».
Σελ. 109: «Στην Ελλάδα ο εκσυγχρονισμός είχε αρχίσει πολύ νωρίτερα. Ο βενιζελισμός υπήρξε η ωριμότερη έκφρασή του. Λίγο μετά το τέλος του Μικρασιατικού Πολέμου (1924) καθιερώθηκε στην Ελλάδα, μετά από δημοψήφισμα, η αβασίλευτη δημοκρατία».
Σελ. 108: το τέλος του πολέμου «έφερε μεγαλύτερη φρόνηση και στις δύο πλευρές» (Βενιζέλος - Κεμάλ Ατατούρκ)· σελ. 103: ελληνοτουρκικές συμφωνίες του 1930.

Σύνοψη: Στην Ελλάδα: ο επαναστατημένος στρατός και στόλος ανέτρεψε το κωνσταντινικό καθεστώς (Σεπτέμβριος 1922) και έξι ηγετικά του στελέχη καταδικάστηκαν σε θάνατο (δίκη των εξ)· εγκαταλείφθηκε η Μεγάλη Ιδέα· βάθυνε το ρήγμα βενιζελικών - κωνσταντινικών· το 1924 καθιερώθηκε με δημοψήφισμα η αβασίλευτη δημοκρατία. Στην Τουρκία: άρχισε νέα περίοδος με κυρίαρχη ιδεολογία τον κεμαλισμό — κατάλυση του σουλτανικού καθεστώτος, κατάργηση της θεοκρατίας και του φερετζέ, εισαγωγή του λατινικού αλφαβήτου, δηλαδή εκσυγχρονισμός και στροφή προς τη Δύση. Και στις δύο χώρες επικράτησε μεγαλύτερη φρόνηση, που οδήγησε στις ελληνοτουρκικές συμφωνίες του 1930.

Φαινομενικά αντιφατικά στοιχεία του Μικρασιατικού Πολέμου

Ερώτηση: Αφού ολοκληρώσετε τη μελέτη της ενότητας “Ο Μικρασιατικός Πόλεμος”, καταγράψτε όσα στοιχεία (γεγονότα, πράξεις, αποφάσεις) σας φαίνονται εκ πρώτης όψεως αντιφατικά. Στη συνέχεια δοκιμάστε να βρείτε μια όσο γίνεται πειστικότερη ιστορική εξήγηση γι’ αυτά.

Απάντηση:

Σελ. 105: «Οι Ιταλοί, παρ’ ότι εταίροι των Ελλήνων στην Αντάντ, προσέφεραν σχεδόν φανερή υποστήριξη στους κεμαλικούς».
Σελ. 105: η Συνθήκη των Σεβρών ήταν «Θρίαμβο όμως χωρίς αντίκρισμα. Σύμμαχοι των Ελλήνων, κυρίως Ιταλοί και Γάλλοι, την επομένη της υπογραφής της συνθήκης σκέπτονταν πώς θα την ανατρέψουν»· ο Βενιζέλος, νικητής στη διπλωματία, έχασε τις εκλογές (Νοέμβριος 1920).
Σελ. 105: η νέα κυβέρνηση αγνόησε την προειδοποίηση - απειλή των συμμάχων και ο Κωνσταντίνος επανήλθε «θριαμβευτικά», ενώ το μέτωπο αποδυναμώθηκε· οι Γάλλοι και οι Ιταλοί βρήκαν την αφορμή, γιατί «το πρώτο που τους ενδιέφερε ήταν να διασφαλίσουν τα συμφέροντά τους στην Τουρκία».
Σελ. 105: «Υποστήριξη όμως τεχνική και οικονομική προσέφεραν στον Κεμάλ και οι Σοβιετικοί» — ένα κομμουνιστικό καθεστώς στήριξε το τουρκικό εθνικιστικό κίνημα.
Σελ. 105-107: η προέλαση ως τον Σαγγάριο, «πραγματική εποποιία», κατέληξε σε ολοκληρωτική ήττα· η ελληνική κυβέρνηση παρέδωσε την Ανατολική Θράκη χωρίς μάχη με απόφαση - εντολή των συμμάχων.
Σελ. 108: η Ελλάδα εκπροσωπήθηκε στη Λωζάννη πάλι από τον Βενιζέλο, που είχε ηττηθεί στις εκλογές· η αναγκαστική ανταλλαγή ήταν σκληρή, όμως «Το λιγότερο κακό υπερίσχυε»· η καταστροφή έφερε και «εδαφικά κέρδη» και ενίσχυσε τον ελλαδικό κορμό· η πιο οξεία αντιπαράθεση έφερε στο τέλος «μεγαλύτερη φρόνηση και στις δύο πλευρές».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Φαινομενικές αντιφάσεις και εξηγήσεις: (1) Σύμμαχοι της Ελλάδας (Ιταλοί, Γάλλοι) υποστήριξαν τον Κεμάλ — γιατί πάνω από τη συμμαχία έβαζαν τα δικά τους συμφέροντα στην Τουρκία και, μετά την αλλαγή κυβέρνησης και την επάνοδο του Κωνσταντίνου, βρήκαν αφορμή να αποδεσμευτούν. (2) Οι Σοβιετικοί βοήθησαν ένα εθνικιστικό, μη κομμουνιστικό κίνημα — γιατί η Τουρκία του Κεμάλ αντιπαρατίθετο στις δυτικές δυνάμεις, που επιδίωκαν και την ανατροπή του σοβιετικού καθεστώτος (σελ. 100-101). (3) Ο Βενιζέλος πέτυχε τον διπλωματικό θρίαμβο των Σεβρών αλλά έχασε τις εκλογές — λόγω της κούρασης από τον μακρύ πόλεμο και του εθνικού διχασμού. (4) Η νέα κυβέρνηση επανέφερε τον Κωνσταντίνο αγνοώντας τους συμμάχους, από τους οποίους εξαρτιόταν — γιατί προτεραιότητα είχε η εσωτερική πολιτική διαμάχη. (5) Η Συνθήκη των Σεβρών ήταν «θρίαμβος χωρίς αντίκρισμα» και η προέλαση ως τον Σαγγάριο εποποιία που έληξε σε καταστροφή — γιατί η εκστρατεία ήταν δυσανάλογη με τις δυνατότητες της χώρας, με διπλωματική απομόνωση και αντίπαλο με ανεξάντλητες εφεδρείες. (6) Η ηττημένη Ελλάδα στη Λωζάννη εκπροσωπήθηκε από τον Βενιζέλο και κέρδισε Δυτική Θράκη και νησιά — γιατί ήταν ο πιο ικανός διπλωμάτης και η χώρα χρειαζόταν ενότητα. (7) Η σκληρή ανταλλαγή πληθυσμών ήταν «το λιγότερο κακό» — γιατί η Τουρκία αρνιόταν την επιστροφή των προσφύγων. (8) Η κορύφωση της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης έφερε τη φρόνηση και τη συμφιλίωση του 1930 — γιατί και οι δύο ηγέτες κατάλαβαν ότι η σύγκρουση εξαντλούσε τις χώρες τους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ερώτηση είναι ανοιχτή· αποδεκτά και άλλα στοιχεία της ενότητας, με τεκμηριωμένη εξήγηση.
Οι εξηγήσεις (3) και (4) είναι συμπεράσματα από το σύνολο της αφήγησης (εθνικός διχασμός σελ. 94-96, εκλογές σελ. 105)· το βιβλίο δεν εξηγεί ρητά γιατί ο Βενιζέλος έχασε τις εκλογές.

Παράγοντες επικράτησης ανελεύθερων καθεστώτων στον Μεσοπόλεμο

Ερώτηση: Ποιοι παράγοντες ή συνθήκες ευνόησαν την επικράτηση ανελεύθερων καθεστώτων στην Ευρώπη του Μεσοπολέμου;

Απάντηση:

Σελ. 111: μετά το κραχ «η εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του, ότι στα ερείπια του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου μπορούσε να χτίσει έναν κόσμο ευημερίας, κλονίστηκε. Επάνω σ’ αυτή την απαισιοδοξία και την ανασφάλεια ήταν εύκολο να γιγαντωθούν θεωρίες της “πυγμής”».
Σελ. 110-111: καθίζηση της παραγωγής, πτώση τιμών, κατακόρυφη ανεργία· «Το κράτος πρόνοιας άλλωστε βρισκόταν στα σπάργανα».
Σελ. 112: «Την άνοδο του φασισμού συνολικά δεν την κατανοεί κανείς, αν την αποσυνδέσει από την παγκόσμια οικονομική κρίση του 1929-32. Η αποτυχία του οικονομικού φιλελευθερισμού παρέσυρε στην πτώση και το δίδυμο αδελφό του, τον πολιτικό φιλελευθερισμό».
Σελ. 112: «Ούτε εξάλλου την κατανοούμε αποκόπτοντάς την από τις συνέπειες του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Τα κράτη διαλύονταν. Οι συντηρητικοί φοβισμένοι συντάχθηκαν με τα φασιστικά κόμματα. Έτρεξαν όμως στις τάξεις τους και πολεμιστές του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου».
Σελ. 112: στη Γερμανία η επικράτηση του φασισμού οφείλεται «κυρίως στους βαρύτατους, προσβλητικούς όρους που της επέβαλαν οι νικητές του πολέμου και στη φτώχεια που επικράτησε»· σελ. 98: οι ηττημένοι με «όρους εξοντωτικούς».

Σύνοψη: Την επικράτηση ευνόησαν: (1) η παγκόσμια οικονομική κρίση του 1929-32 (κραχ), με καθίζηση της παραγωγής, ανεργία και φτώχεια, χωρίς ανεπτυγμένο κράτος πρόνοιας· η αποτυχία του οικονομικού φιλελευθερισμού συμπαρέσυρε και τον πολιτικό φιλελευθερισμό, ενώ η απαισιοδοξία και η ανασφάλεια των πολιτών έκαναν ελκυστικές τις θεωρίες της «πυγμής»· (2) οι συνέπειες του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου: διάλυση κρατών, φοβισμένοι συντηρητικοί που συντάχθηκαν με τα φασιστικά κόμματα, πρώην πολεμιστές που πύκνωσαν τις τάξεις τους· (3) ειδικά για τη Γερμανία, οι βαρύτατοι και προσβλητικοί όροι των νικητών και η φτώχεια.

Γνωρίσματα φασιστικού καθεστώτος και παραδείγματα

Ερώτηση: Ποια είναι τα κύρια γνωρίσματα ενός φασιστικού καθεστώτος; Μπορείτε να τα εντοπίσετε σε συγκεκριμένα καθεστώτα στην Ευρώπη κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου;

Απάντηση:

Σελ. 111-112: τα φασιστικά καθεστώτα «εχθρεύονταν ό,τι είχε κληροδοτήσει στην ανθρωπότητα ο Διαφωτισμός: τη δημοκρατία, την ατομική ελευθερία, την ανοχή, τον ορθό λόγο. Πρόβαλλαν την καθαρότητα της φυλής. Μισούσαν όσους είχαν διαφορετικές ιδέες. Θεοποιούσαν τους ηγέτες τους. Κινητοποιούσαν τις μάζες. Χρωμάτιζαν με λαϊκά στοιχεία τις εκδηλώσεις τους».
Σελ. 112: «Ο φασισμός καλλιεργούσε το μύθο του ήρωα»· «ισοπέδωσε κάθε διαφορετική φωνή. Εκμηδενίστηκαν τα ανθρώπινα δικαιώματα, η διαφορετικότητα, η ανοχή».
Πηγή σελ. 112 (Fernandez - Armesto): ο φασισμός βάζει την ομάδα πάνω από το άτομο, την τάξη πάνω από την ελευθερία, την εκδίκηση πάνω από τη συγγνώμη, «την παντοδυναμία του ισχυρού από την άμυνα του αδύναμου».
Σελ. 111: αποκορύφωμα «το φασιστικό καθεστώς στην Ιταλία και το ναζιστικό στη Γερμανία»· εικόνες σελ. 112-113: ο Χίτλερ σε συγκέντρωση ναζιστών, η νεολαία του Χίτλερ καίει βιβλία (1933).
Σελ. 114-115: το μεταξικό καθεστώς στην Ελλάδα είχε πρότυπα το φασιστικό και το ναζιστικό· ΕΟΝ, «Τρίτος Ελληνικός Πολιτισμός», εκτοπίσεις, φυλακίσεις, δηλώσεις μετανοίας, κατάργηση της ελευθερίας του Τύπου· σελ. 113: στη Θεσσαλονίκη «εκάησαν διάφορα κομμουνιστικά έντυπα».

Σύνοψη: Κύρια γνωρίσματα: εχθρότητα προς τις αξίες του Διαφωτισμού (δημοκρατία, ατομική ελευθερία, ανοχή, ορθός λόγος)· προβολή της καθαρότητας της φυλής· μίσος για όσους έχουν διαφορετικές ιδέες· θεοποίηση του ηγέτη· κινητοποίηση των μαζών με λαϊκά στοιχεία· καλλιέργεια του μύθου του ήρωα και της αίσθησης στους αδικημένους ότι μόνο ο φασισμός θα τους δώσει δύναμη· κατάργηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων και φίμωση κάθε αντίθετης φωνής. Στον Μεσοπόλεμο τα γνωρίσματα αυτά εντοπίζονται στο φασιστικό καθεστώς του Μουσσολίνι στην Ιταλία, στο ναζιστικό του Χίτλερ στη Γερμανία (μαζικές συγκεντρώσεις, κάψιμο βιβλίων το 1933) και στην Ελλάδα στο καθεστώς της 4ης Αυγούστου του Μεταξά (ΕΟΝ, «Τρίτος Ελληνικός Πολιτισμός», εκτοπίσεις, δηλώσεις μετανοίας, λογοκρισία, κάψιμο εντύπων).

Το προσφυγικό ως «καταλύτης» των εξελίξεων

Ερώτηση: Στο βιβλίο σας το προσφυγικό πρόβλημα αποκαλείται “καταλύτης” των εξελίξεων στην Ελλάδα κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου. Μπορείτε να παρουσιάσετε τα στοιχεία εκείνα που εξηγούν το χαρακτηρισμό αυτό;

Απάντηση:

Σελ. 115: «Κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου και μάλιστα κατά την πρώτη δεκαετία του μεταβάλλονται τα κοινωνικά και οικονομικά δεδομένα της χώρας. Καταλύτης υπήρξε το προσφυγικό πρόβλημα. Η ελληνική αστικοποίηση επιταχύνεται. Η εκβιομηχάνιση προχωρεί με ταχύτερους ρυθμούς. Το τραπεζικό σύστημα εκσυγχρονίζεται και στηρίζει την παραγωγή».
Σελ. 115: «Η γεωργία δέχεται και αυτή αλλαγές. Τους νέους αγρότες, που μετά τους αναδασμούς εγκαθίστανται σε νέα γι’ αυτούς γη, ενισχύουν και ανάλογοι θεσμοί… Βιομηχανία και γεωργία συνεργάζονται αποδοτικότερα».
Σελ. 115: «Οι πρόσφυγες μεταβάλλουν τα δημογραφικά δεδομένα της χώρας. Σε ορισμένες πόλεις αυτοί αντιπροσωπεύουν το μισό του πληθυσμού».
Σελ. 116: η χώρα «αποκτά εθνική ομοιογένεια· το ελληνικό στοιχείο ενισχύεται σημαντικά σε βόρειες περιοχές»· «η φτηνή εργασία… συντελεί στην ταχύτερη οικονομική ανάπτυξη»· αναπτύσσονται οι κλάδοι στέγασης, σίτισης, ενδυμασίας.
Σελ. 116: οι γυναίκες πρόσφυγες στη μισθωτή εργασία και σε μικροεπιχειρήσεις, «γεγονός που αλλάζει σταδιακά και τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία αλλά και το σχετικό νομικό πλαίσιο».

Σύνοψη: Καταλύτης είναι ό,τι επιταχύνει μια διαδικασία. Η άφιξη των προσφύγων επιτάχυνε όλες τις αλλαγές του Μεσοπολέμου: την αστικοποίηση (σε ορισμένες πόλεις ήταν το μισό του πληθυσμού), την εκβιομηχάνιση (φτηνή εργασία, νέοι κλάδοι στέγασης, σίτισης, ενδυμασίας), τον εκσυγχρονισμό του τραπεζικού συστήματος, τις αλλαγές στη γεωργία (αναδασμοί, νέοι αγρότες, νέες καλλιέργειες και μέθοδοι, συνεργασία με τη βιομηχανία). Άλλαξαν τα δημογραφικά δεδομένα και η χώρα απέκτησε εθνική ομοιογένεια, με ενίσχυση του ελληνικού στοιχείου στον Βορρά. Τέλος, οι γυναίκες πρόσφυγες μπήκαν στη μισθωτή εργασία και επιχειρηματικότητα, αλλάζοντας τη θέση της γυναίκας.

Τα εμπόδια στην ένταξη των προσφύγων

Ερώτηση: Η ένταξη των προσφύγων στην ελληνική κοινωνία δεν ήταν πάντα εύκολη υπόθεση. Να αναφέρετε ποια ήταν τα κυριότερα εμπόδια που ήταν υποχρεωμένοι να ξεπεράσουν οι πρόσφυγες στη νέα τους πατρίδα;

Απάντηση:

Σελ. 108: «Η μοίρα των προσφύγων υπήρξε τραγική»· ήρθαν κυνηγημένοι (σελ. 107: «Κύματα προσφύγων αναζητούσαν απεγνωσμένα δρόμο σωτηρίας»), οι Πόντιοι με επιδημίες (τύφος, βλογιά).
Σελ. 115: «Η αποκατάστασή τους στην ελληνική κοινωνία είναι ένα τιτάνιο έργο. Τους παραχωρούνται περιουσίες μοναστηριακές ή ανταλλάξιμες. Χτίζονται δεκάδες χιλιάδες κατοικίες… Αναζητείται εργασία γι’ αυτούς».
Σελ. 115-116: «Η εξασφάλιση όμως εργασίας στους πρόσφυγες φέρνει ανεργία στους ντόπιους. Οι ντόπιοι πληθυσμοί αντιμετωπίζουν τους πρόσφυγες ως ανθρώπους που τους εκτοπίζουν από τις εργασίες τους ή την περιουσία τους και αυτό προκαλεί κοινωνική διάσταση».
Σελ. 116: «Τα μεροκάματα πέφτουν»· οι γυναίκες πρόσφυγες «λόγω των πιεστικών αναγκών οδηγούνται στη μισθωτή εργασία»· σελ. 115: οι νέοι αγρότες εγκαθίστανται σε «νέα γι’ αυτούς γη»· όλα «σε μια ταραγμένη πολιτικά περίοδο».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι πρόσφυγες είχαν να ξεπεράσουν: την απώλεια της περιουσίας και των εστιών τους και το τραύμα του ξεριζωμού· την έλλειψη στέγης (έπρεπε να χτιστούν δεκάδες χιλιάδες κατοικίες) και εργασίας· την προσαρμογή σε νέα, άγνωστη γη και νέες συνθήκες· τη φτώχεια, με χαμηλά μεροκάματα, που ανάγκαζε και τις γυναίκες να δουλέψουν· και κυρίως την καχυποψία και την εχθρότητα των ντόπιων, που τους έβλεπαν ως ανθρώπους που τους έπαιρναν τις δουλειές και την περιουσία — η κοινωνική διάσταση. Όλα αυτά σε μια περίοδο πολιτικής αστάθειας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η απώλεια περιουσίας και το τραύμα του ξεριζωμού συνάγονται από τις σελ. 107-108· οι υπόλοιπες δυσκολίες αναφέρονται ρητά στις σελ. 115-116.

Τα χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Ερώτηση: Δοκιμάστε να συνθέσετε μια δική σας εργασία όπου θα καταγράφονται τα κύρια χαρακτηριστικά του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, εκείνα δηλαδή που τον διαφοροποιούν από τους πολέμους του παρελθόντος.

Απάντηση:

Σελ. 119: «Όλα τα μεγέθη του όμως ήταν μεγαλύτερα (ανθρώπινο δυναμικό, χώρος επιχειρήσεων, τεχνολογία, υλικό πολέμου, καταστροφές)»· ξεκίνησε από την Ευρώπη και «εξελίχτηκε σε παγκόσμια σύγκρουση».
Σελ. 121: οι Γερμανοί «Υιοθετώντας πρωτόγνωρες στρατηγικές, εγκαινίασαν τις αστραπιαίες επιθέσεις με θωρακισμένες μεραρχίες και πολεμικά αεροπλάνα που έριχναν αλεξιπτωτιστές και βόμβες»· μέτωπα σε Ευρώπη, Ρωσία, Ειρηνικό, Αφρική.
Σελ. 122: απώλειες «ανυπολόγιστες», ως και 20% του πληθυσμού, «και στον άμαχο»· «Κάθε περιορισμός που επέβαλε η ηθική και το “δίκαιο του πολέμου” έπαψε να υφίσταται»· «σχεδιασμένη συστηματική εξόντωση σε στρατόπεδα συγκέντρωσης ολόκληρων πληθυσμών (Εβραίων, Τσιγγάνων)»· «η χρήση της πυρηνικής ενέργειας».
Σελ. 122-123: «Ως μαζικός πόλεμος συμπαρέσυρε όλους τους αναπτυξιακούς κλάδους κάθε χώρας… Η επιστήμη και η τεχνολογία αναζητούσαν αποτελεσματικότερα όπλα… Οι γυναίκες βγήκαν μαζικά στην παραγωγή»· καταστροφές σε οικονομία, πολιτισμό και η «ηθική φθορά που δε μετριέται».
Σελ. 119: «ενώ ο Α΄ οδήγησε γρήγορα σε έναν άλλο, μεγαλύτερό του, ο Β΄ δεν έφερε έως τώρα όμοιό του».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική εργασία — κύρια χαρακτηριστικά: (1) Παγκόσμια έκταση και μεγαλύτερα μεγέθη από κάθε προηγούμενο πόλεμο (ανθρώπινο δυναμικό, χώρος επιχειρήσεων σε Ευρώπη, Ρωσία, Αφρική, Ειρηνικό, υλικό πολέμου, καταστροφές). (2) Νέα τεχνολογία και τακτική: αστραπιαίες επιθέσεις με θωρακισμένες μεραρχίες, αεροπορία, αλεξιπτωτιστές, βομβαρδισμοί πόλεων, και τελικά η ατομική βόμβα (Χιροσίμα, Ναγκασάκι). (3) Ολοκληρωτικός, μαζικός πόλεμος: όλη η οικονομία, η βιομηχανία, η επιστήμη και η διοίκηση στην υπηρεσία του πολέμου, οι γυναίκες μαζικά στην παραγωγή. (4) Κατάργηση κάθε ηθικού ορίου: τεράστιες απώλειες αμάχων, η σχεδιασμένη εξόντωση Εβραίων και Τσιγγάνων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, αντίποινα, ξεριζωμός δεκάδων εκατομμυρίων. (5) Ανεπανόρθωτες καταστροφές σε οικονομία και πολιτισμό και ηθική φθορά. (6) Ιδεολογική σύγκρουση: πόλεμος ενάντια στον φασισμό. (7) Δεν οδήγησε σε νέο παγκόσμιο πόλεμο, όπως ο Α΄.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η «εργασία» μπορεί να οργανωθεί ελεύθερα· η απάντηση στηρίζεται στις σελ. 119-123. Το (6) συνάγεται από τον τίτλο της υποενότητας «Η Ελλάδα στον πόλεμο κατά του φασισμού» (σελ. 124) και τη σελ. 119 («Η επικράτηση των ανελεύθερων καθεστώτων οδηγούσε αναπόφευκτα στον πόλεμο»).

Οι συνέπειες του εμφύλιου πολέμου

Ερώτηση: Ποιες ήταν οι συνέπειες του εμφύλιου πολέμου στην Ελλάδα (1946-49);

Απάντηση:

Σελ. 130: «Μαζί του όμως πήρε πάνω από 50.000 ψυχές. Στέρησε τη χώρα από 80.000 Έλληνες που έφυγαν πρόσφυγες στις ανατολικές χώρες. Ανάμεσα σ’ αυτούς ήταν πάνω από 25.000 παιδιά. Ξεσπίτωσε περισσότερους από 700.000 κατοίκους ορεινών χωριών της Θεσσαλίας και της Βόρειας Ελλάδας, που μεταφέρθηκαν στα πεδινά (“ανταρτόπληκτοι”)».
Σελ. 130: «Δεκάδες χιλιάδες υπήρξαν οι τραυματίες και ανυπολόγιστες οι υλικές ζημιές· η Ελλάδα ήταν ερειπωμένη. Κι ενώ για τις άλλες χώρες ο πόλεμος τελείωσε το 1945 και άρχισε η ανοικοδόμηση, η Ελλάδα δεν μπόρεσε ούτε να διεκδικήσει ό,τι της αναλογούσε με βάση τις θυσίες της».
Σελ. 130: «Πιο φοβερά όμως ήταν τα κατάλοιπα στη μνήμη και στις συνειδήσεις των ανθρώπων. Ένας νέος διχασμός και τείχη αδιαπέραστα υψώθηκαν μεταξύ των Ελλήνων. Τρεις δεκαετίες δεν ήταν αρκετές για να γκρεμιστούν».
Σελ. 141-142: το κλίμα του εμφυλίου σφράγισε τη μεταπολεμική ζωή — αποκλεισμός «επικίνδυνων» πολιτών, καταδίκες, εκτοπίσεις, καχυποψία.

Σύνοψη: Συνέπειες: (α) ανθρώπινες — πάνω από 50.000 νεκροί, δεκάδες χιλιάδες τραυματίες, 80.000 πρόσφυγες στις ανατολικές χώρες (ανάμεσά τους πάνω από 25.000 παιδιά), πάνω από 700.000 «ανταρτόπληκτοι» που ξεσπιτώθηκαν από τα ορεινά χωριά· (β) υλικές — ανυπολόγιστες ζημιές, ερειπωμένη χώρα, καθυστέρηση της ανοικοδόμησης, αδυναμία να διεκδικήσει η Ελλάδα ό,τι της αναλογούσε από τις θυσίες της στον πόλεμο· (γ) ψυχικές και πολιτικές — νέος διχασμός, «τείχη αδιαπέραστα» ανάμεσα στους Έλληνες για τρεις δεκαετίες, εκδίκηση, φανατισμός, που σφράγισαν τη μεταπολεμική πολιτική ζωή με διώξεις και αποκλεισμούς.

Παραδείγματα υποτίμησης της ανθρώπινης ζωής στην ιστορία

Ερώτηση: “Η ζωή των Ελλήνων αξιολογούνταν χαμηλά σε σχέση με τη ζωή των Γερμανών”, σημειώνεται στο σχολικό βιβλίο (σ. 126). Ανάλογες συμπεριφορές υποτίμησης της ανθρώπινης ζωής έχουν παρατηρηθεί και σε άλλες στιγμές της ιστορίας. Να αναφέρετε σχετικά παραδείγματα.

Απάντηση:

Σελ. 126: «Τα αντίποινα που εφάρμοζαν για κάθε σκοτωμένο Γερμανό έδειχναν ότι η ζωή των Ελλήνων αξιολογούνταν χαμηλά σε σχέση με τη ζωή των Γερμανών» (Δίστομο, Ανώγεια, Καλάβρυτα).
Σελ. 122: «Κορύφωση της βαρβαρότητας αποτέλεσε η σχεδιασμένη συστηματική εξόντωση σε στρατόπεδα συγκέντρωσης ολόκληρων πληθυσμών (Εβραίων, Τσιγγάνων) στο όνομα της φυλετικής καθαρότητας»· σελ. 126: οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης στο Άουσβιτς· σελ. 112: ο φασισμός «Πρόβαλλαν την καθαρότητα της φυλής».
Σελ. 108 (πηγή για τον Πόντο): οι Έλληνες του Πόντου εξορίστηκαν κατά τον Α΄ Παγκόσμιο· πρόσφυγες «στιβαγμένοι κατά χιλιάδες μέσα στα βαπόρια… οι δε τουρκικές αρχές δεν είχαν λάβει κανένα μέτρο για να απομονώσουν τους αρρώστους από τους υγιείς».
Σελ. 101-102: στο σταλινικό καθεστώς «κάθε διαφορετική άποψη εκμηδενίστηκε, κάθε αντίπαλη φωνή σίγησε»· σελ. 168: ο Τζέσσε Όουενς «ρεζιλεύει τις ρατσιστικές θεωρίες των Ναζί» (1936).
Σελ. 150: σήμερα ο ρατσισμός «εκδηλώνεται με τη μη αναγνώριση ανθρώπινων δικαιωμάτων κυρίως στους ξένους, στους αλλοδαπούς, στους διαφορετικούς».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Παραδείγματα από το βιβλίο: (1) η ναζιστική εξόντωση Εβραίων και Τσιγγάνων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης στο όνομα της «φυλετικής καθαρότητας», με τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης στο Άουσβιτς· (2) οι διωγμοί των Ελλήνων του Πόντου στον Α΄ Παγκόσμιο και μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, με τους πρόσφυγες στοιβαγμένους στα πλοία χωρίς κανένα υγειονομικό μέτρο· (3) η μοίρα των αμάχων στον Β΄ Παγκόσμιο (βομβαρδισμοί πόλεων, Χιροσίμα και Ναγκασάκι), όπου «κάθε περιορισμός… του δικαίου του πολέμου» καταργήθηκε· (4) η εξάλειψη των αντιφρονούντων στα ολοκληρωτικά καθεστώτα (σταλινισμός, φασισμός)· (5) ο σύγχρονος ρατσισμός, που αρνείται ανθρώπινα δικαιώματα στους ξένους και τους διαφορετικούς. Κοινό στοιχείο: η αντίληψη ότι η ζωή κάποιων ανθρώπων (λόγω εθνότητας, φυλής, ιδεών) αξίζει λιγότερο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Αποδεκτά και άλλα ιστορικά παραδείγματα που γνωρίζουν οι μαθητές από άλλα μαθήματα (π.χ. δουλεία, αποικιοκρατία)· εδώ δίνονται όσα τεκμηριώνονται μέσα στο βιβλίο.

Επιστήμη και τεχνολογία στην υπηρεσία του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου

Ερώτηση: Στη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου η επιστήμη και η τεχνολογία τέθηκαν χωρίς ηθικές αναστολές στην υπηρεσία των εμπολέμων. Αναζητήστε σχετικά παραδείγματα.

Απάντηση:

Σελ. 123: «Η βιομηχανία προσανατολίστηκε στην παραγωγή προϊόντων πολέμου. Η επιστήμη και η τεχνολογία αναζητούσαν αποτελεσματικότερα όπλα».
Σελ. 122: η συνθηκολόγηση της Ιαπωνίας «ήρθε μετά το συγκλονιστικότερο γεγονός του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου: τη ρίψη της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι»· «η χρήση της πυρηνικής ενέργειας άνοιξε τεράστια πληγή, που ακόμη δε λέει να κλείσει».
Σελ. 158: ο Όττο Χαν ανακάλυψε την πυρηνική σχάση το 1939· «Το πρωινό της 6ης Αυγούστου 1945 οι κάτοικοι της Ιαπωνικής πόλης Χιροσίμα δοκίμασαν πρώτοι τις συνέπειες της νέας εποχής».
Σελ. 121: «αστραπιαίες επιθέσεις με θωρακισμένες μεραρχίες και πολεμικά αεροπλάνα που έριχναν αλεξιπτωτιστές και βόμβες»· σελ. 120 (χάρτης): «πόλεις που πλήγηκαν σοβαρά από βομβαρδισμούς».
Σελ. 122 και 127: η «σχεδιασμένη συστηματική εξόντωση» σε στρατόπεδα συγκέντρωσης· θύματα «των θαλάμων αερίων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Παραδείγματα από το βιβλίο: (1) η ατομική βόμβα — η πυρηνική φυσική (σχάση του ατόμου, Όττο Χαν 1939) οδήγησε στη ρίψη ατομικών βομβών στη Χιροσίμα (6 Αυγούστου 1945) και στο Ναγκασάκι, με τεράστιες απώλειες αμάχων· (2) η πολεμική αεροπορία και οι βομβαρδισμοί πόλεων, οι θωρακισμένες μεραρχίες και οι αλεξιπτωτιστές των αστραπιαίων επιθέσεων· (3) η οργάνωση της βιομηχανίας για την παραγωγή πολεμικού υλικού και η αναζήτηση από την επιστήμη «αποτελεσματικότερων όπλων»· (4) η χρήση της χημείας και της οργάνωσης για τη συστηματική εξόντωση ανθρώπων στους θαλάμους αερίων των στρατοπέδων συγκέντρωσης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το ρήμα «Αναζητήστε» επιτρέπει και παραδείγματα εκτός βιβλίου (π.χ. ραντάρ, πύραυλοι)· εδώ δίνονται όσα αναφέρονται στο βιβλίο (σελ. 120-123, 127, 158).

Ειρηνικές και βίαιες διασπάσεις στην Ανατολική Ευρώπη μετά το 1989

Ερώτηση: Στην υποενότητα “Η Ανατολική Ευρώπη” (σ. 134) δίνονται οι εξελίξεις στην περιοχή αυτή μετά το 1989. Σε άλλες χώρες έχουμε αθόρυβες διασπάσεις ή συνενώσεις και σε άλλες διάλυση με σφοδρές συγκρούσεις. Μπορείτε να κάνετε υποθέσεις, για να εξηγήσετε τη διαφορά;

Απάντηση:

Σελ. 134: «Από την Τσεχοσλοβακία προέκυψαν αθόρυβα δύο νέα κράτη, η Τσεχία και η Σλοβακία. Ειρηνικά επίσης ενώθηκε η Ανατολική με τη Δυτική Γερμανία».
Σελ. 134: «Δεν έγινε όμως το ίδιο με τη Σοβιετική Ένωση και τη Γιουγκοσλαβία. Στα εδάφη της πρώτης δημιουργήθηκε πλήθος από ανεξάρτητα κράτη. Μεταξύ αυτών υπήρξαν συγκρούσεις για διαφιλονικούμενες περιοχές».
Σελ. 134-135: η ομόσπονδη Γιουγκοσλαβία ήταν «κυριολεκτικά θύμα της κατάρρευσης του κομουνισμού»· «Από το 1991 έως το 1999 διεξήχθησαν φονικότατες συγκρούσεις στα εδάφη της… Ήδη πέντε νέα κράτη έχουν δημιουργηθεί εκεί».
Σελ. 85-90: τα Βαλκάνια με «μωσαϊκό» εθνοτήτων και αντικρουόμενους εθνικισμούς· σελ. 121: η Σοβιετική Ένωση είχε προσαρτήσει Εσθονία, Λιθουανία, Λετονία και τμήματα της Ρουμανίας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Υποθέσεις: Οι ειρηνικές αλλαγές έγιναν εκεί όπου υπήρχαν λίγοι και σαφώς διακριτοί λαοί που συμφωνούσαν (Τσέχοι και Σλοβάκοι χωρίστηκαν «αθόρυβα») ή ένας λαός που ήθελε να ξαναενωθεί (οι Γερμανοί της Ανατολικής και της Δυτικής Γερμανίας). Οι βίαιες διαλύσεις έγιναν σε πολυεθνικά κράτη, όπως η Σοβιετική Ένωση και η ομόσπονδη Γιουγκοσλαβία, όπου πολλές εθνότητες ζούσαν ανάμεικτες, τα σύνορα ήταν ασαφή και υπήρχαν «διαφιλονικούμενες περιοχές», παλιοί εθνικισμοί και ιστορικές αντιπαλότητες (όπως στα Βαλκάνια των αρχών του αιώνα) που ο κομμουνισμός είχε απλώς καταπιέσει. Όταν κατέρρευσε η κεντρική εξουσία, οι αντιθέσεις ξέσπασαν σε συγκρούσεις για εδάφη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ερώτηση ζητά υποθέσεις· τα γεγονότα δίνονται στη σελ. 134-135, οι εξηγήσεις είναι συμπεράσματα. Αποδεκτή κάθε τεκμηριωμένη υπόθεση.
Η ερώτηση 3 της σελ. 140 («ιστορικές» αλλαγές στην καθημερινή σας ζωή) δεν λύνεται: ζητά προσωπική εμπειρία του μαθητή.

Η μεταπολεμική κατάσταση στην Αφρική

Ερώτηση: Ποια η κατάσταση που προέκυψε μεταπολεμικά στην Αφρική;

Απάντηση:

Σελ. 135: «Όλη η αφρικανική ήπειρος αποτελούσε έως τον πόλεμο προέκταση της Ευρώπης. Οι Ευρωπαίοι την είχαν μετατρέψει σε απέραντο πεδίο αποικιακής εκμετάλλευσης. Ύστερα απ’ αυτόν όμως άρχισε η έξοδος της Αφρικής από την αποικιοκρατία, που κράτησε μισό αιώνα. Μια εκπληκτική ποικιλία κρατών προέκυψε».
Σελ. 135: «Η αποικιοκρατία δεν ευνοούσε την ομαλή πορεία και την ανάπτυξη των νέων κρατών. Τα μόνα προϊόντα που μπορούσαν να εξάγουν ήταν τα γεωργικά και οι πρώτες ύλες. Δε διέθεταν εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό. Δεν παρήγαν βιομηχανικά προϊόντα. Δε διέθεταν κεφάλαια».
Σελ. 135: «Τα οικονομικά προβλήματα επέτειναν τα κοινωνικά· λιμοί, αρρώστιες, συνεχείς μετακινήσεις πληθυσμών, φυλετικοί πόλεμοι, υπερπληθυσμός. Η Αφρική αναζητούσε τροφή, στέγη, εργασία στην Ευρώπη».
Σελ. 151: η Αφρική είχε «μόλις το 1% των γιατρών του πλανήτη μας».

Σύνοψη: Μετά τον πόλεμο η Αφρική, που ως τότε ήταν πεδίο αποικιακής εκμετάλλευσης των Ευρωπαίων, απελευθερώθηκε σταδιακά από την αποικιοκρατία (μέσα σε μισό αιώνα) και προέκυψε μεγάλη ποικιλία νέων κρατών, με παλιά ή νέα ονόματα. Τα κράτη αυτά ξεκίνησαν με βαριά κληρονομιά: εξήγαν μόνο γεωργικά προϊόντα και πρώτες ύλες, δεν είχαν εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό, βιομηχανία και κεφάλαια. Τα οικονομικά προβλήματα επέτειναν τα κοινωνικά: λιμοί, αρρώστιες, μετακινήσεις πληθυσμών, φυλετικοί πόλεμοι, υπερπληθυσμός. Πολλοί Αφρικανοί αναζήτησαν τροφή, στέγη και εργασία στην Ευρώπη, όπου η παρουσία τους διαμόρφωσε νέα κατάσταση· σήμερα η Αφρική είναι πραγματικότητα στο παγκόσμιο σκηνικό.

Σταθμοί της πολιτικής ζωής στην Ελλάδα 1945-63

Ερώτηση: Σημειώστε τους κύριους σταθμούς της πολιτικής ζωής στην Ελλάδα κατά τη μεταπολεμική περίοδο 1945-63.

Απάντηση:

Σελ. 141: «Τα σημαντικότερα γεγονότα πολιτειακού χαρακτήρα ήταν η επάνοδος του Γεωργίου Β΄ στο θρόνο της Ελλάδας (δημοψήφισμα, 1946) και η ψήφιση Συντάγματος (1952). Από το 1952 έως το 1963 τη χώρα κυβέρνησε αδιάλειπτα η συντηρητική παράταξη… ο Ελληνικός Συναγερμός (Αλέξ. Παπάγος) και η Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση (Ε.Ρ.Ε., Κων. Καραμανλής)».
Σελ. 141: «Ο κεντρώος ή φιλελεύθερος χώρος με κύριο πολιτικό σχήμα την Ένωση Κέντρου (Γ. Παπανδρέου) κυβέρνησε από το 1963 έως το 1965».
Σελ. 128-130: Δεκεμβριανά (1944), Συμφωνία της Βάρκιζας (12 Φεβρουαρίου 1945), εμφύλιος (1946-49)· σελ. 141: «Βραχύβιες κυβερνήσεις… αποχή από τις εκλογές και αμφισβήτηση του εκλογικού αποτελέσματος».
Σελ. 142-143: ένταξη στο Ν.Α.Τ.Ο. (1952)· αγώνας της Ε.Ο.Κ.Α. (1955-59), Συνθήκες Ζυρίχης - Λονδίνου (1958-59), ανεξάρτητη Κύπρος· σύνδεση με την Ε.Ο.Κ. (1962)· ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου.

Σύνοψη: Κύριοι σταθμοί 1945-63: η Συμφωνία της Βάρκιζας (Φεβρουάριος 1945) μετά τα Δεκεμβριανά· η πολιτική αστάθεια με βραχύβιες κυβερνήσεις, αποχή από τις εκλογές και αμφισβήτηση αποτελεσμάτων· το δημοψήφισμα του 1946 και η επάνοδος του Γεωργίου Β΄· ο εμφύλιος πόλεμος (1946-49)· η ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου· η ένταξη στο ΝΑΤΟ και η ψήφιση του Συντάγματος (1952)· η αδιάλειπτη διακυβέρνηση της συντηρητικής παράταξης 1952-1963 (Ελληνικός Συναγερμός του Αλ. Παπάγου, Ε.Ρ.Ε. του Κων. Καραμανλή)· ο κυπριακός αγώνας της Ε.Ο.Κ.Α. (1955-59) και οι Συνθήκες Ζυρίχης - Λονδίνου (1958-59)· η σύνδεση με την Ε.Ο.Κ. (1962)· η άνοδος της Ένωσης Κέντρου του Γ. Παπανδρέου στην εξουσία (1963).

Οι πόλεις του παλιού κινηματογράφου και το ρεύμα φυγής από την επαρχία

Ερώτηση: Στις ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου οι πόλεις έχουν εντελώς διαφορετική όψη από τη σημερινή. Αυτό έχει να κάνει και με το ρεύμα φυγής από την επαρχία προς τις πόλεις κατά τα μεσοπολεμικά χρόνια;

Απάντηση:

Σελ. 142: «Τότε όμως δημιουργήθηκε και το ρεύμα φυγής από την επαρχία στα αστικά κέντρα. Στο λεκανοπέδιο της Αττικής ζει σήμερα ο μισός σχεδόν πληθυσμός της χώρας».
Σελ. 142: «Με το σύστημα “αντιπαροχής” οι πολυκατοικίες φύτρωναν σαν μανιτάρια. Χιλιάδες σπίτια στην περιφέρεια χτίζονταν λαθραία, κατά κανόνα νύχτα και σε μη ιδιόκτητα οικόπεδα, για να στεγάσουν τους “φυγάδες” της επαρχίας… Τα σπίτια αυτά δεν πληρούσαν ούτε τους πιο στοιχειώδεις όρους υγιεινής».
Σελ. 171: ο ελληνικός κινηματογράφος γνώρισε ακμή «κυρίως τις δεκαετίες του 1950 και του 1960» (π.χ. «Η Κάλπικη Λίρα» 1955, «Λατέρνα, φτώχεια και φιλότιμο» 1955).
Σελ. 115: ήδη στον Μεσοπόλεμο, με τους πρόσφυγες, «Η ελληνική αστικοποίηση επιταχύνεται».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ναι. Οι παλιές ελληνικές ταινίες (ακμή τις δεκαετίες του 1950 και του 1960) δείχνουν πόλεις με χαμηλά σπίτια, αυλές και γειτονιές, πριν από τη μεγάλη αλλαγή. Το ρεύμα φυγής από την επαρχία προς τα αστικά κέντρα, που το βιβλίο τοποθετεί στη μεταπολεμική περίοδο (ενώ η αστικοποίηση είχε επιταχυνθεί ήδη στον Μεσοπόλεμο με τους πρόσφυγες), μετέβαλε ριζικά την όψη των πόλεων: για να στεγαστούν οι «φυγάδες» της επαρχίας, με το σύστημα της αντιπαροχής οι πολυκατοικίες «φύτρωναν σαν μανιτάρια» και χιλιάδες αυθαίρετα σπίτια χτίζονταν στην περιφέρεια· σήμερα σχεδόν ο μισός πληθυσμός ζει στην Αττική. Έτσι οι πόλεις των ταινιών μοιάζουν πολύ διαφορετικές από τις σημερινές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η εκφώνηση γράφει «μεσοπολεμικά χρόνια», αλλά το ρεύμα φυγής και η αντιπαροχή περιγράφονται στη μεταπολεμική Ελλάδα (σελ. 142)· η απάντηση το επισημαίνει.

Η μεγάλη διάρκεια της δικτατορίας 1967-74

Ερώτηση: Πώς εξηγείτε τη μεγάλη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας στην Ελλάδα (1967-1974);

Απάντηση:

Σελ. 143: «Αλλά πώς επιβλήθηκε και κράτησε για τόσα χρόνια ακλόνητο ένα καθεστώς βίας και τρόμου; Ασφαλώς υπήρχε το πρόσφορο έδαφος. Η δικτατορία ήρθε ως άγγελος της πολιτικής “κάθαρσης”. Εκμεταλλεύτηκε ποικιλότροπα τη δυσαρέσκεια του μέσου πολίτη από την ταραγμένη πολιτική ζωή στα μετεμφυλιακά χρόνια. Του υποσχέθηκε τάξη και ασφάλεια. Και αυτός τα εκτίμησε ως μεγαλύτερα αγαθά από τη δημοκρατία και την ελευθερία».
Σελ. 143: «Το δεύτερο στοιχείο ήταν η απεριόριστη χρήση βίας· όσοι αντιστέκονταν έβγαιναν από τη μέση. Το στρατιωτικό καθεστώς στηρίχτηκε ποικιλότροπα και από ξένες δυνάμεις (κυρίως τις Η.Π.Α.)».
Σελ. 141-142: η μετεμφυλιακή περίοδος «από τις πιο ταραγμένες πολιτικά», με αστάθεια, αποκλεισμούς και αποσταθεροποιητικό ρόλο των Ανακτόρων.

Σύνοψη: Η δικτατορία κράτησε επτά χρόνια γιατί: (1) βρήκε πρόσφορο έδαφος — παρουσιάστηκε ως πολιτική «κάθαρση» και εκμεταλλεύτηκε τη δυσαρέσκεια του μέσου πολίτη από την ταραγμένη μετεμφυλιακή πολιτική ζωή, υποσχόμενη τάξη και ασφάλεια, που πολλοί εκτίμησαν περισσότερο από τη δημοκρατία και την ελευθερία· (2) χρησιμοποίησε απεριόριστη βία — συλλήψεις, διώξεις, εξόντωση όσων αντιστέκονταν· (3) είχε τη στήριξη ξένων δυνάμεων, κυρίως των Η.Π.Α. Η κορυφαία αντίσταση ήρθε με την εξέγερση του Πολυτεχνείου (1973) και το καθεστώς κατέρρευσε μετά την κυπριακή τραγωδία (1974).

Τι είναι Ευρώπη και πώς σχηματίστηκε η έννοια

Ερώτηση: Στο βιβλίο σας σημειώνεται ότι η ένταξη μιας χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση σχετίζεται και με το τι είναι Ευρώπη και μέχρι πού φτάνουν τα όριά της. Πώς αντιλαμβάνεστε το περιεχόμενο αυτό; Μπορείτε να ανατρέξετε στο παρελθόν και να διακρίνετε σε γενικές γραμμές πώς σχηματίστηκε η έννοια “Ευρώπη” με το περιεχόμενο που της δίνουμε σήμερα;

Απάντηση:

Σελ. 147: «Η ένταξη νέων χωρών στην Ε.Ε. είναι δύσκολη για δύο λόγους: ο πρώτος αφορά την οικονομική και την πολιτική κατάστασή τους. Ο δεύτερος συνδέεται με τις αντιλήψεις για το τι είναι Ευρώπη και μέχρι πού φτάνουν τα όριά της».
Σελ. 147: στην Ε.Ε. «οι χώρες… έχουν κατά βάση ίδιο σύστημα πολιτικής διακυβέρνησης», οι αποφάσεις παίρνονται με κριτήριο «τη συλλογικότητα», και «Η ιδιότητα του πολίτη μιας χώρας συνυπάρχει με την ιδιότητα του ευρωπαίου πολίτη».
Σελ. 10 (Κεφ. 1): οι διαφωτιστές, υπέρμαχοι της ανεκτικότητας, της ελευθερίας, της ειρήνης και της ανεξιθρησκίας, είχαν «πανευρωπαϊκό όραμα» — «υπάρχουν μόνο Ευρωπαίοι» (Μοντεσκιέ)· «τον 18ο αιώνα γεννήθηκε η ευρωπαϊκή ιδέα».
Σελ. 112 και 134: ο φασισμός εχθρευόταν «ό,τι είχε κληροδοτήσει στην ανθρωπότητα ο Διαφωτισμός: τη δημοκρατία, την ατομική ελευθερία, την ανοχή, τον ορθό λόγο»· μεταπολεμικά η Δυτική Ευρώπη στηρίχτηκε στο κοινοβουλευτικό σύστημα και στο κράτος πρόνοιας και συσπειρώθηκε στην ΕΟΚ/Ε.Ε., ενώ η Ευρώπη ήταν διαιρεμένη από το «τείχος του Βερολίνου».
Σελ. 8-10 (Κεφ. 1): η Ευρώπη ορίστηκε ιστορικά και σε αντιδιαστολή με την Οθωμανική Αυτοκρατορία («θεμελιώδεις διαφορές αντιλήψεων»).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η Ευρώπη δεν είναι μόνο γεωγραφική έννοια· τα όριά της στην Ανατολή δεν είναι σαφή, γι' αυτό η ένταξη μιας χώρας στην Ε.Ε. εξαρτάται και από το αν τη θεωρούμε «ευρωπαϊκή», δηλαδή αν μοιράζεται τις κοινές αξίες και τους θεσμούς: δημοκρατία, κοινοβουλευτικό πολίτευμα, ατομική ελευθερία, ανοχή, ανθρώπινα δικαιώματα, συλλογικότητα. Η έννοια σχηματίστηκε ιστορικά: στους νεότερους χρόνους με τις εξελίξεις στη Δυτική Ευρώπη και σε αντιδιαστολή με την Οθωμανική Αυτοκρατορία· τον 18ο αιώνα με τον Διαφωτισμό, όταν γεννήθηκε η «ευρωπαϊκή ιδέα» και το πανευρωπαϊκό όραμα («υπάρχουν μόνο Ευρωπαίοι»)· με τη Γαλλική Επανάσταση και τις αρχές της· και μετά από δύο παγκόσμιους πολέμους και την καταστροφή που έφερε ο φασισμός, όταν η Δυτική Ευρώπη συσπειρώθηκε γύρω από τη δημοκρατία, το κράτος πρόνοιας και την ενοποίηση (ΕΟΚ - Ε.Ε.), ενώ μετά το 1989 ξανατέθηκε το ζήτημα των ανατολικών της ορίων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ερώτηση ζητά προσωπική κατανόηση· η απάντηση συνδέει τη σελ. 147 με τη σελ. 10 (Κεφ. 1) και τις σελ. 112, 133-134. Αποδεκτή κάθε τεκμηριωμένη άποψη.

Πώς εκδηλώνονται σήμερα η ξενοφοβία και ο ρατσισμός

Ερώτηση: Πώς εκδηλώνεται η ξενοφοβία και ο ρατσισμός σήμερα στον κόσμο; Έχετε εντοπίσει στον περίγυρό σας ανάλογα φαινόμενα; Αν ναι, δοκιμάστε να δείτε κατά πόσο επιβεβαιώνονται όσα γενικά αναφέρονται για τις συνθήκες γέννησης και τον τρόπο εκδήλωσής τους.

Απάντηση:

Σελ. 150: «Παρά τις πικρές εμπειρίες του παρελθόντος… η παρουσία αυτών των φαινομένων στο σημερινό κόσμο εμπνέει σοβαρές ανησυχίες. Την τελευταία μάλιστα δεκαετία είναι ενδημικά φαινόμενα και σε χώρες της κατά τεκμήριο ανεκτικής Ευρωπαϊκής Ένωσης».
Σελ. 150-151: «Ο ρατσισμός εκδηλώνεται με τη μη αναγνώριση ανθρώπινων δικαιωμάτων κυρίως στους ξένους, στους αλλοδαπούς, στους διαφορετικούς. Τα καλοδεχούμενα στο παρελθόν εργατικά χέρια των μεταναστών αντιμετωπίζονται σήμερα ως φορείς νοσηρών κοινωνικών συμπτωμάτων (εγκληματικότητα) και δυστυχίας για τους ντόπιους (ανεργία, φτώχεια)».
Σελ. 151: «σε ευρωπαϊκές χώρες που απορρόφησαν πολλούς μετανάστες έχουν αναπτυχθεί αισθήματα ξενοφοβίας και ρατσισμού που εκφράζονται ακόμη και σε πολιτικό επίπεδο».
Σελ. 151: «Όταν η ξενοφοβία, που ασφαλώς δημιουργείται από τις συνθήκες της κοινωνικής πραγματικότητας, μετατραπεί σε ρατσισμό και εκδηλωθεί με τη χρήση βίας, τότε υπονομεύεται η κοινωνική ειρήνη και ακυρώνονται πλήρως τα ανθρώπινα δικαιώματα».
Σελ. 147: «Είναι πολύ δύσκολο να κάνεις ένα μετανάστη να μην αισθάνεται ξένος»· σελ. 116: ανάλογη «κοινωνική διάσταση» ντόπιων - προσφύγων στον Μεσοπόλεμο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σύμφωνα με το βιβλίο, η ξενοφοβία και ο ρατσισμός εκδηλώνονται σήμερα με τη μη αναγνώριση ανθρώπινων δικαιωμάτων στους ξένους, στους αλλοδαπούς και σε όσους είναι διαφορετικοί· με την αντιμετώπιση των μεταναστών, που κάποτε ήταν «καλοδεχούμενα εργατικά χέρια», ως αιτίας εγκληματικότητας, ανεργίας και φτώχειας για τους ντόπιους· με την πολιτική έκφραση των αισθημάτων αυτών σε χώρες με πολλούς μετανάστες· και, στη χειρότερη μορφή, με τη βία, που υπονομεύει την κοινωνική ειρήνη και ακυρώνει τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι συνθήκες γέννησής τους είναι οι κοινωνικές συνθήκες: ανεργία, φτώχεια, ανασφάλεια, μεγάλος αριθμός μεταναστών. Η παρατήρηση του περίγυρου είναι προσωπική εργασία του μαθητή: μπορεί να ελέγξει αν τα φαινόμενα που βλέπει (π.χ. προκαταλήψεις για μετανάστες, αποκλεισμοί, λεκτική ή σωματική βία) συνδέονται, όπως λέει το βιβλίο, με ανεργία και φόβο για την ασφάλεια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το δεύτερο και το τρίτο σκέλος ζητούν προσωπική παρατήρηση· η απάντηση λύνει το πρώτο σκέλος από το βιβλίο (σελ. 150-151) και δίνει μόνο το πλαίσιο ελέγχου για τα υπόλοιπα.