Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Συντήρηση ψηφιδωτού (σελ. 261-287) – ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Συντήρηση ψηφιδωτού

Αποσπάσματα-εκφωνήσεις από το κεφάλαιο 5 (σελ. 261-287) του βιβλίου «Συντήρηση Έργων Τέχνης» (Τεύχος Α) Γ΄ ΕΠΑΛ.

Ο ορισμός του ψηφιδωτού και η ορολογία του

Ερώτηση: Με τον όρο ψηφιδωτό εννοούμε συνήθως μια αρχιτεκτονική επιφάνεια καλυμμένη με ψηφίδες. Ποια είναι η συνώνυμη λατινική λέξη και πώς ονομάζεται ο τεχνίτης που το κατασκευάζει;

Απάντηση:

• Ο ορισμός. «Με τον όρο ψηφιδωτό εννοούμε συνήθως μια αρχιτεκτονική επιφάνεια, δάπεδο, τοίχο, οροφή, η οποία καλύπτεται από ένα διακοσμητικό στρώμα αποτελούμενο από ψηφίδες.»
• Τα υλικά των ψηφίδων. «Οι ψηφίδες αυτές μπορεί να είναι από φυσικά υλικά, όπως πέτρες, μάρμαρα, φίλντισι, κοράλλι, ημιπολύτιμους λίθους, κόκαλο, κοχύλια κ.ά., ή από κατασκευασμένα υλικά, όπως κεραμίδι, υαλόμαζα, γυαλί κ.ά.»
• Το συνώνυμο. «Συνώνυμο της λέξης ψηφιδωτό είναι η λέξη ‘μωσαϊκό’, η οποία απαντά σε λατινικά κείμενα.»
• Ο τεχνίτης. «Ο τεχνίτης που κατασκεύαζε τα ψηφιδωτά ονομαζόταν ψηφοθέτης ή κυβευτής. Στα λατινικά κείμενα γίνεται διάκριση μεταξύ του ψηφοθέτη δαπέδων και του ψηφοθέτη εντοίχιων ψηφιδωτών.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ψηφιδωτό είναι μια αρχιτεκτονική επιφάνεια —δάπεδο, τοίχος ή οροφή— καλυμμένη με διακοσμητικό στρώμα από ψηφίδες, οι οποίες μπορεί να είναι φυσικά υλικά (πέτρες, μάρμαρα, φίλντισι, κοράλλι, κόκαλο) ή κατασκευασμένα (κεραμίδι, υαλόμαζα, γυαλί), στερεωμένες με κονίαμα. Η συνώνυμη λατινική λέξη είναι «μωσαϊκό». Ο τεχνίτης που το κατασκεύαζε ονομαζόταν ψηφοθέτης ή κυβευτής, με τα λατινικά κείμενα να διακρίνουν μάλιστα τον ψηφοθέτη δαπέδων από τον ψηφοθέτη εντοίχιων ψηφιδωτών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρεις όροι-κλειδιά: ψηφιδωτό/μωσαϊκό (το αντικείμενο), ψηφοθέτης/κυβευτής (ο τεχνίτης).
• Σημειώστε τη διάκριση δαπέδου/εντοίχιου ψηφιδωτού — επαναλαμβάνεται σε όλο το κεφάλαιο.

Πώς εισχωρεί το νερό στα κονιάματα και τα ψηφιδωτά

Ερώτηση: Η παρουσία του νερού αποτελεί τη σημαντικότερη αιτία διάβρωσης των κονιαμάτων και των ψηφίδων. Με ποιους τρόπους εισχωρεί το νερό στο εσωτερικό τους;

Απάντηση:

• Οι τρεις τρόποι, αυτούσια. «Το νερό εισχωρεί στο εσωτερικό των στρωμάτων κονιαμάτων και ψηφιδωτών: α. με τη συμπύκνωση των υδρατμών, β. με τη διείσδυση του νερού της βροχής και γ. με τριχοειδή αναρρίχηση από το υπέδαφος.»
• Οι συνέπειες της εισχώρησης. «Το νερό εισχωρεί στο εσωτερικό των κονιαμάτων και μεταφέρει διαλυτά άλατα από την ατμόσφαιρα και από το έδαφος … Σχηματίζονται ευδιάλυτες ενώσεις, με αποτέλεσμα την απώλεια υλικού, τη μετατροπή των κονιαμάτων σε σκόνη με την απομάκρυνση της υγρασίας και γενικά την αποσύνθεσή τους.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το νερό εισχωρεί στο εσωτερικό των κονιαμάτων και των ψηφιδωτών με τρεις τρόπους: με τη συμπύκνωση των υδρατμών, με τη διείσδυση του νερού της βροχής, και με τριχοειδή αναρρίχηση από το υπέδαφος. Μόλις εισχωρήσει, μεταφέρει διαλυτά άλατα από την ατμόσφαιρα και το έδαφος και διαλύει συστατικά των κονιαμάτων, σχηματίζοντας ευδιάλυτες ενώσεις που οδηγούν σε απώλεια υλικού, μετατροπή των κονιαμάτων σε σκόνη με την απομάκρυνση της υγρασίας, και γενικότερη αποσύνθεσή τους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ίδιοι τρεις μηχανισμοί εισχώρησης νερού με την πέτρα (κεφ. 3) — το ψηφιδωτό «κληρονομεί» τους παράγοντες φθοράς της πέτρας.
• Η αλυσίδα συνεπειών: εισχώρηση → μεταφορά αλάτων/διάλυση → ευδιάλυτες ενώσεις → απώλεια υλικού/σκόνη.

Οι βιολογικοί παράγοντες φθοράς του ψηφιδωτού

Ερώτηση: Ως κυριότεροι παράγοντες μπορούν να αναφερθούν τα βακτήρια, οι μύκητες, τα φύκη, οι λειχήνες και τα βρύα. Ποιο περιβάλλον ευνοεί την ανάπτυξή τους;

Απάντηση:

• Οι κυριότεροι παράγοντες. «Ως κυριότεροι παράγοντες μπορούν να αναφερθούν τα βακτήρια, οι μύκητες, τα φύκη, οι λειχήνες και τα βρύα.»
• Το ευνοϊκό περιβάλλον. «Το περιβάλλον που ευνοεί την ανάπτυξή τους είναι η παρουσία υγρασίας, οργανικών ουσιών, ανόργανων αλάτων, φωτός και μέτριας θερμοκρασίας.»
• Τα φυτά ως ξεχωριστός παράγοντας. «Τα φυτά τα οποία αναπτύσσονται στους αρμούς, μεταξύ των ψηφίδων του ψηφιδωτού, αποτελούν σημαντικό παράγοντα διάβρωσής του. Οι ρίζες των φυτών που εισχωρούν στο κονίαμα ασκούν μεγάλες πιέσεις και δημιουργούν ρωγμές, και βαθμιαία οδηγούν στην πλήρη αποσύνθεση του ψηφιδωτού.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κυριότεροι βιολογικοί παράγοντες φθοράς του ψηφιδωτού είναι τα βακτήρια, οι μύκητες, τα φύκη, οι λειχήνες και τα βρύα, τα οποία ευνοούνται από την παρουσία υγρασίας, οργανικών ουσιών, ανόργανων αλάτων, φωτός και μέτριας θερμοκρασίας. Ξεχωριστό και σημαντικό ρόλο παίζουν τα φυτά που αναπτύσσονται στους αρμούς ανάμεσα στις ψηφίδες: οι ρίζες τους εισχωρούν στο κονίαμα, ασκούν μεγάλες πιέσεις, δημιουργούν ρωγμές και οδηγούν βαθμιαία στην πλήρη αποσύνθεση του ψηφιδωτού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Πέντε μικροοργανισμοί (βακτήρια, μύκητες, φύκη, λειχήνες, βρύα) + ένας ξεχωριστός μακροσκοπικός παράγοντας (φυτά με ρίζες).
• Τα φυτά είναι ο πιο καταστροφικός βιολογικός παράγοντας — μηχανική πίεση, όχι μόνο χημική δράση.

Η προσεκτική αποκάλυψη ψηφιδωτού κατά την ανασκαφή

Ερώτηση: Κατά τη διάρκεια των ανασκαφικών ερευνών αποκαλύπτονται τμήματα ψηφιδωτών ή ολόκληρα ψηφιδωτά. Για την αποκάλυψή τους η απομάκρυνση του χώματος γίνεται προσεκτικά. Ποιοι είναι οι δύο κίνδυνοι που πρέπει να αποφευχθούν;

Απάντηση:

• Οι δύο κίνδυνοι, αυτούσια. «Για την αποκάλυψή τους η απομάκρυνση του χώματος γίνεται προσεκτικά, ώστε να: 1. Μην παρασυρθούν αποκολλημένες ψηφίδες με την αφαίρεση του χώματος. 2. Μην καταρρεύσει το στρώμα των ψηφίδων σε περίπτωση που το υπόστρωμα είναι σαθρό και σε ορισμένα σημεία παρουσιάζει κενά εξαιτίας της απώλειας υλικού.»
• Ο χειρισμός των φυτών. «Εάν το ψηφιδωτό βρίσκεται στην επιφάνεια του εδάφους, τότε τμήματα της επιφάνειάς του καλύπτονται με φυτά. Για την αποκάλυψή του τα φυτά αυτά κόβονται με κατάλληλα εργαλεία … Δεν πρέπει να ξεριζώνουμε τα φυτά (με τράβηγμα), διότι υπάρχει κίνδυνος να παρασυρθούν τμήματα του ψηφιδωτού.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κατά την αποκάλυψη ενός ψηφιδωτού στην ανασκαφή, η απομάκρυνση του χώματος γίνεται προσεκτικά για να αποφευχθούν δύο κίνδυνοι: πρώτον, να μην παρασυρθούν αποκολλημένες ψηφίδες μαζί με το χώμα, και δεύτερον, να μην καταρρεύσει το στρώμα των ψηφίδων σε περίπτωση που το υπόστρωμα είναι σαθρό και παρουσιάζει κενά. Αν το ψηφιδωτό είναι καλυμμένο με φυτά, αυτά κόβονται με κατάλληλα εργαλεία και δεν ξεριζώνονται με τράβηγμα, γιατί υπάρχει κίνδυνος να παρασυρθούν μαζί τους τμήματα του ίδιου του ψηφιδωτού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δύο κίνδυνοι στην αποκάλυψη: παράσυρση αποκολλημένων ψηφίδων και κατάρρευση σαθρού υποστρώματος.
• Ο κανόνας για τα φυτά (κόψιμο, όχι ξερίζωμα) είναι ειδική εφαρμογή της ίδιας γενικής αρχής προσοχής.

Πότε κρίνεται αναγκαία η απόσπαση ενός ψηφιδωτού από τη θέση του

Ερώτηση: Εάν το ψηφιδωτό βρίσκεται σε αρκετά καλή κατάσταση, παραμένει στη θέση εύρεσής του, και οι εργασίες συντήρησης και η αποκατάστασή του γίνονται επί τόπου. Σε ποιες περιπτώσεις όμως κρίνεται αναγκαία η απόσπασή του;

Απάντηση:

• Η γενική αρχή: επί τόπου όταν είναι δυνατόν. «Εάν το ψηφιδωτό βρίσκεται σε αρκετά καλή κατάσταση, παραμένει στη θέση εύρεσής του, και οι εργασίες συντήρησης και η αποκατάστασή του γίνονται επί τόπου.»
• Οι τρεις περιπτώσεις απόσπασης, αυτούσια. «α. Εάν το υπόστρωμα - κονίαμα του ψηφιδωτού είναι πολύ σαθρό και έχουν δημιουργηθεί κενά εξαιτίας της απώλειας υλικού. β. Εάν έχουν σχηματιστεί μεγάλες ρωγμές και ανωμαλίες στην επιφάνεια, οι οποίες οφείλονται σε μετακινήσεις του εδάφους. γ. Εάν σε ένα ψηφιδωτό που διατηρείται σε καλή κατάσταση έχουμε αποκόλληση των ψηφίδων, τότε αυτές επανατοποθετούνται στην αρχική θέση τους πριν από κάθε άλλη εργασία συντήρησής του.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η γενική αρχή είναι ότι, αν το ψηφιδωτό βρίσκεται σε καλή κατάσταση, παραμένει στη θέση εύρεσής του και συντηρείται επί τόπου. Η απόσπασή του από τη θέση του κρίνεται όμως αναγκαία σε τρεις περιπτώσεις: πρώτον, όταν το υπόστρωμα-κονίαμα είναι πολύ σαθρό με κενά λόγω απώλειας υλικού· δεύτερον, όταν έχουν σχηματιστεί μεγάλες ρωγμές και ανωμαλίες στην επιφάνεια εξαιτίας μετακινήσεων του εδάφους· και τρίτον, όταν, ακόμα κι αν το ψηφιδωτό είναι σε γενικά καλή κατάσταση, υπάρχει αποκόλληση ψηφίδων που πρέπει να επανατοποθετηθούν στην αρχική τους θέση πριν από οποιαδήποτε άλλη εργασία συντήρησης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Κανόνας-εξαίρεση: επί τόπου είναι ο κανόνας, απόσπαση η εξαίρεση για τρεις συγκεκριμένους λόγους.
• Οι τρεις λόγοι αφορούν: κατάσταση υποστρώματος, ρωγμές εδάφους, αποκόλληση ψηφίδων — ξεχωρίστε τους.

Οι ιδιότητες των υλικών προσωρινής προστατευτικής κάλυψης του ψηφιδωτού

Ερώτηση: Η φθορά που προκαλείται μετά την ανασκαφή με την εξάτμιση της υγρασίας και με το φως μπορεί να εμποδιστεί με τον έλεγχο αυτών των περιβαλλοντικών συνθηκών. Ποιες ιδιότητες πρέπει να έχουν τα υλικά προσωρινής κάλυψης του ψηφιδωτού και ποιο υλικό επιλέγεται τελικά;

Απάντηση:

• Οι δύο απαιτούμενες ιδιότητες. «Τα υλικά που χρησιμοποιούνται για την προστατευτική κάλυψη του ψηφιδωτού θα πρέπει: α. Να επιτρέπουν την κυκλοφορία των υδρατμών αλλά όχι του νερού, διότι θα δημιουργηθεί διάβρωση εξαιτίας της υγρασίας. β. Να εμποδίζουν τη φθορά από τον παγετό και τη διάβρωση από την ατμοσφαιρική ρύπανση.»
• Το τελικό υλικό επιλογής. «Για τους λόγους αυτούς αποφεύγεται η χρήση φύλλων πολυαιθυλενίου, και χρησιμοποιείται ένα αδρανές υλικό, ο βερμικουλίτης.»
• Ο τρόπος κάλυψης. «1. Επάνω στην ψηφιδωτή επιφάνεια τοποθετείται διογκωμένη άργιλος. 2. Στη συνέχεια τοποθετείται ένα πλαστικό πλέγμα το οποίο καλύπτεται με βερμικουλίτη.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα υλικά προσωρινής προστατευτικής κάλυψης ενός ψηφιδωτού πρέπει να επιτρέπουν την κυκλοφορία των υδρατμών αλλά όχι του νερού σε υγρή μορφή, ώστε να μη δημιουργηθεί διάβρωση από υγρασία, και να εμποδίζουν τη φθορά από τον παγετό και την ατμοσφαιρική ρύπανση. Γι' αυτό αποφεύγεται η χρήση φύλλων πολυαιθυλενίου —που δεν αφήνει τους υδρατμούς να διαφύγουν— και χρησιμοποιείται το αδρανές υλικό βερμικουλίτης. Ο τρόπος κάλυψης γίνεται σε στρώσεις: πρώτα τοποθετείται διογκωμένη άργιλος πάνω στην ψηφιδωτή επιφάνεια, και στη συνέχεια ένα πλαστικό πλέγμα καλυμμένο με βερμικουλίτη (ή χώμα, αν δεν υπάρχει βερμικουλίτης).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η βασική αντίφαση που λύνει ο βερμικουλίτης: περατό στους υδρατμούς, αδιάβροχο στο υγρό νερό — ίδια λογική με τα προστατευτικά υλικά της πέτρας (κεφ. 3).
• Θυμηθείτε τη σειρά στρώσεων: διογκωμένη άργιλος → πλαστικό πλέγμα → βερμικουλίτης.