Λύσεις κεφ. 8 – Συντήρηση ξύλου – ξυλόγλυπτου (σελ. 131-166) – ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις κεφ. 8 - Συντήρηση ξύλου - ξυλόγλυπτου

Δέκα αναπτυγμένες λύσεις πάνω σε αυτούσια αποσπάσματα του κεφαλαίου 8: η χρήση και η επιλογή του ξύλου, τα μέρη και η εξέλιξη του ξυλόγλυπτου τέμπλου, η ταξινόμηση και η χημική σύσταση του ξύλου με τα έξι μέρη του κορμού, η ανισοτροπία και οι συνέπειές της, τα επτά αίτια φθοράς, τα ξυλοφάγα έντομα με τις οικογένειές τους, οι προκαταρκτικές εξετάσεις και οι μέθοδοι ανάλυσης, οι επεμβάσεις απεντόμωσης με τα μειονεκτήματα των υγρών δηλητηρίων, και η δεοντολογία της αισθητικής αποκατάστασης. Η τελευταία λύση είναι η Άσκηση 7 της σελ. 165, η μόνη του κεφαλαίου που απαντάται πλήρως από το κείμενο, με τις ακριβείς τιμές υγρασίας, θερμοκρασίας και φωτισμού· οι άλλες έξι εργαστηριακές Ασκήσεις δεν περιλαμβάνονται.

Γιατί το ξύλο χρησιμοποιήθηκε τόσο πολύ και πώς επιλεγόταν

Ερώτηση: Το ξύλο χρησιμοποιήθηκε από τον άνθρωπο από πολύ παλιά λόγω της διαθεσιμότητάς του, της σχετικά εύκολης επεξεργασίας του και του πλήθους των εφαρμογών που έχει. Πώς γινόταν η επιλογή του κατάλληλου ξύλου και γιατί δεν έχουν διατηρηθεί πολλά ξύλινα αντικείμενα από την αρχαιότητα;

Απάντηση:

• ΟΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ (σελ. 131): «Από ξύλο κατασκευάστηκαν κατοικίες, όπλα, εργαλεία, πλοία, έπιπλα, μουσικά όργανα, διάφορα σκεύη, χαρτί κτλ. Για την κατασκευή έργων τέχνης χρησιμοποιήθηκε είτε ως υπόστρωμα ζωγραφικών έργων είτε ως υλικό για τη δημιουργία ξυλογλύπτων και άλλων αντικειμένων.»
• Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ — «ανάλογα με το είδος του αντικειμένου»:

    ΕΡΓΑΛΕΙΑ      συνηθιζόταν η χρήση ΣΚΛΗΡΩΝ ΞΥΛΩΝ
    ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΑ    προτιμούσαν ξύλα με ΣΥΜΠΑΓΗ ΜΑΖΑ
    ΝΑΥΠΗΓΙΚΗ     ξύλα που ΑΝΤΕΧΟΥΝ ΣΤΟ ΝΕΡΟ

  Τα είδη ξυλείας που καταγράφει το βιβλίο: δρυς (δένδρος, βελανιδιά, ρουπάκι), έλατο, πεύκο, κυπαρίσσι, λάρτζινο (λάρυγξ), ελιά, καρυδιά, μελιά (δεσποτάκι), οξιά, λεύκη, φτελιά (καραγάτσι), πίξος (τσιμισίρι), συκαμιά, πρίνος, αμπέλι, λωτός, φοίνικας και έβενος.

• ΓΙΑΤΙ ΣΩΘΗΚΑΝ ΛΙΓΑ (σελ. 132): «Επειδή πρόκειται για ένα οργανικό υλικό ευπαθές στις περιβαλλοντικές συνθήκες, όπως είναι η υγρασία και η θερμότητα, δεν έχουν διατηρηθεί πολλά ξύλινα αντικείμενα από την αρχαιότητα, αν και το ξύλο ήταν ένα πολύ δημοφιλές υλικό.» Ξύλινα ήταν και τα ξόανα και τα χρυσελεφάντινα αγάλματα που κοσμούσαν ναούς της αρχαίας Ελλάδας.
• ΤΙ ΣΩΖΕΤΑΙ ΚΑΙ ΠΟΥ:

    ΕΛΛΑΔΑ    λίγα, κυρίως από την ελληνιστική εποχή: ξύλινη ΠΟΡΤΑ
              μακεδονικού τάφου στην ΠΥΔΝΑ, ΠΑΣΣΑΛΟΙ της γέφυρας του
              ΣΤΡΥΜΟΝΑ στην ΑΜΦΙΠΟΛΗ, αρκετά μικρότερα αντικείμενα
    ΑΙΓΥΠΤΟΣ  αρκετά ξυλόγλυπτα, αγάλματα, σαρκοφάγοι σε ΚΑΛΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ
              → «διότι παρέμειναν σε περιβάλλον με ΣΤΑΘΕΡΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ
                ΣΥΝΘΗΚΕΣ όπως είναι, για παράδειγμα, ΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΜΙΑΣ
                ΠΥΡΑΜΙΔΑΣ»

  ⚠️ Το συμπέρασμα για τη συντήρηση: δεν είναι η απόλυτη τιμή υγρασίας ή θερμοκρασίας που καταστρέφει το ξύλο, αλλά η μεταβλητότητά τους — η ίδια αρχή που διατυπώνεται αργότερα στις «Συνθήκες φύλαξης και έκθεσης». Τα αρχαιότερα ξύλινα υποστρώματα ζωγραφικής: τα Φαγιούμ, νεκρικές προσωπογραφίες με εγκαυστική ή τέμπερα, και αργότερα οι φορητές εικόνες.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ξύλο χρησιμοποιήθηκε από πολύ παλιά λόγω της διαθεσιμότητάς του, της σχετικά εύκολης επεξεργασίας του και του πλήθους των εφαρμογών του, από κατοικίες και εργαλεία έως πλοία, έπιπλα και χαρτί, ενώ στα έργα τέχνης χρησιμοποιήθηκε είτε ως υπόστρωμα ζωγραφικών έργων είτε ως υλικό για ξυλόγλυπτα. Η επιλογή του κατάλληλου ξύλου γινόταν ανάλογα με το είδος του αντικειμένου: για την κατασκευή εργαλείων συνηθιζόταν η χρήση σκληρών ξύλων, για τη δημιουργία ξυλογλύπτων προτιμούσαν ξύλα με συμπαγή μάζα και για τη ναυπηγική ξύλα που αντέχουν στο νερό. Επειδή όμως πρόκειται για οργανικό υλικό ευπαθές στις περιβαλλοντικές συνθήκες, όπως η υγρασία και η θερμότητα, δεν έχουν διατηρηθεί πολλά ξύλινα αντικείμενα από την αρχαιότητα. Στην Ελλάδα σώζονται λίγα, όπως μια ξύλινη πόρτα μακεδονικού τάφου στην Πύδνα και οι πάσσαλοι της γέφυρας του Στρυμόνα στην Αμφίπολη, ενώ στην Αίγυπτο σώζονται αρκετά σε καλή κατάσταση, διότι παρέμειναν σε περιβάλλον με σταθερές περιβαλλοντικές συνθήκες, όπως το εσωτερικό μιας πυραμίδας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα μέρη του ξυλόγλυπτου τέμπλου

Ερώτηση: Τα τέμπλα αντικατέστησαν τα μαρμάρινα θωράκια στους ναούς, ως διαχωριστικά μεταξύ του κυρίως ναού και του ιερού, περίπου από το 16ο αιώνα μ.Χ. Από ποια μέρη αποτελείται ένα τέμπλο και πώς εξελίχθηκε η τυπολογία του;

Απάντηση:

• ΤΑ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΤΕΜΠΛΟΥ (σελ. 133), από κάτω προς τα πάνω:

    ΒΑΣΗ                 επάνω της εδράζονται οι ποδιές
    ΠΟΔΙΕΣ (ΘΩΡΑΚΙΑ)     «μπορεί να έχουν ΓΛΥΠΤΗ ή ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ διακόσμηση»
    ΣΤΑΦΥΛΗ              «στενή ζώνη με σκαλισμένους συνήθως ΚΛΑΔΟΥΣ ΑΜΠΕΛΟΥ»
    ΚΑΤΩ ΚΕΤΑΜΠΕΔΕΣ      «παραλληλόγραμμοι ταμπλάδες»
    ΔΕΣΠΟΤΙΚΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ   διαχωρίζονται με ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΟΥΣ ΚΙΟΝΕΣ· οι τοξοειδείς
                         επιστέψεις τους λέγονται ΚΕΜΕΡΙΑ
    ΩΡΑΙΑ ΠΥΛΗ           στο κέντρο, με τα ΒΗΜΟΘΥΡΑ, «που συχνά έχουν πλούσια
                         ξυλόγλυπτη και ζωγραφική διακόσμηση»
    ΡΙΖΑ ΤΟΥ ΙΕΣΣΑΙ      «στενόμακρη ζώνη που βρίσκεται πάνω από τις δεσποτικές
                         εικόνες, διότι απεικονίζει στο κέντρο της τη μορφή
                         ΤΟΥ ΚΟΙΜΙΣΜΕΝΟΥ ΠΡΟΠΑΤΟΡΑ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ»
    ΔΩΔΕΚΑΟΡΤΟ           ζώνη με μικρότερες εικόνες, «συνήθως ΔΩΔΕΚΑ εικόνες με
                         παραστάσεις από τη ζωή του Ιησού, τους Αποστόλους»
    ΑΕΤΩΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΕΨΗ  «καταλήγει σε ΕΝΑ ΣΤΑΥΡΟ που περιβάλλεται από ΔΥΟ
                         ΦΤΕΡΩΤΟΥΣ ΔΡΑΚΟΝΤΕΣ και ΔΥΟ ΞΕΦΤΕΡΙΑ με την Παναγία
                         και τον Άγιο Ιωάννη»

  ⚠️ «Ανάλογα με την εποχή, με το μέγεθος του τέμπλου και με τον δημιουργό του υπάρχουν αρκετές παραλλαγές στην τυπολογία των τέμπλων.»

• Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΤΥΠΟΛΟΓΙΑΣ (σελ. 133-134):

    ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ    «ΑΒΑΘΗ ΧΑΡΑΓΜΑΤΑ, επηρεασμένα από την αισθητική αντίληψη
                  που επικρατούσε στα ΜΑΡΜΑΡΙΝΑ ΘΩΡΑΚΙΑ»
    ΕΩΣ 19ο αι.   «τα ξυλόγλυπτα τέμπλα απέκτησαν ΚΙΝΗΣΗ ΚΑΙ ΒΑΘΟΣ»
    1810 - 1860   ΤΡΥΠΗΤΑ ή ΚΕΝΤΗΤΑ τέμπλα, «με ΔΙΑΜΠΕΡΗ ΚΕΝΑ και με έντονη
                  κίνηση στις συνθέσεις που τα κοσμούν»
    ΜΕΤΑ ΤΟ 1860  «επιρροή από το ΜΠΑΡΟΚ και από τα δυτικά πρότυπα, η
                  διακόσμηση χαρακτηρίζεται από ΜΕΓΑΛΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ
                  ΠΟΛΥΠΛΟΚΟΤΗΤΑ»· αρκετά τέμπλα κατασκευάζονταν σε χώρες
                  της Βόρειας Ευρώπης, όπως η Αυστρία

• Η ΕΠΙΧΡΥΣΩΣΗ (σελ. 134): «Τα ξυλόγλυπτα τέμπλα συχνά καλύπτονται με φύλλο χρυσού. Η επιχρύσωση του ξύλου γίνεται με αλλεπάλληλες επιστρώσεις προετοιμασίας (συνήθως από ζωική κόλλα και γύψο) και μπόλο ή αμπόλι (λεπτόκοκκο πηλό). Από πάνω τοποθετούσαν το φύλλο χρυσού με διάφορες τεχνικές, π.χ. με τη χρήση ζωικής κόλλας ή κάποιου αλκοολικού διαλύματος, όπως είναι το ρακί.» Άλλα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα: αναλόγια, επιτάφιοι, αρτοφόρια, ξυλόγλυπτοι σταυροί.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το τέμπλο αποτελείται από τη βάση, επάνω στην οποία εδράζονται οι ποδιές ή θωράκια με γλυπτή ή ζωγραφική διακόσμηση. Ακολουθεί η σταφυλή, στενή ζώνη με σκαλισμένους συνήθως κλάδους αμπέλου, και οι κάτω κεταμπέδες, δηλαδή παραλληλόγραμμοι ταμπλάδες. Η επόμενη ζώνη περιέχει τις δεσποτικές εικόνες, που διαχωρίζονται με ξυλόγλυπτους κίονες, και τις τοξοειδείς επιστέψεις τους που λέγονται κεμέρια, ενώ στο κέντρο υπάρχει η Ωραία Πύλη με τα βημόθυρα. Πάνω από τις δεσποτικές εικόνες βρίσκεται η Ρίζα του Ιεσσαί, που απεικονίζει στο κέντρο της τον κοιμισμένο προπάτορα του Ιησού, και από πάνω το δωδεκάορτο, ζώνη με δώδεκα συνήθως μικρότερες εικόνες. Στην κορυφή υπάρχει η αετωματική επίστεψη, που καταλήγει σε σταυρό περιβαλλόμενο από δύο φτερωτούς δράκοντες και δύο ξεφτέρια με την Παναγία και τον Άγιο Ιωάννη. Ως προς την εξέλιξη, τα παλαιότερα τέμπλα έχουν αβαθή χαράγματα επηρεασμένα από τα μαρμάρινα θωράκια, έως τον 19ο αιώνα αποκτούν κίνηση και βάθος, το 1810 έως 1860 κατασκευάζονται τα τρυπητά ή κεντητά τέμπλα με διαμπερή κενά, ενώ μετά το 1860 επικρατεί η επιρροή του μπαρόκ με πυκνή και πολύπλοκη διακόσμηση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ταξινόμηση και η χημική σύσταση του ξύλου

Ερώτηση: Μια πρώτη ταξινόμηση του ξύλου γίνεται με βάση την κατηγορία στην οποία ανήκει το δέντρο από το οποίο προέρχεται, δηλαδή από τα κωνοφόρα (γυμνόσπερμα) ή από τα πλατύφυλλα (αγγειόσπερμα) δέντρα. Ποια είναι η διάκριση αυτή και ποια τα κύρια δομικά συστατικά του ξύλου;

Απάντηση:

• Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ (σελ. 137):

    ΚΩΝΟΦΟΡΑ (γυμνόσπερμα)    το πεύκο, το κυπαρίσσι, το έλατο κτλ.
                              → «θεωρούνται σχετικά ΜΑΛΑΚΑ ξύλα»
                              → διακριτικό γνώρισμα αρκετών: ΡΗΤΙΝΟΦΟΡΑ ΚΑΝΑΛΙΑ
    ΠΛΑΤΥΦΥΛΛΑ (αγγειόσπερμα) η δρυς, η λεύκη, η καρυδιά κτλ.
                              → «θεωρούνται σχετικά ΣΚΛΗΡΑ ξύλα»

  ⚠️ «Η επιστημονική ταυτοποίηση κάθε ξύλου απαιτεί τη μελέτη του από ειδικούς επιστήμονες» — η μακροσκοπική κατάταξη δεν αρκεί.

• ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΔΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ: «η κυτταρίνη, οι ημικυτταρίνες και η λιγνίνη». Σε μικρότερα ποσοστά: πυκτινικές ύλες, ενώσεις του αζώτου, άμυλο, σάκχαρα μικρού μοριακού βάρους, τερπένια, πολυφαινόλες και ανόργανα άλατα.

  «Η κυτταρίνη είναι ένα γραμμικό πολυμερές που αποτελείται από 7.000 - 10.000 μόρια γλυκόζης. Το ποσοστό της κυτταρίνης στα περισσότερα ξύλα από δέντρα εύκρατων κλιμάτων είναι 40% - 50%.»

• ΤΑ ΕΞΙ ΜΕΡΗ ΣΕ ΚΑΘΕΤΗ ΤΟΜΗ, από έξω προς τα μέσα (σελ. 137-138):

    1. ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΣ ΦΛΟΙΟΣ   «από σκληρά αποφελλωμένα κύτταρα»
    2. ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΦΛΟΙΟΣ   «βοηθά την ΚΑΘΟΔΟ των χυμών»
    3. ΚΑΜΒΙΟ              «δημιουργεί τα ΝΕΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ ξύλου»
                           ⚠ «ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΣΥΝΕΧΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ, εμφανίζει
                           έντονη δράση ΤΗΝ ΑΝΟΙΞΗ, σταματά ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ
                           και ΤΟ ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ αρχίζει να παράγει ΣΤΗΡΙΚΤΙΚΑ
                           ΣΤΟΙΧΕΙΑ»
    4. ΣΟΜΦΟ               «πρόσφατα στρώματα ξύλου που εξασφαλίζουν την
                           ΑΝΟΔΟ των χυμών»
    5. ΕΓΚΑΡΔΙΟ            «ΣΚΟΥΡΟΧΡΩΜΟ, έχει σχηματιστεί από τα ΠΙΟ ΠΑΛΙΑ
                           στρώματα και θεωρείται ΤΕΛΕΙΟ ΞΥΛΟ»
    6. ΕΝΤΕΡΙΩΝΗ           «βρίσκεται ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ και αποτελεί τον ΑΡΧΙΚΟ
                           ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟ του νεαρού δέντρου»

• Η ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ (σελ. 138): «Τα παλιά χρόνια έπαιζε πολύ σημαντικό ρόλο η εποχή κατά την οποία κοβόταν το δέντρο, η φάση της σελήνης κτλ., διότι όλα αυτά καθόριζαν τη φορά των χυμών του δέντρου, γεγονός σημαντικό για τη μετέπειτα αντοχή του.» ⚠️ Γιατί έχει σημασία η αναλογία των συστατικών: επειδή τα σκληρά ξύλα περιέχουν μεγαλύτερο ποσοστό ημικυτταρινών, «κινδυνεύουν περισσότερο» από υδρόλυση (σελ. 145) — η ίδια η σύσταση καθορίζει τη μελλοντική φθορά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μια πρώτη ταξινόμηση του ξύλου γίνεται με βάση την κατηγορία του δέντρου: κωνοφόρα ή γυμνόσπερμα, όπως το πεύκο, το κυπαρίσσι και το έλατο, που θεωρούνται σχετικά μαλακά ξύλα και έχουν ως διακριτικό γνώρισμα τα ρητινοφόρα κανάλια, και πλατύφυλλα ή αγγειόσπερμα, όπως η δρυς, η λεύκη και η καρυδιά, που θεωρούνται σχετικά σκληρά. Η επιστημονική ταυτοποίηση κάθε ξύλου όμως απαιτεί τη μελέτη του από ειδικούς επιστήμονες. Τα κύρια δομικά συστατικά του ξύλου είναι η κυτταρίνη, οι ημικυτταρίνες και η λιγνίνη, ενώ σε μικρότερα ποσοστά περιέχει πυκτινικές ύλες, ενώσεις του αζώτου, άμυλο, σάκχαρα μικρού μοριακού βάρους, τερπένια, πολυφαινόλες και ανόργανα άλατα. Η κυτταρίνη είναι γραμμικό πολυμερές από 7.000 έως 10.000 μόρια γλυκόζης και αποτελεί το 40% έως 50% των ξύλων από δέντρα εύκρατων κλιμάτων. Σε κάθετη τομή του κορμού διακρίνονται από έξω προς τα μέσα ο εξωτερικός φλοιός, ο εσωτερικός φλοιός που βοηθά την κάθοδο των χυμών, το κάμβιο που δημιουργεί τα νέα στρώματα ξύλου, το σομφό που εξασφαλίζει την άνοδο των χυμών, το εγκάρδιο που είναι σκουρόχρωμο και θεωρείται τέλειο ξύλο, και η εντεριώνη στο κέντρο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ανισοτροπία του ξύλου

Ερώτηση: Το ξύλο λόγω της κυτταρικής δομής του και της ινώδους υφής του εμφανίζει ανισοτροπικές ιδιότητες. Τι σημαίνει αυτό και ποιες συνέπειες έχει για τη φθορά του;

Απάντηση:

• Ο ΟΡΙΣΜΟΣ (σελ. 141), αυτούσια: «Δηλαδή, πολλές από τις φυσικές ιδιότητές του, όπως είναι η μηχανική αντοχή, η ελαστικότητα, η μεταβολή των διαστάσεών του λόγω μεταβολής της υγρασίας του περιβάλλοντος, παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές κατά τη μέτρησή τους ανάλογα με την κατεύθυνση κατά την οποία γίνεται η μέτρηση της κάθε ιδιότητας, ανάλογα δηλαδή με το αν γίνεται παράλληλα ή κάθετα με τα «νερά» του ξύλου.»
• Η ΠΡΩΤΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ — Η ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΔΙΑΣΤΑΣΕΩΝ: «Οι μεταβολές της σχετικής υγρασίας το μεταβάλλουν περισσότερο εγκάρσια και λιγότερο κατά μήκος των ινών του. Η μακροχρόνια παραμονή του σε τέτοιο περιβάλλον συχνά έχει ως αποτέλεσμα την πλαστική παραμόρφωσή του και τη δημιουργία ρωγμών στο ξύλο.»
• Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ — Ο ΤΡΟΠΟΣ ΚΟΠΗΣ: «Η αντοχή του ξύλου και η έκταση των φθορών που θα παρουσιάσει εξαρτώνται κατά πολύ και από τον τρόπο κοπής του. Τα κομμάτια ξύλου που έχουν κοπεί εγκάρσια είναι πιο ανθεκτικά και αντιδρούν αρκετά ομοιόμορφα στις μεταβολές των περιβαλλοντικών συνθηκών.» Η ΤΡΙΤΗ — ΟΙ ΡΟΖΟΙ: «Οι ρόζοι, που είναι τα σημεία του κορμού που ξεκινούσαν τα κλαδιά του δέντρου, έχουν πολύ διαφορετική συμπεριφορά από το υπόλοιπο ξύλο. Με την πάροδο του χρόνου και με την πρόσληψη και την αποβολή υγρασίας μετακινούνται ή αποσπώνται, προκαλώντας απώλεια υλικού στο αντικείμενο.»
• Η ΤΕΤΑΡΤΗ — ΣΤΑ ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΑ ΜΕ ΧΡΩΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ (σελ. 144): «Το ξύλο αντιδρά διαφορετικά στις περιβαλλοντικές μεταβολές από το χρωματικό στρώμα, την προετοιμασία ή το βερνίκι. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τις απολεπίσεις, την κονιορτοποίηση και τη ρωγμάτωση των πιο ευαίσθητων υλικών.» Και: «Οι μεταβολές των διαστάσεων του ξύλου συχνά προκαλούν ρωγμάτωση στη χρωματική επιφάνεια και στο βερνίκι, παράλληλη με τη διεύθυνση των ινών του.» ⚠️ Η ΠΑΓΙΔΑ ΤΟΥ ΒΕΡΝΙΚΙΟΥ: «Το βερνίκι, που συνήθως υπάρχει, δημιουργεί κάποιο φράγμα υγρασίας, το οποίο όμως συχνά συντελεί στο φαινόμενο της απόσπασης μεγάλων τμημάτων χρωματικού στρώματος και προετοιμασίας λόγω της τοπικής συσσώρευσης υγρασίας σε μικρορωγμές και σε περιοχές απώλειας της ενότητάς του.» Πρακτική συνέπεια: η διαπερατότητα του ξύλου «είναι πολύ μεγαλύτερη κατά μήκος των ινών («νερά») από ό,τι κάθετα σ' αυτές» (σελ. 164) — γι' αυτό το προστατευτικό επίχρισμα πρέπει να εφαρμόζεται με προσοχή στις εγκάρσιες τομές.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ανισοτροπικές ιδιότητες σημαίνει ότι πολλές από τις φυσικές ιδιότητες του ξύλου, όπως η μηχανική αντοχή, η ελαστικότητα και η μεταβολή των διαστάσεών του λόγω μεταβολής της υγρασίας, παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές κατά τη μέτρησή τους ανάλογα με το αν αυτή γίνεται παράλληλα ή κάθετα με τα νερά του ξύλου. Οι συνέπειες είναι τέσσερις. Πρώτον, οι μεταβολές της σχετικής υγρασίας μεταβάλλουν το ξύλο περισσότερο εγκάρσια και λιγότερο κατά μήκος των ινών του, ενώ η μακροχρόνια παραμονή σε τέτοιο περιβάλλον οδηγεί σε πλαστική παραμόρφωση και ρωγμές. Δεύτερον, η αντοχή εξαρτάται από τον τρόπο κοπής: τα κομμάτια που έχουν κοπεί εγκάρσια είναι πιο ανθεκτικά και αντιδρούν ομοιόμορφα στις μεταβολές. Τρίτον, οι ρόζοι, ως σημεία απ' όπου ξεκινούσαν τα κλαδιά, έχουν πολύ διαφορετική συμπεριφορά και με την πρόσληψη και αποβολή υγρασίας μετακινούνται ή αποσπώνται, προκαλώντας απώλεια υλικού. Τέταρτον, στα ξυλόγλυπτα με χρωματική επιφάνεια το ξύλο αντιδρά διαφορετικά από το χρωματικό στρώμα, την προετοιμασία ή το βερνίκι, με αποτέλεσμα απολεπίσεις, κονιορτοποίηση και ρωγματώσεις παράλληλες με τη διεύθυνση των ινών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα κύρια αίτια φθοράς των ξύλινων αντικειμένων

Ερώτηση: Τα κύρια αίτια φθοράς των ξύλινων αντικειμένων είναι τα εξής: ποια;

Απάντηση:

• ΤΑ ΕΠΤΑ ΑΙΤΙΑ (σελ. 141), αυτούσια:

    α. ΥΓΡΑΣΙΑ
    β. ΘΕΡΜΟΤΗΤΑ
    γ. ΦΩΣ
    δ. ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ
    ε. ΕΝΤΟΜΑ
    στ. ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ
    ζ. ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ

• ΥΓΡΑΣΙΑ — ο κύριος παράγοντας: «Η περιεκτικότητα σε υγρασία ενός κομμένου και κατεργασμένου ξύλου είναι περίπου 10% κατά βάρος, σε εσωτερικό περιβάλλον», και εξαρτάται «από την περιβαλλοντική υγρασία και θερμοκρασία κατά τις προηγούμενες εβδομάδες».

    ΥΨΗΛΗ ΥΓΡΑΣΙΑ    το ξύλο ΑΠΟΡΡΟΦΑ νερό → ΔΙΑΣΤΕΛΛΕΤΑΙ
    ΞΗΡΑΣΙΑ          το ξύλο ΑΠΟΒΑΛΛΕΙ νερό → ΣΥΡΡΙΚΝΩΝΕΤΑΙ
    ΣΥΧΝΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ «αλλεπάλληλες ΔΙΟΓΚΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΡΡΙΚΝΩΣΕΙΣ του ξύλου,
                     επιφέροντας ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ
                     ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ ΤΟΥ» + επιφανειακές ρωγμές και
                     κυρτώσεις, ΣΚΕΒΡΩΜΑ, μετακίνηση των ρόζων

  Ο μηχανισμός της απότομης μεταβολής: «η εξωτερική επιφάνεια του ξύλου απορροφά απότομα νερό, ενώ το εσωτερικό παραμένει στα παλαιότερα ποσοστά εσωτερικής υγρασίας. Αυτές οι απότομες πιέσεις μπορεί να προκαλέσουν τη συντριβή των εσωτερικών τοιχωμάτων των κυττάρων του ξύλου ή την κύρτωσή του.»

• ΡΥΠΟΙ (σελ. 145): «Η επικάθιση ατμοσφαιρικών ρύπων δημιουργεί ένα πρόσθετο υγροσκοπικό υπόστρωμα, που επιταχύνει τις επιφανειακές φθορές του ξύλου.» Η σκόνη στις μικρορωγμές διογκώνεται όταν απορροφά υγρασία και τις διευρύνει. ⚠️ Στους ναούς: «είναι χαρακτηριστική η εναπόθεση λιπαρής αιθάλης από τα κεριά και τα καντήλια. Τα τυχαία προσανατολισμένα μόρια λιπαρών ρύπων… δημιουργούν ένα μαλακό υπόστρωμα στο οποίο συγκολλώνται αρκετά ισχυρά και οποιουδήποτε άλλου είδους στερεοί ρύποι.» Οι αέριοι ρύποι — SO₂, SO₃, CO, CO₂, NO, NO₂ — «παρουσία υγρασίας μπορεί να μετατραπούν σε οξέα».
• ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΥΔΡΟΛΥΣΗ: «Η υψηλή υγρασία και ο ανεπαρκής αερισμός δημιουργούν συνθήκες κατάλληλες για την ανάπτυξη ετερότροφων μικροοργανισμών, οι οποίοι αποδομούν άμεσα το ξύλο, χρησιμοποιώντας το ως θρεπτικό υπόστρωμα, και έμμεσα, με δευτερεύουσες υδρολυτικές διαδικασίες μέσω των οξέων και των ενζύμων που απεκκρίνουν.» Η υδρόλυση οδηγεί «μέχρι την πλήρη μετατροπή της κυτταρίνης και των ημικυτταρινών σε μονοσακχαρίτες, με αποτέλεσμα την κονιορτοποίηση και την πλήρη καταστροφή του (σάπισμα)». ⚠️ «Τα ξύλα που περιέχουν σε μεγαλύτερο ποσοστό ημικυτταρίνες, δηλαδή τα σκληρά ξύλα, κινδυνεύουν περισσότερο από τέτοιου είδους φθορά.» ⚠️ Το κεφάλαιο εξαιρεί ρητά το έφυδρο ξύλο (ξύλο που παρέμεινε για μεγάλο διάστημα σε πολύ υγρό περιβάλλον ή μέσα σε νερό) και παραπέμπει στο κεφ. 9 για τα ξύλινα αντικείμενα με ζωγραφικό στρώμα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα κύρια αίτια φθοράς των ξύλινων αντικειμένων είναι επτά: α) η υγρασία, β) η θερμότητα, γ) το φως, δ) η ρύπανση της ατμόσφαιρας, ε) τα έντομα, στ) οι μικροοργανισμοί και ζ) ο ανθρώπινος παράγοντας. Η υγρασία είναι ο κύριος παράγοντας: η περιεκτικότητα ενός κατεργασμένου ξύλου σε υγρασία είναι περίπου 10% κατά βάρος σε εσωτερικό περιβάλλον, και οι συχνές μεταβολές της προκαλούν αλλεπάλληλες διογκώσεις και συρρικνώσεις, επιφέροντας απώλεια της ελαστικότητας και της μηχανικής αντοχής, ρωγμές, κυρτώσεις, σκέβρωμα και μετακίνηση των ρόζων. Οι ρύποι δημιουργούν πρόσθετο υγροσκοπικό υπόστρωμα που επιταχύνει τις επιφανειακές φθορές, ενώ στα ξυλόγλυπτα των ναών η λιπαρή αιθάλη από τα κεριά και τα καντήλια σχηματίζει μαλακό υπόστρωμα όπου συγκολλώνται ισχυρά και άλλοι στερεοί ρύποι. Τέλος, η υψηλή υγρασία με ανεπαρκή αερισμό ευνοεί τους ετερότροφους μικροοργανισμούς, οι οποίοι αποδομούν το ξύλο άμεσα και έμμεσα μέσω υδρόλυσης, μέχρι την πλήρη μετατροπή της κυτταρίνης και των ημικυτταρινών σε μονοσακχαρίτες και το σάπισμα, με τα σκληρά ξύλα να κινδυνεύουν περισσότερο επειδή περιέχουν μεγαλύτερο ποσοστό ημικυτταρινών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα ξυλοφάγα έντομα

Ερώτηση: Υπάρχουν δύο μεγάλες κατηγορίες εντόμων που μπορεί να προσβάλλουν το ξύλο: οι κάνθαροι, που ανήκουν στα κολεόπτερα και είναι τα γνωστά σαράκια, και οι τερμίτες, που ανήκουν στα ισόπτερα. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά και η δράση της καθεμιάς;

Απάντηση:

• ΟΙ ΚΑΝΘΑΡΟΙ — ΤΑ ΤΕΣΣΕΡΑ ΣΤΑΔΙΑ ΖΩΗΣ (σελ. 146):

    ΑΒΓΟ → ΣΚΟΥΛΗΚΙ → ΝΥΜΦΗ → ΤΕΛΕΙΟ ΕΝΤΟΜΟ
  
    ⚠ «Το ΑΒΓΟ και η ΝΥΜΦΗ ΔΕ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΤΡΟΦΗ από το περιβάλλον τους.
       ΤΟ ΣΚΟΥΛΗΚΙ και μερικές φορές το τέλειο έντομο είναι αυτά που
       ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΦΘΟΡΑ στο ξύλο.»
    ΧΡΟΝΟΣ ΖΩΗΣ: «ποικίλλει από μερικούς μήνες ΕΩΣ ΚΑΙ 30 ΧΡΟΝΙΑ,
       ανάλογα με το είδος τους»
    ΟΠΕΣ ΕΞΟΔΟΥ: «ΚΥΚΛΙΚΕΣ και σπανιότερα ΕΛΛΕΙΨΟΕΙΔΕΙΣ ή ΗΜΙΚΥΚΛΙΚΕΣ»

  Το μέγεθος του προβλήματος: «Περίπου 20.000 είδη από κολεόπτερα προσβάλλουν δέντρα και θάμνους και περίπου 1.000 είδη προσβάλλουν κομμένα ξύλα.»

• ΟΙ ΔΥΟ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΚΟΛΕΟΠΤΕΡΩΝ (σελ. 146-147):

    Cerambycidae  «προσβάλλουν ΚΥΡΙΩΣ ΔΕΝΤΡΑ και ΟΧΙ τα κομμένα και
                  επεξεργασμένα ξύλα»
       εκπρόσωπος: Heliotrupes Bajulus — «προσβάλλει ΚΥΡΙΩΣ ΤΑ ΜΑΛΑΚΑ
                  ΞΥΛΑ, έχει ΜΕΓΑΛΟ ΜΕΓΕΘΟΣ» και οι οπές του είναι
                  ΕΛΛΕΙΨΟΕΙΔΕΙΣ 6-10 χιλ.
  
    Anobidae      «είναι αυτή που προκαλεί ΤΙΣ ΣΟΒΑΡΟΤΕΡΕΣ ΦΘΟΡΕΣ στα
                  ξύλινα αντικείμενα»
       Anobium Punctatum        «προσβάλλει ΟΛΑ ΤΑ ΞΥΛΑ και προκαλεί
                                ΣΟΒΑΡΕΣ ΦΘΟΡΕΣ»
       Xestobium Rufovillosum   «βρίσκεται συχνά σε ΠΑΛΑΙΑ ΚΤΙΡΙΑ,
                                ΕΓΚΑΤΑΛΕΛΕΙΜΜΕΝΟΥΣ ΝΑΟΥΣ»· προσβάλλει τη
                                ΔΡΥ και άλλα σκληρά ή μαλακά ξύλα· οπές
                                ΚΥΚΛΙΚΕΣ ~3 χιλ.· «μπορεί να ζήσει ΕΩΣ
                                10 ΧΡΟΝΙΑ»

  ⚠️ Οι γραφές του βιβλίου «Heliotrupes Bajulus» και «Anobidae» είναι τυπογραφικά λάθη· οι καθιερωμένες είναι Hylotrupes bajulus και Anobiidae.

• ΟΙ ΤΕΡΜΙΤΕΣ (σελ. 147-148): ανήκουν στις οικογένειες Kalotermitidae και Rhinotermitidae. «Προτιμούν τα θερμά κλίματα με υψηλή υγρασία για την ανάπτυξή τους. Επειδή είναι φωτόφοβα έντομα, ζουν κυρίως στο εσωτερικό του ξύλου.»

  ⚠️ «Μπορεί να καταστρέψουν εντελώς εσωτερικά ένα ξύλινο αντικείμενο, ακόμη και ένα ξύλινο σπίτι, ενώ ο εξωτερικός φλοιός του φαίνεται ανέπαφος.» Γι' αυτό και η ακτινογράφηση με ακτίνες Χ (σελ. 152) είναι η μέθοδος που αποκαλύπτει «η έκταση της προσβολής από ξυλοφάγα έντομα» — μακροσκοπικά η προσβολή μπορεί να είναι αόρατη.

• ΠΩΣ ΕΝΤΟΠΙΖΕΤΑΙ Η ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ (σελ. 165): «Τα αντικείμενα θα πρέπει να παρατηρούνται προσεκτικά για την περίπτωση που θα βρεθεί κάποια μικρή οπή από έντομο και η χαρακτηριστική σκόνη (πριονίδι) που αυτό αφήνει. Τα προσβεβλημένα αντικείμενα πρέπει αμέσως να απομονώνονται από τα υπόλοιπα, ώστε να αποφευχθεί η εξάπλωση της προσβολής σε συλλογές, σε μουσεία ή ακόμη και σε οικίες.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι δύο μεγάλες κατηγορίες είναι οι κάνθαροι, δηλαδή τα κολεόπτερα ή σαράκια, και οι τερμίτες, δηλαδή τα ισόπτερα. Οι κάνθαροι έχουν τέσσερα στάδια ζωής, αβγό, σκουλήκι, νύμφη και τέλειο έντομο, ενώ το αβγό και η νύμφη δεν χρειάζονται τροφή από το περιβάλλον τους και τη φθορά την προκαλεί το σκουλήκι και μερικές φορές το τέλειο έντομο. Ο χρόνος ζωής τους ποικίλλει από μερικούς μήνες έως και 30 χρόνια, ενώ οι οπές εξόδου που δημιουργούν είναι κυκλικές και σπανιότερα ελλειψοειδείς ή ημικυκλικές. Ανήκουν σε δύο οικογένειες: τα Cerambycidae, που προσβάλλουν κυρίως δέντρα και όχι κομμένα ξύλα, με εκπρόσωπο το Heliotrupes Bajulus που προσβάλλει τα μαλακά ξύλα και δημιουργεί ελλειψοειδείς οπές 6 έως 10 χιλιοστών, και τα Anobidae, που προκαλούν τις σοβαρότερες φθορές, με το Anobium Punctatum να προσβάλλει όλα τα ξύλα και το Xestobium Rufovillosum να βρίσκεται συχνά σε παλαιά κτίρια και εγκαταλελειμμένους ναούς, δημιουργώντας κυκλικές οπές περίπου 3 χιλιοστών και ζώντας έως 10 χρόνια. Οι τερμίτες ανήκουν στις οικογένειες Kalotermitidae και Rhinotermitidae, προτιμούν θερμά κλίματα με υψηλή υγρασία και, επειδή είναι φωτόφοβα έντομα, ζουν κυρίως στο εσωτερικό του ξύλου, οπότε μπορεί να καταστρέψουν εντελώς εσωτερικά ένα ξύλινο αντικείμενο, ακόμη και ένα ξύλινο σπίτι, ενώ ο εξωτερικός φλοιός του φαίνεται ανέπαφος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οι προκαταρκτικές εξετάσεις πριν από κάθε επέμβαση συντήρησης

Ερώτηση: Σε οποιαδήποτε επέμβαση που πρόκειται να γίνει σε ένα αντικείμενο πρέπει πάντα να προηγείται η προσεκτική εξέτασή του, η φωτογράφησή του, ο προσδιορισμός του είδους της φθοράς και των αιτίων που την προκάλεσαν, η συμπλήρωση τεχνικού δελτίου. Ποιες συμπληρωματικές μέθοδοι εξέτασης και ανάλυσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν;

Απάντηση:

• ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ (σελ. 152): «Στόχος των επεμβάσεων συντήρησης είναι η διατήρηση και η ανάδειξη της αισθητικής και ιστορικής αξίας κάθε αντικειμένου. Συνεπώς, κάθε επέμβαση πρέπει να βασίζεται στον σεβασμό των αρχικών υλικών και των αυθεντικών στοιχείων. Η σύγχρονη δεοντολογία της συντήρησης επιβάλλει αυστηρά όρια στην επιλογή της μεθόδου, των τεχνικών και των υλικών των επεμβάσεων.» Το τεχνικό δελτίο πρέπει να περιέχει όλα τα παραπάνω «μαζί με την ανάπτυξη της προτεινόμενης μεθόδου αντιμετώπισης».
• ΟΙ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ (σελ. 152-153):

    ΛΕΠΤΕΣ ΤΟΜΕΣ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ   «μπορούν να οδηγήσουν στην ΑΚΡΙΒΗ ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗ
                             ΤΟΥ ΕΙΔΟΥΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ από ειδικούς επιστήμονες»
    ΟΠΤΙΚΟ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΟ       εφόσον υπάρχει χρωματικό στρώμα: «ο ΑΡΙΘΜΟΣ ΤΩΝ
                             ΣΤΡΩΜΑΤΩΝ, η ΚΟΚΚΟΜΕΤΡΙΑ των χρωστικών και της
                             προετοιμασίας, η ΔΙΑΤΑΞΗ ΚΑΙ Η ΑΛΛΗΛΟΥΧΙΑ των
                             στρωμάτων»
    ΑΚΤΙΝΕΣ Χ                «η ΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΒΟΛΗΣ ΑΠΟ ΞΥΛΟΦΑΓΑ ΕΝΤΟΜΑ ή
                             οι ΘΕΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΙΚΩΝ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ που έχουν
                             τοποθετηθεί στο έργο»
    ΥΠΕΡΙΩΔΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ    «ΕΠΙΖΩΓΡΑΦΗΣΕΙΣ, ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΕΠΙΧΡΙΣΕΙΣ με οργανικά
                             υλικά, η ΕΠΙΤΥΧΗΣ Ή ΜΗ ΕΠΙΤΥΧΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΕΝΟΣ
                             ΒΕΡΝΙΚΙΟΥ κ.ά.»
    ΜΙΚΡΟΧΗΜΙΚΕΣ ΔΟΚΙΜΕΣ,    «ακριβή αποτελέσματα σε θέματα ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗΣ
    ΦΑΣΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΥΛΙΚΩΝ και ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΕΙΔΟΥΣ ΚΑΙ ΕΚΤΑΣΗΣ
                             ΦΘΟΡΩΝ»

• Η ΧΡΟΝΟΛΟΓΗΣΗ (σελ. 153): «Οι σημαντικότερες μέθοδοι επιστημονικής χρονολόγησης του αρχαιολογικού ξύλου είναι η δενδροχρονολόγηση και η μέθοδος χρονολόγησης με το ισότοπο του άνθρακα-14.» «Τα νεότερα ξύλα χρονολογούνται συνήθως με σχετικές μεθόδους χρονολόγησης, όπως είναι η ανάλυση της τεχνικής κατασκευής του αντικειμένου και η ιστορική τοποθέτησή της, ή ο συνδυασμός μεθόδων χρονολόγησης των επιμέρους δομικών συστατικών του αντικειμένου, όπως είναι το βερνίκι, οι χρωστικές κ.ά.» ⚠️ Στο βιβλίο το ισότοπο τυπώνεται «146C» — τυπογραφικό: πρόκειται για τον άνθρακα-14, με τον ατομικό αριθμό 6 να έχει ξεφύγει από τον κάτω δείκτη.
• ΠΟΤΕ ΓΙΝΟΝΤΑΙ: «Εάν κριθεί απαραίτητο, μπορεί να γίνουν συμπληρωματικά δειγματοληψίες, εξετάσεις ή αναλύσεις, με σκοπό την τεκμηρίωση της κατάστασης διατήρησής του ή τη χρονολόγησή του» — δηλαδή δεν είναι υποχρεωτικές σε κάθε έργο, σε αντίθεση με την εξέταση, τη φωτογράφηση και το τεχνικό δελτίο, που πρέπει πάντα να προηγούνται.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πριν από κάθε επέμβαση πρέπει πάντα να προηγούνται η προσεκτική εξέταση του αντικειμένου, η φωτογράφησή του, ο προσδιορισμός του είδους της φθοράς και των αιτίων που την προκάλεσαν και η συμπλήρωση τεχνικού δελτίου με όλα αυτά τα στοιχεία, μαζί με την ανάπτυξη της προτεινόμενης μεθόδου αντιμετώπισης. Εάν κριθεί απαραίτητο, μπορούν να γίνουν συμπληρωματικά δειγματοληψίες, εξετάσεις ή αναλύσεις: η παρατήρηση λεπτών τομών δειγμάτων οδηγεί στην ακριβή ταυτοποίηση του είδους του ξύλου από ειδικούς επιστήμονες, η παρατήρηση στο οπτικό μικροσκόπιο δείχνει τον αριθμό των στρωμάτων, την κοκκομετρία των χρωστικών και της προετοιμασίας και τη διάταξη και αλληλουχία των στρωμάτων, η ακτινογράφηση με ακτίνες Χ αποκαλύπτει την έκταση της προσβολής από ξυλοφάγα έντομα και τις θέσεις των μεταλλικών συνδέσμων, η υπεριώδης ακτινοβολία εντοπίζει επιζωγραφήσεις, νεότερες επιχρίσεις με οργανικά υλικά και την επιτυχή ή μη αφαίρεση βερνικιού, ενώ οι μικροχημικές δοκιμές και οι φασματογραφικές τεχνικές δίνουν ακριβή αποτελέσματα στην ταυτοποίηση υλικών και στον προσδιορισμό του είδους και της έκτασης των φθορών. Για τη χρονολόγηση του αρχαιολογικού ξύλου σημαντικότερες είναι η δενδροχρονολόγηση και η μέθοδος με το ισότοπο του άνθρακα-14, ενώ τα νεότερα ξύλα χρονολογούνται με σχετικές μεθόδους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οι επεμβάσεις απεντόμωσης

Ερώτηση: Η πρόληψη είναι ο καλύτερος τρόπος για να αποφύγουμε την προσβολή και την καταστροφή των ξύλινων αντικειμένων από τα ξυλοφάγα έντομα. Ποιες μέθοδοι απεντόμωσης υπάρχουν και ποια τα μειονεκτήματα των υγρών εντομοκτόνων;

Απάντηση:

• Η ΑΡΧΗ (σελ. 155): «Στην περίπτωση όμως που το αντικείμενο έχει υποστεί προσβολή από ξυλοφάγα έντομα (σαράκι ή τερμίτες) είναι απαραίτητο να γίνει το γρηγορότερο επέμβαση απεντόμωσης.» Για την επιλογή «χρειάζεται να συνυπολογίσει ο συντηρητής τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της καθεμιάς». ⚠️ «Αρκετές από αυτές τις μεθόδους είναι επικίνδυνες για τη δημόσια υγεία, και για την εφαρμογή τους απαιτείται ειδική μελέτη και εκτέλεση από εξειδικευμένο συνεργείο.»

• ΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ:

    ● με τη χρήση ΕΙΔΙΚΩΝ ΑΕΡΙΩΝ (διοξείδιο του άνθρακα, άζωτο,
      βρωμιούχο μεθύλιο)
    ● με ΥΓΡΑ ΕΝΤΟΜΟΚΤΟΝΑ
    ● με τη χρήση ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ γ
    ● με ΨΥΞΗ
    ● με ΘΕΡΜΑΝΣΗ

• ΤΑ ΤΡΙΑ ΕΙΔΗ ΥΓΡΩΝ ΕΝΤΟΜΟΚΤΟΝΩΝ (σελ. 156):

    1. ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ ΔΗΛΗΤΗΡΙΩΝ ΣΕ ΟΡΓΑΝΙΚΟΥΣ ΔΙΑΛΥΤΕΣ
       «Μετά την εξάτμιση του διαλύτη ΤΟ ΔΗΛΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ. Έτσι, τα
       έντομα που έμειναν ζωντανά ή βγήκαν αργότερα από το αβγό τους,
       κατά τη μετακίνησή τους μέσα στο ξύλο, ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΣΕ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΟ
       ΔΗΛΗΤΗΡΙΟ ΚΑΙ ΕΞΟΝΤΩΝΟΝΤΑΙ.» Περιέχουν συνήθως και ΜΥΚΗΤΟΚΤΟΝΟ.
       Φορέας: white spirit, καθαρό πετρέλαιο κ.ά.
    2. ΥΔΑΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ (γαλακτώματα) — παλαιότερα, με ΒΟΡΙΟ, ΧΑΛΚΟ και
       ΑΡΣΕΝΙΚΟ
    3. ΠΑΣΤΕΣ — «ημιστερεά υδατοδιαλυτά υλικά που περιέχουν εντομοκτόνες
       και μυκητοκτόνες ουσίες», για περιπτώσεις όπου «ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ
       ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ Η ΧΡΗΣΗ ΑΡΑΙΩΝ ΔΙΑΛΥΜΑΤΩΝ»
  
    ΤΡΟΠΟΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ
    α. ΜΕ ΠΙΝΕΛΟ    επιφανειακή και ΕΛΕΓΧΟΜΕΝΗ εφαρμογή, για ΜΙΚΡΑ αντικείμενα
    β. ΜΕ ΨΕΚΑΣΜΟ   για ΜΕΓΑΛΑ αντικείμενα «τα οποία ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΒΕΡΝΙΚΙ ή
                    ζωγραφική επιφάνεια που θα μπορούσε να επηρεαστεί από
                    τον διαλύτη»
    γ. ΜΕ ΣΥΡΙΓΓΑ   «επιτυγχάνεται η ΔΙΕΙΣΔΥΣΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΣΕ ΒΑΘΟΣ»· η
                    εισαγωγή γίνεται «συνήθως ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΟΠΩΝ που έχουν
                    δημιουργήσει τα έντομα»
    → «Συνήθως μετά την επέμβαση το αντικείμενο ΣΦΡΑΓΙΖΕΤΑΙ μέσα σε ειδικό
      ΣΑΚΟ ή σε ειδικό ΘΑΛΑΜΟ για μερικές ημέρες.»

• ⚠️ ΤΑ ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΥΓΡΩΝ ΔΗΛΗΤΗΡΙΩΝ (σελ. 158). Ήταν «η δημοφιλέστερη μέθοδος στο παρελθόν», γιατί η εφαρμογή ήταν εύκολη, αποτελεσματική, τα υλικά διαθέσιμα και δεν απαιτούνταν εξειδικευμένο συνεργείο. Όμως:

    ● «έχουν ΠΟΛΥ ΥΨΗΛΗ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ και είναι επικίνδυνα για την υγεία και
      για την ασφάλεια των ανθρώπων που κάνουν την επέμβαση ή επισκέπτονται
      τον χώρο, διότι ΓΙΑ ΠΟΛΛΑ ΧΡΟΝΙΑ ΣΥΝΕΧΙΖΟΥΝ ΝΑ ΕΚΛΥΟΥΝ ΔΗΛΗΤΗΡΙΩΔΕΙΣ
      ΑΤΜΟΥΣ»
    ● «ο διαλύτης που περιέχουν ΕΠΙΔΡΑ ΣΤΑ ΥΛΙΚΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΤΟΥ ΧΡΩΜΑΤΙΚΟΥ
      ΣΤΡΩΜΑΤΟΣ Ή ΤΟΥ ΒΕΡΝΙΚΙΟΥ, εφόσον υπάρχει, ή ΣΚΟΥΡΑΙΝΟΥΝ ΤΟΠΙΚΑ ΤΟ
      ΞΥΛΟ»
    ● «ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΒΕΒΑΙΟ ότι το υλικό θα διεισδύσει σε βάθος στο ξύλο,
      ώστε να εξοντώσει ΟΛΑ τα έντομα και τα αβγά τους»
  
    ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΠΡΟΦΥΛΑΞΗΣ: ειδική ΜΑΣΚΑ με το κατάλληλο ΦΙΛΤΡΟ για
    τα υλικά που χρησιμοποιούνται, ειδικά ΓΑΝΤΙΑ, ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΙΚΑ ΓΥΑΛΙΑ,
    και ΧΩΡΟΣ ΠΟΥ ΑΕΡΙΖΕΤΑΙ ΚΑΛΑ

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η απεντόμωση ενός ξύλινου αντικειμένου μπορεί να γίνει με τη χρήση ειδικών αερίων, όπως το διοξείδιο του άνθρακα, το άζωτο και το βρωμιούχο μεθύλιο, με υγρά εντομοκτόνα, με τη χρήση ακτινοβολίας γάμμα, με ψύξη και με θέρμανση. Τα υγρά εντομοκτόνα διακρίνονται σε διαλύματα δηλητηρίων σε οργανικούς διαλύτες, σε υδατικά διαλύματα ή γαλακτώματα και σε πάστες, και εφαρμόζονται με πινέλο για επιφανειακή και ελεγχόμενη εφαρμογή σε μικρά αντικείμενα, με ψεκασμό για μεγάλα αντικείμενα χωρίς βερνίκι ή ζωγραφική επιφάνεια, και με σύριγγα μέσω των οπών των εντόμων για διείσδυση σε βάθος. Τα μειονεκτήματά τους είναι ότι έχουν πολύ υψηλή τοξικότητα και είναι επικίνδυνα για την υγεία και την ασφάλεια όσων κάνουν την επέμβαση ή επισκέπτονται τον χώρο, διότι για πολλά χρόνια συνεχίζουν να εκλύουν δηλητηριώδεις ατμούς, ότι ο διαλύτης που περιέχουν επιδρά στα υλικά κατασκευής του χρωματικού στρώματος ή του βερνικιού ή σκουραίνει τοπικά το ξύλο, και ότι δεν είναι βέβαιο ότι το υλικό θα διεισδύσει σε βάθος ώστε να εξοντώσει όλα τα έντομα και τα αβγά τους. Γι' αυτό απαιτούνται ειδική μάσκα με το κατάλληλο φίλτρο, ειδικά γάντια, προστατευτικά γυαλιά και χώρος που αερίζεται καλά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η δεοντολογία της αισθητικής αποκατάστασης

Ερώτηση: Ο σκοπός της συντήρησης δεν είναι να επαναφέρει το αντικείμενο στην αρχική κατάστασή του όπως δηλαδή το έφτιαξε ο δημιουργός του. Γιατί, και ποιες αρχές διέπουν τις επεμβάσεις αισθητικής αποκατάστασης;

Απάντηση:

• Η ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΣΗ (σελ. 162), αυτούσια: «Κάτι τέτοιο αφ' ενός είναι αδύνατο και αφ' ετέρου αποτελεί αλλοίωση της ιστορικότητάς του, έρχεται σε αντίθεση με τους ηθικούς κανόνες και με τη δεοντολογία της συντήρησης και συνιστά παράνομη πράξη, όπως καθορίζεται και από τη σχετική νομοθεσία.»

  «Οι επεμβάσεις συμπλήρωσης κάποιου απολεσθέντος τμήματος καθώς και οι επεμβάσεις χρωματικής συμπλήρωσης γίνονται μόνο όταν κρίνονται απολύτως αναγκαίες.»

• Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΣΤΡΕΨΙΜΟΤΗΤΑΣ: «Η αρχή της αντιστρεψιμότητας, που ισχύει σε κάθε επέμβαση συντήρησης, ισχύει και για τις εργασίες αισθητικής αποκατάστασης ξύλινων αντικειμένων. Κάθε υλικό που θα χρησιμοποιηθεί πρέπει να μπορεί να αφαιρεθεί από το αντικείμενο χωρίς να του προξενήσει την παραμικρή φθορά ή ταλαιπωρία.»
• ΠΟΤΕ ΕΠΙΤΡΕΠΟΝΤΑΙ ΟΙ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΙΣ: «Οι συμπληρώσεις απωλειών πρέπει να αποφεύγονται, εκτός από τις περιπτώσεις που υπάρχει στατικό πρόβλημα του αντικειμένου ή σοβαρό αισθητικό πρόβλημα. Όμως, και σε αυτές τις περιπτώσεις οι επεμβάσεις πρέπει να γίνονται ύστερα από μελέτη και συνεργασία και με άλλους ειδικούς και πάντα με τρόπο, ώστε οι νέες επεμβάσεις να ξεχωρίζουν από το αυθεντικό αντικείμενο.»
• ΤΑ ΤΕΧΝΙΚΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗΣ (σελ. 163):

    ΝΕΟ ΞΥΛΟ           «πρέπει να είναι ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΣΚΛΗΡΟ ΑΠΟ ΤΟ ΑΥΘΕΝΤΙΚΟ,
                       ώστε να ΜΗΝ ΠΡΟΚΑΛΕΣΕΙ ΕΝΤΟΝΕΣ ΚΙΝΗΣΕΙΣ»
    ΜΕΓΕΘΟΣ ΚΑΙ ΤΟΜΗ   «κομμένα σε ΜΙΚΡΟ ΜΕΓΕΘΟΣ, με ΤΟΜΕΣ ΚΑΘΕΤΕΣ ΠΡΟΣ ΤΑ
                       «ΝΕΡΑ» ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ», ώστε «να ΜΕΙΩΘΟΥΝ κατά το δυνατόν
                       οι κινήσεις του νέου ξύλου»
    ΜΙΚΡΕΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΙΣ ΠΡΙΟΝΙΔΙ με συνθετική ρητίνη, όπως το Paraloid B72
    ΧΡΩΜΑΤΙΚΕΣ         ΥΔΑΤΟΧΡΩΜΑΤΑ (ακουαρέλες), «των οποίων το συνδετικό
    ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΙΣ       ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ ΥΔΑΤΟΔΙΑΛΥΤΟ μετά τη στερεοποίησή του, και
                       έτσι ΕΞΑΣΦΑΛΙΖΕΤΑΙ Η ΕΥΚΟΛΗ ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ»

  ⚠️ Η ίδια λογική διέπει και τα προστατευτικά επιχρίσματα: το μικροκρυσταλλικό κερί «πρέπει να εφαρμόζεται επάνω από επίχρισμα με κάποια συνθετική ρητίνη, ώστε να αποφεύγεται η σε βάθος διείσδυσή του, που είναι χαρακτηριστικό των λιπαρών ουσιών και η οποία το καθιστά πρακτικά αναντίστρεπτο» (σελ. 164).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο σκοπός της συντήρησης δεν είναι η επαναφορά του αντικειμένου στην αρχική του κατάσταση, γιατί κάτι τέτοιο αφενός είναι αδύνατο και αφετέρου αποτελεί αλλοίωση της ιστορικότητάς του, έρχεται σε αντίθεση με τους ηθικούς κανόνες και τη δεοντολογία της συντήρησης και συνιστά παράνομη πράξη, όπως καθορίζεται και από τη σχετική νομοθεσία. Ισχύει η αρχή της αντιστρεψιμότητας, σύμφωνα με την οποία κάθε υλικό που θα χρησιμοποιηθεί πρέπει να μπορεί να αφαιρεθεί χωρίς να προξενήσει την παραμικρή φθορά στο αντικείμενο. Οι συμπληρώσεις απωλειών πρέπει να αποφεύγονται, εκτός αν υπάρχει στατικό ή σοβαρό αισθητικό πρόβλημα, και τότε γίνονται ύστερα από μελέτη και συνεργασία με άλλους ειδικούς και πάντα με τρόπο ώστε οι νέες επεμβάσεις να ξεχωρίζουν από το αυθεντικό αντικείμενο. Το νέο ξύλο πρέπει να είναι λιγότερο σκληρό από το αυθεντικό ώστε να μην προκαλέσει έντονες κινήσεις, κομμένο σε μικρό μέγεθος με τομές κάθετες προς τα νερά του ξύλου, ενώ για μικρότερες συμπληρώσεις χρησιμοποιείται πριονίδι με συνθετική ρητίνη όπως το Paraloid Β72 και για τις χρωματικές συμπληρώσεις υδατοχρώματα, των οποίων το συνδετικό παραμένει υδατοδιαλυτό μετά τη στερεοποίησή του και έτσι εξασφαλίζεται η εύκολη αφαίρεσή του.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Άσκηση 7: οι κατάλληλες συνθήκες διατήρησης ξύλινου αντικειμένου

Ερώτηση: Να καθοριστούν οι κατάλληλες συνθήκες διατήρησης ξύλινου αντικειμένου.

Απάντηση:

• Η ΓΕΝΙΚΗ ΑΡΧΗ (σελ. 164): «Για την καλή διατήρηση ενός ξύλινου αντικειμένου είναι απαραίτητο οι περιβαλλοντικές συνθήκες, κάτω από τις οποίες αυτό φυλάσσεται ή εκτίθεται, να διατηρούνται σταθερές.» Οι παράμετροι που πρέπει να ληφθούν υπόψη είναι η υγρασία, η θερμοκρασία, το φως και η παρουσία ρύπων. ⚠️ Αυτή η άσκηση απαντάται πλήρως από το κείμενο, γιατί το βιβλίο δίνει ρητές αριθμητικές τιμές — γι' αυτό, σε αντίθεση με τις υπόλοιπες έξι εργαστηριακές ασκήσεις του κεφαλαίου, περιλαμβάνεται στις λύσεις.

• ① ΣΧΕΤΙΚΗ ΥΓΡΑΣΙΑ

    > 65%   «το ξύλο ΑΠΟΡΡΟΦΑ ΥΓΡΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΟΓΚΩΝΕΤΑΙ, μεταβάλλοντας τις
            διαστάσεις του. Επίσης, με την υψηλή υγρασία ΕΥΝΟΕΙΤΑΙ Η
            ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ.»
    < 35%   «το ξύλο ΑΠΟΒΑΛΛΕΙ ΝΕΡΟ, ΣΥΡΡΙΚΝΩΝΕΤΑΙ, ΓΙΝΕΤΑΙ ΕΥΘΡΑΥΣΤΟ,
            ΣΚΕΒΡΩΝΕΙ Ή ΣΠΑΕΙ.»
    ΣΥΝΕΧΕΙΣ «οι επαναλαμβανόμενες διογκώσεις και συρρικνώσεις οδηγούν σε
    ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΚΕΒΡΩΜΑ, σε ΡΩΓΜΕΣ, ακόμα και στην ΠΛΗΡΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ»
  
    ✅ ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ: 45% - 55%, με ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗ ΜΕΧΡΙ 2 - 3%

• ② ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ — «επηρεάζει τα ποσοστά της σχετικής υγρασίας και επιταχύνει πολλές αντιδράσεις φθοράς».

    ✅ ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ: 18 °C - 21 °C
    «Στους χώρους αποθήκευσης ή σε χώρους που ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΝΟΙΚΤΟΙ ΓΙΑ ΤΟ
    ΚΟΙΝΟ η θερμοκρασία μπορεί να είναι ΑΚΟΜΗ ΧΑΜΗΛΟΤΕΡΗ.»

  ③ ΦΩΣ — «Τα ξύλινα αντικείμενα πρέπει να προστατεύονται από την επίδραση της υπεριώδους ακτινοβολίας.»

    ✅ ΤΖΑΜΙΑ με ΕΙΔΙΚΟ ΦΙΛΤΡΟ απορρόφησης της υπεριώδους
    ✅ ΤΕΧΝΗΤΟΣ ΦΩΤΙΣΜΟΣ με λαμπτήρες ΧΑΜΗΛΟΥ ΠΟΣΟΣΤΟΥ UV, ένταση
       ΟΧΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΑΠΟ 100 - 150 Lux
    ✅ ΜΕΣΑ ΣΕ ΠΡΟΘΗΚΕΣ: φωτιστικά ΧΑΜΗΛΗΣ ΕΝΤΑΣΗΣ, ΜΕΧΡΙ 50 Lux, και
       «τα αντικείμενα πρέπει να ΕΛΕΓΧΟΝΤΑΙ ΣΥΧΝΑ»

  ⚠️ «Εκτός από το ξύλο, από την υπεριώδη ακτινοβολία κινδυνεύουν πολύ περισσότερο τα επιχρίσματα τα οποία αυτό μπορεί να έχει, όπως είναι το βερνίκι και η ζωγραφική επιφάνεια.» Και ειδικά για τις προθήκες: «τα φωτιστικά που τοποθετούνται μέσα σε προθήκες επιδρούν ακόμη και στην αυξομείωση της σχετικής υγρασίας», ενώ η θερμότητα που αναπτύσσεται «μπορεί να είναι καταστροφική».

• ④ ΡΥΠΟΙ — «Τα ξυλόγλυπτα που βρίσκονται μέσα σε ναούς κινδυνεύουν από τις εναποθέσεις ρύπων που προέρχονται από τα κεριά και τα καντήλια. Η καύση του λαδιού και των κεριών από παραφίνη ή από σπαρματσέτο προκαλεί μεγάλη συσσώρευση λιπαρής αιθάλης και η χρήση τους πρέπει να αποφεύγεται.»

• ⑤ ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΦΥΛΑΞΗΣ (σελ. 165):

    ● ΘΕΡΜΟΫΔΡΟΓΡΑΦΟΣ — «όργανο καταγραφής της υγρασίας και της
      θερμοκρασίας» σε κάθε χώρο όπου φυλάσσονται ξύλινα αντικείμενα
      ιστορικής, καλλιτεχνικής ή θρησκευτικής αξίας
    ● ΤΑΚΤΙΚΗ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ για μικρές ΟΠΕΣ από έντομο και τη
      χαρακτηριστική ΣΚΟΝΗ (ΠΡΙΟΝΙΔΙ)
    ● ΑΜΕΣΗ ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ των προσβεβλημένων αντικειμένων, «ώστε να
      αποφευχθεί η εξάπλωση της προσβολής»
    ● ΕΡΜΑΡΙΑ ΚΑΙ ΡΑΦΙΑ από ΞΥΛΟ ή ΑΛΟΥΜΙΝΙΟ· «πρέπει να αποφεύγονται
      τα ΑΚΑΤΑΛΛΗΛΑ ΒΕΡΝΙΚΙΑ Ή ΧΡΩΜΑΤΑ»
    ● ΟΧΙ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΣΤΟ ΔΑΠΕΔΟ ή σε πολύ χαμηλό επίπεδο — «για
      προληπτικούς λόγους, όπως, για παράδειγμα, για να προστατευτούν
      σε περίπτωση ΠΛΗΜΜΥΡΑΣ»
    ● ΜΕΤΑΦΟΡΑ «μόνο σε ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ και με τρόπο τέτοιο,
      ώστε να μην διαταραχτεί η ισορροπία του αντικειμένου εξαιτίας της
      αλλαγής των περιβαλλοντικών συνθηκών»
    ⚠ ΚΑΜΙΑ ΕΠΕΜΒΑΣΗ ΑΠΟ ΜΗ ΕΙΔΙΚΟΥΣ: «Το ανθρώπινο λάθος είναι συχνά
      μια αιτία πρόκλησης ΣΟΒΑΡΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΝΤΙΣΤΡΕΠΤΩΝ ΦΘΟΡΩΝ.» Ούτε
      «διάφορα λάδια και άλλα υλικά του εμπορίου, όταν ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΤΟ
      ΤΙ ΠΕΡΙΕΧΟΥΝ και τι επιδράσεις μπορεί να έχουν μακροχρόνια».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Για την καλή διατήρηση ενός ξύλινου αντικειμένου είναι απαραίτητο οι περιβαλλοντικές συνθήκες υπό τις οποίες φυλάσσεται ή εκτίθεται να διατηρούνται σταθερές, και οι παράμετροι που λαμβάνονται υπόψη είναι η υγρασία, η θερμοκρασία, το φως και η παρουσία ρύπων. Η σχετική υγρασία πρέπει να διατηρείται σε επίπεδα 45% έως 55%, με ημερήσια διακύμανση μέχρι 2 έως 3%: όταν υπερβαίνει το 65% το ξύλο απορροφά υγρασία και διογκώνεται, ενώ ευνοείται και η ανάπτυξη μικροοργανισμών, και όταν πέφτει κάτω από 35% το ξύλο αποβάλλει νερό, συρρικνώνεται, γίνεται εύθραυστο, σκεβρώνει ή σπάει. Η θερμοκρασία πρέπει να είναι μεταξύ 18 και 21 βαθμών Κελσίου, ενώ σε χώρους αποθήκευσης ή χώρους μη ανοικτούς στο κοινό μπορεί να είναι ακόμη χαμηλότερη. Για το φως, τα τζάμια πρέπει να έχουν ειδικό φίλτρο απορρόφησης της υπεριώδους ακτινοβολίας και ο τεχνητός φωτισμός να γίνεται με λαμπτήρες χαμηλού ποσοστού υπεριώδους, με ένταση όχι μεγαλύτερη από 100 έως 150 Lux, ενώ τα φωτιστικά μέσα σε προθήκες πρέπει να είναι χαμηλής έντασης, μέχρι 50 Lux, με συχνό έλεγχο των αντικειμένων. Ως προς τους ρύπους, στα ξυλόγλυπτα των ναών πρέπει να αποφεύγεται η καύση λαδιού και κεριών από παραφίνη ή σπαρματσέτο, που προκαλεί μεγάλη συσσώρευση λιπαρής αιθάλης. Τέλος, στους χώρους φύλαξης τοποθετείται θερμοϋδρογράφος, γίνεται τακτική παρακολούθηση για οπές εντόμων και πριονίδι με άμεση απομόνωση των προσβεβλημένων αντικειμένων, τα ερμάρια και τα ράφια είναι από ξύλο ή αλουμίνιο χωρίς ακατάλληλα βερνίκια ή χρώματα, αποφεύγεται η τοποθέτηση στο δάπεδο για προστασία σε περίπτωση πλημμύρας, και η μεταφορά γίνεται μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις.

Κριτήρια αξιολόγησης: