Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Διατροφή και τρόπος ζωής (σελ. 165, 168, 171, 175, 177-179) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Β΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Διατροφή και τρόπος ζωής (σελ. 165, 168, 171, 175, 177-179)

Λύσεις των ερωτήσεων του κεφαλαίου: ερωτήσεις των ενοτήτων 5.1 (σελ. 165), 5.2 (σελ. 168), 5.3 (σελ. 171) και 5.4 (σελ. 175, μαζί με την αντιστοίχιση) και το Φύλλο Αξιολόγησης (σωστό-λάθος σελ. 177, πολλαπλή επιλογή σελ. 178-179).

---

Πηγές ρύπανσης του εδάφους και ρόλος του νερού

Ερώτηση: Ποιες είναι οι πηγές ρύπανσης του εδάφους και πώς το νερό βοηθάει στη ρύπανση του εδάφους;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 160): «Η ρύπανση του εδάφους οφείλεται στη συσσώρευση φυτοφαρμάκων (εντομοκτόνα, λιπάσματα κτλ.) και τοξικών μετάλλων (υδράργυρος, μόλυβδος, σίδηρος).»
• Αυτούσιο (σελ. 160): «Η συσσώρευση αυτών των ουσιών στο έδαφος εξαρτάται από τις κλιματολογικές συνθήκες (π.χ. η υγρασία συμβάλλει στην απορρόφησή τους από το έδαφος), την ποιότητα του εδάφους».
• Αυτούσιο (σελ. 160): «Το έδαφος ρυπαίνεται μέσω της βροχής, που μεταφέρει τους ρύπους της ατμόσφαιρας στο έδαφος και μέσω του νερού, που χρησιμοποιείται για το πότισμα των καλλιεργειών, εφόσον έχει μολυνθεί από τα βιομηχανικά απόβλητα.»

Σύνοψη: Πηγές ρύπανσης του εδάφους είναι η συσσώρευση:

• φυτοφαρμάκων (εντομοκτόνα, λιπάσματα κτλ.) και
• τοξικών μετάλλων (υδράργυρος, μόλυβδος, σίδηρος).

Πώς συμβάλλει το νερό:

• Η βροχή μεταφέρει τους ρύπους της ατμόσφαιρας στο έδαφος.
• Το νερό ποτίσματος των καλλιεργειών, όταν έχει μολυνθεί από βιομηχανικά απόβλητα, ρυπαίνει το έδαφος.
• Επιπλέον, η υγρασία βοηθά να απορροφηθούν οι ρύποι από το έδαφος, άρα ευνοεί τη συσσώρευσή τους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ρύπανση του περιβάλλοντος και ποιότητα των τροφίμων

Ερώτηση: Πώς η ρύπανση του περιβάλλοντος μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα των τροφίμων;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 162): «Η ρύπανση του φυσικού περιβάλλοντος επηρεάζει τη διατροφή του ανθρώπου (ποιότητα της διατροφής) σε μεγάλο βαθμό. Και αυτό, γιατί όλες οι ομάδες των τοξικών ουσιών, που μολύνουν το περιβάλλον, εισέρχονται στην τροφική αλυσίδα, η οποία καταλήγει στον άνθρωπο».
• Σχήματα (σελ. 162): χερσαία αλυσίδα — τοξικές ουσίες → φυτά → ζώα → άνθρωποι· υδάτινη — τοξικές ουσίες → πλαγκτόν → ψάρια → σαρκοφάγα πτηνά → άνθρωπος.
• Αυτούσιο (σελ. 162): «Ως πηγές μόλυνσης των τροφίμων επίσης ερευνώνται ως ύποπτες οι κονσέρβες, τα χρώματα και τα διάφορα υλικά συσκευασίας τροφίμων. […] Η κυκλοφορία των αυτοκινήτων μέσα από καλλιεργημένες περιοχές αποτελεί μόνιμο κίνδυνο για τη μόλυνση των τροφών λόγω της χρήσης της βενζίνης.»
• Αυτούσιο (σελ. 162): «Το κρέας των ζώων δεν προσβάλλεται από το στρόντιο-90, προσβάλλεται όμως ο σκελετός τους, ενώ παράλληλα το στοιχείο μπαίνει στο γάλα και συνεπώς στη δίαιτα του ανθρώπου.»
• Σελ. 161: τα ψάρια μολύνονται «κατευθείαν ή μέσω της τροφικής αλυσίδας»· επεισόδιο Ιαπωνίας 1950 με ψάρια μολυσμένα από υδράργυρο.

Σύνοψη: Η ρύπανση υποβαθμίζει την ποιότητα των τροφίμων, γιατί οι τοξικές ουσίες που μολύνουν έδαφος, ατμόσφαιρα και νερό εισέρχονται στην τροφική αλυσίδα, που καταλήγει στον άνθρωπο:

• Χερσαία αλυσίδα: τοξικές ουσίες → φυτά → ζώα → άνθρωποι.
• Υδάτινη αλυσίδα: τοξικές ουσίες → πλαγκτόν → ψάρια → σαρκοφάγα πτηνά → άνθρωπος (π.χ. ψάρια μολυσμένα με υδράργυρο στην Ιαπωνία το 1950).

Παράδειγμα: το στρόντιο-90 περνά από το μολυσμένο έδαφος στα ζώα που βόσκουν, συγκεντρώνεται στα οστά τους και μπαίνει στο γάλα, άρα στη δίαιτά μας.

Επιπλέον, τρόφιμα μπορούν να μολυνθούν από κονσέρβες, χρώματα, υλικά συσκευασίας, σκεύη (γυάλινα, κεραμικά) και από τη βενζίνη των αυτοκινήτων που κυκλοφορούν μέσα από καλλιέργειες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Επιδράσεις της ρύπανσης στην υγεία

Ερώτηση: Ποιες είναι οι επιδράσεις της ρύπανσης στην υγεία του ανθρώπου;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 163): «Διακρίνουμε δύο κατηγορίες επιπτώσεων στην υγεία του ανθρώπου, τις άμεσες και τις μακροχρόνιες.»
• Σελ. 163, άμεσες: «Πονοκέφαλος και δυσκολία στην αναπνοή. Δερματοπάθειες. Αδυναμία, κόπωση. Κράμπες, σπασμοί. Ανορεξία, δυσκοιλιότητα.»
• Αυτούσιο (σελ. 163): «η μακροχρόνια έκθεση του ανθρώπου στο μόλυβδο μπορεί να προκαλέσει βλάβες του νευρικού συστήματος. Η ραδιενέργεια του στροντίου-90 προκαλεί όγκους και λευχαιμία (καρκίνος του αίματος). Γενετικές βλάβες […] μπορούν να προκληθούν από τον άνθρακα 14 και το καίσιο-137.»
• Αυτούσιο (σελ. 163): «Τοξικές ουσίες, που αναφέρθηκαν παραπάνω, όπως μερικά φυτοφάρμακα, μπορούν να προκαλέσουν καρκίνο στον άνθρωπο.»
• Σελ. 163, κοινωνικές επιπτώσεις: «Απουσία από την εργασία. Υποβάθμιση της ποιότητας και των αισθητικών παραμέτρων της ζωής. Άγχος, αντικοινωνικότητα.»

Σύνοψη: Οι επιδράσεις χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:

1. Άμεσες (μετά από ώρες ή μέρες παραμονής σε χώρους με μεγάλη ρύπανση):

• πονοκέφαλος και δυσκολία στην αναπνοή,
• δερματοπάθειες,
• αδυναμία, κόπωση,
• κράμπες, σπασμοί,
• ανορεξία, δυσκοιλιότητα.

2. Μακροχρόνιες (με την πάροδο του χρόνου, από μακρόχρονη έκθεση σε υψηλές συγκεντρώσεις ρύπων):

• μόλυβδος → βλάβες του νευρικού συστήματος,
• στρόντιο-90 → όγκοι και λευχαιμία,
• άνθρακας-14, καίσιο-137 → γενετικές βλάβες,
• φυτοφάρμακα (π.χ. διοξίνες) → καρκίνος.

Επιπλέον η ρύπανση επηρεάζει και την κοινωνική ζωή: απουσία από την εργασία, υποβάθμιση της ποιότητας ζωής, άγχος και αντικοινωνικότητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Επιδράσεις του αλκοόλ στην υγεία

Ερώτηση: Ποιες είναι οι επιδράσεις του αλκοόλ στην υγεία του ανθρώπου;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 166): «Η κύρια επίδρασή της αφορά το κεντρικό νευρικό σύστημα (ΚΝΣ). Ανάλογα με τη συγκέντρωσή της στο αίμα προκαλεί μείωση της μνήμης, της αυτοπεποίθησης του ατόμου, νευρικότητα, υπερβολική κινητικότητα, σύγχυση και μπορεί να φθάσει μερικές φορές μέχρι κώμα και θάνατο. […] Δρα ως εξαρτησιογόνος ουσία.»
• Αυτούσιο (σελ. 166): «Επίσης, προκαλεί ταχυκαρδία, πτώση της πίεσης, γαστρίτιδα και δυσκολία στην απορρόφηση σημαντικών θρεπτικών συστατικών (βιταμίνες, ασβέστιο, μαγνήσιο, ψευδάργυρος κ.ά.)».
• Σελ. 167, η πολύχρονη κατανάλωση προκαλεί: «Χρόνια και οξεία παγκρεατίτιδα. Χρόνια γαστρίτιδα. Βλάβες του εγκεφάλου. Κίρρωση του ήπατος (σταδιακή καταστροφή του συκωτιού). Μείωση της ικανότητας του οργανισμού να αντιμετωπίσει διάφορες αρρώστιες και μικρόβια.»

Σύνοψη: Στο κεντρικό νευρικό σύστημα (κύρια επίδραση), ανάλογα με τη συγκέντρωση στο αίμα: μείωση της μνήμης και της αυτοπεποίθησης, νευρικότητα, υπερβολική κινητικότητα, σύγχυση, ακόμη και κώμα και θάνατος. Η «ευφορία» που προκαλεί είναι προσωρινή (χαλάρωση του νευρικού συστήματος) και το αλκοόλ δρα ως εξαρτησιογόνος ουσία.

Σε άλλα όργανα: ταχυκαρδία, πτώση της πίεσης, γαστρίτιδα και δυσκολία στην απορρόφηση θρεπτικών συστατικών (βιταμίνες, ασβέστιο, μαγνήσιο, ψευδάργυρος κ.ά.).

Από πολύχρονη κατανάλωση:

• χρόνια και οξεία παγκρεατίτιδα,
• χρόνια γαστρίτιδα,
• βλάβες του εγκεφάλου,
• κίρρωση του ήπατος,
• μείωση της άμυνας του οργανισμού απέναντι σε αρρώστιες και μικρόβια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Αλκοολικός και αλκοολισμός

Ερώτηση: Ποιος θεωρείται αλκοολικός και τι είναι ο αλκοολισμός;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 167): «Αλκοολικός είναι εκείνος που πίνει συνέχεια και σε μεγάλες ποσότητες οινοπνευματώδη ποτά και που εξαιτίας της μακροχρόνιας χρήσης του αλκοόλ δημιουργεί προβλήματα στην υγεία του, στην εργασία του, στο κοινωνικό του περιβάλλον και στην οικογένειά του.»
• Αυτούσιο (σελ. 167): «Η συνεχής κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών οδηγεί στην εξάρτηση του ατόμου από το αλκοόλ. Ο οργανισμός εθίζεται στο αλκοόλ και χρειάζεται όλο και μεγαλύτερες ποσότητες αλκοόλης για να φθάσει στο αίσθημα της ικανοποίησης. Η εξάρτηση αυτή ουσιαστικά είναι συνώνυμη με τον αλκοολισμό. Ο αλκοολισμός στην πραγματικότητα, όμως, έχει και κοινωνικές συνέπειες πέρα από τις συνέπειες στην υγεία.»

Σύνοψη: Αλκοολικός είναι εκείνος που πίνει συνέχεια και σε μεγάλες ποσότητες οινοπνευματώδη ποτά και που, λόγω της μακροχρόνιας χρήσης, δημιουργεί προβλήματα στην υγεία του, στην εργασία του, στο κοινωνικό του περιβάλλον και στην οικογένειά του. Απομακρύνεται από οικογένεια και φίλους, μπαίνει στο «περιθώριο» και δεν είναι αποδεκτός από την κοινωνία.

Αλκοολισμός είναι ουσιαστικά η εξάρτηση από το αλκοόλ: η συνεχής κατανάλωση οδηγεί σε εθισμό, ώστε ο οργανισμός να χρειάζεται όλο και μεγαλύτερες ποσότητες για να νιώσει ικανοποίηση. Ο αλκοολισμός έχει, πέρα από τις συνέπειες στην υγεία, και κοινωνικές συνέπειες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Διαιτητικές συμβουλές για μεγάλη κατανάλωση αλκοόλ

Ερώτηση: Ποιες διαιτητικές συμβουλές θα δίνατε σε κάποιον που καταναλώνει μεγάλες ποσότητες αλκοόλ;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 167): «Το αλκοόλ είναι ένα θερμιδογόνο θρεπτικό συστατικό το οποίο προσφέρει 7 θερμίδες / γρ. Όμως η μεγάλη κατανάλωση αλκοόλ προσφέρει στον οργανισμό ουσιαστικά «κενές» θερμίδες, αφού δεν περιέχει κανένα θρεπτικό συστατικό.»
• Αυτούσιο (σελ. 167): «Έτσι καλύπτεται μέρος των ενεργειακών απαιτήσεων χωρίς να καλύπτονται οι απαιτήσεις σε θρεπτικά συστατικά (κακοσιτισμός), αφού περιορίζεται το αίσθημα της πείνας και επομένως η κατανάλωση τροφής.»
• Αυτούσιο (σελ. 167): «Σε περίπτωση εξάρτησης από το αλκοόλ θα πρέπει να ακολουθείται ιδιαίτερο διαιτολόγιο, το οποίο θα έχει θερμιδική επάρκεια, δηλαδή θα είναι πλούσιο σε τρόφιμα υψηλής θρεπτικής πυκνότητας. Στην περίπτωση που δεν ικανοποιούνται οι διατροφικές απαιτήσεις καλό είναι να προσλαμβάνονται οι απαραίτητες ποσότητες μέσω κατάλληλων συμπληρωμάτων διατροφής.»
• Σελ. 166: το αλκοόλ προκαλεί «δυσκολία στην απορρόφηση σημαντικών θρεπτικών συστατικών (βιταμίνες, ασβέστιο, μαγνήσιο, ψευδάργυρος κ.ά.)».

Σύνοψη: Γνωρίζοντας ότι το αλκοόλ δίνει 7 θερμίδες/γρ. αλλά «κενές» θερμίδες (κανένα θρεπτικό συστατικό), περιορίζει την πείνα και δυσκολεύει την απορρόφηση βιταμινών και μετάλλων — οδηγώντας σε κακοσιτισμό — θα δίναμε τις εξής συμβουλές:

• Να ακολουθεί ιδιαίτερο διαιτολόγιο με θερμιδική επάρκεια.
• Το διαιτολόγιο να είναι πλούσιο σε τρόφιμα υψηλής θρεπτικής πυκνότητας, ώστε να καλύπτονται οι απαιτήσεις σε θρεπτικά συστατικά και όχι μόνο σε ενέργεια.
• Αν οι διατροφικές απαιτήσεις δεν καλύπτονται, να παίρνει τις απαραίτητες ποσότητες μέσω κατάλληλων συμπληρωμάτων διατροφής.
• Να περιορίσει την κατανάλωση αλκοόλ, αφού το θετικό ισοζύγιο ενέργειας από το αλκοόλ οδηγεί σε αύξηση βάρους και σωματική και πνευματική εξασθένηση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η Ανακεφαλαίωση (σελ. 176) προσθέτει ότι η διαιτητική αντιμετώπιση «περιλαμβάνει τρόφιμα υψηλής θερμιδικής αξίας και άφθονο νερό».
• Η πρόταση της σελ. 167 για την αποθήκευση της επιπλέον ενέργειας είναι κομμένη στο τυπωμένο βιβλίο.

---

Γιατί ο καπνός του τσιγάρου είναι επικίνδυνος

Ερώτηση: Γιατί ο καπνός του τσιγάρου θεωρείται επικίνδυνος για την υγεία μας;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 169): «Ο καπνός του τσιγάρου περιέχει περίπου 4000 χημικά στοιχεία, άλλα σε μορφή σωματιδίων, όπως η νικοτίνη και η πίσσα, και άλλα αέρια, όπως το μονοξείδιο του άνθρακα κ.ά. Πολλά από αυτά είναι επικίνδυνα για την υγεία και 40 είναι ήδη γνωστό ότι προκαλούν καρκίνο των πνευμόνων.»
• Αυτούσιο (σελ. 169): «Δεν υπάρχει όργανο του ανθρώπινου σώματος που να μην επηρεάζεται από το τσιγάρο.»
• Σελ. 169-170: αναπνευστικό (καρκίνος πνευμόνων και βρόγχων, λαρυγγίτιδα, βρογχίτιδα), πεπτικό (έλκος, γαστρίτιδα, καρκίνος στόματος και οισοφάγου, αλλοίωση γεύσης), κυκλοφορικό (ταχυκαρδία, υπέρταση, αρτηριοσκλήρωση, έμφραγμα), γεννητικό (καρκίνος αναπαραγωγικών οργάνων).

Σύνοψη: Ο καπνός είναι επικίνδυνος γιατί περιέχει περίπου 4000 χημικά στοιχεία — σωματίδια όπως η νικοτίνη και η πίσσα και αέρια όπως το μονοξείδιο του άνθρακα. Πολλά είναι επικίνδυνα και 40 προκαλούν καρκίνο των πνευμόνων. Κατά την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας οι ασθένειες του καπνίσματος είναι η κυριότερη αιτία κακής υγείας και πρόωρων θανάτων, και κανένα όργανο δεν μένει ανεπηρέαστο:

• Αναπνευστικό: καρκίνος πνευμόνων και βρόγχων, λαρυγγίτιδα, βρογχίτιδα.
• Πεπτικό: αύξηση γαστρικού οξέος (έλκος, γαστρίτιδα), μείωση της πείνας, καρκίνος στόματος και οισοφάγου, αλλοίωση της γεύσης.
• Κυκλοφορικό: ταχυκαρδία, υπέρταση, αρτηριοσκλήρωση, έμφραγμα.
• Γεννητικό: καρκίνος στα αναπαραγωγικά όργανα και των δύο φύλων.

Επιπλέον, βλάπτει και όσους βρίσκονται κοντά στον καπνιστή (παθητικοί καπνιστές).

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Παθητικοί καπνιστές

Ερώτηση: Ποιους ονομάζουμε παθητικούς καπνιστές και ποιες είναι οι επιδράσεις του τσιγάρου στην υγεία τους;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 169): «Παθητικό κάπνισμα είναι η εισπνοή του καπνού του τσιγάρου που βρίσκεται στο περιβάλλον μας. Το 15%, λοιπόν, του καπνού από τσιγάρο εισπνέεται από τον καπνιστή, ενώ το υπόλοιπο 85% απελευθερώνεται στον αέρα και εισπνέεται από τους ανθρώπους που βρίσκονται κοντά στον καπνιστή (παθητικοί καπνιστές).»
• Σελ. 170: «Αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου των πνευμόνων στους μη καπνιστές. Χειροτερεύει ασθένειες που πιθανόν να έχουν σε μη καπνιστές, όπως το βρογχικό άσθμα και τη βρογχίτιδα. Ερεθίζει τα μάτια, τη μύτη και προκαλεί πονοκέφαλο.»
• Αυτούσιο (σελ. 170): «Ιδιαίτερα ευαίσθητα στον καπνό είναι τα παιδιά, γιατί δεν έχουν αναπτυγμένη άμυνα του οργανισμού τους. […] Τα παιδιά αυτά εμφανίζουν συχνά αναπνευστικά προβλήματα.»

Σύνοψη: Παθητικοί καπνιστές είναι οι άνθρωποι που βρίσκονται κοντά σε καπνιστή και εισπνέουν τον καπνό του τσιγάρου από το περιβάλλον. Μόνο το 15% του καπνού εισπνέεται από τον ίδιο τον καπνιστή· το 85% απελευθερώνεται στον αέρα και το εισπνέουν οι γύρω του.

Επιδράσεις στην υγεία τους — το παθητικό κάπνισμα δεν είναι μόνο ενόχληση αλλά κίνδυνος:

• αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου των πνευμόνων,
• χειροτερεύει ασθένειες όπως το βρογχικό άσθμα και η βρογχίτιδα,
• ερεθίζει μάτια και μύτη και προκαλεί πονοκέφαλο.

Ιδιαίτερα ευαίσθητα είναι τα παιδιά, γιατί δεν έχουν αναπτυγμένη άμυνα· τα παιδιά καπνιστών γονέων εμφανίζουν συχνά αναπνευστικά προβλήματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Διατροφή που προφυλάσσει τους καπνιστές

Ερώτηση: Πώς η διατροφή μπορεί να προφυλάξει τους καπνιστές από τον καρκίνο των πνευμόνων και άλλες ασθένειες;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 170): «Ο πρωταρχικός στόχος της δίαιτας θα πρέπει να είναι η κάλυψη των θερμιδικών αναγκών.»
• Αυτούσιο (σελ. 170): «Οι καπνιστές θα πρέπει να καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες φρούτων και λαχανικών καθώς και χυμούς. Ενδείκνυται η αυξημένη κατανάλωση βιταμίνης C. Ενώ οι μη καπνιστές χρειάζονται 60 mg, οι καπνιστές είναι απαραίτητο να λαμβάνουν 100 mg την ημέρα.»
• Αυτούσιο (σελ. 170): «χαμηλές ποσότητες σιδήρου συνδέονται με την εμφάνιση καρκίνου του στόματος στις γυναίκες καπνίστριες, ενώ κάτι ανάλογο συμβαίνει με τη χαμηλή κατανάλωση ψευδαργύρου στους άνδρες καπνιστές.»
• Αυτούσιο (σελ. 170): «Το αλκοόλ θα πρέπει να αποφεύγεται από τους καπνιστές. Ο συνδυασμός του αλκοόλ με το κάπνισμα ευνοεί τη δημιουργία διαφόρων ασθενειών και κάνει τον οργανισμό του καπνιστή πιο ευαίσθητο στους εξωτερικούς κινδύνους (ιούς, μικρόβια κ.ά.).»
• Αυτούσιο (σελ. 170): «Τα γεύματα που αποτελούνται από μικρές ποσότητες τροφής βοηθούν τον καπνιστή να σταματήσει το τσιγάρο.» — Εικόνα 5.1: «Τα φρούτα παίζουν προστατευτικό ρόλο στην υγεία του καπνιστή.»

Σύνοψη: Επειδή οι καπνιστές έχουν μειωμένη όρεξη και συχνά καταναλώνουν πολύ καφέ και αλκοόλ, η διατροφή τους μπορεί να τους προφυλάξει ως εξής:

• Κάλυψη των θερμιδικών αναγκών — ο πρωταρχικός στόχος της δίαιτας.
• Πολλά φρούτα, λαχανικά και χυμοί, που παίζουν προστατευτικό ρόλο στην υγεία του καπνιστή.
• Αυξημένη βιταμίνη C: 100 mg την ημέρα (έναντι 60 mg για τους μη καπνιστές).
• Επαρκής σίδηρος και ψευδάργυρος: η χαμηλή πρόσληψή τους συνδέεται με καρκίνο του στόματος (σίδηρος στις γυναίκες, ψευδάργυρος στους άνδρες καπνιστές).
• Αποφυγή αλκοόλ, γιατί ο συνδυασμός του με το κάπνισμα ευνοεί ασθένειες και εξασθενεί την άμυνα απέναντι σε ιούς και μικρόβια.
• Μικρά γεύματα, που βοηθούν στη διακοπή του τσιγάρου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το βιβλίο δεν αναφέρει τρόφιμο που προλαμβάνει ειδικά τον καρκίνο των πνευμόνων· η απάντηση στηρίζεται στις γενικές διαιτητικές συμβουλές της σελ. 170.

---

Πηγές ενέργειας κατά την άσκηση

Ερώτηση: Ποιες είναι οι πηγές από τις οποίες παίρνει ενέργεια ο οργανισμός κατά την άσκηση;

Απάντηση:

• Πίνακας 5.1 (σελ. 173): «Ποσοστό των θρεπτικών συστατικών που χρησιμοποιεί ένας αθλητής ως πηγές ενέργειας κατά την άσκησή του»: Υδατάνθρακες 70%, Λίπη 20%, Πρωτεΐνες 10%.
• Αυτούσιο (σελ. 173): «Οι βιταμίνες, όπως και τα μέταλλα, είναι απαραίτητες για την απελευθέρωση ενέργειας από τους υδατάνθρακες και τα λίπη.»

Σύνοψη: Κατά την άσκηση ο οργανισμός παίρνει ενέργεια από τα μακροθρεπτικά συστατικά, με την εξής αναλογία (Πίνακας 5.1):

Θρεπτικά συστατικά	Ποσοστό ενέργειας
Υδατάνθρακες	70%
Λίπη	20%
Πρωτεΐνες	10%

Κύρια πηγή είναι λοιπόν οι υδατάνθρακες. Οι βιταμίνες και τα μέταλλα δεν δίνουν οι ίδιες ενέργεια, αλλά είναι απαραίτητες για την απελευθέρωσή της από τους υδατάνθρακες και τα λίπη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Ενεργειακές ανάγκες αθλητή

Ερώτηση: Ποιες είναι οι ενεργειακές ανάγκες ενός αθλητή;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 172): «ο πρωταθλητισμός δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς κάποια ιδιαίτερη διαιτητική φροντίδα, η οποία διαφέρει από άθλημα σε άθλημα και από αθλητή σε αθλητή.»
• Αυτούσιο (σελ. 172): «Ο αθλητής θα πρέπει να προσέχει το διαιτολόγιό του να περιέχει λίπος που να καλύπτει το 20% της συνολικής ενέργειας, που χρειάζεται.»
• Αυτούσιο (σελ. 172): «Οι πρωτεΐνες θα πρέπει να αποτελούν το 20-25% της διατροφής ενός αθλητή.»
• Πίνακας 5.1 (σελ. 173): Υδατάνθρακες 70%, Λίπη 20%, Πρωτεΐνες 10%.
• Αυτούσιο (σελ. 173): «ο αθλητής, σε αντίθεση με τον κοινό άνθρωπο, παρουσιάζει πολύ γρήγορα ελλείψεις των θρεπτικών συστατικών, γιατί τα καταναλώνει πιο γρήγορα. Επομένως υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη να τα αναπληρώσει άμεσα με τις τροφές.»
• Αντιστοίχιση 5.4/5 (σελ. 175): «Ενεργειακές ανάγκες αθλητή — 60-70% υδατάνθρακες».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ενεργειακές ανάγκες του αθλητή είναι αυξημένες και διαφέρουν από άθλημα σε άθλημα και από αθλητή σε αθλητή. Ο αθλητής καταναλώνει τα θρεπτικά συστατικά πιο γρήγορα από τον κοινό άνθρωπο και πρέπει να τα αναπληρώνει άμεσα με την τροφή.

Η ενέργεια πρέπει να καλύπτεται κυρίως από:

• υδατάνθρακες: περίπου 60-70% (κατά τον Πίνακα 5.1, 70% της ενέργειας κατά την άσκηση) — σύνθετοι για τους αθλητές αντοχής·
• λίπος: περίπου 20% της συνολικής ενέργειας·
• πρωτεΐνες: το υπόλοιπο (10% της ενέργειας κατά την άσκηση στον Πίνακα 5.1), ενώ ως μέρος της διατροφής το βιβλίο αναφέρει 20-25%, λίγο περισσότερες στους αθλητές άρσης βαρών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το βιβλίο δίνει δύο διαφορετικά νούμερα για τις πρωτεΐνες: «20-25% της διατροφής» (σελ. 172) και 10% ως πηγή ενέργειας κατά την άσκηση (Πίνακας 5.1, σελ. 173). Αναφέρουμε και τα δύο.

---

Θρεπτικά συστατικά πριν και κατά την άσκηση

Ερώτηση: Ποια θρεπτικά συστατικά θα πρέπει να προσλαμβάνει ένας αθλητής πριν και κατά τη διάρκεια της άσκησης προκειμένου να αυξήσει τις επιδόσεις του;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 172): «Οι αθλητές αντοχής θα πρέπει να ακολουθούν μια διατροφή πλούσια σε σύνθετους υδατάνθρακες.»
• Αυτούσιο (σελ. 172): «στους κορυφαίους αθλητές αγωνισμάτων, όπως ο μαραθώνιος ή τα τουρνουά ποδοσφαίρου, δίνεται ένα πρόγραμμα με απλούς υδατάνθρακες στο τέλος της προετοιμασίας πριν τον αγώνα. Όμως είναι απαραίτητη η κατανάλωση υδατανθράκων και κατά τη διάρκεια του αγώνα με τη μορφή αθλητικών ποτών.»
• Αυτούσιο (σελ. 173): «είναι πολύ σημαντικός ο ρόλος που παίζει το νερό στον έλεγχο της θερμοκρασίας του σώματος και στο να προλάβουμε την αφυδάτωση του αθλητή κατά την άσκηση. Μια ισορροπημένη διατροφή και άφθονα υγρά αντικαθιστούν τα μέταλλα (μαγνήσιο, κάλιο, νάτριο κ.ά.) και το νερό που χάνονται με τον ιδρώτα κατά την άσκηση.»
• Σελ. 172: διατροφή πλούσια σε λίπος «Μειώνει την απόδοση των αθλητών».

Σύνοψη: Πριν από την άσκηση / τον αγώνα:

• Διατροφή πλούσια σε σύνθετους υδατάνθρακες (ιδίως στους αθλητές αντοχής).
• Απλοί υδατάνθρακες στο τέλος της προετοιμασίας πριν από τον αγώνα (π.χ. μαραθώνιος, τουρνουά ποδοσφαίρου).
• Περιορισμένο λίπος (περίπου 20% της ενέργειας), γιατί η διατροφή πλούσια σε λίπος μειώνει την απόδοση.

Κατά τη διάρκεια της άσκησης:

• Υδατάνθρακες με τη μορφή αθλητικών ποτών.
• Νερό και άφθονα υγρά, για τον έλεγχο της θερμοκρασίας και την πρόληψη της αφυδάτωσης, ώστε να αναπληρώνονται το νερό και τα μέταλλα (μαγνήσιο, κάλιο, νάτριο κ.ά.) που χάνονται με τον ιδρώτα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Εργογόνα βοηθήματα — πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα

Ερώτηση: Τι είναι τα εργογόνα βοηθήματα; Πλεονεκτήματα – Μειονεκτήματα.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 174): «Εργογόνα βοηθήματα: Διατροφικές και φαρμακευτικές ουσίες που βελτιώνουν την ικανότητα παραγωγής φυσικού έργου, φυσικών λειτουργιών ή αθλητικών επιδόσεων.»
• Σελ. 174: ορισμένα βοηθήματα συμβάλλουν έμμεσα στη βελτίωση των επιδόσεων γιατί: «1. Διεγείρουν το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα. 2. Δρουν σαν συμπληρωματική πηγή καυσίμων. 3. Αυξάνουν την επίδοση. 4. Διευκολύνουν την αποκατάσταση μετά από έντονη άσκηση. 5. Βοηθούν ψυχολογικά τον αθλητή.»
• Αυτούσιο (σελ. 174): «Υπάρχουν πολλές κατηγορίες εργογόνων βοηθημάτων, όπως αναβολικά, καφεΐνη, κρεατίνη, ταυρίνη.»
• Αυτούσιο (σελ. 174): «Η υπερβολική κατανάλωση συμπληρωμάτων διατροφής προκαλεί μακροπρόθεσμα διάφορα προβλήματα υγείας στον αθλητή, όπως καρκίνο του ήπατος, έμφραγμα, εγκεφαλικά, ασθένειες μυών, στειρότητα κ.ά.»

Σύνοψη: Εργογόνα βοηθήματα είναι διατροφικές και φαρμακευτικές ουσίες που βελτιώνουν την ικανότητα παραγωγής φυσικού έργου, φυσικών λειτουργιών ή αθλητικών επιδόσεων (π.χ. αναβολικά, καφεΐνη, κρεατίνη, ταυρίνη).

Πλεονεκτήματα (γιατί φαίνεται να βελτιώνουν έμμεσα τις επιδόσεις):

1. διεγείρουν το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα,
2. δρουν σαν συμπληρωματική πηγή καυσίμων,
3. αυξάνουν την επίδοση,
4. διευκολύνουν την αποκατάσταση μετά από έντονη άσκηση,
5. βοηθούν ψυχολογικά, αυξάνοντας την αυτοπεποίθηση του αθλητή.

Μειονεκτήματα: η υπερβολική κατανάλωση προκαλεί μακροπρόθεσμα σοβαρά προβλήματα υγείας, όπως καρκίνο του ήπατος, έμφραγμα, εγκεφαλικά, ασθένειες μυών, στειρότητα κ.ά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το βιβλίο διατυπώνει τους κινδύνους για τα «συμπληρώματα διατροφής» αμέσως μετά τα εργογόνα βοηθήματα (σελ. 174)· εδώ αποδίδονται ως μειονεκτήματα των βοηθημάτων, όπως συνάγεται από το πλαίσιο.

---

Αντιστοίχιση — συμπληρώματα, ενεργειακές ανάγκες, πρωταθλητισμός, άρση βαρών

Ερώτηση: Αντιστοιχίστε τις έννοιες της στήλης Α με τις αντίστοιχες της στήλης Β, έτσι ώστε να προκύψουν τα σωστά ζευγάρια.

Α	Β
1. Συμπληρώματα διατροφής	α. ειδική διατροφή
2. Ενεργειακές ανάγκες αθλητή	β. περισσότερη πρωτεΐνη
3. Πρωταθλητισμός	γ. έλλειψη θρεπτικών συστατικών
4. Αθλητής άρσης βαρών	δ. 60-70% υδατάνθρακες

Απάντηση:

• 1-γ — σελ. 174: τα συμπληρώματα «Χρησιμοποιούνται από τους αθλητές για να καλύψουν ελλείψεις σε θρεπτικά συστατικά».
• 2-δ — Πίνακας 5.1 (σελ. 173): «Υδατάνθρακες 70%».
• 3-α — σελ. 172: «ο πρωταθλητισμός δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς κάποια ιδιαίτερη διαιτητική φροντίδα».
• 4-β — σελ. 172: «εκείνοι που ασχολούνται με την άρση βαρών χρειάζονται δύναμη, οπότε θα πρέπει να παίρνουν ελαφρώς μεγαλύτερες ποσότητες πρωτεϊνών».

Σύνοψη: - 1 → γ: Συμπληρώματα διατροφής — έλλειψη θρεπτικών συστατικών (καλύπτουν ελλείψεις).

• 2 → δ: Ενεργειακές ανάγκες αθλητή — 60-70% υδατάνθρακες.
• 3 → α: Πρωταθλητισμός — ειδική διατροφή (ιδιαίτερη διαιτητική φροντίδα).
• 4 → β: Αθλητής άρσης βαρών — περισσότερη πρωτεΐνη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

---

Φύλλο Αξιολόγησης — Α. Σωστό / Λάθος

Ερώτηση: Α. Σημειώστε σωστό / λάθος (10 βαθμοί)

1. Η ρύπανση του περιβάλλοντος έχει μόνο μακροχρόνιες επιδράσεις.
2. Οι βλαβερές ουσίες, που βρίσκονται στα τρόφιμα, μπορούν να απομακρυνθούν με το επίμονο πλύσιμο.
3. Η ραδιενέργεια προκαλεί άμεσες επιπτώσεις στην υγεία του ανθρώπου.
4. Τα τρόφιμα μολύνονται από τους ρύπους του περιβάλλοντος μέσω της τροφικής αλυσίδας.
5. Ο αλκοολικός καταναλώνει μικρές ποσότητες αλκοόλ.
6. Ο καπνιστής χρειάζεται μια δίαιτα φτωχή σε θερμίδες και τρόφιμα θρεπτικής αξίας.
7. Η μακροχρόνια κατανάλωση της αλκοόλης προκαλεί σοβαρές βλάβες στο συκώτι και στον εγκέφαλο.
8. Ο πρωταθλητισμός απαιτεί μια ισορροπημένη δίαιτα προκειμένου ο αθλητής να αυξήσει την επίδοσή του.
9. Τα εργογόνα βοηθήματα είναι ακίνδυνα για την υγεία του αθλητή.
10. Οι επιδράσεις του καπνού περιορίζονται μόνο στον καπνιστή.

Απάντηση:

• 1 — σελ. 163: «Διακρίνουμε δύο κατηγορίες επιπτώσεων στην υγεία του ανθρώπου, τις άμεσες και τις μακροχρόνιες».
• 2 — σελ. 164: «Σωστό και επίμονο (πολλές φορές) πλύσιμο φρούτων και λαχανικών» περιλαμβάνεται στους τρόπους «απομάκρυνσης βλαβερών ουσιών από τα τρόφιμα».
• 3 — σελ. 163: η ραδιενέργεια του στροντίου-90 (όγκοι, λευχαιμία) και ο άνθρακας-14 / καίσιο-137 (γενετικές βλάβες) αναφέρονται στις «Μακροχρόνιες επιδράσεις»· σελ. 161: τα ραδιενεργά στοιχεία «καταστρέφονται πολύ αργά».
• 4 — σελ. 162: οι τοξικές ουσίες «εισέρχονται στην τροφική αλυσίδα, η οποία καταλήγει στον άνθρωπο».
• 5 — σελ. 167: «Αλκοολικός είναι εκείνος που πίνει συνέχεια και σε μεγάλες ποσότητες οινοπνευματώδη ποτά».
• 6 — σελ. 170: «Ο πρωταρχικός στόχος της δίαιτας θα πρέπει να είναι η κάλυψη των θερμιδικών αναγκών»· μεγάλες ποσότητες φρούτων και λαχανικών.
• 7 — σελ. 167: η πολύχρονη κατανάλωση προκαλεί «Βλάβες του εγκεφάλου» και «Κίρρωση του ήπατος (σταδιακή καταστροφή του συκωτιού)».
• 8 — σελ. 173: «η ισορροπημένη διατροφή και η κατανάλωση μιας ποικιλίας τροφών από τον αθλητή τού επιτρέπουν υψηλές επιδόσεις».
• 9 — σελ. 174: η υπερβολική κατανάλωση «προκαλεί μακροπρόθεσμα διάφορα προβλήματα υγείας στον αθλητή, όπως καρκίνο του ήπατος, έμφραγμα, εγκεφαλικά».
• 10 — σελ. 169-170: υπάρχουν και οι «παθητικοί καπνιστές»· το παθητικό κάπνισμα «Αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου των πνευμόνων στους μη καπνιστές».

Σύνοψη: 1. Λάθος — έχει και άμεσες (π.χ. πονοκέφαλος, δυσκολία στην αναπνοή) και μακροχρόνιες επιδράσεις. 2. Σωστό — το σωστό και επίμονο πλύσιμο φρούτων και λαχανικών βοηθά στην απομάκρυνσή τους. 3. Λάθος — οι επιπτώσεις της ραδιενέργειας (όγκοι, λευχαιμία, γενετικές βλάβες) είναι μακροχρόνιες. 4. Σωστό — οι ρύποι περνούν στην τροφική αλυσίδα, που καταλήγει στον άνθρωπο. 5. Λάθος — ο αλκοολικός πίνει συνέχεια και σε μεγάλες ποσότητες. 6. Λάθος — ο καπνιστής χρειάζεται δίαιτα που καλύπτει τις θερμιδικές του ανάγκες, με πολλά φρούτα και λαχανικά. 7. Σωστό — προκαλεί κίρρωση του ήπατος και βλάβες του εγκεφάλου. 8. Σωστό — η ισορροπημένη διατροφή επιτρέπει υψηλές επιδόσεις. 9. Λάθος — η υπερβολική κατανάλωση προκαλεί σοβαρά προβλήματα (καρκίνο του ήπατος, έμφραγμα, εγκεφαλικά κ.ά.). 10. Λάθος — επηρεάζονται και οι παθητικοί καπνιστές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Πρόταση 2: το βιβλίο λέει ότι το πλύσιμο βοηθά «στη δυνατόν μεγαλύτερη απομάκρυνση» — άρα Σωστό, αν και όχι απαραίτητα πλήρης απομάκρυνση.
• Πρόταση 9: ο κίνδυνος αφορά την υπερβολική κατανάλωση (σελ. 174)· σε κάθε περίπτωση δεν είναι «ακίνδυνα».

---

Φύλλο Αξιολόγησης — Β. Πολλαπλή επιλογή

Ερώτηση: Β. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. (10 βαθμοί) Επιλέξτε ποια από τις παρακάτω προτάσεις είναι η σωστή.

1. Η ρύπανση του περιβάλλοντος: προκαλεί καρδιακά προβλήματα και παχυσαρκία. / δεν επηρεάζει την ποιότητα της διατροφής μας. / δημιουργεί δυσκολία στην αναπνοή και καρκίνο των πνευμόνων. / έχει σχέση με τη μείωση του σωματικού βάρους.
2. Τα τρόφιμα μολύνονται: από τα άλατα του νερού. / από τα πλαστικά του περιτυλίγματός τους. / σπάνια από τα απόβλητα των εργοστασίων. / μόνο από τα φυτοφάρμακα.
3. Ο πρωταθλητισμός στα αθλήματα αντοχής επιτυγχάνεται με: ένα διαιτολόγιο πλούσιο σε λιπαρά οξέα. / τη βοήθεια των συμπληρωμάτων διατροφής, επιπλέον με την ισορροπημένη διατροφή του αθλητή. / την κατανάλωση τροφών πλούσιων σε πολυσακχαρίτες πριν και κατά τη διάρκεια του αθλήματος. / την αυξημένη κατανάλωση πρωτεϊνών.
4. Οι βιταμίνες και τα μέταλλα: χρησιμοποιούνται και αυτά ως πηγές ενέργειας από τον αθλητή. / βοηθούν στην απελευθέρωση ενέργειας από τα λίπη και τους υδατάνθρακες κατά την άσκηση. / μειώνουν την αντοχή του αθλητή όταν καταναλώνονται σε μεγάλες ποσότητες. / δε θεωρούνται απαραίτητα συστατικά στο διαιτολόγιο ενός αθλητή.
5. Τα συμπληρώματα διατροφής: έχουν σκοπό να καλύψουν ελλείψεις του οργανισμού σε θρεπτικά συστατικά. / βελτιώνουν την απόδοση ενός αθλητή, που ακολουθεί μια ισορροπημένη διατροφή. / αντικαθιστούν τις τροφές. / δεν θεωρούνται τοξικά, όταν καταναλώνονται σε μεγάλες ποσότητες.
6. Κάποιος που καταναλώνει μεγάλες ποσότητες αλκοόλ χρειάζεται: μια διατροφή φτωχή σε βιταμίνες. / μια δίαιτα που να περιέχει τροφές με λίγες πρωτεΐνες. / λίγα φρούτα και λαχανικά. / μια δίαιτα πλούσια σε θερμίδες, πρωτεΐνες και υδατάνθρακες.
7. Ο αλκοολισμός: εμφανίζεται σε άτομα με χαμηλή φυσική δραστηριότητα. / έχει δυσάρεστες συνέπειες μόνο στον ίδιο τον αλκοολικό και όχι στην οικογένειά του. / είναι μια εξάρτηση στο αλκοόλ. / οφείλεται στην κατανάλωση μικρής ποσότητας αιθυλικής αλκοόλης.
8. Οι παθητικοί καπνιστές: είναι αυτοί που καπνίζουν τσιγάρα. / είναι και τα παιδιά οι γονείς των οποίων καπνίζουν. / δεν επηρεάζονται από τον καπνό του τσιγάρου. / αναπνέουν μικρότερες ποσότητες καπνού από τους καπνιστές.
9. Η διατροφή του καπνιστή θα πρέπει να: τον προφυλάσσει από τον καρκίνο των πνευμόνων. / είναι φτωχή σε χυμούς φρούτων και λαχανικών. / περιέχει μικρές ποσότητες κρέατος. / αποτελείται από γεύματα μεγάλων ποσοτήτων τροφής.
10. Η ρύπανση της ατμόσφαιρας: οφείλεται σε διάφορες ουσίες, που δεν είναι βλαβερές για τον άνθρωπο. / έχει σοβαρές συνέπειες μόνο για τα φυτά και τα ζώα. / μπορεί να οφείλεται και σε φυσικά αίτια. / από τη ραδιενέργεια δεν είναι τόσο επικίνδυνη, γιατί τα ραδιενεργά στοιχεία καταστρέφονται γρήγορα.

Απάντηση:

• 1 — σελ. 163: άμεσες επιδράσεις «Πονοκέφαλος και δυσκολία στην αναπνοή»· σελ. 176 (Ανακεφαλαίωση): «μακροχρόνιες (καρκίνος των πνευμόνων) επιπτώσεις».
• 2 — σελ. 162: «Ως πηγές μόλυνσης των τροφίμων επίσης ερευνώνται ως ύποπτες οι κονσέρβες, τα χρώματα και τα διάφορα υλικά συσκευασίας τροφίμων».
• 3 — σελ. 172: «Οι αθλητές αντοχής θα πρέπει να ακολουθούν μια διατροφή πλούσια σε σύνθετους υδατάνθρακες»· «απαραίτητη η κατανάλωση υδατανθράκων και κατά τη διάρκεια του αγώνα»· σελ. 173: δεν χρειάζονται συμπληρώματα.
• 4 — σελ. 173: «Οι βιταμίνες, όπως και τα μέταλλα, είναι απαραίτητες για την απελευθέρωση ενέργειας από τους υδατάνθρακες και τα λίπη».
• 5 — σελ. 174: «Χρησιμοποιούνται από τους αθλητές για να καλύψουν ελλείψεις σε θρεπτικά συστατικά και όχι για να βελτιώσουν την απόδοσή τους»· «δεν αντικαθιστούν τις τροφές».
• 6 — σελ. 167: διαιτολόγιο με «θερμιδική επάρκεια […] πλούσιο σε τρόφιμα υψηλής θρεπτικής πυκνότητας»· σελ. 176: «τρόφιμα υψηλής θερμιδικής αξίας».
• 7 — σελ. 167: «Η εξάρτηση αυτή ουσιαστικά είναι συνώνυμη με τον αλκοολισμό».
• 8 — σελ. 170: «Το κάπνισμα των γονιών μπορεί να έχει άσχημες συνέπειες στην υγεία των παιδιών τους».
• 9 — ερώτηση 5.3/3 (σελ. 171): «Πώς η διατροφή μπορεί να προφυλάξει τους καπνιστές από τον καρκίνο των πνευμόνων»· σελ. 170: φρούτα, λαχανικά, χυμοί, μικρά γεύματα.
• 10 — σελ. 161: «Η ρύπανση της ατμόσφαιρας οφείλεται σε φυσικά αίτια (πυρκαγιές, εκρήξεις ηφαιστείων κτλ.)»· τα ραδιενεργά στοιχεία «καταστρέφονται πολύ αργά».

Σύνοψη: 1. δημιουργεί δυσκολία στην αναπνοή και καρκίνο των πνευμόνων. 2. από τα πλαστικά του περιτυλίγματός τους (υλικά συσκευασίας). 3. την κατανάλωση τροφών πλούσιων σε πολυσακχαρίτες πριν και κατά τη διάρκεια του αθλήματος (σύνθετοι υδατάνθρακες). 4. βοηθούν στην απελευθέρωση ενέργειας από τα λίπη και τους υδατάνθρακες κατά την άσκηση. 5. έχουν σκοπό να καλύψουν ελλείψεις του οργανισμού σε θρεπτικά συστατικά. 6. μια δίαιτα πλούσια σε θερμίδες, πρωτεΐνες και υδατάνθρακες (θερμιδική επάρκεια, υψηλή θρεπτική πυκνότητα). 7. είναι μια εξάρτηση στο αλκοόλ. 8. είναι και τα παιδιά οι γονείς των οποίων καπνίζουν. 9. τον προφυλάσσει από τον καρκίνο των πνευμόνων. 10. μπορεί να οφείλεται και σε φυσικά αίτια (πυρκαγιές, εκρήξεις ηφαιστείων).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ερώτηση 3: οι «πολυσακχαρίτες» είναι οι σύνθετοι υδατάνθρακες του βιβλίου· η επιλογή με τα συμπληρώματα είναι λάθος, γιατί με ισορροπημένη διατροφή δεν χρειάζονται (σελ. 173).
• Ερώτηση 8: η επιλογή «αναπνέουν μικρότερες ποσότητες καπνού» δεν στηρίζεται στο κείμενο (σελ. 169: το 85% του καπνού απελευθερώνεται στον αέρα)· η ζητούμενη σωστή είναι τα παιδιά των καπνιστών.

---