Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Φυτό και Οικοσύστημα (σελ. 62-63) – ΦΥΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ Β ΕΠΑΛ

ΦΥΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ Β ΕΠΑΛ ΦΥΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ Β ΕΠΑΛ – ΛΥΣΕΙΣ – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ασκήσεων Σχολικού Βιβλίου Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Φυτό και Οικοσύστημα (σελ. 62-63) – ΦΥΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Φυτό και Οικοσύστημα

Ενδεικτικές λύσεις των 35 ερωτήσεων του κεφαλαίου (σελ. 62-63): οικοσυστήματα, ατμοσφαιρικοί παράγοντες (ηλιακή ακτινοβολία, φωτοπερίοδος, θερμοκρασία, νερό), έδαφος (φυσικές/χημικές/βιολογικές ιδιότητες) και κλίμα της Ελλάδας.

Οικοσύστημα της περιοχής — περιγραφή και χαρακτηρισμός

Ερώτηση: Να περιγράψετε ένα οικοσύστημα της περιοχής σας. Να το χαρακτηρίσετε ανάλογα με τον βαθμό ανθρώπινης επέμβασης (φυσικό, γεωργικό, άλλο) ή με ένα από τα κριτήρια που αναφέρονται στο κείμενο.

Απάντηση:

Η ερώτηση ζητά προσωπική παρατήρηση ενός οικοσυστήματος της δικής σας περιοχής — δεν έχει μία «σωστή» απάντηση από το βιβλίο, αφού εξαρτάται από τον τόπο διαμονής σας.
Μεθοδολογία/κριτήρια από το κείμενο (σελ. 19-20): περιγράψτε (α) τους βιοτικούς παράγοντες (ποια φυτά, ζώα, μικρόβια υπάρχουν) και (β) τους αβιοτικούς παράγοντες (ατμόσφαιρα/κλίμα, έδαφος, νερό) της περιοχής σας, καθώς και την τροφική αλυσίδα (ποιοι είναι παραγωγοί και ποιοι καταναλωτές — φυτοφάγα/σαρκοφάγα/παμφάγα/σαπροφάγα).
Χαρακτηρισμός, με ένα από τα κριτήρια του βιβλίου: (1) βαθμός ανθρώπινης επέμβασης → φυσικό (ελάχιστη/καθόλου παρέμβαση, π.χ. δάσος) ή γεωργικό (αποφασιστική παρέμβαση, π.χ. χωράφι/αμπέλι)· (2) κλιματική περιοχή → π.χ. μεσογειακό· (3) είδος βλάστησης → π.χ. δασικό, φρυγανικό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Παράδειγμα μεθοδολογίας (η συγκεκριμένη περιγραφή εξαρτάται από την περιοχή σας): καταγράψτε βιοτικούς παράγοντες (φυτά-ζώα-μικρόβια, τροφική αλυσίδα παραγωγών-καταναλωτών) και αβιοτικούς (κλίμα, έδαφος, νερό) της περιοχής σας, και χαρακτηρίστε το οικοσύστημα ως φυσικό ή γεωργικό ανάλογα με τον βαθμό ανθρώπινης παρέμβασης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση ανοιχτού τύπου/τοπικής παρατήρησης — δεν υπάρχει ενιαία απάντηση από το βιβλίο· εδώ δίνεται μόνο η μεθοδολογία και τα κριτήρια ταξινόμησης του κεφαλαίου.

Τροφική αλυσίδα — παραγωγοί και καταναλωτές

Ερώτηση: Να περιγράψετε λεπτομερώς την τροφική αλυσίδα του παραπάνω οικοσυστήματος χαρακτηρίζοντας τα στοιχεία του ως παραγωγούς και διάφορους τύπους καταναλωτών τροφής.

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 19-20): «Παραγωγοί τροφών ή αυτότροφοι οργανισμοί είναι εκείνοι που έχουν τη δυνατότητα να συνθέτουν μόνοι τους τις τροφές τους... Τέτοια δυνατότητα έχουν μόνο τα πράσινα φυτά και ορισμένα βακτήρια στην ξηρά, καθώς και ορισμένα φύκια». Δεσμεύουν ηλιακή ενέργεια με τη χλωροφύλλη και μετατρέπουν H₂O + CO₂ σε ζάχαρα (6CO₂ + 12H₂O → [C₆H₁₂O₆] + 6H₂O + 6O₂).
Καταναλωτές, αυτούσιο (σελ. 20): «Καταναλωτές τροφών ή ετερότροφοι οργανισμοί είναι εκείνοι που χρησιμοποιούν ως τροφή τους αυτότροφους οργανισμούς... Ορισμένα από αυτά είναι φυτοφάγα... Άλλα είναι σαρκοφάγα... Άλλα είναι παμφάγα... υπάρχουν οργανισμοί... που τρέφονται με περιττώματα άλλων ζώων, νεκρά ζώα ή φυτικά υπολείμματα. Οι οργανισμοί αυτοί ονομάζονται σαπροφάγοι».
Εφαρμόστε αυτή την κατάταξη στο συγκεκριμένο οικοσύστημα που περιγράψατε στην Ερ.1: χαρακτηρίστε τα φυτά ως παραγωγούς και κάθε ζωικό/μικροβιακό οργανισμό ανάλογα με τη διατροφή του.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η τροφική αλυσίδα αποτελείται από παραγωγούς (αυτότροφα πράσινα φυτά, ορισμένα βακτήρια/φύκια, που φωτοσυνθέτουν) και καταναλωτές (ετερότροφοι): φυτοφάγα (τρέφονται με φυτά), σαρκοφάγα (τρέφονται με άλλα ζώα), παμφάγα (φυτά και ζώα) και σαπροφάγα (περιττώματα, νεκρά ζώα/φυτικά υπολείμματα).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Περιοχές πρώτης εξημέρωσης των φυτών και πολιτισμός

Ερώτηση: Παρατηρήστε σε ένα χάρτη της Υδρογείου τις περιοχές της πρώτης εξημέρωσης των φυτών. Ποιοι μεγάλοι πολιτισμοί αναπτύχθηκαν σε αυτές τις περιοχές και πώς εξηγείται αυτό το φαινόμενο;

Απάντηση:

Οι τρεις περιοχές, αυτούσιο (σελ. 22, εικ. 1.2): η εξημέρωση των πρώτων φυτών «φαίνεται ότι συνέβη γύρω στο 10.000 π.Χ., το πιθανότερο ανεξάρτητα σε τρεις διαφορετικές και απομακρυσμένες μεταξύ τους περιοχές: τη Μέση Ανατολή, την Κεντρική Αμερική και τη Νοτιοανατολική Ασία». Στη Μέση Ανατολή ξεκίνησε η καλλιέργεια σιταριού/κριθαριού/μπιζελιού/φακής, στην Κεντρική Αμερική του αραβοσίτου, στη Νοτιοανατολική Ασία του ρυζιού και ψυχανθών.
Ο δεσμός με τον πολιτισμό, αυτούσιο (σελ. 22): η εξημέρωση «σηματοδότησε... το θεμέλιο του ανθρώπινου πολιτισμού». Και (σελ. 23): «Αν η εξημέρωση των φυτών... οριοθέτησε πριν δώδεκα περίπου χιλιετηρίδες την αρχή της πολιτιστικής εξέλιξης του ανθρώπου». Η δυνατότητα παραγωγής τροφής μετέβαλε τον άνθρωπο «από συλλέκτη και κυνηγό σε γεωργό, συνέβαλε στη μονιμότερη εγκατάστασή του... περιόρισε τις συνεχείς μετακινήσεις του... άρχισαν να σχηματίζονται οι πρώτοι οικισμοί, να αναπτύσσεται η κοινωνική ζωή... και να ξεκινήσει υποτυπωδώς το εμπόριο και η βιοτεχνία».
⚠️ Σημείωση κενού: το κείμενο δεν ονομάζει ρητά συγκεκριμένους πολιτισμούς (π.χ. Αίγυπτος, Μεσοποταμία, Κίνα, Μάγια) — δίνει μόνο τις τρεις γεωγραφικές περιοχές πρώτης εξημέρωσης και τον γενικό μηχανισμό (μόνιμη εγκατάσταση → οικισμοί → πολιτισμός). Η σύνδεση με «μεγάλους πολιτισμούς» είναι λογική συνέπεια που προκύπτει από αυτόν τον μηχανισμό, όχι αυτούσια δήλωση του βιβλίου.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι τρεις περιοχές πρώτης εξημέρωσης φυτών είναι η Μέση Ανατολή (σιτάρι, κριθάρι, μπιζέλι, φακή), η Κεντρική Αμερική (αραβόσιτος) και η Νοτιοανατολική Ασία (ρύζι, ψυχανθή). Σε αυτές τις περιοχές, η δυνατότητα καλλιέργειας φυτών οδήγησε σε μόνιμη εγκατάσταση αντί για συνεχείς μετακινήσεις, δημιουργία οικισμών, ανάπτυξη κοινωνικής ζωής, εμπορίου και βιοτεχνίας — δηλαδή στο θεμέλιο του ανθρώπινου πολιτισμού («γεωργική επανάσταση»). Το βιβλίο δεν κατονομάζει ρητά συγκεκριμένους πολιτισμούς, περιγράφει όμως τον μηχανισμό μέσω του οποίου η γεωργία οδήγησε στην πολιτιστική εξέλιξη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το κείμενο δίνει τις 3 περιοχές και τον γενικό δεσμό εξημέρωσης↔πολιτισμού, όχι ονόματα συγκεκριμένων πολιτισμών· η ερώτηση προϋποθέτει και δική σας παρατήρηση σε χάρτη.

Ρόλος της ηλιοφάνειας στη φυτική παραγωγή

Ερώτηση: Ποιος είναι ο ρόλος της ηλιοφάνειας στην φυτική παραγωγή;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 27-28): η ηλιακή ακτινοβολία «είναι η πηγή της ζωής στον πλανήτη μας. Προσφέρει τη δυνατότητα για φωτοσύνθεση... δημιουργεί τις κατάλληλες συνθήκες θερμοκρασίας... συμβάλλει αποφασιστικά στην κυκλοφορία του νερού».
Ηλιοφάνεια συγκεκριμένα (σελ. 28): «σημαντική επίδραση στην παραγωγικότητα των φυτών παίζει και η ηλιοφάνεια, δηλ. το ημερήσιο σύνολο των ωρών με ήλιο, στο οποίο τα φυτά μπορούν να φωτοσυνθέτουν. Είναι φανερό ότι σε περιοχές με χαμηλή ηλιοφάνεια... τα φυτά είναι πολύ λιγότερο παραγωγικά, αφού οι συνολικές διαθέσιμες ώρες για φωτοσύνθεση είναι σημαντικά μειωμένες».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ηλιοφάνεια (οι ημερήσιες ώρες με ήλιο) καθορίζει πόσες ώρες μπορούν να φωτοσυνθέτουν τα φυτά· όσο μεγαλύτερη η ηλιοφάνεια μιας περιοχής, τόσο πιο παραγωγικά είναι τα φυτά, ενώ σε περιοχές με χαμηλή ηλιοφάνεια (π.χ. μεγάλα γεωγραφικά πλάτη τον χειμώνα) η παραγωγικότητα μειώνεται σημαντικά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Φυτά μεγάλης και μικρής ημέρας

Ερώτηση: Ποια φυτά καλούνται μεγάλης και ποια μικρής ημέρας; Αναφέρατε πέντε καλλιεργούμενα φυτά από κάθε κατηγορία.

Απάντηση:

Ορισμοί, αυτούσιοι (σελ. 28-29): «Υπάρχουν φυτά που χρειάζονται φωτοπεριόδους μεγαλύτερες από μία ελάχιστη για να ανθίσουν και ονομάζονται φυτά μεγάλης ημέρας. Αντίθετα, τα φυτά που χρειάζονται για να ανθίσουν φωτοπεριόδους μικρότερες από μια μέγιστη αποκαλούνται φυτά μικρής ημέρας».
Παραδείγματα, Πίνακας 1.2 (σελ. 29): μεγάλης ημέρας — «Σιτάρι, κριθάρι, βρώμη, σίκαλη, κουκιά, φακή, μπιζέλια, βίκος, λαθούρι, τριφύλλι, ζαχαρότευτλα, λάχανο, σπανάκι, ραπανάκι». Μικρής ημέρας — «Αραβόσιτος, σόργο, ρύζι, ζαχαροκάλαμο, σόγια, φασόλια, βίγνα, αραχίδα, βαμβάκι, καφεόδενδρο».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Φυτά μεγάλης ημέρας είναι όσα χρειάζονται φωτοπερίοδο μεγαλύτερη από μια ελάχιστη τιμή για να ανθίσουν (π.χ. σιτάρι, κριθάρι, βρώμη, σίκαλη, τριφύλλι), ενώ φυτά μικρής ημέρας χρειάζονται φωτοπερίοδο μικρότερη από μια μέγιστη τιμή (π.χ. αραβόσιτος, ρύζι, σόγια, φασόλια, βαμβάκι).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Θερμόφιλα και ψυχρόφιλα φυτά

Ερώτηση: Ποια καλούνται θερμόφιλα και ποια ψυχρόφιλα φυτά;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 30): «τα καλλιεργούμενα φυτά διακρίνονται σε δύο ομάδες, με βάση τις θερμικές τους απαιτήσεις για ανάπτυξη: αυτά που κατάγονται από τα εύκρατα κλίματα και καλούνται ψυχρόφιλα και αυτά που προέρχονται από τους τροπικούς και καλούνται θερμόφιλα. Στα ψυχρόφιλα φυτά οι ελάχιστες θερμοκρασίες ανάπτυξης είναι 1-5 °C, οι άριστες 15-30 °C και οι ανώτερες 35-40 °C. Στα θερμόφιλα φυτά... οι ελάχιστες θερμοκρασίες ανάπτυξης είναι 10-15 °C, οι άριστες 30-40 °C και οι ανώτερες 45-55 °C».
Παραδείγματα (Πίνακας 1.3, σελ. 31): ψυχρόφιλα — σιτάρι, κριθάρι, βρώμη, σίκαλη, μηδική, μηλιά, αχλαδιά· θερμόφιλα — αραβόσιτος, ρύζι, βαμβάκι, καπνός, τομάτα, εσπεριδοειδή.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ψυχρόφιλα λέγονται τα φυτά που κατάγονται από τα εύκρατα κλίματα, με χαμηλότερες θερμικές απαιτήσεις (ελάχιστη 1-5 °C, άριστη 15-30 °C, ανώτερη 35-40 °C). Θερμόφιλα λέγονται τα φυτά που κατάγονται από τους τροπικούς, με σημαντικά υψηλότερες θερμικές απαιτήσεις (ελάχιστη 10-15 °C, άριστη 30-40 °C, ανώτερη 45-55 °C).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Εαρινοποίηση και επιπτώσεις της

Ερώτηση: Τι είναι η εαρινοποίηση και ποιες οι επιπτώσεις της στην καλλιέργεια των φυτών;

Απάντηση:

Ορισμός, αυτούσιο (σελ. 30): «Τα ψυχρόφιλα φυτά πρέπει να περάσουν μία περίοδο χαμηλών θερμοκρασιών για να μπορέσουν να ανθίσουν. Οι χαμηλές θερμοκρασίες επηρεάζουν άμεσα τον σχηματισμό ανθικών καταβολών στους οφθαλμούς ή απλώς επιταχύνουν την άνθηση». Οι καλύτερες θερμοκρασίες είναι 0-5 °C (ορισμένα είδη έως -5 °C ή 10 °C), με ελάχιστη διάρκεια ψύξης 5-6 εβδομάδες (ορισμένες ποικιλίες ροδάκινων χρειάζονται τουλάχιστον 1100 ώρες κάτω από τους 5 °C).
Επιπτώσεις στην καλλιέργεια, αυτούσιο (σελ. 31): «Εάν σε αυτό το χρονικό διάστημα ανέβουν οι θερμοκρασίες, τότε διακόπτεται η εαρινοποίηση και τα φυτά δεν ανθίζουν». Ποικιλίες με μεγάλες απαιτήσεις σε ψύξη πρέπει να σπέρνονται φθινόπωρο/χειμώνα (όχι άνοιξη, λόγω ανεπαρκούς ψύξης), ενώ ποικιλίες με μικρές απαιτήσεις μπορούν να σπαρθούν και την άνοιξη. Ανάλογη προσοχή απαιτείται και στην επιλογή τοποθεσίας εγκατάστασης καρποφόρων δένδρων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εαρινοποίηση είναι η ανάγκη των ψυχρόφιλων φυτών να περάσουν μια περίοδο χαμηλών θερμοκρασιών (συνήθως 0-5 °C, τουλάχιστον 5-6 εβδομάδες) για να μπορέσουν να ανθίσουν. Αν διακοπεί η ψύξη πρόωρα, τα φυτά δεν ανθίζουν. Οι επιπτώσεις της είναι πρακτικές: ποικιλίες με μεγάλες απαιτήσεις σε ψύξη πρέπει να σπέρνονται το φθινόπωρο/χειμώνα ώστε να εαρινοποιηθούν φυσικά στο χωράφι, ενώ ποικιλίες με μικρές απαιτήσεις μπορούν να σπαρθούν και την άνοιξη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ζημιές στα φυτά από παγετό και από μέτρια ψύξη

Ερώτηση: Πώς προκαλούνται στα φυτά οι ζημιές από παγετό και πώς από μέτρια ψύξη;

Απάντηση:

Παγετός, αυτούσιο (σελ. 31-32): «Όταν η θερμοκρασία του αέρα πέσει αρκετούς βαθμούς κάτω από το μηδέν παγώνει ο χυμός των κυττάρων και των οργάνων των φυτών, με αποτέλεσμα τη μερική ή ολική καταστροφή τους». Δημιουργείται τη νύχτα με ξαστεριά (παγετός ακτινοβολίας) ή με εγκλωβισμό ψυχρού αέρα σε κοιλάδες. Τα θερμόφιλα φυτά «έχουν μηδενική αντοχή και καταστρέφονται ολοσχερώς», ενώ τα ψυχρόφιλα «διαθέτουν κάποια αντοχή» (π.χ. σίκαλη έως -30 °C, σιτάρι έως -21 °C).
Μέτρια ψύξη, αυτούσιο (σελ. 32): «Προκαλούνται μόνον στα θερμόφιλα φυτά εάν αυτά παραμείνουν για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα σε θερμοκρασίες από 0 μέχρι 10 °C. Στην περίπτωση αυτή δεν υπάρχει σχηματισμός πάγου στα φυτικά όργανα, αλλά καθυστέρηση πολλών φυσιολογικών λειτουργιών, με αποτέλεσμα κιτρινίσματα και καθυστέρηση στην ανάπτυξη. Στα πιο ευπαθή φυτά (ρύζι, βαμβάκι, φασόλι) παρατεταμένη παραμονή... μπορεί να προκαλέσει ακόμα και την καταστροφή των φυτών».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο παγετός προκαλεί ζημιά επειδή παγώνει ο χυμός των κυττάρων (θερμοκρασία αρκετούς βαθμούς κάτω από το μηδέν), με μερική ή ολική καταστροφή του φυτού· τα θερμόφιλα καταστρέφονται ολοσχερώς, τα ψυχρόφιλα έχουν κάποια αντοχή. Η μέτρια ψύξη (0-10 °C) προκαλεί ζημιά μόνο στα θερμόφιλα φυτά χωρίς σχηματισμό πάγου, μέσω καθυστέρησης των φυσιολογικών λειτουργιών (κιτρινίσματα, καθυστέρηση ανάπτυξης, σε ευπαθή είδη όπως ρύζι/βαμβάκι/φασόλι ακόμη και καταστροφή).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Αρνητικές επιδράσεις υψηλών θερμοκρασιών

Ερώτηση: Αναφέρατε παραδείγματα αρνητικών επιδράσεων των υψηλών θερμοκρασιών σε καλλιεργούμενα φυτά.

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 32): «Οι υψηλές θερμοκρασίες προκαλούν ορατά συμπτώματα, τα εγκαύματα, αρκετά συνηθισμένα σε κορμούς δένδρων με λεπτό φλοιό. Εάν τα δένδρα έχουν κλαδευτεί αυστηρά και το φύλλωμα δεν επαρκεί για τη σκίαση του κορμού, οι ηλιακές ακτίνες αυξάνουν πολύ τη θερμοκρασία του κορμού και των βραχιόνων και δημιουργούν εγκαύματα, νεκρώνοντας πολλές φορές και εσωτερικούς ιστούς. Έμμεσα, οι υψηλές θερμοκρασίες αυξάνουν τις απώλειες νερού από τα φυτά μέσω διαπνοής και μπορεί να προκαλέσουν προσωρινή μάρανση».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι υψηλές θερμοκρασίες προκαλούν άμεσα εγκαύματα σε κορμούς δένδρων με λεπτό φλοιό (ιδίως αν λείπει η σκίαση από το φύλλωμα λόγω αυστηρού κλαδέματος), νεκρώνοντας εσωτερικούς ιστούς, και έμμεσα αυξάνουν τις απώλειες νερού μέσω διαπνοής, προκαλώντας προσωρινή μάρανση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Περίοδος χωρίς παγετούς

Ερώτηση: Τι ονομάζουμε περίοδο χωρίς παγετούς και ποια η σημασία της για τη γεωργία;

Απάντηση:

Ορισμός, αυτούσιο (σελ. 33): «στις εύκρατες περιοχές - όπου βρίσκεται και η χώρα μας - η περίοδος καλλιέργειας των θερμόφιλων φυτών καθορίζεται από τον τελευταίο παγετό της άνοιξης και τον πρώτο παγετό του φθινοπώρου και ονομάζεται περίοδος χωρίς παγετούς. Συνήθως η περίοδος αυτή περιλαμβάνει μέρος της άνοιξης, το καλοκαίρι και μέρος του φθινοπώρου».
Σημασία, αυτούσιο (σελ. 33): «Για να είναι δυνατή η επιτυχημένη καλλιέργεια κάποιου θερμόφιλου φυτού σε μια περιοχή, θα πρέπει η διάρκεια ζωής του φυτού να είναι μικρότερη από την περίοδο χωρίς παγετούς». Η διάρκειά της ποικίλλει ανά περιοχή (μεγαλύτερη στη νότια/νησιωτική Ελλάδα, μικρότερη προς βορρά/μεγάλα υψόμετρα, Πίνακας 1.4) και καθορίζει ποια θερμόφιλα φυτά μπορούν να καλλιεργηθούν επιτυχώς (π.χ. δεν είναι δυνατή η καλλιέργεια βαμβακιού σε αρκετές περιοχές λόγω μεγάλης διάρκειας ζωής του, ενώ αραβόσιτος/καπνός καλλιεργούνται ευκολότερα).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Περίοδος χωρίς παγετούς είναι το χρονικό διάστημα μεταξύ του τελευταίου παγετού της άνοιξης και του πρώτου παγετού του φθινοπώρου, μέσα στο οποίο μπορούν να καλλιεργηθούν τα θερμόφιλα φυτά. Η σημασία της είναι ότι καθορίζει ποια θερμόφιλα είδη/ποικιλίες μπορούν να καλλιεργηθούν σε μια περιοχή: πρέπει η διάρκεια ζωής του φυτού να είναι μικρότερη από τη διάρκεια της περιόδου αυτής, η οποία διαφέρει σημαντικά ανά περιοχή της χώρας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Χειμωνιάτικα και ανοιξιάτικα φυτά

Ερώτηση: Ποια φυτά ονομάζουμε χειμωνιάτικα και ποια ανοιξιάτικα υπό ελληνικές συνθήκες;

Απάντηση:

Ανοιξιάτικα, αυτούσιο (σελ. 33): τα θερμόφιλα ετήσια φυτά «πρέπει να εγκαθίστανται στον αγρό την άνοιξη και να συγκομίζονται το φθινόπωρο, γι' αυτό καλούνται και ανοιξιάτικα φυτά».
Χειμωνιάτικα, αυτούσιο (σελ. 34): τα ψυχρόφιλα ετήσια φυτά «σπέρνονται κατά το φθινόπωρο ή τις αρχές του χειμώνα και συγκομίζονται κατά το τέλος της άνοιξης ή τις αρχές του καλοκαιριού, γι' αυτό καλούνται φθινοπωρινά ή χειμωνιάτικα φυτά. Με τον τρόπο αυτό περνούν την ψυχρή περίοδο όταν βρίσκονται σε στάδια ανάπτυξης ανθεκτικά στις χαμηλές θερμοκρασίες, ενώ ανθίζουν την άνοιξη όταν έχει περάσει ο κίνδυνος από παγετούς. Οι χαμηλές θερμοκρασίες του χειμώνα τα βοηθούν να εαρινοποιηθούν».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Χειμωνιάτικα (ή φθινοπωρινά) ονομάζονται τα ψυχρόφιλα φυτά που σπέρνονται το φθινόπωρο/αρχές χειμώνα και συγκομίζονται τέλος άνοιξης/αρχές καλοκαιριού — έτσι περνούν τον χειμώνα σε ανθεκτικό στάδιο και εαρινοποιούνται. Ανοιξιάτικα ονομάζονται τα θερμόφιλα φυτά που εγκαθίστανται την άνοιξη και συγκομίζονται το φθινόπωρο, μέσα στην περίοδο χωρίς παγετούς.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Μέσο ετήσιο ύψος βροχής

Ερώτηση: Τι καλείται μέσο ετήσιο ύψος βροχής και πώς προκύπτει σε μια περιοχή;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 36): «Η ποσότητα της βροχής που πέφτει μέσα σε έναν χρόνο σε μία περιοχή καλείται ετήσιο ύψος βροχής. Μετράται με ειδικά όργανα, τα βροχόμετρα, και εκφράζεται σε χιλιοστά. Από μετρήσεις μακράς σειράς ετών προκύπτει το μέσο ετήσιο ύψος βροχής ως μέσος όρος των ετήσιων δεδομένων. Στη χώρα μας, οι τιμές του κυμαίνονται από 350 χιλ. (Κυκλάδες) μέχρι 1600 χιλ. (στη δυτική Ελλάδα και τους ορεινούς όγκους)».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μέσο ετήσιο ύψος βροχής είναι ο μέσος όρος του ετήσιου ύψους βροχής (ποσότητα βροχής σε χιλιοστά, μετρημένη με βροχόμετρα) μιας περιοχής, υπολογισμένος από μετρήσεις μακράς σειράς ετών. Στην Ελλάδα κυμαίνεται από 350 χιλ. (Κυκλάδες) έως 1600 χιλ. (δυτική Ελλάδα, ορεινοί όγκοι).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Μεταβολή απαιτήσεων νερού κατά την καλλιεργητική περίοδο

Ερώτηση: Πώς μεταβάλλονται οι απαιτήσεις των καλλιεργειών σε νερό κατά την καλλιεργητική περίοδο;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 37): «Τα φυτά χάνουν ελάχιστο νερό όταν είναι μικρά και έχουν αναπτύξει λίγο φύλλωμα, ενώ οι απώλειες, και φυσικά οι απαιτήσεις τους, αυξάνονται όσο αυτά μεγαλώνουν».
Κρίσιμα στάδια, αυτούσιο (σελ. 37): «Έλλειψη νερού σε ορισμένα κρίσιμα στάδια της ζωής τους έχει ως αποτέλεσμα μεγάλες μειώσεις στην παραγωγή. Τέτοια κρίσιμα στάδια, στα περισσότερα φυτά, είναι εκείνα όπου σχηματίζονται οι καταβολές των ανθέων και η περίοδος της άνθησης. Εάν στα στάδια αυτά λείψει το νερό, τότε σχηματίζεται μικρότερος αριθμός καρπών ανά φυτό».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι απαιτήσεις σε νερό αυξάνονται προοδευτικά όσο μεγαλώνει το φυτό και αναπτύσσει περισσότερο φύλλωμα (μικρές απαιτήσεις στα πρώτα στάδια, μεγαλύτερες αργότερα). Υπάρχουν όμως κρίσιμα στάδια —κυρίως ο σχηματισμός ανθικών καταβολών και η άνθηση— όπου η έλλειψη νερού προκαλεί μεγάλες μειώσεις στην παραγωγή (λιγότεροι καρποί), χωρίς η ζημιά αυτή να αναπληρώνεται από μεταγενέστερες βροχοπτώσεις.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Αρνητικές επιδράσεις βροχοπτώσεων στη φυτική παραγωγή

Ερώτηση: Αναφέρατε παραδείγματα στα οποία οι βροχοπτώσεις έχουν αρνητικές επιδράσεις στη φυτική παραγωγή.

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 37): «οι βροχές προκαλούν ζημιές όταν οι καρποί ωριμάζουν, καθυστερώντας την ωρίμανση, δυσκολεύοντας τη συγκομιδή ή υποβαθμίζοντας την ποιότητα των προϊόντων. Βροχές κατά την άνθηση και την επικονίαση δυσκολεύουν τη γονιμοποίηση σε όλα σχεδόν τα φυτά, ενώ δυσκολεύουν το φύτρωμα αν πέσουν μετά τη σπορά γιατί δημιουργούν μια συμπαγή κρούστα στην επιφάνεια του εδάφους. Βροχές πριν από την προετοιμασία του αγρού για σπορά λασπώνουν το έδαφος, παρεμποδίζουν τη χρήση καλλιεργητικών μηχανημάτων... Τέλος, ανεπιθύμητες είναι οι βροχοπτώσεις ακόμα και μετά τη συγκομιδή για ορισμένες καλλιέργειες, όπως π.χ. για τα καπνά, τα σανοδοτικά φυτά ή τη σταφίδα κατά τη φάση της φυσικής αποξήρανσής τους στον ήλιο».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι βροχοπτώσεις έχουν αρνητικές επιδράσεις: κατά την ωρίμανση καθυστερούν την ωρίμανση, δυσκολεύουν τη συγκομιδή και υποβαθμίζουν την ποιότητα· κατά την άνθηση/επικονίαση δυσκολεύουν τη γονιμοποίηση· μετά τη σπορά δυσκολεύουν το φύτρωμα (κρούστα εδάφους)· πριν τη σπορά λασπώνουν το έδαφος και καθυστερούν την καλλιέργεια· και μετά τη συγκομιδή βλάπτουν προϊόντα υπό φυσική αποξήρανση (καπνά, σανοδοτικά, σταφίδα).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Εποχές οικονομικά συμφέρουσων ξηρικών καλλιεργειών

Ερώτηση: Σε ποιες εποχές του έτους είναι οικονομικά συμφέρουσες οι ξηρικές καλλιέργειες στις ελληνικές κλιματικές συνθήκες;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 37): «σε περιοχές όπως η χώρα μας όπου οι βροχές πέφτουν κυρίως τον χειμώνα, είναι δυνατή η αποδοτική καλλιέργεια χειμωνιάτικων φυτών, αφού οι χρονικές απαιτήσεις τους σε νερό σχεδόν συμπίπτουν με την κατανομή των βροχών. Αντίθετα, τα ανοιξιάτικα φυτά μπορούν να καλλιεργούνται ως ξηρικά και να δίνουν ικανοποιητικές αποδόσεις μόνο σε περιοχές όπου οι βροχοπτώσεις είναι κυρίως συγκεντρωμένες το καλοκαίρι. Επειδή στην Ελλάδα το καλοκαίρι είναι ξηρό, προκύπτει ότι μια επικερδής καλλιέργεια ανοιξιάτικων φυτών στη χώρα μας είναι δυνατή, μόνο εφ' όσον χορηγείται συμπληρωματικά νερό με πότισμα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην Ελλάδα, όπου οι βροχές πέφτουν κυρίως τον χειμώνα, οι ξηρικές (χωρίς άρδευση) καλλιέργειες είναι οικονομικά συμφέρουσες μόνο για τα χειμωνιάτικα φυτά, αφού οι ανάγκες τους σε νερό συμπίπτουν με την περίοδο των βροχών. Τα ανοιξιάτικα φυτά δεν μπορούν να καλλιεργηθούν αποδοτικά ως ξηρικά στην Ελλάδα, αφού το καλοκαίρι είναι ξηρό, και χρειάζονται συμπληρωματική άρδευση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κύριες απώλειες μιας βροχόπτωσης

Ερώτηση: Ποιες είναι οι κύριες απώλειες μιας βροχόπτωσης;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 36): «Την υγρή περίοδο οι βροχοπτώσεις ξεπερνούν τις απώλειες νερού με εξάτμιση από το έδαφος και διαπνοή από τα φυτά και το νερό που περισσεύει αποθηκεύεται στο έδαφος». Επίσης, ταχεία τήξη χιονιού «μπορεί να προκαλέσει πλημμύρες ή μεγάλες απώλειες από επιφανειακή απορροή» (σελ. 39, για το χιόνι, αλλά ο μηχανισμός ισχύει γενικά).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κύριες απώλειες μιας βροχόπτωσης είναι η εξάτμιση νερού από το έδαφος, η διαπνοή από τα φυτά και η επιφανειακή απορροή (ιδίως σε περίπτωση ταχείας/έντονης πτώσης νερού).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επίδραση χιονιού στα καλλιεργούμενα φυτά

Ερώτηση: Πώς επιδρά το χιόνι στα καλλιεργούμενα φυτά;

Απάντηση:

Ως πηγή νερού, αυτούσιο (σελ. 38-39): «Το χιόνι αποτελεί αξιόλογη πηγή νερού για το έδαφος. Υπολογίζεται ότι χιονοκάλυψη πάχους 10 εκ. αντιστοιχεί με 10 χιλ. βροχόπτωσης». Ταχεία τήξη «μπορεί να προκαλέσει πλημμύρες ή μεγάλες απώλειες από επιφανειακή απορροή».
Θερμομονωτική δράση, αυτούσιο (σελ. 39): «το χιόνι δρα ευεργετικά στα ψυχρόφιλα φυτά επειδή έχει σημαντικές θερμομονωτικές ιδιότητες... προστατεύει τα φυτά που καλύπτει από τον παγετό και διατηρεί τη θερμοκρασία του εδάφους αρκετούς βαθμούς υψηλότερη... Αντίθετα, στα θερμόφιλα φυτά η επαφή με το χιόνι προκαλεί βλάβες από μέτρια ψύξη».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το χιόνι αποτελεί πηγή νερού για το έδαφος (10 εκ. χιόνι ≈ 10 χιλ. βροχής, με κίνδυνο πλημμύρας/απορροής σε ταχεία τήξη) και έχει θερμομονωτική δράση: προστατεύει τα ψυχρόφιλα φυτά από τον παγετό διατηρώντας υψηλότερη θερμοκρασία εδάφους, ενώ στα θερμόφιλα φυτά η επαφή με το χιόνι προκαλεί βλάβες από μέτρια ψύξη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Διάκριση φυτών ανάλογα με τις απαιτήσεις τους σε νερό

Ερώτηση: Πώς διακρίνονται τα φυτά ανάλογα με τις απαιτήσεις τους σε νερό;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 39-40): «Ανάλογα με τις απαιτήσεις τους σε νερό, τα φυτά διακρίνονται σε: α) υγρόφυτα που διαβιώνουν σε υγρότοπους ή αναπτύσσονται και υπό κατάκλυση σε ορισμένες φάσεις της ζωής τους. Από τα καλλιεργούμενα είδη, εδώ ανήκει το ρύζι, β) μεσόφυτα που έχουν μέσες έως μεγάλες απαιτήσεις σε νερό. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν τα περισσότερα από τα καλλιεργούμενα φυτικά είδη και γ) ξηρόφυτα με μικρές απαιτήσεις σε νερό και δυνατότητα ανάπτυξης σε ξηρά περιβάλλοντα. Εδώ ανήκουν αρκετές ποικιλίες ελιάς και ορισμένες ποικιλίες σόργου και κεχριού».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα φυτά διακρίνονται σε υγρόφυτα (μεγάλες απαιτήσεις, διαβιώνουν σε υγρότοπους/κατάκλυση, π.χ. ρύζι), μεσόφυτα (μέσες έως μεγάλες απαιτήσεις — τα περισσότερα καλλιεργούμενα είδη) και ξηρόφυτα (μικρές απαιτήσεις, αναπτύσσονται σε ξηρά περιβάλλοντα, π.χ. ελιά, ορισμένες ποικιλίες σόργου/κεχριού).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κατηγορίες ανόργανων τεμαχιδίων και μηχανική σύσταση εδάφους

Ερώτηση: Ποιες είναι οι βασικές κατηγορίες των ανόργανων τεμαχιδίων του εδάφους και πώς χαρακτηρίζονται τα εδάφη από πλευράς μηχανικής σύστασης;

Απάντηση:

Κατηγορίες, αυτούσιο (σελ. 41): «άμμος με διάμετρο από 2 - 0,02 χιλ., ιλύς με διάμετρο από 0,02 - 0,002 χιλ., άργιλος με διάμετρο μικρότερη από 0,002 χιλ. Η εκατοστιαία αναλογία των παραπάνω κατηγοριών σε ένα έδαφος ονομάζεται μηχανική σύσταση του εδάφους».
Χαρακτηρισμός, αυτούσιο (σελ. 41): «τα εδάφη ονομάζονται χονδρόκοκκα ή ελαφρά όταν περιέχουν σε μεγάλη αναλογία άμμο, λεπτόκοκκα ή βαριά όταν επικρατεί η άργιλος και μέσης σύστασης ή πηλώδη όταν οι τρεις κατηγορίες βρίσκονται σε περίπου ίσες αναλογίες».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι βασικές κατηγορίες ανόργανων τεμαχιδίων είναι η άμμος (2-0,02 χιλ.), η ιλύς (0,02-0,002 χιλ.) και η άργιλος (<0,002 χιλ.)· η εκατοστιαία αναλογία τους δίνει τη μηχανική σύσταση του εδάφους. Τα εδάφη χαρακτηρίζονται χονδρόκοκκα/ελαφρά (πολλή άμμο), λεπτόκοκκα/βαριά (πολλή άργιλο) ή μέσης σύστασης/πηλώδη (περίπου ίσες αναλογίες).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Παράγοντες σχηματισμού συσσωματωμάτων στο έδαφος

Ερώτηση: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν τη δυνατότητα σχηματισμού συσσωματωμάτων σε ένα έδαφος;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 41): «Η δυνατότητα για σχηματισμό συσσωματωμάτων εξαρτάται από τη μηχανική σύσταση του εδάφους (π.χ. η άργιλος σχηματίζει ευκολότερα συσσωματώματα από την άμμο), αλλά και από την ύπαρξη ουσιών που συγκολλούν τα εδαφικά τεμαχίδια μεταξύ τους».
Επιπλέον (σελ. 43): η παρουσία οργανικής ύλης αυξάνει σημαντικά το πορώδες (π.χ. +7% σε αργιλώδες έδαφος) «επειδή η οργανική ύλη δρα ως συγκολλητική ουσία και αυξάνει την παραγωγή συσσωματωμάτων», ενώ τα συσσωματώματα «διαλύονται εύκολα όταν λείπει η οργανική ύλη, καθώς και σε εδάφη που καλλιεργούνται συχνά με οργώματα και σκαλίσματα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τη δυνατότητα σχηματισμού συσσωματωμάτων επηρεάζουν η μηχανική σύσταση του εδάφους (η άργιλος σχηματίζει ευκολότερα συσσωματώματα από την άμμο) και η ύπαρξη συγκολλητικών ουσιών, κυρίως η οργανική ύλη· αντίθετα, συχνά οργώματα/σκαλίσματα και έλλειψη οργανικής ύλης διαλύουν εύκολα τα συσσωματώματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Σημασία μηχανικής σύστασης και δομής του εδάφους

Ερώτηση: Ποια η βασική σημασία της μηχανικής σύστασης και της δομής του εδάφους στην ανάπτυξη των φυτών;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 41-42): «Τόσο η μηχανική σύσταση όσο και η δομή, επηρεάζουν δύο βασικά χαρακτηριστικά του εδάφους, που επιδρούν καθοριστικά στην ανάπτυξη των φυτών, τις ικανότητες αερισμού και συγκράτησης νερού στο έδαφος». Αυτά εξαρτώνται από τη διάμετρο των εδαφικών πόρων: μεγάλοι πόροι → καλύτερος αερισμός, ευκολότερη διείσδυση ριζών· μικροί πόροι → περισσότερο νερό, δυσκολότερη δίοδος ριζών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η μηχανική σύσταση και η δομή του εδάφους καθορίζουν τον αερισμό και την ικανότητα συγκράτησης νερού, δύο χαρακτηριστικά που επιδρούν καθοριστικά στην ανάπτυξη των φυτών (οξυγόνωση/απορρόφηση νερού από τις ρίζες, δυνατότητα διείσδυσης του ριζικού συστήματος).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Αερισμός και συγκράτηση νερού σε εδάφη διαφορετικής μηχανικής σύστασης

Ερώτηση: Πώς μεταβάλλεται η ικανότητα αερισμού και συγκράτησης νερού σε εδάφη διαφορετικής μηχανικής σύστασης;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 42-43): «τα αμμώδη εδάφη συγκρατούν λιγότερο νερό, αλλά εξασφαλίζουν καλύτερο αερισμό των ριζών, ενώ τα αργιλώδη εδάφη αερίζονται χειρότερα αλλά συγκρατούν μεγαλύτερες ποσότητες νερού. Τα πηλώδη εδάφη παρουσιάζουν ενδιάμεσες ιδιότητες». Αυτό οφείλεται στο ότι στα αμμώδη επικρατούν πόροι μεγάλης διαμέτρου (νερό στραγγίζει εύκολα, καλός αερισμός) ενώ στα αργιλώδη πόροι μικρής διαμέτρου (νερό συγκρατείται, ατελής αερισμός).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα αμμώδη εδάφη (πόροι μεγάλης διαμέτρου) έχουν καλύτερο αερισμό αλλά συγκρατούν λιγότερο νερό· τα αργιλώδη εδάφη (πόροι μικρής διαμέτρου) αερίζονται χειρότερα αλλά συγκρατούν περισσότερο νερό· τα πηλώδη έχουν ενδιάμεσες ιδιότητες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Συγκράτηση θρεπτικών στοιχείων σε εδάφη διαφορετικής μηχανικής σύστασης

Ερώτηση: Πώς μεταβάλλεται η ικανότητα συγκράτησης θρεπτικών στοιχείων σε εδάφη διαφορετικής μηχανικής σύστασης;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 43): τα θρεπτικά στοιχεία βρίσκονται «απορροφημένα ως κατιόντα στις επιφάνειες των εδαφικών τεμαχιδίων, τα οποία έχουν αρνητικά φορτία. Από το τελευταίο συνάγεται ότι, όσο μεγαλύτερες είναι οι επιφάνειες των τεμαχιδίων, τόσο μεγαλύτερη είναι και η περιεκτικότητα του εδάφους σε στοιχεία που βρίσκονται με μορφή κατιόντων... Επειδή οι διαθέσιμες επιφάνειες αυξάνονται σημαντικά όσο πιο λεπτόκοκκο είναι το έδαφος, προκύπτει ότι τα παραπάνω στοιχεία βρίσκονται σε χαμηλές περιεκτικότητες στα αμμώδη εδάφη, αλλά αυξάνονται σημαντικά όσο προχωράμε προς τα αργιλώδη».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ικανότητα συγκράτησης θρεπτικών στοιχείων (κατιόντων όπως κάλιο, νάτριο, ασβέστιο, μαγνήσιο) εξαρτάται από τη συνολική επιφάνεια των εδαφικών τεμαχιδίων: τα λεπτόκοκκα/αργιλώδη εδάφη έχουν πολύ μεγαλύτερη επιφάνεια και συγκρατούν περισσότερα θρεπτικά στοιχεία, ενώ τα αμμώδη εδάφη έχουν μικρότερη επιφάνεια και χαμηλότερη περιεκτικότητα σε αυτά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Αντίδραση εδάφους και ταξινόμηση κατά αντίδραση

Ερώτηση: Τι καλείται αντίδραση ενός εδάφους και πώς ταξινομούνται τα εδάφη ανάλογα με την αντίδρασή τους;

Απάντηση:

Ορισμός, αυτούσιο (σελ. 44): «Με τον όρο αντίδραση εννοούμε το πόσο όξινο ή αλκαλικό είναι ένα έδαφος. Αυτό καθορίζεται από την αναλογία συγκεντρώσεων ιόντων υδρογόνου (Η⁺) και υδροξυλίου (ΟΗ⁻)... εκφράζεται με την κλίμακα του pH. Η κλίμακα βαθμολογείται από 0 έως 14».
Ταξινόμηση, αυτούσιο (σελ. 44): «Όσο το pH πλησιάζει προς το 0 επικρατούν τα Η⁺ και η αντίδραση είναι όξινη, ενώ όσο πλησιάζει προς το 14 επικρατούν τα ΟΗ⁻ και η αντίδραση είναι αλκαλική. Στο 7, οι συγκεντρώσεις Η⁺ και ΟΗ⁻ είναι ίσες και η αντίδραση ουδέτερη. Επομένως σε τιμές κάτω του 7 οι αντιδράσεις είναι όξινες και πάνω από το 7 αλκαλικές».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αντίδραση ενός εδάφους καλείται το πόσο όξινο ή αλκαλικό είναι, εκφρασμένο με την κλίμακα pH (0-14). Τα εδάφη ταξινομούνται σε όξινα (pH<7), ουδέτερα (pH=7) και αλκαλικά (pH>7).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Φυτά σε εδάφη με pH μικρότερο του 6

Ερώτηση: Αναφέρατε φυτά που αναπτύσσονται σε εδάφη με pH μικρότερο του 6.

Απάντηση:

Ο Πίνακας 1.7 (σελ. 45) δίνει τις τιμές pH στις οποίες αναπτύσσονται καλύτερα διάφορα καλλιεργούμενα φυτά, με τη μορφή οριζόντιων μπαρών εύρους pH ανά φυτό. Επαληθεύτηκε με render της σελίδας ως εικόνα (150-300dpi): από τα ~28 φυτά της λίστας, μόνο 5 έχουν τυπωμένη ορατή μπάρα σε αυτή την έκδοση — Μηδική (~5,8-7,3), Μηλιά (~5,5-6,8), Αραβόσιτος (~5,5-6,7), Γλυκοπατάτα (~4,5-6) και Καμέλια (~4,5-5,8).
⚠️ Σημείωση τυπογραφικού κενού: τα υπόλοιπα φυτά της λίστας (π.χ. Αζαλέα, Ροδόδενδρο, Γαρδένια — γνωστά ως φυτά όξινου εδάφους) εμφανίζονται στη λίστα του πίνακα ΧΩΡΙΣ τυπωμένη μπάρα pH σε αυτή την έκδοση/σάρωση του PDF, οπότε δεν μπορεί να τεκμηριωθεί το εύρος τους από το συγκεκριμένο αντίτυπο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Από τα φυτά του Πίνακα 1.7 με ορατό εύρος pH στο συγκεκριμένο αντίτυπο, αναπτύσσονται σε εδάφη με pH μικρότερο του 6 κυρίως η Γλυκοπατάτα (περίπου 4,5-6) και η Καμέλια (περίπου 4,5-5,8). Για τα υπόλοιπα φυτά της λίστας του πίνακα (π.χ. Αζαλέα, Ροδόδενδρο, Γαρδένια) η μπάρα pH δεν είναι τυπωμένη σε αυτή την έκδοση του βιβλίου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο Πίνακας 1.7 (σελ. 45) είναι γραφικός, με μπάρες εύρους pH· επαληθεύτηκε με render εικόνας ότι οι περισσότερες μπάρες λείπουν από την εκτύπωση — δεν είναι σφάλμα εξαγωγής κειμένου.

Οργανική ύλη του εδάφους

Ερώτηση: Τι καλείται οργανική ύλη του εδάφους;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 46): «το έδαφος περιέχει... συστατικά οργανικής προέλευσης... Τα οργανικής προέλευσης υλικά προέρχονται από αποσύνθεση ζωντανών οργανισμών, φυτικών και ζωικών, όπως π.χ. λείψανα φύλλων, ριζών, στελεχών, ζώων, μικροβίων κτλ. Τα υλικά αυτά, τα οποία βρίσκονται σε διάφορα στάδια αποσύνθεσης, αποτελούν την οργανική ύλη του εδάφους».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οργανική ύλη του εδάφους καλούνται τα υλικά που προέρχονται από την αποσύνθεση φυτικών και ζωικών οργανισμών (λείψανα φύλλων, ριζών, στελεχών, ζώων, μικροβίων), σε διάφορα στάδια αποσύνθεσης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επιδράσεις της οργανικής ύλης στη φυτική παραγωγή

Ερώτηση: Ποιες είναι οι επιδράσεις της οργανικής ύλης στη φυτική παραγωγή;

Απάντηση:

Αυτούσιο, τρεις επιδράσεις (σελ. 46): «Η οργανική ύλη είναι πολύτιμο συστατικό του εδάφους, διότι: α) βελτιώνει την εδαφική δομή δρώντας ως συγκολλητική ουσία των ανόργανων τεμαχιδίων, β) είναι πηγή ανόργανων θρεπτικών συστατικών, όπως του αζώτου και του φωσφόρου, τα οποία αποδίδει στο έδαφος μετά την αποσύνθεσή της, γ) συγκρατεί μεγάλες ποσότητες νερού, οι οποίες μπορεί να απορροφηθούν από τις ρίζες των φυτών».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η οργανική ύλη βελτιώνει την εδαφική δομή (συγκολλητική ουσία), αποτελεί πηγή ανόργανων θρεπτικών στοιχείων (άζωτο, φώσφορος) που αποδίδονται στο έδαφος μετά την αποσύνθεσή της, και συγκρατεί μεγάλες ποσότητες νερού διαθέσιμες στις ρίζες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Μικροοργανισμοί του εδάφους και δράσεις τους

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τους μικροοργανισμούς του εδάφους; Αναφέρατε ορισμένες από τις δράσεις τους.

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 46): «Υπολογίζεται ότι σε ένα στρέμμα γεωργικού εδάφους βάθους 30 εκ. περιέχονται περίπου 675 κιλά ζωντανών οργανισμών... Γι' αυτό πολλοί ονομάζουν το έδαφος, «ζωντανό έδαφος». Οι ζωντανοί οργανισμοί είναι βακτήρια, μύκητες, ακτινομύκητες, πρωτόζωα, φύκη, λειχήνες, έντομα, νηματώδεις και γαιοσκώληκες».
Δράσεις, αυτούσιο (σελ. 46): «τα βακτήρια, οι μύκητες και οι ακτινομύκητες διασπούν την οργανική ουσία, απελευθερώνουν ανόργανα συστατικά... Ορισμένα βακτήρια που συμβιώνουν στις ρίζες των ψυχανθών δεσμεύουν απ' ευθείας άζωτο από την ατμόσφαιρα. Τα φύκη και οι λειχήνες συμβάλλουν στην εξέλιξη των εδαφών. Οι γαιοσκώληκες με τις στοές που ανοίγουν και τα εκκρίματά τους βελτιώνουν τον αερισμό και τη δομή του εδάφους. Εκτός όμως από τις θετικές επιδράσεις... πολλά είδη βακτηρίων, μυκήτων, εντόμων και νηματωδών προκαλούν ασθένειες και βλάβες στα φυτά».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το έδαφος περιέχει πλήθος μικροοργανισμών (βακτήρια, μύκητες, ακτινομύκητες, πρωτόζωα, φύκη, λειχήνες, έντομα, νηματώδεις, γαιοσκώληκες — περίπου 675 κιλά ανά στρέμμα σε βάθος 30 εκ.). Δράσεις τους: αποσύνθεση οργανικής ύλης και απελευθέρωση θρεπτικών, δέσμευση ατμοσφαιρικού αζώτου (ψυχανθή), βελτίωση αερισμού/δομής (γαιοσκώληκες)· ορισμένα όμως προκαλούν ασθένειες στα φυτά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Βασικές κατηγορίες εδαφών στην επιφάνεια της γης

Ερώτηση: Ποιες είναι οι βασικές κατηγορίες εδαφών που βρίσκουμε στην επιφάνεια της γης;

Απάντηση:

Με βάση τη μηχανική σύσταση (§1.3.2.1, σελ. 41): χονδρόκοκκα/ελαφρά (πολλή άμμο), λεπτόκοκκα/βαριά (πολλή άργιλο) και μέσης σύστασης/πηλώδη (ισορροπημένη αναλογία άμμου-ιλύος-αργίλου).
Με βάση την αντίδραση (pH, §1.3.2.2, σελ. 44): όξινα (pH<7), ουδέτερα (pH=7) και αλκαλικά (pH>7).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι βασικές κατηγορίες εδαφών, όπως προκύπτουν από τα κριτήρια του κεφαλαίου, είναι: με βάση τη μηχανική σύσταση — χονδρόκοκκα/ελαφρά (αμμώδη), λεπτόκοκκα/βαριά (αργιλώδη) και μέσης σύστασης/πηλώδη· με βάση την αντίδραση (pH) — όξινα, ουδέτερα και αλκαλικά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ορισμός κλίματος και μεταβλητές που το καθορίζουν

Ερώτηση: Τι καλείται κλίμα και από ποιες μεταβλητές καθορίζεται;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 47): «Κλίμα είναι το σύνολο των μετεωρολογικών φαινομένων που χαρακτηρίζουν τη μέση κατάσταση της ατμόσφαιρας σε μια περιοχή. Το κλίμα καθορίζεται από τις μέσες τιμές των διάφορων μετεωρολογικών μεταβλητών, που καταγράφονται σε ειδικούς σταθμούς (μετεωρολογικούς σταθμούς) επί μακρά σειρά ετών. Οι μεταβλητές που συνήθως χρησιμοποιούνται για την εκτίμηση ενός κλίματος είναι η θερμοκρασία και η σχετική υγρασία του αέρα, η ηλιακή ακτινοβολία, η ατμοσφαιρική πίεση, η βροχή, το χιόνι, το χαλάζι, η δροσιά, η πάχνη και οι άνεμοι».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κλίμα καλείται το σύνολο των μετεωρολογικών φαινομένων που χαρακτηρίζουν τη μέση κατάσταση της ατμόσφαιρας μιας περιοχής, με βάση μακροχρόνιες μετρήσεις σε μετεωρολογικούς σταθμούς. Καθορίζεται από μεταβλητές όπως θερμοκρασία, σχετική υγρασία, ηλιακή ακτινοβολία, ατμοσφαιρική πίεση, βροχή, χιόνι, χαλάζι, δροσιά, πάχνη και άνεμοι.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Παράγοντες που καθορίζουν το γεωργικό κλίμα μιας περιοχής

Ερώτηση: Ποιοι παράγοντες καθορίζουν το γεωργικό κλίμα μιας περιοχής;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 47-48): «Γεωργικό κλίμα είναι το κλίμα μιας περιοχής σε σχέση με τα κύρια είδη των φυτών που καλλιεργούνται και τις εφαρμοζόμενες καλλιεργητικές τεχνικές στην περιοχή (π.χ. εποχή και χρόνος σποράς, εποχή συγκομιδής, εφαρμογή άρδευσης ή όχι)». Παράδειγμα: οι ζώνες καλλιεργειών στις ΗΠΑ (βαμβάκι, αραβόσιτος, χειμωνιάτικο/ανοιξιάτικο σιτάρι κ.λπ.).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το γεωργικό κλίμα μιας περιοχής καθορίζεται από το κλίμα της περιοχής σε συνδυασμό με τα κύρια είδη φυτών που καλλιεργούνται εκεί και τις εφαρμοζόμενες καλλιεργητικές τεχνικές (εποχή/χρόνος σποράς, εποχή συγκομιδής, εφαρμογή ή όχι άρδευσης).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Παράγοντες διευκόλυνσης εισαγωγής νέας καλλιέργειας

Ερώτηση: Με ποιους τρόπους διευκολύνεται η εισαγωγή μιας νέας καλλιέργειας σε μια περιοχή;

Απάντηση:

Βιολογικός παράγοντας, αυτούσιο (σελ. 49): «η εξάπλωση των καλλιεργούμενων φυτών... μπορεί να συντελεσθεί ταχύτατα. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα όταν το γεωργικό κλίμα του κέντρου καταγωγής έχει πολλές ομοιότητες με εκείνο της νέας περιοχής καλλιέργειας».
Οικονομικοί/κοινωνικοί/πολιτιστικοί παράγοντες, αυτούσιο (σελ. 49): «η επιτυχής εισαγωγή και επέκταση μιας νέας καλλιέργειας καθορίζεται και από οικονομικούς, κοινωνικούς και πολιτιστικούς παράγοντες. Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε... την ύπαρξη ή απουσία φθηνού εργατικού δυναμικού, την απόσταση από τις αγορές και τις δυνατότητες μεταφοράς... τις ειδικές προτιμήσεις κατοίκων... που ξεκινούν από τις παραδόσεις και την πολιτιστική τους ιστορία» (παράδειγμα: το ρύζι στην Άπω Ανατολή, που δεν υποκαθίσταται από το σιτάρι).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η εισαγωγή νέας καλλιέργειας διευκολύνεται όταν το γεωργικό κλίμα του κέντρου καταγωγής του φυτού μοιάζει με εκείνο της νέας περιοχής, και εξαρτάται επίσης από οικονομικούς (κόστος εργατικού δυναμικού, απόσταση από αγορές/μεταφορά, ζήτηση, κέρδος), κοινωνικούς και πολιτιστικούς παράγοντες (παραδόσεις, προτιμήσεις κατοίκων).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Μεγάλες κλιματικές περιοχές της Ελλάδας

Ερώτηση: Ποιες είναι οι μεγάλες κλιματικές περιοχές της Ελλάδας;

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 53): «το κλίμα της Ελλάδας ανήκει στον Μεσογειακό τύπο. Εν τούτοις, υπάρχουν σημαντικές διαβαθμίσεις. Διακρίνονται τέσσερις μεγάλες κλιματικές περιοχές: η ορεινή, η δυτική, η βορειοανατολική και η νοτιοανατολική».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι τέσσερις μεγάλες κλιματικές περιοχές της Ελλάδας είναι η ορεινή, η δυτική, η βορειοανατολική και η νοτιοανατολική· συνολικά, το κλίμα της Ελλάδας ανήκει στον Μεσογειακό τύπο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κλιματική διαφορά δυτικής και νοτιοανατολικής περιοχής

Ερώτηση: Πώς ξεχωρίζει κλιματικά η δυτική από τη νοτιοανατολική περιοχή της Ελλάδας;

Απάντηση:

Δυτική, αυτούσιο (σελ. 53-54): «Οι θερμοκρασίες είναι ήπιες τον χειμώνα και μέτρια υψηλές το καλοκαίρι. Η περιοχή χαρακτηρίζεται από μεγάλα ύψη βροχής (800-1200 χιλ.) τα οποία συγκεντρώνονται κυρίως τον χειμώνα».
Νοτιοανατολική, αυτούσιο (σελ. 54): «Ο χειμώνας γενικά είναι ψυχρότερος από της δυτικής περιοχής λόγω της έκθεσης στους βόρειους ανέμους, ενώ το καλοκαίρι είναι θερμό. Χαρακτηρίζεται από το χαμηλότερο ετήσιο ύψος βροχής (350-500 χιλ.), το οποίο πέφτει κυρίως τον χειμώνα. Τα καλοκαίρια είναι σχεδόν εντελώς ξηρά».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η δυτική περιοχή έχει ήπιο χειμώνα, μέτρια υψηλό καλοκαίρι και πολύ μεγάλο ύψος βροχής (800-1200 χιλ.), ενώ η νοτιοανατολική περιοχή έχει ψυχρότερο χειμώνα (έκθεση σε βόρειους ανέμους), θερμό, σχεδόν εντελώς ξηρό καλοκαίρι και πολύ χαμηλότερο ύψος βροχής (350-500 χιλ.).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ταξινόμηση κλίματος Ελλάδας με γεωργικά κριτήρια

Ερώτηση: Πώς ταξινομείται το κλίμα της Ελλάδας με γεωργικά κριτήρια;

Απάντηση:

Τελική ταξινόμηση κατά Παπαδάκη, αυτούσιο (σελ. 57-58): «1. Μεσογειακό υποτροπικό — Περιλαμβάνει τη δυτική περιοχή, τη νησιώτικη χώρα, τα παράλια της Πελοποννήσου και της Κρήτης και την Αττική. Είναι κατάλληλο για την καλλιέργεια θερμόφιλων φυτών (εσπεριδοειδή, ελιά, συκιά, ανοιξιάτικα κηπευτικά και ανθοκομικά φυτά). 2. Μεσογειακό ηπειρωτικό — Περιλαμβάνει την ορεινή και βορειοανατολική περιοχή... Ευνοεί τις μεγάλες καλλιέργειες (ψυχρόφιλα και θερμόφιλα φυτά) και τα φυλλοβόλα δένδρα. 3. Μεσογειακό εύκρατο — Παρατηρείται σε ορισμένους, ορεινούς κυρίως, θυλάκους. Είναι πιο ήπιο από το προηγούμενο και δέχεται τις ίδιες περίπου καλλιέργειες».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με γεωργικά κριτήρια (κατά τον ακαδημαϊκό Ι. Παπαδάκη) το κλίμα της Ελλάδας ταξινομείται σε: μεσογειακό υποτροπικό (δυτική/νησιωτική χώρα, Αττική — κατάλληλο για θερμόφιλα φυτά όπως εσπεριδοειδή, ελιά, συκιά), μεσογειακό ηπειρωτικό (ορεινή/βορειοανατολική περιοχή — ψυχρόφιλα και θερμόφιλα φυτά, φυλλοβόλα δένδρα) και μεσογειακό εύκρατο (ορεινοί θύλακες, πιο ήπιο, ίδιες περίπου καλλιέργειες με το ηπειρωτικό).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Προηγούμενο Στοιχείο

Επιστροφή στην Ενότητα

Επόμενο Στοιχείο