Λύσεις κεφ. 6 (σελ. 19-77) – ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις κεφ. 6
Δέκα αναλυτικές λύσεις πάνω στα αποσπάσματα-κλειδιά του κεφαλαίου 6 — από τι εξαρτάται η επιλογή του τρόπου συντήρησης, ο πάπυρος και η περγαμηνή, η κατασκευή του χειροποίητου χαρτιού με τις υδάτινες γραμμές και τις ραβδώσεις, η κυτταρίνη με τα τέσσερα υδροξύλια και οι λιγνίνες, οι τρεις κατηγορίες μελανιών, οι τέσσερις κατηγορίες παραγόντων φθοράς, η οξύτητα ως βασική αιτία, ο φωτισμός με τη φωτόλυση και τη φωτοξείδωση, η σχετική υγρασία με τις πηγές και τις ακραίες τιμές της, και τα δώδεκα βήματα της συντήρησης με τις προκαταρκτικές εργασίες και τη φύλαξη.
Από τι εξαρτάται η επιλογή του τρόπου συντήρησης
Ερώτηση: Η επιλογή του τρόπου διάσωσης, συντήρησης και προστασίας των βιβλίων, των αρχείων και των χάρτινων έργων τέχνης έχει άμεση σχέση με τα υλικά από τα οποία αυτά είναι φτιαγμένα και με τη μέθοδο η οποία χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή τους. Με τι άλλο σχετίζεται και γιατί πρέπει να γνωρίσουμε πρώτα τη σύσταση των υλικών;
Απάντηση:
-
Οι τέσσερις παράγοντες που καθορίζουν την επιλογή (Εισαγωγή, σελ. 19). Το βιβλίο τους απαριθμεί σε δύο προτάσεις:
① ΤΑ ΥΛΙΚΑ από τα οποία είναι φτιαγμένα ② Η ΜΕΘΟΔΟΣ που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή τους ③ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ στο οποίο παρέμειναν φυλαγμένα ④ Η ΧΡΗΣΗ που υπέστησανΤα ① και ② είναι ενδογενή — τα φέρνει μαζί του το έργο από την κατασκευή του. Τα ③ και ④ είναι επίκτητα — τα πρόσθεσε η ιστορία του αντικειμένου.
-
Γιατί προηγείται η γνώση των υλικών (αυτούσια): «Για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε τις φυσικές και τις χημικές αλλοιώσεις που παρουσιάζουν τα βιβλία, τα αρχεία και τα χάρτινα έργα τέχνης, πρέπει προηγουμένως να γνωρίσουμε τη σύσταση των υλικών τους και την τεχνική κατασκευής τους.»
Δηλαδή η αλυσίδα είναι:
ΥΛΙΚΑ + ΤΕΧΝΙΚΗ → κατανόηση των ΑΛΛΟΙΩΣΕΩΝ → προσδιορισμός των ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ που έδρασαν → επιλογή ΥΛΙΚΩΝ και ΜΕΘΟΔΩΝ συντήρησης -
Η ίδια αρχή επαναλαμβάνεται στους «Παράγοντες φθοράς» (σελ. 32) και είναι ο λόγος που όλο το κεφάλαιο έχει αυτή τη σειρά:
«Η διατύπωση προτάσεων σχετικά με την επιλογή των υλικών και των μεθόδων, που απαιτούνται για την «καταστολή» των φθορών σ' αυτά, διαφέρει κατά περίπτωση και η επιτυχία του αποτελέσματος εξαρτάται άμεσα από τον προσδιορισμό των παραγόντων που έχουν επιδράσει αρνητικά στα υλικά κατασκευής τους.»
⚠️ Το κρίσιμο σημείο: δεν υπάρχει τυποποιημένη συνταγή συντήρησης. Η μέθοδος διαφέρει κατά περίπτωση και προκύπτει από τη διάγνωση, όχι από πρωτόκολλο.
-
Η δομή του κεφαλαίου ακολουθεί ακριβώς αυτή τη λογική:
① ΥΛΙΚΑ ΓΡΑΦΗΣ (όστρακα, ξύλο, πάπυρος, περγαμηνή, χαρτί) ② ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ (κυτταρίνη, ημικυτταρίνες, λιγνίνες) ΤΑ ΜΕΛΑΝΙΑ (αιθάλης, μεταλλογαλλικά, τυπογραφικά) ↓ τώρα ξέρουμε ΤΙ είναι το αντικείμενο ③ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ (ενυπάρχοντες, περιβαλλοντικοί, βιολογικοί, ανθρώπινοι) ↓ τώρα ξέρουμε ΤΙ ΤΟΥ ΣΥΝΕΒΗ ④ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ — τα 12 βήματαΓι' αυτό και η τεκμηρίωση (σελ. 50) ζητά ρητά να καταγραφούν και «οι μέθοδοι και τα υλικά κατασκευής του» και «οι φθορές και τα αίτια» πριν οριστεί «το πρόγραμμα συντήρησης».
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η επιλογή του τρόπου διάσωσης, συντήρησης και προστασίας σχετίζεται, εκτός από τα υλικά και τη μέθοδο κατασκευής, και με το περιβάλλον στο οποίο τα έργα παρέμειναν φυλαγμένα και με τη χρήση που υπέστησαν. Πρέπει να γνωρίσουμε πρώτα τη σύσταση των υλικών τους και την τεχνική κατασκευής τους, γιατί μόνο έτσι μπορούμε να κατανοήσουμε τις φυσικές και τις χημικές αλλοιώσεις που παρουσιάζουν τα βιβλία, τα αρχεία και τα χάρτινα έργα τέχνης. Η ίδια αρχή διατυπώνεται και στους παράγοντες φθοράς: η διατύπωση προτάσεων για την επιλογή των υλικών και των μεθόδων που απαιτούνται για την καταστολή των φθορών διαφέρει κατά περίπτωση, και η επιτυχία του αποτελέσματος εξαρτάται άμεσα από τον προσδιορισμό των παραγόντων που έχουν επιδράσει αρνητικά στα υλικά κατασκευής. Δεν υπάρχει δηλαδή τυποποιημένη συνταγή συντήρησης: η μέθοδος προκύπτει από τη διάγνωση του συγκεκριμένου έργου, και γι' αυτό η τεκμηρίωση καταγράφει τόσο τις μεθόδους και τα υλικά κατασκευής όσο και τις φθορές με τα αίτιά τους, πριν οριστεί το πρόγραμμα συντήρησης.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Πάπυρος και περγαμηνή — τα υλικά πριν το χαρτί
Ερώτηση: Αυτά τα υλικά γραφής εκτοπίστηκαν από τον πάπυρο και από την περγαμηνή, που ήταν πιο εύχρηστα και πιο ανθεκτικά υλικά, επάνω στα οποία σώθηκαν πολλά κείμενα της λατινικής και της ελληνικής φιλολογίας. Πώς κατασκευαζόταν το φύλλο παπύρου και πώς η περγαμηνή, και μέχρι πότε χρησιμοποιήθηκε το καθένα;
Απάντηση:
-
Τι εκτοπίστηκε: τα ανόργανα (όστρακα, πέτρα, μέταλλο) και τα οργανικά (φύλλα, ξύλο) υλικά της αρχαιότητας. Οι κερωμένες πινακίδες χρησιμοποιήθηκαν «έως τον 6ο αιώνα π.Χ., οπότε αρχίζει σταδιακά να μειώνεται η χρήση τους, η οποία σταματά οριστικά γύρω στο 10ο αιώνα π.Χ.»
-
Ο ΠΑΠΥΡΟΣ — ετυμολογία και φυτό (σελ. 21): η λέξη στα αιγυπτιακά σημαίνει «βασιλικός», ενώ η ελληνική σχετίζεται με τη «Βύβλο» (από την οποία προέρχεται η λέξη «βιβλίο»), «πόλη των Φοινίκων από όπου εισαγόταν ο κατεργασμένος πάπυρος». Το φυτό είναι «χαμόδεντρο που αγαπά την υγρασία και τη ζέστη και φυτρώνει στην κοιλάδα του Νείλου».
Η κατασκευή του φύλλου, βήμα-βήμα:
① το ΣΤΕΛΕΧΟΣ κόβεται σε ΠΛΑΤΙΕΣ ΚΑΙ ΛΕΠΤΕΣ ΛΩΡΙΔΕΣ ② οι λωρίδες απλώνονται σε ΒΡΕΓΜΕΝΗ ΣΑΝΙΔΑ, ώστε η μία να καλύπτει ΕΛΑΧΙΣΤΑ το άκρο της άλλης ③ ΔΕΥΤΕΡΟ ΣΤΡΩΜΑ με ΚΑΘΕΤΗ κατεύθυνση πάνω στο πρώτο ═══════════ ← οριζόντιο στρώμα ║ ║ ║ ║ ║ ║ ← κάθετο στρώμα ④ χτύπημα της πάνω επιφάνειας με ΛΕΙΟ ΠΛΑΤΥ ΛΙΘΑΡΙ → εκκρίνεται ΚΟΛΛΩΔΗΣ ΟΥΣΙΑ που συνδέει τα στελέχη ⑤ ΞΗΡΑΝΣΗ ΣΤΟΝ ΗΛΙΟ + χτύπημα με σφυρί (φεύγουν οι ανωμαλίες) ⑥ πασπάλισμα με ΑΛΕΥΡΟΚΟΛΛΑ, για να γίνει πιο ΛΕΙΟΑποτέλεσμα: «φωτεινό, ελαφρά κιτρινωπό χρωματικό τόνο» και «αρκετά εύκαμπτο υλικό». Χρονολόγηση: «το πιο διαδεδομένο υλικό γραφής στην κλασική αρχαιότητα»· αρχαιότερα δείγματα 3.000 χρόνια πριν από τη γέννηση του Χριστού· χρήση έως τον 4ο αιώνα μ.Χ.
-
Η ΠΕΡΓΑΜΗΝΗ — τι είναι και πώς κατεργάζεται (σελ. 21, αυτούσια):
«δέρμα ζώου (κατσίκας, μοσχαριού, αρνιού ή προβατίνας) που υπόκειται σε ειδική κατεργασία, (αποτρίχωση με υδατικό διάλυμα ασβεστίου, τέντωμα σε κυκλικές στεφάνες και ξύσιμο με δρεπανοειδές μαχαίρι για την απομάκρυνση του λίπους) για να δεχτεί τη γραφή.»
① ΑΠΟΤΡΙΧΩΣΗ με υδατικό διάλυμα ασβεστίου ② ΤΕΝΤΩΜΑ σε κυκλικές στεφάνες ③ ΞΥΣΙΜΟ με δρεπανοειδές μαχαίρι → απομάκρυνση του ΛΙΠΟΥΣ -
Ιστορία και ονομασία: η τέχνη ξεκίνησε «από το βασιλιά της Περγάμου Ευμένη το Β΄, ο οποίος θέλησε με αυτό τον τρόπο να αναπληρώσει την έλλειψη του παπύρου». Η λέξη μαρτυρείται πρώτη φορά τον 4ο αι. μ.Χ. και δείχνει πως πατρίδα της ήταν η Πέργαμος — «οι Έλληνες την ονόμαζαν διφθέρα, ενώ οι Ρωμαίοι membrana».
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΠΕΡΓΑΜΗΝΗΣ 7ος αι. μ.Χ. εδραιώνεται και ΓΕΝΙΚΕΥΕΤΑΙ η χρήση της 13ος αι. μ.Χ. αρχίζει να τη ΣΥΝΑΓΩΝΙΖΕΤΑΙ ΤΟ ΧΑΡΤΙ -
Η ποιότητα της περγαμηνής — «την καθόριζαν η χρησιμοποιούμενη ύλη, δηλαδή το δέρμα του ζώου, καθώς και ο τρόπος κατεργασίας της». Αξίζει να σημειωθεί ότι «το δέρμα των αγέννητων μοσχαριών έδινε εξαιρετικής ποιότητας περγαμηνή».
ΠΡΩΤΟΙ ΧΡΟΝΟΙ λεπτές και ΣΤΙΛΠΝΕΣ ΜΕΤΑΓΕΝΕΣΤΕΡΕΣ χοντρές, ΥΠΟΚΙΤΡΙΝΕΣ — «όταν είχε πλέον (μεγάλη ζήτηση) εξαπλωθεί η χρήση»· οι ΑΔΕΞΙΕΣ ΕΠΙΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ είχαν ως αποτέλεσμα την ΑΠΟΛΕΠΙΣΗ ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΜΙΚΡΟΓΡΑΦΙΩΝ 14ος-15ος αι. ΛΕΥΚΟΤΗΤΑ και ΛΕΠΤΟΤΗΤΑ, χάρη στην τελειοποίηση των μεθόδων επεξεργασίας⚠️ Η παρατήρηση για τις μεταγενέστερες περγαμηνές είναι διαγνωστικό εργαλείο για τον συντηρητή: το πάχος και το υποκίτρινο χρώμα χρονολογούν το υλικό και προειδοποιούν για παλαιές επεμβάσεις.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο πάπυρος κατασκευαζόταν από το στέλεχος του φυτού, το οποίο έκοβαν σε πλατιές και λεπτές λωρίδες. Τις άπλωναν επάνω σε βρεγμένη σανίδα, ώστε η μία λωρίδα να καλύπτει ελάχιστα το άκρο της άλλης, και επάνω στο πρώτο στρώμα τοποθετούσαν δεύτερο με κάθετη κατεύθυνση. Με λείο πλατύ λιθάρι χτυπούσαν την πάνω επιφάνεια, ώστε να εκκριθεί κολλώδης ουσία που συνέδεε τα στελέχη, έπειτα ξήραιναν το φύλλο στον ήλιο, το χτυπούσαν με σφυρί για να φύγουν οι ανωμαλίες και το πασπάλιζαν με αλευρόκολλα για να γίνει πιο λείο. Το αποτέλεσμα ήταν φωτεινό, ελαφρά κιτρινωπό και αρκετά εύκαμπτο υλικό. Τα αρχαιότερα δείγματα τοποθετούνται τρεις χιλιάδες χρόνια πριν από τη γέννηση του Χριστού και η χρήση του σταματά τον τέταρτο αιώνα μετά Χριστόν. Η περγαμηνή είναι δέρμα ζώου, κατσίκας, μοσχαριού, αρνιού ή προβατίνας, που υπόκειται σε ειδική κατεργασία: αποτρίχωση με υδατικό διάλυμα ασβεστίου, τέντωμα σε κυκλικές στεφάνες και ξύσιμο με δρεπανοειδές μαχαίρι για την απομάκρυνση του λίπους. Η τέχνη της ξεκίνησε από τον βασιλιά της Περγάμου Ευμένη τον Β΄, που θέλησε να αναπληρώσει την έλλειψη του παπύρου, και οι Έλληνες την ονόμαζαν διφθέρα ενώ οι Ρωμαίοι membrana. Η χρήση της εδραιώθηκε και γενικεύτηκε τον έβδομο αιώνα μετά Χριστόν και διήρκεσε έως τον δέκατο τρίτο, οπότε άρχισε να τη συναγωνίζεται το χαρτί. Την ποιότητά της καθόριζαν το δέρμα του ζώου και ο τρόπος κατεργασίας της, με το δέρμα των αγέννητων μοσχαριών να δίνει εξαιρετική ποιότητα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η κατασκευή του χειροποίητου χαρτιού
Ερώτηση: Η πρώτη ύλη κατασκευής στο δυτικό χειροποίητο χαρτί ήταν τα ράκη (κουρέλια) από λινό ύφασμα και κανναβάτσο, ενώ το βαμβακερό ύφασμα χρησιμοποιήθηκε μόλις το 19ο αιώνα. Ποια στάδια ακολουθούσε η κατασκευή του χαρτιού στον χαρτόμυλο και πώς δημιουργούνται οι υδάτινες γραμμές και οι ραβδώσεις;
Απάντηση:
- Πού και πότε γεννήθηκε το χαρτί (σελ. 22): «Το χαρτί εφευρέθηκε το 105 μ.Χ. από τον Τσάι Δουν, υπουργό γεωργίας της αυτοκρατορικής Κίνας.» Το πρώτο χαρτί ήταν μείγμα ινών μπαμπού, κινέζικης μουριάς και αμύλου· αργότερα προστέθηκαν ίνες από λινάρι, κάνναβη και ρύζι.
105 μ.Χ. Κίνα έως 8ο αι. το ΜΥΣΤΙΚΟ φυλάσσεται από τους Κινέζους 8ος αι. διάδοση στη ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ 10ος αι. ΙΣΠΑΝΙΑ — «μόνη εξαίρεση», λόγω της κατάκτησης από τους Μαυριτανούς 12ος αι. έως τότε ΑΓΝΩΣΤΗ στην υπόλοιπη Ευρώπη 13ος αι. πρώτη χαρτοποιία στο ΦΑΜΠΡΙΑΝΟ της ΙταλίαςΣτην Ελλάδα: η πρώτη χαρτοποιία ιδρύθηκε στον Μυστρά από τον αρχιμανδρίτη Διονύσιο Πύρρο, ιατροδιδάσκαλο· έκλεισε μετά την κατάληψη από τον Ιμπραήμ Πασά και επαναλειτούργησε το 1829 στο Κεφαλάρι του Άργους με 40 εργάτες, αλλά «έκλεισε νωρίς ως ασύμφορο».
- Τα στάδια της κατασκευής (σελ. 23-24):
① ΔΙΑΛΟΓΗ των κουρελιών ΚΑΤΑ ΧΡΩΜΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑ ΕΙΔΟΣ ② ΚΟΨΙΜΟ σε λωρίδες 8-10 ΕΚΑΤΟΣΤΑ με ειδικό μαχαίρι ③ ΔΕΞΑΜΕΝΕΣ ΜΕ ΝΕΡΟ για ΔΥΟ-ΤΡΕΙΣ ΜΗΝΕΣ, «για να μαλακώσουν οι ίνες τους, ώστε να μετατραπούν σε ΠΗΧΤΟ ΠΟΛΤΟ» ④ ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ: «τεράστια μεταλλικά σφυριά τα χτυπούσαν ΕΠΙ 12 ΩΡΕΣ με αποτέλεσμα να ΞΕΧΩΡΙΖΟΥΝ ΟΙ ΙΝΕΣ τους», με συνεχές ξέπλυμα σε τρεχούμενο νερό ⑤ ΡΑΦΙΝΑΡΙΣΜΑ: τα ράκη σε κάδους ΧΩΡΙΣ ΚΑΘΟΛΟΥ ΝΕΡΟ, τρίβονταν ΕΠΙ 12 ΕΩΣ 24 ΩΡΕΣ → «ΤΕΛΕΙΟ ΑΝΟΙΓΜΑ ΤΩΝ ΙΝΙΔΙΩΝ ΤΗΣ ΚΥΤΤΑΡΙΝΗΣ (βασικού συστατικού του χαρτιού)» ⑥ ΧΑΛΚΙΝΑ ΚΑΖΑΝΙΑ: ο πολτός ζεσταινόταν και ανακατευόταν με ΚΟΛΛΑ — άμυλο ρυζιού ή σιταριού ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΗ, ΖΕΛΑΤΙΝΗ ΣΤΗ ΔΥΣΗ — ενώ προσετίθετο ΚΑΟΛΙΝΗ ή ΚΙΜΩΛΙΑ «για να δοθεί ΑΔΙΑΦΑΝΕΙΑ ΚΑΙ ΛΕΥΚΟΤΗΤΑ στο χαρτί» ⑦ ΜΗΤΡΑ: ξύλινο τελάρο με ΠΛΕΞΗ ΑΠΟ ΛΕΠΤΑ ΟΡΕΙΧΑΛΚΙΝΑ ΣΥΡΜΑΤΑ, που βουτούσαν στα καζάνια⚠️ «Οι χαρτοποιίες λειτουργούσαν κυρίως δίπλα σε ποτάμια, διότι έτσι ήταν εξασφαλισμένη η κινητήρια δύναμη — η κίνηση του νερόμυλου — για το τεμάχισμα των κουρελιών.»
- Πώς σχηματίζεται το φύλλο και πώς προκύπτουν οι γραμμές:
«Καθώς έβγαζαν το τελάρο από τους κάδους, ένα λεπτότατο και πυκνό στρώμα από τις ίνες του χαρτιού παρέμενε επάνω σ' αυτό και το νερό έφευγε βρίσκοντας έξοδο στις ορειχάλκινες γραμμώσεις.»
ΤΕΛΑΡΟ (μήτρα) ║ ║ ║ ║ ║ ║ ← ορειχάλκινα σύρματα ─────────────────────── ← οι ίνες κατακάθονται πάνω τους το νερό φεύγει από τις γραμμώσεις ↓ το χαρτί αποκτά ΔΙΚΤΥΩΤΟ ΣΧΕΔΙΟ, που φαίνεται εύκολα ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΑΠΟ ΦΩΤΙΣΤΙΚΗ ΠΗΓΗΗ ορολογία, αυτούσια: «Οι αραιές γραμμές ονομάζονται υδάτινες και οι πυκνές ραβδώσεις.» ⚠️ Πρακτική σημασία: το δικτυωτό σχέδιο και το υδατόσημο είναι ταυτότητα του χαρτιού — χρονολογούν και εντοπίζουν το χαρτοποιείο, γι' αυτό η τεκμηρίωση προβλέπει φωτογράφηση σε αντίφως.
- Η τομή του 19ου αιώνα: όταν η βιομηχανία στράφηκε στο ξύλο, το χαρτί «εμπλουτίστηκε» με λιγνίνη και ημικυτταρίνες (σελ. 27) — και ακριβώς αυτή η αλλαγή είναι η ρίζα της οξύτητας που καταστρέφει το σύγχρονο χαρτί (σελ. 32). Το χειροποίητο χαρτί από ράκη λινού ή κανναβάτσου είχε κυρίως κυτταρίνη και γι' αυτό αντέχει αιώνες.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το χαρτί εφευρέθηκε το 105 μετά Χριστόν από τον Τσάι Δουν στην Κίνα, και στη Δύση πρώτη ύλη του χειροποίητου χαρτιού ήταν τα ράκη από λινό ύφασμα και κανναβάτσο. Στον χαρτόμυλο διάλεγαν πρώτα τα κουρέλια κατά χρώμα και κατά είδος και τα έκοβαν σε λωρίδες οκτώ έως δέκα εκατοστών με ειδικό μαχαίρι. Τα τεμαχισμένα κουρέλια παρέμεναν σε δεξαμενές με νερό για δύο ή τρεις μήνες, ώστε να μαλακώσουν οι ίνες τους και να μετατραπούν σε πηχτό πολτό. Έπειτα μεταφέρονταν σε νερόμυλο, όπου τεράστια μεταλλικά σφυριά τα χτυπούσαν επί δώδεκα ώρες με συνεχές ξέπλυμα, ώστε να ξεχωρίσουν οι ίνες. Ακολουθούσε το ραφινάρισμα, όπου τα ράκη τρίβονταν σε κάδους χωρίς καθόλου νερό επί δώδεκα έως εικοσιτέσσερις ώρες, με αποτέλεσμα το τέλειο άνοιγμα των ινιδίων της κυτταρίνης. Ο ραφιναρισμένος πολτός ζεσταινόταν σε χάλκινα καζάνια και ανακατευόταν με κόλλα από άμυλο ρυζιού ή σιταριού στην Ανατολή ή από ζελατίνη στη Δύση, ενώ προστίθετο καολίνη ή κιμωλία για αδιαφάνεια και λευκότητα. Στα καζάνια βουτούσαν ειδική μήτρα, ξύλινο τελάρο με πλέξη από λεπτά ορειχάλκινα σύρματα. Καθώς έβγαζαν το τελάρο, λεπτότατο και πυκνό στρώμα ινών παρέμενε επάνω του και το νερό έφευγε από τις ορειχάλκινες γραμμώσεις, αφήνοντας στο χαρτί δικτυωτό σχέδιο που διακρίνεται όταν το χαρτί τοποθετηθεί απέναντι από φωτιστική πηγή. Οι αραιές γραμμές ονομάζονται υδάτινες και οι πυκνές ραβδώσεις.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Κυτταρίνη, ημικυτταρίνες και λιγνίνες
Ερώτηση: Το παλαιό χειροποίητο χαρτί που κατασκευαζόταν από ράκη λινού ή κανναβάτσου είχε ως κύριο συστατικό του την κυτταρίνη. Το 19ο αιώνα όμως η χρήση του ξύλου για την κατασκευή του χαρτιού στη βιομηχανία είχε ως αποτέλεσμα τον εμπλουτισμό του χαρτιού με δύο νέες ουσίες, τη λιγνίνη και τις ημικυτταρίνες. Ποια η δομή της κυτταρίνης και πώς συμπεριφέρονται οι τρεις αυτές ουσίες;
Απάντηση:
-
Η δομή της κυτταρίνης (σελ. 27, αυτούσια):
«Η κυτταρίνη αποτελείται από ν μόρια β-κελλοβιόζης ενωμένα μεταξύ τους με δεσμούς 1-4. Κάθε μόριο β-κελλοβιόζης αποτελείται από δύο μόρια β-γλυκόζης.»
β-ΓΛΥΚΟΖΗ + β-ΓΛΥΚΟΖΗ → β-ΚΕΛΛΟΒΙΟΖΗ │ x ν, με δεσμούς 1-4 ▼ ΚΥΤΤΑΡΙΝΗ -
⚠️ Το κρίσιμο σημείο — γιατί το χαρτί φοβάται τα οξέα (αυτούσιο):
«Όπως φαίνεται από το στερεοχημικό τύπο, στο μόριο της β-κελλοβιόζης υπάρχουν τέσσερα ελεύθερα υδροξύλια (ΟΗ⁻) από τα οποία το ένα είναι ευαίσθητο στα οξέα (έτσι εξηγείται η ευαισθησία του χαρτιού στα οξέα).»
Αυτή η μία πρόταση εξηγεί ολόκληρο το κεφάλαιο των ενυπαρχόντων παραγόντων φθοράς (σελ. 32) και δύο από τα δώδεκα βήματα συντήρησης: τη μέτρηση του βαθμού οξύτητας (βήμα 5) και την εξουδετέρωση των οξέων / αποξίνωση (βήμα 7).
-
Οι τρεις ουσίες συγκριτικά:
ΚΥΤΤΑΡΙΝΗ ΗΜΙΚΥΤΤΑΡΙΝΕΣ ΛΙΓΝΙΝΕΣ τι είναι πολυσακχαρίτης ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ ΠΟΛΥΠΛΟΚΕΣ από β-κελλο- (όπως και η ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ βιόζη κυτταρίνη) ΕΝΩΣΕΙΣ ποσοστό στο — 20 - 30% 20 - 30% ξύλο θέση το ΒΑΣΙΚΟ — ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΥΝ τα συστατικό μόρια της του χαρτιού κυτταρίνης αποβολή — ΕΥΚΟΛΑ, με ΔΥΣΚΟΛΑ ΥΔΡΟΛΥΣΗ διαλυτότητα — — ΑΔΙΑΛΥΤΕΣ στο νερό και σε οργανικούς διαλύτες -
Η δράση της λιγνίνης — γιατί είναι ο χειρότερος «εμπλουτισμός»:
«Οι λιγνίνες είναι πολύπλοκες οργανικές ενώσεις που περιβάλλουν τα μόρια της κυτταρίνης επηρεάζοντας την ανθεκτικότητα και την αντοχή. Είναι αδιάλυτες στο νερό και σε οργανικούς διαλύτες. Οξειδώνονται και προσβάλλουν τις ίνες της κυτταρίνης καθιστώντας το χαρτί εύθραυστο. Δύσκολα αποβάλλονται από το χαρτί.»
Στους παράγοντες φθοράς (σελ. 32) επανέρχεται ως πρώτη αιτία οξύτητας: «Στη λιγνίνη που υπάρχει στον ξυλοπολτό, πρώτη ύλη κατασκευής του χαρτιού από το 18ο αιώνα και μετά. Η λιγνίνη οξειδώνεται και προκαλεί κιτρίνισμα και ευθραυστότητα στο χαρτί.»
⚠️ Η αντίθεση λιγνίνης-ημικυτταρινών είναι πρακτική: οι ημικυτταρίνες αποβάλλονται εύκολα με υδρόλυση, η λιγνίνη όχι — γι' αυτό το βιομηχανικό χαρτί του 19ου-20ού αιώνα (εφημερίδες) δεν σώζεται, ενώ το χειροποίητο των προηγούμενων αιώνων σώζεται.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η κυτταρίνη αποτελείται από ν μόρια β-κελλοβιόζης ενωμένα μεταξύ τους με δεσμούς 1-4, και κάθε μόριο β-κελλοβιόζης αποτελείται από δύο μόρια β-γλυκόζης. Στο μόριο της β-κελλοβιόζης υπάρχουν τέσσερα ελεύθερα υδροξύλια, από τα οποία το ένα είναι ευαίσθητο στα οξέα, και έτσι εξηγείται η ευαισθησία του χαρτιού στα οξέα. Οι ημικυτταρίνες είναι υδατάνθρακες, όπως και η κυτταρίνη, αποτελούν το είκοσι με τριάντα τοις εκατό του ξύλου και αποβάλλονται εύκολα από το χαρτί με χημική διαδικασία, δηλαδή με υδρόλυση. Οι λιγνίνες είναι πολύπλοκες οργανικές ενώσεις που περιβάλλουν τα μόρια της κυτταρίνης επηρεάζοντας την ανθεκτικότητα και την αντοχή, αποτελούν επίσης το είκοσι με τριάντα τοις εκατό των συστατικών του ξύλου, είναι αδιάλυτες στο νερό και σε οργανικούς διαλύτες, οξειδώνονται και προσβάλλουν τις ίνες της κυτταρίνης καθιστώντας το χαρτί εύθραυστο, και δύσκολα αποβάλλονται από αυτό. Γι' αυτό η λιγνίνη αναφέρεται και ως πρώτη αιτία της οξύτητας του χαρτιού, αφού οξειδώνεται και προκαλεί κιτρίνισμα και ευθραυστότητα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οι τρεις κατηγορίες μελανιών
Ερώτηση: Μελάνι μπορεί να ονομαστεί οποιαδήποτε υγρή χημική ουσία η οποία έχει την ιδιότητα στεγνώνοντας να αφήνει το αποτύπωμα ενός σχεδίου πάνω σε μια συγκεκριμένη επιφάνεια. Ποιες είναι οι κατηγορίες των μελανιών, από τι αποτελείται η καθεμία και ποια προβλήματα δημιουργεί στο χαρτί;
Απάντηση:
-
Η κατάταξη (σελ. 28): τα μελάνια των χειρογράφων έως τον 18ο αιώνα είναι «κυρίως μαύρα ή καφετιά» και διακρίνονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες — α. τα μελάνια της αιθάλης και β. τα μεταλλογαλλικά. Για το τύπωμα των βιβλίων χρησιμοποιήθηκαν γ. τα τυπογραφικά μελάνια.
-
α. ΜΕΛΑΝΙΑ ΤΗΣ ΑΙΘΑΛΗΣ
ΣΥΣΤΑΣΗ ● ΑΙΘΑΛΗ ή ΚΑΠΝΙΑ — «προϊόν καύσης ζωικών ή φυτικών ουσιών» ● ΣΥΝΔΕΤΙΚΗ ΟΥΣΙΑ — αραβική γόμα, ασπράδι αβγού, μέλι ή ζωική κόλλα ΧΡΗΣΗ: 2ος αι. μ.Χ. σε αιγυπτιακούς παπύρους και στην Κίνα· 3ος-5ος αι. οι Κινέζοι από ΚΑΠΝΙΑ ΚΑΜΕΝΟΥ ΕΛΑΤΟΥ ΚΑΙ ΛΑΚΚΑΣ ή καμένων οστών· ο Διοσκουρίδης αναφέρει καπνιά δαυλών, ο Πλίνιος καμένη πίσσα και ρετσίνι. Αφρική, Ινδία, Βυζάντιο — ΟΧΙ ΟΜΩΣ ΚΑΙ ΣΤΗ ΔΥΣΗ ΧΡΩΜΑ: καφετί έως σκούρο μαύρο· ανάλογα με τη ΡΕΥΣΤΟΤΗΤΑ διεισδύουν λιγότερο ή περισσότερο στο υπόστρωμα ⚠️ ΔΥΟ ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ - είναι ιδιαίτερα ΕΥΑΙΣΘΗΤΑ ΣΤΟ ΝΕΡΟ (ΥΔΑΤΟΔΙΑΛΥΤΑ) - το ΣΥΝΔΕΤΙΚΟ ΜΕΣΟ ΤΟΥΣ εξασθενεί με το χρόνο, με αποτέλεσμα το μελάνι να ΤΡΙΒΕΤΑΙ ΕΥΚΟΛΑ⚠️ Η υδατοδιαλυτότητα είναι ο λόγος που το βήμα 4 της συντήρησης είναι ο έλεγχος διαλυτότητας μελανιών — πριν από κάθε υγρό καθαρισμό (βήμα 6).
-
β. ΜΕΤΑΛΛΟΓΑΛΛΙΚΑ ΜΕΛΑΝΙΑ — «κυρίως στη Δύση», γνωστά από τον 2ο αι. π.Χ. ως «συμπαθητική μελάνη». «Δημιουργούνται από τη χημική ένωση δύο ουσιών παρουσία του οξυγόνου της ατμόσφαιρας»:
ΓΑΛΛΙΚΟ ΟΞΥ — από τα εκχυλίσματα της ΤΑΝΝΙΝΗΣ (μόρια ταννίνης υπάρχουν στο ΠΙΚΡΑΜΥΓΔΑΛΟ, στο ΤΣΑΙ, στο ΦΛΟΥΔΙ ΤΟΥ ΡΟΔΙΟΥ, ΤΟΥ ΚΑΡΥΔΙΟΥ) + ΜΕΤΑΛΛΙΚΑ ΑΛΑΤΑ ΣΙΔΗΡΟΥ ή ΧΑΛΚΟΥ ↓ ΓΑΛΛΙΚΟΣ ΣΙΔΗΡΟΣ ή ΧΑΛΚΟΣ — «μαυρίζει σε επαφή με το οξυγόνο της ατμόσφαιρας»· χρώμα ΜΑΥΡΟ ΕΩΣ ΚΑΦΕΣυμπεριφορά στον χρόνο: «το γαλλικό οξύ λιγοστεύει, γεγονός που συντελεί στον αποχρωματισμό των μελανιών, δηλαδή στο ξεθώριασμα της γραφής». Και το κρίσιμο: «Η φυσική οξύτητά τους διαβρώνει το χαρτί στα σημεία που υπάρχει η γραφή.»
Ρευστότητα και επιλογή υποστρώματος: είναι «αρκετά ρευστά και διαποτίζουν το γραφικό υπόστρωμα», γι' αυτό «πολλές φορές η γραφή μεταφέρεται στο πίσω μέρος της σελίδας» και γι' αυτό «προτιμούνται για γραφή στον πάπυρο και στην περγαμηνή (απορροφούνται καλύτερα από τα μελάνια αιθάλης)».
✅ Πλεονέκτημα: «δε διαλύονται στο νερό και γενικά δεν προσβάλλονται από την υγρασία».
-
γ. ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΜΕΛΑΝΙΑ — γεννιούνται από ανάγκη. «Με την ανακάλυψη της τυπογραφίας, το 1450 περίπου», τα υπάρχοντα μελάνια ήταν «αρκετά ρευστά και επομένως ακατάλληλα» για να συγκρατηθούν στα τυπογραφικά στοιχεία.
ΝΕΟ ΜΕΛΑΝΙ: αρκετά ΠΑΧΥΡΡΕΥΣΤΟ βασικό συστατικό : ΚΑΠΝΙΑ (ΑΙΘΑΛΗ) συνδετικό μέσο : ΒΡΑΣΜΕΝΟ ΛΙΝΕΛΑΙΟ στέγνωμα: βαθμιαία, με ΟΞΕΙΔΩΣΗ και ΠΟΛΥΜΕΡΙΣΜΟ του λινελαίου αποτέλεσμα: ΣΤΑΘΕΡΗ ΟΥΣΙΑ ΑΔΙΑΛΥΤΗ ΣΤΟ ΝΕΡΟ⚠️ 19ος αιώνας — η υποβάθμιση: «με την αλματώδη εξάπλωση των εντύπων γίνεται προσπάθεια να μειωθεί το κόστος παραγωγής τους, και τελικά αντικαθίσταται το λινέλαιο με φθηνότερα υλικά, όπως ορυκτέλαια και ψαρόλαδο», με αποτέλεσμα το μελάνι «να μη σταθεροποιείται καλά επάνω στο χάρτινο υπόστρωμα και να δημιουργούνται λεκέδες (μουντζούρες). Γνωστό παράδειγμα είναι το μελάνι των εφημερίδων.» Σήμερα: συνθετικά μελάνια που στεγνώνουν «με τη βοήθεια θερμότητας ή ακτινοβολίας, γεγονός που μειώνει την αντοχή τους στο χρόνο».
-
Συγκριτικός πίνακας για τον συντηρητή:
ΑΙΘΑΛΗΣ ΜΕΤΑΛΛΟΓΑΛΛΙΚΑ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΑ νερό ΥΔΑΤΟΔΙΑΛΥΤΑ ΔΕΝ διαλύονται ΑΔΙΑΛΥΤΑ υγρασία ευαίσθητα δεν προσβάλλ. — τριβή ΤΡΙΒΟΝΤΑΙ — — οξύτητα — ΔΙΑΒΡΩΝΟΥΝ το — χαρτί στη γραφή ξεθώριασμα — ΝΑΙ (λιγοστεύει — το γαλλικό οξύ) κύριος κίνδυνος ΥΓΡΟΣ ΔΙΑΤΡΗΣΗ και μουντζούρες στη συντήρηση ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΚΗΛΙΔΩΜΑ (19ος αι.)
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα μελάνια που χρησιμοποιήθηκαν για τη γραφή των χειρογράφων έως τον δέκατο όγδοο αιώνα είναι κυρίως μαύρα ή καφετιά και διακρίνονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, τα μελάνια της αιθάλης και τα μεταλλογαλλικά, ενώ για το τύπωμα των βιβλίων χρησιμοποιήθηκαν τα τυπογραφικά. Τα μελάνια της αιθάλης έχουν ως βασικά συστατικά την αιθάλη ή καπνιά, προϊόν καύσης ζωικών ή φυτικών ουσιών, και μια συνδετική ουσία όπως αραβική γόμα, ασπράδι αβγού, μέλι ή ζωική κόλλα. Παρουσιάζουν δύο μειονεκτήματα: είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στο νερό, δηλαδή υδατοδιαλυτά, και το συνδετικό μέσο τους εξασθενεί με τον χρόνο, με αποτέλεσμα το μελάνι να τρίβεται εύκολα. Τα μεταλλογαλλικά δημιουργούνται από τη χημική ένωση του γαλλικού οξέος, που βρίσκεται στα εκχυλίσματα της ταννίνης, με μεταλλικά άλατα σιδήρου ή χαλκού, παρουσία του οξυγόνου της ατμόσφαιρας, οπότε σχηματίζεται ο γαλλικός σίδηρος ή χαλκός που μαυρίζει. Με το πέρασμα του χρόνου το γαλλικό οξύ λιγοστεύει και τα μελάνια αποχρωματίζονται, δηλαδή ξεθωριάζει η γραφή, ενώ η φυσική οξύτητά τους διαβρώνει το χαρτί στα σημεία που υπάρχει η γραφή. Είναι αρκετά ρευστά και διαποτίζουν το υπόστρωμα, ώστε η γραφή μεταφέρεται συχνά στο πίσω μέρος της σελίδας, αλλά δεν διαλύονται στο νερό και δεν προσβάλλονται από την υγρασία. Τα τυπογραφικά μελάνια κατασκευάστηκαν παχύρρευστα, με βασικό συστατικό την καπνιά και συνδετικό μέσο το βρασμένο λινέλαιο, και στεγνώνουν με οξείδωση και πολυμερισμό γινόμενα σταθερή ουσία αδιάλυτη στο νερό. Τον δέκατο ένατο αιώνα το λινέλαιο αντικαταστάθηκε από φθηνότερα ορυκτέλαια και ψαρόλαδο, οπότε το μελάνι δεν σταθεροποιείται καλά και δημιουργεί λεκέδες, όπως στο μελάνι των εφημερίδων.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οι τέσσερις κατηγορίες παραγόντων φθοράς
Ερώτηση: Οι παράγοντες φθοράς του χαρτιού συνδέονται συνήθως στενά μεταξύ τους, συνυπάρχουν και διακρίνονται σε τέσσερις μεγάλες κατηγορίες. Ποιες είναι αυτές και σε τι οφείλεται η καθεμία;
Απάντηση:
-
Οι τέσσερις κατηγορίες, αυτούσια (σελ. 32):
1. ΕΝΔΟΓΕΝΕΙΣ ή ΕΝΥΠΑΡΧΟΝΤΕΣ «οφείλονται στην ΚΑΚΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ των χάρτινων έργων τέχνης» 2. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΙ «αφορούν τις ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΦΥΛΑΞΗΣ ΚΑΙ ΕΚΘΕΣΗΣ των έργων» 3. ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ «οι ΑΚΑΤΑΛΛΗΛΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ και η ΕΛΛΕΙΨΗ ΕΞΑΕΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΚΑΘΑΡΙΟΤΗΤΑΣ του χώρου φύλαξης των έργων δημιουργούν συνθήκες κατάλληλες για ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΤΟΜΩΝ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ» 4. ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΙ «φθορές συχνά ΑΝΕΠΑΝΟΡΘΩΤΕΣ, που οφείλονται στην ΑΔΙΑΦΟΡΙΑ και στην ΚΑΚΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ των έργων από τον άνθρωπο» -
⚠️ Το κλειδί βρίσκεται στην εισαγωγική φράση: οι παράγοντες «συνδέονται συνήθως στενά μεταξύ τους, συνυπάρχουν». Δεν είναι ανεξάρτητες αιτίες αλλά αλυσίδα:
ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΙ ─── υψηλή RH + θερμοκρασία ───┐ (κατ.2) ▼ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ (κατ.3) μύκητες → εκκρίνουν ΟΞΕΑ │ ΕΝΥΠΑΡΧΟΝΤΕΣ ─── λιγνίνη, κόλλες, ───────────────► ΟΞΥΤΗΤΑ (κατ.1) μεταλλογαλλικά μελάνια (η βασική αιτία φθοράς) ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΙ (κατ.4) ─── ο ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΗΣ είναι στην πραγματικότητα η ΑΙΤΙΑ των ενυπαρχόντων παραγόντωνΓι' αυτό το βιβλίο, στο κεφάλαιο των ανθρώπινων παραγόντων, γράφει για τον κατασκευαστή: «οι φθορές που προκαλούνται οφείλονται στις ενδογενείς αιτίες καταστροφής των έργων» — οι κατηγορίες 1 και 4 τέμνονται.
-
Παραδείγματα διασταύρωσης που δίνει το ίδιο το βιβλίο:
- Η οξύτητα (ενυπάρχων) «επηρεάζεται και από άλλους εξωτερικούς παράγοντες»: το SO₂ της ατμόσφαιρας (περιβαλλοντικός), οι μύκητες (βιολογικός) και τα όξινα υλικά που έρχονται σε επαφή — ξύλο, χαρτόνι, δέρμα (ανθρώπινος, μέσω της κακής φύλαξης).
- Η υψηλή σχετική υγρασία (περιβαλλοντικός) καταλήγει ρητά σε «3. Βιολογική φθορά».
- Οι μύκητες «αναπτύσσονται σε όξινο περιβάλλον και παράγουν οι ίδιοι οξέα» — τροφοδοτούν δηλαδή τον ενυπάρχοντα παράγοντα που τους δημιούργησε.
-
Γιατί έχει σημασία η κατάταξη για τη συντήρηση: κάθε κατηγορία αντιμετωπίζεται αλλιώς και σε διαφορετικό χρόνο.
ΕΝΥΠΑΡΧΟΝΤΕΣ → ΕΠΕΜΒΑΤΙΚΑ, στο εργαστήριο: μέτρηση pH (βήμα 5), ΑΠΟΞΙΝΩΣΗ (βήμα 7), ΕΝΔΥΝΑΜΩΣΗ (βήμα 9) ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΙ → ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΑ: έλεγχος RH, θερμοκρασίας, φωτισμού, ρύπων· ΚΟΥΤΙΑ από μη όξινα υλικά (βήμα 12) ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ → ΑΠΟΛΥΜΑΝΣΗ-ΑΠΕΝΤΟΜΩΣΗ (βήμα 1) + τακτικές απολυμάνσεις κάθε ΑΝΟΙΞΗ ΚΑΙ ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΙ → ΚΑΝΟΝΕΣ ΧΡΗΣΗΣ και εκπαίδευση χρηστών και υπευθύνων συλλογής⚠️ Το βιβλίο προειδοποιεί ρητά ότι η θεραπεία χωρίς την πρόληψη είναι άχρηστη: «Η απεντόμωση ή η απολύμανση μπορεί να έχει άριστα αποτελέσματα, αν όμως τα βιβλία ή τα αρχεία τοποθετηθούν σε ακατάλληλες περιβαλλοντικές συνθήκες, τότε είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα αναπτυχθούν εκ νέου έντομα ή μύκητες.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι παράγοντες φθοράς του χαρτιού διακρίνονται σε τέσσερις μεγάλες κατηγορίες. Πρώτον, στους ενδογενείς ή ενυπάρχοντες, που οφείλονται στην κακή ποιότητα των υλικών και των μεθόδων κατασκευής των χάρτινων έργων τέχνης. Δεύτερον, στους περιβαλλοντικούς, που αφορούν τις συνθήκες φύλαξης και έκθεσης των έργων. Τρίτον, στους βιολογικούς, αφού οι ακατάλληλες περιβαλλοντικές συνθήκες και η έλλειψη εξαερισμού και καθαριότητας του χώρου φύλαξης δημιουργούν συνθήκες κατάλληλες για την ανάπτυξη εντόμων και μικροοργανισμών. Τέταρτον, στους ανθρώπινους, με φθορές συχνά ανεπανόρθωτες, που οφείλονται στην αδιαφορία και στην κακή μεταχείριση των έργων από τον άνθρωπο. Οι κατηγορίες αυτές δεν είναι ανεξάρτητες: το βιβλίο τονίζει ότι οι παράγοντες συνδέονται στενά μεταξύ τους και συνυπάρχουν. Η υψηλή σχετική υγρασία οδηγεί σε βιολογική φθορά, οι μύκητες αναπτύσσονται σε όξινο περιβάλλον και παράγουν οι ίδιοι οξέα ενισχύοντας την οξύτητα, ενώ οι φθορές που οφείλονται στον κατασκευαστή είναι στην πραγματικότητα οι ενδογενείς αιτίες καταστροφής. Γι' αυτό και η συντήρηση συνδυάζει επεμβατικά μέτρα, όπως η αποξίνωση, με προληπτικά, όπως ο έλεγχος των περιβαλλοντικών συνθηκών, αφού η απολύμανση έχει άριστα αποτελέσματα μόνο αν τα έργα δεν επιστρέψουν σε ακατάλληλες συνθήκες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η οξύτητα ως βασική αιτία φθοράς
Ερώτηση: Το χαρτί είναι ένα ιδιαίτερα ευπαθές οργανικό υλικό. Εάν φέρει αιτίες φθοράς από την κατασκευή του και τοποθετηθεί σε ακατάλληλο περιβάλλον, τότε οδηγείται σε γρήγορη διάβρωση. Σε τι οφείλεται η οξύτητα του χαρτιού και ποιοι εξωτερικοί παράγοντες την επηρεάζουν;
Απάντηση:
-
Η θέση του βιβλίου (σελ. 32): «Βασική αιτία φθοράς του χαρτιού είναι η οξύτητα.» Οι αιτίες χωρίζονται σε δύο ομάδες: αυτές που προϋπάρχουν στο χαρτί από τη στιγμή της κατασκευής του και αυτές που το βρίσκουν αργότερα.
-
Α. ΟΙ ΕΝΥΠΑΡΧΟΥΣΕΣ ΑΙΤΙΕΣ (α έως δ):
α. Η ΛΙΓΝΙΝΗ του ξυλοπολτού — «πρώτη ύλη κατασκευής του χαρτιού ΑΠΟ ΤΟ 18ο ΑΙΩΝΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑ» → «οξειδώνεται και προκαλεί ΚΙΤΡΙΝΙΣΜΑ και ΕΥΘΡΑΥΣΤΟΤΗΤΑ στο χαρτί» β. ΚΑΤΑΛΟΙΠΑ ΤΩΝ ΛΕΥΚΑΝΤΙΚΩΝ ΟΥΣΙΩΝ που χρησιμοποιούνται για τη λεύκανση του χαρτοπολτού από ξύλο στη βιομηχανία → «Οι ουσίες αυτές (π.χ. ΧΛΩΡΙΟ) ΚΑΤΑΣΤΡΕΦΟΥΝ ΤΟ ΜΟΡΙΟ ΤΗΣ ΚΥΤΤΑΡΙΝΗΣ» γ. ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΚΟΛΛΕΣ για το κολλάρισμα του χαρτιού → «είναι ΟΞΙΝΕΣ, ΕΙΣΧΩΡΟΥΝ ΣΤΙΣ ΙΝΕΣ του χαρτιού και ΚΑΤΑΣΤΡΕΦΟΥΝ ΤΗΝ ΚΥΤΤΑΡΙΝΗ» δ. ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΟΓΑΛΛΙΚΑ ΜΕΛΑΝΙΑ — «Η αντίδραση που λαμβάνει χώρα για τη σταθεροποίησή τους στο χαρτί έχει ως αποτέλεσμα τη ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΘΕΙΙΚΟΥ ΟΞΕΟΣ (H2SO4)» → «Το χαρτί, λόγω του ΙΣΧΥΡΟΥ ΟΞΕΟΣ, ΚΑΤΑΣΤΡΕΦΕΤΑΙ ΣΤΑ ΣΗΜΕΙΑ ΠΟΥ ΥΠΑΡΧΕΙ ΓΡΑΦΗ, γίνεται ΕΥΘΡΑΥΣΤΟ και ΣΚΟΥΡΟΧΡΩΜΟ»⚠️ Η φθορά (δ) είναι τοπογραφική: δεν καταστρέφει όλο το φύλλο αλλά ακριβώς εκεί όπου υπάρχει το κείμενο — γι' αυτό οδηγεί σε διάτρηση και κηλίδωμα ακριβώς πάνω στη γραφή, όπως δείχνει και η εικόνα της σελ. 33.
-
Β. ΟΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ (α έως γ) — «Η οξύτητα του χαρτιού, εκτός από τους παράγοντες που προαναφέρθηκαν και οι οποίοι προϋπάρχουν στο χαρτί από τη στιγμή της κατασκευής του, επηρεάζεται και από άλλους εξωτερικούς παράγοντες»:
α. ΤΟ ΔΙΟΞΕΙΔΙΟ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ (SO2), «το οποίο υπάρχει στην ατμόσφαιρα και ΜΕ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΥΓΡΑΣΙΑΣ μετατρέπεται σε ΘΕΙΙΚΟ ΟΞΥ (H2SO4)» SO2 + ½O2 + H2O → H2SO4 β. ΟΙ ΜΥΚΗΤΕΣ, «οι οποίοι αναπτύσσονται ΣΕ ΟΞΙΝΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ και ΠΑΡΑΓΟΥΝ ΟΙ ΙΔΙΟΙ ΟΞΕΑ» γ. ΤΑ ΟΞΙΝΑ ΥΛΙΚΑ που έρχονται σε επαφή με το χαρτί και «ΜΕΤΑΔΙΔΟΥΝ Σ' ΑΥΤΟ ΤΗΝ ΟΞΥΤΗΤΑ ΤΟΥΣ» (π.χ. ΞΥΛΟ, ΧΑΡΤΟΝΙ, ΔΕΡΜΑ) -
⚠️ Ο φαύλος κύκλος των μυκήτων είναι το πιο επικίνδυνο σημείο: οι μύκητες χρειάζονται όξινο περιβάλλον (pH < 6,8) για να αναπτυχθούν και ταυτόχρονα παράγουν οξέα. Δηλαδή:
ΟΞΥΤΗΤΑ ──► ανάπτυξη ΜΥΚΗΤΩΝ ──► έκκριση ΟΞΕΩΝ ▲ │ └────────────────────────────────────────┘ μόλις ξεκινήσει, ΑΥΤΟΤΡΟΦΟΔΟΤΕΙΤΑΙΓι' αυτό η αποξίνωση (βήμα 7) δεν είναι μόνο χημική αποκατάσταση — είναι και βιολογική πρόληψη.
-
Η θεμελιώδης χημική εξήγηση επιστρέφει στη σελ. 27: στο μόριο της β-κελλοβιόζης υπάρχουν τέσσερα ελεύθερα υδροξύλια (ΟΗ⁻), από τα οποία το ένα είναι ευαίσθητο στα οξέα — «έτσι εξηγείται η ευαισθησία του χαρτιού στα οξέα». Όλες οι παραπάνω αιτίες, ενυπάρχουσες και εξωτερικές, καταλήγουν στο ίδιο σημείο επίθεσης.
Η απάντηση της συντήρησης στα δώδεκα βήματα:
βήμα 5 ΜΕΤΡΗΣΗ ΒΑΘΜΟΥ ΟΞΥΤΗΤΑΣ → διάγνωση βήμα 7 ΕΞΟΥΔΕΤΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΟΞΕΩΝ → θεραπεία (ΑΠΟΞΙΝΩΣΗ) βήμα 12 ΦΥΛΑΞΗ σε ΜΗ ΟΞΙΝΑ ΥΛΙΚΑ → πρόληψη υποτροπής («μικροκλίμα ΕΛΑΦΡΑ ΑΛΚΑΛΙΚΟ»)
Σύνοψη: (ενδεικτική) Βασική αιτία φθοράς του χαρτιού είναι η οξύτητα. Αυτή οφείλεται κατ' αρχάς σε τέσσερις ενυπάρχουσες αιτίες. Πρώτον, στη λιγνίνη που υπάρχει στον ξυλοπολτό, πρώτη ύλη κατασκευής του χαρτιού από τον δέκατο όγδοο αιώνα και μετά, η οποία οξειδώνεται και προκαλεί κιτρίνισμα και ευθραυστότητα. Δεύτερον, στα κατάλοιπα των λευκαντικών ουσιών που χρησιμοποιούνται για τη λεύκανση του χαρτοπολτού από ξύλο στη βιομηχανία, όπως το χλώριο, οι οποίες καταστρέφουν το μόριο της κυτταρίνης. Τρίτον, στις διάφορες κόλλες που χρησιμοποιούνται για το κολλάρισμα, οι οποίες είναι όξινες, εισχωρούν στις ίνες και καταστρέφουν την κυτταρίνη. Τέταρτον, στα μεταλλογαλλικά μελάνια, αφού η αντίδραση σταθεροποίησής τους δημιουργεί θειικό οξύ, οπότε το χαρτί καταστρέφεται στα σημεία που υπάρχει γραφή και γίνεται εύθραυστο και σκουρόχρωμο. Η οξύτητα επηρεάζεται και από εξωτερικούς παράγοντες: από το διοξείδιο του θείου της ατμόσφαιρας, που με παρουσία υγρασίας μετατρέπεται σε θειικό οξύ, από τους μύκητες, που αναπτύσσονται σε όξινο περιβάλλον και παράγουν οι ίδιοι οξέα, και από τα όξινα υλικά που έρχονται σε επαφή με το χαρτί και του μεταδίδουν την οξύτητά τους, όπως το ξύλο, το χαρτόνι και το δέρμα. Η ευαισθησία αυτή εξηγείται χημικά από το ένα ευαίσθητο στα οξέα υδροξύλιο του μορίου της β-κελλοβιόζης, και αντιμετωπίζεται με τη μέτρηση του βαθμού οξύτητας, την εξουδετέρωση των οξέων και τη φύλαξη σε μη όξινα υλικά.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ο φωτισμός — φωτόλυση και φωτοξείδωση
Ερώτηση: Το φως είναι μια μορφή ενέργειας που κινεί αντιδράσεις στα μόρια των οργανικών υλικών ιδιαίτερα καταστροφικές για τα ευπαθή υλικά, όπως το χαρτί, το ύφασμα, τα χρώματα κ.ά. Από ποιους παράγοντες εξαρτάται το μέγεθος της φθοράς και ποιοι δύο τύποι φθοράς παρουσιάζονται στα οργανικά υλικά;
Απάντηση:
-
Οι τρεις βασικοί παράγοντες (σελ. 35, αυτούσια):
1. Από την ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ που εκπέμπει η φωτιστική πηγή 2. Από τον ΧΡΟΝΟ (διάρκεια έκθεσης του αντικειμένου στο φως) 3. Από την ΕΝΤΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΣΠΙΠΤΟΝΤΟΣ ΦΩΤΟΣΒασικές πηγές φωτισμού σε έναν χώρο είναι «ο ήλιος, οι λαμπτήρες πυράκτωσης και οι λαμπτήρες φθορισμού».
-
1. Η ποιότητα της ακτινοβολίας — οι πηγές εκπέμπουν, «σε διαφορετικό ποσοστό η καθεμία»:
ΥΠΕΡΙΩΔΗΣ (UV) 200 - 400 nm περίπου ΟΡΑΤΗ (VIS) 400 - 700 nm περίπου ΥΠΕΡΥΘΡΗ (IR) 700 nm και πάνω Ε = h·c/λ όπου λ = μήκος κύματος c = 3·10^10 cm/sec h = 6,62·10^-34 J·sec«Είναι προφανές ότι η ενέργεια της ακτινοβολίας (Ε) είναι αντιστρόφως ανάλογη του μήκους κύματος (λ). Δηλαδή, η υπεριώδης ακτινοβολία εκπέμπει μεγαλύτερη ενέργεια από την ορατή και υπέρυθρη, και είναι υπεύθυνη για την εξέλιξη χημικών αντιδράσεων που καταστρέφουν τα μόρια των οργανικών ενώσεων.»
⚠️ Η υπέρυθρη, «που εκπέμπει ελάχιστη ενέργεια, προκαλεί μόνο αύξηση της θερμοκρασίας, η οποία δρα ως καταλύτης στις διάφορες αντιδράσεις» — δηλαδή δεν καταστρέφει η ίδια, αλλά επιταχύνει ό,τι καταστρέφει.
-
Οι δύο τύποι φθοράς (σελ. 36, αυτούσια):
α. ΦΩΤΟΛΥΤΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ ή ΦΩΤΟΛΥΣΗ (πριν τα 340 nm) «Η ενέργεια της ακτινοβολίας δημιουργεί αντιδράσεις που ΚΑΤΑΣΤΡΕΦΟΥΝ ΤΟΥΣ ΔΕΣΜΟΥΣ.» → ΔΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ των μορίων των οργανικών ενώσεων → ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΣΗ, ΣΑΘΡΟΤΗΤΑ, ΘΡΥΜΜΑΤΙΣΜΟΣ του υλικού β. ΦΩΤΟΧΗΜΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ ή ΦΩΤΟΞΕΙΔΩΣΗ (περίπου στα 400 nm) «η ενέργεια (Ε) ΔΕΝ ΕΠΙΔΡΑ ΚΑΤΕΥΘΕΙΑΝ στο μόριο του οργανικού υλικού (κυτταρίνη) ΑΛΛΑ ΣΕ ΑΛΛΕΣ ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ (βαφές, κόλλες κτλ.). Τα προϊόντα αυτών των αντιδράσεων ΕΠΙΔΡΟΥΝ ΣΤΟ ΜΟΡΙΟ ΤΗΣ ΚΥΤΤΑΡΙΝΗΣ.» παράδειγμα του βιβλίου: Η2Ο + ½Ο2 → Η2Ο2 «ισχυρό ΛΕΥΚΑΝΤΙΚΟ υλικό που προκαλεί αλλοιώσεις στα χρώματα του αντικειμένου (ΞΕΘΩΡΙΑΣΜΑ)»⚠️ Η διαφορά είναι άμεση vs έμμεση επίθεση: η φωτόλυση χτυπά κατευθείαν τους δεσμούς· η φωτοξείδωση χτυπά τις βαφές και τις κόλλες, και τα προϊόντα τους χτυπούν την κυτταρίνη.
-
2. και 3. Χρόνος και ένταση — «αυτοί οι δύο παράγοντες είναι αλληλένδετοι μεταξύ τους»:
«Ερευνητές απέδειξαν ότι όταν σε ένα χάρτινο έργο τέχνης προσπίπτει φως έντασης 1000 lux για 1 ώρα προκαλείται τόση φθορά όση θα επέφερε φως έντασης 10 lux για 100 ώρες. (Το lux είναι μονάδα μέτρησης της έντασης του φωτός.)»
1000 lux x 1 ώρα = 1000 lux·h 10 lux x 100 ώρες = 1000 lux·h ← ΙΔΙΑ ΦΘΟΡΑ ΤΟ ΓΙΝΟΜΕΝΟ μετράει, όχι ο κάθε παράγοντας χωριστά⚠️ Η φθορά δεν σταματά στο σκοτάδι: «η συνεχής έκθεση του οργανικού υλικού στο έντονο φως έχει ως αποτέλεσμα τον εγκλωβισμό σ' αυτό της ακτινοβολίας που εκπέμπεται. Η ενέργεια της ακτινοβολίας κινεί χημικές αντιδράσεις, οι οποίες συνεχίζονται ακόμη και αν το αντικείμενο μεταφερθεί στο σκοτάδι.»
-
Το τελικό αποτέλεσμα — οι τρεις παράγοντες «δρουν ταυτόχρονα» προκαλώντας:
● ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΣΗ, ΣΑΘΡΟΤΗΤΑ, ΘΡΥΜΜΑΤΙΣΜΟ του οργανικού υλικού (χαρτιού, υφάσματος) ● ΑΠΟΧΡΩΜΑΤΙΣΜΟ του χαρτιού ή του υφάσματος, καθώς και των ΜΕΛΑΝΙΩΝ, των ΒΑΦΩΝ και των ΧΡΩΣΤΙΚΩΝ που υπάρχουν σ' αυτάΗ εικόνα της σελ. 37 το αποδεικνύει πειραματικά χωρίς πείραμα: σε ακουαρέλα πάνω σε χοντρό χαρτόνι, «η διαφορά χρώματος του χαρτονιού οφείλεται στην παρουσία ελλειψοειδούς πλαισίου, το οποίο προστάτεψε το χαρτόνι από τη φωτοξείδωση» — το ίδιο το αντικείμενο κρατά το «αρχείο» του φωτισμού που δέχτηκε.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το μέγεθος της φθοράς που προκαλεί ο φωτισμός εξαρτάται από τρεις βασικούς παράγοντες: από την ποιότητα της ακτινοβολίας που εκπέμπει η φωτιστική πηγή, από τον χρόνο, δηλαδή τη διάρκεια έκθεσης του αντικειμένου στο φως, και από την ένταση του προσπίπτοντος φωτός. Ως προς την ποιότητα, οι πηγές εκπέμπουν υπεριώδη ακτινοβολία σε μήκος κύματος διακόσια έως τετρακόσια νανόμετρα, ορατή σε τετρακόσια έως επτακόσια και υπέρυθρη από επτακόσια και πάνω. Επειδή η ενέργεια είναι αντιστρόφως ανάλογη του μήκους κύματος, η υπεριώδης εκπέμπει τη μεγαλύτερη ενέργεια και είναι υπεύθυνη για τις χημικές αντιδράσεις που καταστρέφουν τα μόρια των οργανικών ενώσεων, ενώ η υπέρυθρη προκαλεί μόνο αύξηση της θερμοκρασίας, η οποία δρα ως καταλύτης. Παρουσιάζονται δύο τύποι φθοράς. Ο φωτολυτικός τύπος ή φωτόλυση λαμβάνει χώρα πριν τα τριακόσια σαράντα νανόμετρα: η ενέργεια της ακτινοβολίας δημιουργεί αντιδράσεις που καταστρέφουν τους δεσμούς, με δομική καταστροφή των μορίων και αποδυνάμωση, σαθρότητα και θρυμματισμό του υλικού. Ο φωτοχημικός τύπος ή φωτοξείδωση λαμβάνει χώρα περίπου στα τετρακόσια νανόμετρα: η ενέργεια δεν επιδρά κατευθείαν στην κυτταρίνη αλλά σε δευτερεύουσες ενώσεις, όπως βαφές και κόλλες, και τα προϊόντα των αντιδράσεων αυτών επιδρούν στο μόριο της κυτταρίνης, όπως όταν οι υδρατμοί με το οξυγόνο δίνουν υπεροξείδιο του υδρογόνου, ισχυρό λευκαντικό που προκαλεί ξεθώριασμα. Ο χρόνος και η ένταση είναι αλληλένδετοι, αφού φως χιλίων lux για μία ώρα προκαλεί τόση φθορά όση δέκα lux για εκατό ώρες, ενώ οι αντιδράσεις συνεχίζονται ακόμη και αν το αντικείμενο μεταφερθεί στο σκοτάδι.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Σχετική υγρασία και θερμοκρασία
Ερώτηση: Η διατήρηση των υγροσκοπικών οργανικών υλικών (χαρτιού, υφάσματος, δέρματος κτλ.) εξαρτάται άμεσα από την υγρασία που υπάρχει στο χώρο που φυλάσσονται. Πώς ορίζεται η σχετική υγρασία, ποιες είναι οι πηγές της και ποιες φθορές προκαλούν οι ακραίες τιμές της και η θερμοκρασία;
Απάντηση:
-
Ο μηχανισμός (σελ. 38): «Όταν η υγρασία αυξάνεται ή μειώνεται, τα υγροσκοπικά υλικά απορροφούν ή αποβάλλουν, αντίστοιχα, υγρασία, ώστε να έρθουν σε ισορροπία με το περιβάλλον τους. Οι μεταβολές αυτές επιδρούν αρνητικά στα οργανικά υλικά, τα οποία εξασθενούν.»
Γιατί μετράμε τη ΣΧΕΤΙΚΗ υγρασία: «Η υγρασία κάθε χώρου εξαρτάται άμεσα και από τη θερμοκρασία. Για το λόγο αυτό στις μετρήσεις γίνεται συνδυασμός της υγρασίας και της θερμοκρασίας.»
πραγματική υγρασία ανά m³ αέρα σε ορισμένη θερμοκρασία ΣΧΕΤΙΚΗ ΥΓΡΑΣΙΑ = ───────────────────────────────── % (RH) μέγιστη δυνατή υγρασία ανά m³ αέρα σε ορισμένη θερμοκρασία -
Οι τρεις ομάδες πηγών υγρασίας (σελ. 38-39, αυτούσια):
α. ΕΞΩΤΕΡΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ - βροχή - εξάτμιση υγρασίας της βλάστησης β. ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ - ελαττωματικοί σωλήνες (π.χ. καλοριφέρ) - κακή υγρομόνωση των τοίχων γ. ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ - πλύσιμο των δαπέδων - αναπνοή - εφίδρωση ανθρώπων - συμπύκνωση των υδρατμών του αέρα στα παράθυρα⚠️ Οι κατηγορίες αυτές δεν είναι ακαδημαϊκές — καθορίζουν ποιος λύνει το πρόβλημα: οι εξωτερικές αντιμετωπίζονται με κέλυφος, οι δομικές με επισκευή, οι εσωτερικές με κανόνες λειτουργίας του χώρου.
-
Οι φθορές από τη σχετική υγρασία — «οφείλονται κυρίως στις διακυμάνσεις, ιδιαίτερα όταν οι τιμές της ξεπερνούν το 70% ή πέφτουν κάτω από 40%»:
ΣΧΕΤΙΚΗ ΥΓΡΑΣΙΑ < 40% 1. ΑΛΛΑΓΗ ΜΕΓΕΘΟΥΣ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΟΣ — «αποβολή-εξάτμιση νερού από τα μόρια του υγροσκοπικού υλικού», που οδηγεί σε ΣΥΣΤΟΛΗ του χαρτιού και σε ΕΝΤΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ της επιφάνειάς του 2. ΕΞΑΤΜΙΣΗ (ΣΤΕΓΝΩΜΑ) ΤΗΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ — «αντιαισθητικοί ΚΙΤΡΙΝΟ-ΚΑΦΕ ΛΕΚΕΔΕΣ στα σημεία που στεγνώνει η υγρασία»· οφείλονται στην ΟΞΥΤΗΤΑ του χαρτιού και στους ΡΥΠΟΥΣ ΣΧΕΤΙΚΗ ΥΓΡΑΣΙΑ > 70% 1. ΑΛΛΑΓΗ ΜΕΓΕΘΟΥΣ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΟΣ — το υλικό ΔΙΟΓΚΩΝΕΤΑΙ και ΔΙΑΣΤΕΛΛΕΤΑΙ· το χαρτί γίνεται ΜΑΛΑΚΟ, ΑΠΟΡΡΟΦΗΤΙΚΟ, ΣΧΙΖΕΤΑΙ ΕΥΚΟΛΑ, ενώ ΜΕΤΑΚΙΝΟΥΝΤΑΙ ΟΙ ΡΥΠΟΙ 2. ΑΠΟΧΡΩΜΑΤΙΣΜΟΣ ΧΡΩΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΕΛΑΝΙΩΝ — η υγρασία «ΠΑΡΑΣΥΡΕΙ ΚΑΙ ΔΙΑΛΥΕΙ χρώματα και μελάνια, λόγω ΕΞΑΣΘΕΝΙΣΗΣ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΤΙΚΟΥ ΜΕΣΟΥ τους»· «πολλές φορές ΧΑΝΕΤΑΙ Η ΓΡΑΦΗ και ΛΕΚΙΑΖΕΙ ΤΟ ΧΑΡΤΙ». Ιδιαίτερα ευαίσθητα τα ΜΕΛΑΝΙΑ ΑΙΘΑΛΗΣ, «επειδή εξασθενεί η ΑΡΑΒΙΚΗ ΓΟΜΑ» 3. ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΦΘΟΡΑ — με έλλειψη καθαριότητας, «συνθήκες κατάλληλες για την ανάπτυξη ΜΥΚΗΤΩΝ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ»⚠️ Παρατηρήστε ότι και οι δύο ακραίες τιμές δίνουν «αλλαγή μεγέθους και σχήματος» — αλλά με αντίθετο πρόσημο: συστολή στη χαμηλή, διόγκωση στην υψηλή. Γι' αυτό οι διακυμάνσεις είναι χειρότερες από μια σταθερή ακραία τιμή: το υλικό «αναπνέει» συνεχώς και κουράζεται μηχανικά.
-
Οι τέσσερις φθορές από τη θερμοκρασία (σελ. 41, αυτούσια):
1. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΤΟΜΩΝ, «όταν η θερμοκρασία και η σχετική υγρασία είναι αυξημένες» 2. ΞΗΡΑΝΣΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ — «η θερμοκρασία συντελεί στην εξάτμιση της υγρασίας» 3. ΕΠΙΤΑΧΥΝΣΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΩΝ — «η θερμοκρασία δρα ως ΚΑΤΑΛΥΤΗΣ» 4. ΑΥΞΟΜΕΙΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΣΧΕΤΙΚΗΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ — «η θερμοκρασία σχετίζεται άμεσα με την υγρασία»⚠️ Καμία από τις τέσσερις δεν είναι αυτοτελής φθορά: η θερμοκρασία δεν καταστρέφει μόνη της το χαρτί — ενεργοποιεί ή επιταχύνει κάθε άλλον παράγοντα. Είναι, κυριολεκτικά, ο καταλύτης του συστήματος.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η σχετική υγρασία ορίζεται ως ο λόγος της πραγματικής υγρασίας ανά κυβικό μέτρο αέρα σε ορισμένη θερμοκρασία προς τη μέγιστη δυνατή υγρασία ανά κυβικό μέτρο αέρα στην ίδια θερμοκρασία, εκφρασμένος επί τοις εκατό. Μετριέται συνδυασμένα με τη θερμοκρασία, επειδή η υγρασία κάθε χώρου εξαρτάται άμεσα από αυτήν. Οι πηγές της διακρίνονται σε τρεις ομάδες: εξωτερικές, δηλαδή βροχή και εξάτμιση υγρασίας της βλάστησης, δομικά στοιχεία του χώρου, δηλαδή ελαττωματικοί σωλήνες και κακή υγρομόνωση των τοίχων, και εσωτερικές, δηλαδή πλύσιμο δαπέδων, αναπνοή και εφίδρωση ανθρώπων και συμπύκνωση υδρατμών στα παράθυρα. Οι φθορές οφείλονται κυρίως στις διακυμάνσεις, ιδιαίτερα όταν οι τιμές ξεπερνούν το εβδομήντα τοις εκατό ή πέφτουν κάτω από σαράντα. Κάτω από σαράντα τοις εκατό παρατηρείται αλλαγή του μεγέθους και του σχήματος, με συστολή και έντονες τάσεις της επιφάνειας λόγω εξάτμισης του νερού, καθώς και αντιαισθητικοί κιτρινοκαφέ λεκέδες στα σημεία που στεγνώνει η υγρασία, οι οποίοι οφείλονται στην οξύτητα του χαρτιού και στους ρύπους. Πάνω από εβδομήντα τοις εκατό το υλικό απορροφά υγρασία, διογκώνεται και διαστέλλεται, το χαρτί γίνεται μαλακό, απορροφητικό και σχίζεται εύκολα, μετακινούνται οι ρύποι, αποχρωματίζονται οι χρωστικές και τα μελάνια λόγω εξασθένισης του συνδετικού μέσου τους, με ιδιαίτερα ευαίσθητα τα μελάνια αιθάλης, και δημιουργούνται συνθήκες για βιολογική φθορά. Η θερμοκρασία προκαλεί ανάπτυξη εντόμων όταν συνδυάζεται με αυξημένη υγρασία, ξήρανση των υλικών, επιτάχυνση των αντιδράσεων, αφού δρα ως καταλύτης, και αυξομειώσεις της σχετικής υγρασίας.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Τα δώδεκα βήματα της συντήρησης του χαρτιού
Ερώτηση: Όταν ο συντηρητής αναλάβει ένα έργο για συντήρηση, πρέπει να ακολουθήσει μια σειρά εργασιών, την οποία πολλές φορές δεν μπορεί να τηρήσει πιστά λόγω των ιδιαιτεροτήτων κάθε έργου. Ποιες είναι οι προκαταρκτικές εργασίες και ποια τα βήματα αποκατάστασης που ακολουθούν;
Απάντηση:
-
Οι προκαταρκτικές εργασίες — τρία στάδια πριν από οποιαδήποτε επέμβαση (σελ. 50):
① Καταγραφή στο βιβλίο εισαγωγής — «το οποίο πρέπει να τηρείται σε κάθε οργανωμένο εργαστήριο συντήρησης»:
● αύξων αριθμός του έργου ● τίτλος ● κωδικός αριθμός ● χρονολογία κατασκευής ● ημερομηνία εισαγωγής και ● ιδιοκτήτης εξαγωγής ● ό,τι άλλο θεωρείται ● ονοματεπώνυμο συντηρητή διευκρινιστικό για την ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ του έργου② Επιμελής οπτικός έλεγχος — «για να εντοπιστούν τα υλικά και οι τεχνικές κατασκευής του καθώς επίσης οι υπάρχουσες φθορές, τα αίτιά τους και η έκτασή τους».
-
③ Τεκμηρίωση — περιλαμβάνει δύο πράγματα:
ΦΩΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ● στις ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΨΕΙΣ ● σε σημεία που μαρτυρούν ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ: υπογραφή καλλιτέχνη, χρονολογία, αποτύπωμα πλάκας τυπώματος για τα χαρακτικά ● σε σημεία με ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΦΘΟΡΕΣ: σχισίματα, απώλειες χαρτιού, ίχνη από μύκητες, έντομα, λεκέδες υγρασίας ΕΙΔΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ — καταγράφονται: τα ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ του έργου · οι ΜΕΘΟΔΟΙ ΚΑΙ ΤΑ ΥΛΙΚΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ · οι ΦΘΟΡΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ · το ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ · τα ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣΗ προετοιμασία διαφέρει ανά είδος έργου, «διότι το κάθε είδος αντιμετωπίζεται με διαφορετικό τρόπο»:
- Α. Βιβλίο: αρίθμηση φύλλων με μαλακό μολύβι στην πάνω δεξιά γωνία· η διάλυση της βιβλιοδεσίας «αποφασίζεται σε έσχατη περίπτωση» (κομμένες κλωστές, πολλοί λεκέδες υγρασίας)· κόβονται οι κλωστές, ελευθερώνονται τα τεύχη, τα οποία καταγράφονται με τη σειρά, ώστε «μετά τη συντήρησή τους θα ξανατοποθετηθούν με την ίδια σειρά».
- Β. Επίπεδο χαρτί: απελευθέρωση από κορνίζα ή φάκελο και απομάκρυνση των ξένων στοιχείων (χαρτόνια, ξύλο, αυτοκόλλητες ταινίες, μεταλλικοί συνδετήρες).
-
ΤΑ ΔΩΔΕΚΑ ΒΗΜΑΤΑ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ (σελ. 50, αυτούσια):
1. Απολύμανση - Απεντόμωση 2. Στεγνό καθαρισμό 3. Καθαρισμό με οργανικούς διαλύτες 4. Έλεγχο διαλυτότητας μελανιών 5. Μέτρηση βαθμού οξύτητας 6. Υγρό καθαρισμό 7. Εξουδετέρωση των οξέων (αποξίνωση) 8. Λεύκανση 9. Ενδυνάμωση (κολλάρισμα) 10. Αποκατάσταση φυσικών - μηχανικών φθορών 11. Αισθητική αποκατάσταση 12. Φύλαξη - έκθεση του έργου⚠️ Η σειρά δεν είναι αυθαίρετη — έχει εσωτερική λογική:
1 ΕΞΟΥΔΕΤΕΡΩΣΗ ΤΟΥ ΖΩΝΤΑΝΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (έντομα, μύκητες) 2-3 ΞΗΡΕΣ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ (χωρίς νερό) 4-5 ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΠΡΙΝ ΤΟ ΝΕΡΟ (θα διαλυθεί το μελάνι; πόσο όξινο είναι;) 6-9 ΥΓΡΕΣ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ (καθαρισμός, αποξίνωση, λεύκανση, ενδυνάμωση) 10-11 ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΥΛΗΣ και ΕΙΚΟΝΑΣ 12 ΠΡΟΛΗΨΗ ΥΠΟΤΡΟΠΗΣΤα βήματα 4 και 5 προηγούνται του βήματος 6 ακριβώς γιατί ο υγρός καθαρισμός είναι μη αναστρέψιμος: αν το μελάνι είναι υδατοδιαλυτό (αιθάλης), το νερό θα χάσει τη γραφή.
-
Δύο κρίσιμες προειδοποιήσεις του βιβλίου για τα πρώτα βήματα:
Βήμα 1 — απολύμανση/απεντόμωση: πρόληψη με «τακτικές απολυμάνσεις του χώρου, κάθε άνοιξη και φθινόπωρο»· επικρατέστερο το οξείδιο του αιθυλενίου με διοξείδιο του άνθρακα σε ειδικούς κλιβάνους, ενώ μόνο για απολύμανση χρησιμοποιούνται θυμόλη και ορθοφαινυλική φαινόλη.
⚠️ «Η απεντόμωση ή η απολύμανση μπορεί να έχει άριστα αποτελέσματα, αν όμως τα βιβλία ή τα αρχεία τοποθετηθούν σε ακατάλληλες περιβαλλοντικές συνθήκες, τότε είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα αναπτυχθούν εκ νέου έντομα ή μύκητες.»
Βήμα 2 — στεγνός καθαρισμός: «δεν πρέπει ποτέ να παραλείπεται», γιατί αν οι ακαθαρσίες μείνουν και το χαρτί βραχεί στο βήμα 6, «οι ίνες του χαρτιού ανοίγουν και τα σωματίδια της σκόνης εισέρχονται σ' αυτές προκαλώντας γκρίζους λεκέδες, που δυστυχώς δεν απομακρύνονται». Υλικό: λευκή γομολάστιχα — «ποτέ κόκκινη ή πράσινη διότι λεκιάζει το χαρτί».
-
Το τελευταίο βήμα — φύλαξη και έκθεση (σελ. 73-74):
ΚΟΥΤΙΑ από ΜΗ ΟΞΙΝΑ ΥΛΙΚΑ «δημιουργούν ένα ΜΙΚΡΟΚΛΙΜΑ, ΕΛΑΦΡΑ ΑΛΚΑΛΙΚΟ»· προστατεύουν από ΜΗΧΑΝΙΚΕΣ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ και ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ φθορές ΦΑΚΕΛΟΣ από ΠΟΛΥΕΣΤΕΡΙΚΗ ΜΕΜΒΡΑΝΗ (Melinex, Mylar) για έργα ΣΥΧΝΗΣ ΧΡΗΣΗΣ (εφημερίδες, επιστολές, αρχειακό υλικό), με ΜΗ ΟΞΙΝΗ αυτοκόλλητη ταινία διπλής όψης ⚠️ «ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ η χρήση πλαστικών φακέλων που κυκλοφορούν ευρέως στο εμπόριο, διότι ΜΕΤΑΔΙΔΟΥΝ ΒΛΑΒΕΡΕΣ ΟΥΣΙΕΣ (ΟΞΕΑ) ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ» ΠΛΑΙΣΙΟ (passe-partout) για ΕΚΘΕΣΗ σε μουσείο, από ΑΝΤΙΟΞΙΝΟ ΒΑΜΒΑΚΕΡΟ ΧΑΡΤΟΝΙ μουσειακής χρήσης — δύο κομμάτια: ① Η ΠΛΑΤΗ, όπου στηρίζεται το έργο «με τη βοήθεια λεπτών λωρίδων ΙΑΠΩΝΙΚΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ, ΜΟΝΟ ΣΤΟ ΠΑΝΩ ΜΕΡΟΣ» ② ΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΟ, κομμένο «με ειδικό κοπίδι ΚΛΙΣΗΣ 45°» ένωση με ΛΙΝΗ αυτοκόλλητη ταινία· μετά τοποθετείται σε κορνίζα⚠️ Η στήριξη μόνο στο πάνω μέρος επιτρέπει στο χαρτί να συστέλλεται και να διαστέλλεται ελεύθερα με τις μεταβολές της σχετικής υγρασίας — αλλιώς θα κυματίσει ή θα σχιστεί.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Πριν από κάθε επέμβαση ο συντηρητής κάνει τις προκαταρκτικές εργασίες. Πρώτο μέλημά του είναι η καταγραφή στοιχείων του έργου στο βιβλίο εισαγωγής, που πρέπει να τηρείται σε κάθε οργανωμένο εργαστήριο: αύξων αριθμός, κωδικός αριθμός, ημερομηνία εισαγωγής και εξαγωγής, ονοματεπώνυμο συντηρητή, τίτλος, χρονολογία κατασκευής και ιδιοκτήτης. Ακολουθεί επιμελής οπτικός έλεγχος, για να εντοπιστούν τα υλικά και οι τεχνικές κατασκευής καθώς και οι φθορές, τα αίτια και η έκτασή τους, και έπειτα η τεκμηρίωση, που περιλαμβάνει φωτογράφηση στις γενικές όψεις, σε σημεία που μαρτυρούν στοιχεία κατασκευής και σε σημεία με χαρακτηριστικές φθορές, καθώς και συμπλήρωση ειδικού δελτίου τεκμηρίωσης. Στη συνέχεια προετοιμάζεται το έργο, διαφορετικά αν είναι βιβλίο και διαφορετικά αν είναι επίπεδο χαρτί. Ακολουθούν δώδεκα βήματα αποκατάστασης: απολύμανση και απεντόμωση, στεγνός καθαρισμός, καθαρισμός με οργανικούς διαλύτες, έλεγχος διαλυτότητας μελανιών, μέτρηση βαθμού οξύτητας, υγρός καθαρισμός, εξουδετέρωση των οξέων ή αποξίνωση, λεύκανση, ενδυνάμωση ή κολλάρισμα, αποκατάσταση φυσικών και μηχανικών φθορών, αισθητική αποκατάσταση και φύλαξη ή έκθεση του έργου. Η σειρά δεν μπορεί πάντοτε να τηρηθεί πιστά, λόγω των ιδιαιτεροτήτων κάθε έργου. Ο στεγνός καθαρισμός δεν πρέπει ποτέ να παραλείπεται, γιατί στον υγρό καθαρισμό οι ίνες ανοίγουν και τα σωματίδια της σκόνης εισέρχονται σε αυτές προκαλώντας γκρίζους λεκέδες που δεν απομακρύνονται, ενώ ο έλεγχος διαλυτότητας των μελανιών προηγείται του υγρού καθαρισμού ακριβώς επειδή αυτός είναι μη αναστρέψιμος. Τέλος, η φύλαξη γίνεται σε κουτιά από μη όξινα υλικά που δημιουργούν ελαφρά αλκαλικό μικροκλίμα, σε φακέλους από πολυεστερική μεμβράνη για τα έργα συχνής χρήσης, ενώ απαγορεύονται οι κοινοί πλαστικοί φάκελοι που μεταδίδουν οξέα, και η έκθεση σε πλαίσιο passe partout από αντιόξινο βαμβακερό χαρτόνι μουσειακής χρήσης.
Κριτήρια αξιολόγησης:
