Λύσεις κεφ. 11 (σελ. 265-315) – ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις κεφ. 11
Δέκα αναλυτικές λύσεις για τη συντήρηση τοιχογραφιών — ο όρος και τα ιστορικά δείγματα από τις βραχογραφίες ως τη Βεργίνα, τα τρία δομικά μέρη και οι τεχνικές fresco και secco, τα συνδετικά και τα αδρανή του κονιάματος με τα δύο είδη ασβεστοκονιαμάτων, ο χημικός μηχανισμός της νωπογραφίας και οι τρεις λόγοι της ανθεκτικότητάς της, η κρυστάλλωση των διαλυτών αλάτων με τα δύο είδη της, οι ρωγμές και οι βιολογικοί παράγοντες, ο ανθρώπινος παράγοντας με τις επιζωγραφήσεις και το παράδειγμα της Capella Sistina, η απόλυτη προϋπόθεση της αντιμετώπισης της υγρασίας με το πρώτο στάδιο της μελέτης, οι τρεις μέθοδοι απόσπασης strappo, stacco και stacco a massello, και η αισθητική αποκατάσταση με τον κανόνα των δύο αποστάσεων μαζί με τον περιβαλλοντικό έλεγχο.
Ο όρος τοιχογραφία και τα ιστορικά της στοιχεία
Ερώτηση: Ο όρος «τοιχογραφία» προσδιορίζει γενικά τη ζωγραφική επάνω σε αρχιτεκτονικά τμήματα κατοικιών, ναών, τάφων ή δημόσιων κτιρίων. Ποιο είναι το χαρακτηριστικό των τοιχογραφιών και ποια τα σημαντικότερα ιστορικά δείγματα;
Απάντηση:
-
Οι τρεις συγγενικοί όροι (σελ. 265): στην τοιχογραφία «ανήκουν και οι βραχογραφίες, που είναι η ζωγραφική που έκανε ο άνθρωπος της παλαιολιθικής εποχής στη δική του κατοικία, τη σπηλιά». Και «όταν αναφερόμαστε σε ζωγραφική που έχει γίνει σε οροφή, τότε χρησιμοποιούμε τον όρο οροφογραφία».
-
⚠️⚠️ ΤΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ ΤΟΥΣ — αυτούσιο, και είναι η αφετηρία όλου του κεφαλαίου:
«Το χαρακτηριστικό των τοιχογραφιών είναι, λοιπόν, ότι αποτελούν μέρος του συνόλου ενός μνημείου και αναπόσπαστο μέρος της ζωής, της ιστορίας και της χρήσης του.»
Από αυτή τη μία πρόταση προκύπτουν όλες οι ιδιαιτερότητες της συντήρησής τους:
● το έργο ΔΕΝ ΜΕΤΑΦΕΡΕΤΑΙ στο εργαστήριο — η συντήρηση είναι ΕΠΙΤΟΠΙΑ (η απόσπαση είναι ΔΡΑΣΤΙΚΗ και έσχατη λύση) ● η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ καθορίζει την κατάσταση του έργου ● πριν από κάθε επέμβαση πρέπει να έχουν γίνει οι ΑΝΑΣΤΗΛΩΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ και να έχει λυθεί η ΥΓΡΑΣΙΑ ● ο ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ δρα συνεχώς, γιατί το μνημείο ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙΤΑΙ -
Οι βραχογραφίες: «Από την παλαιολιθική εποχή χρονολογούνται οι βραχογραφίες των σπηλαίων Lascaux στη Γαλλία και Altamira στην Ισπανία, με παραστάσεις σχετικές με το κυνήγι.»
ΥΛΙΚΑ: «ΧΡΩΣΤΙΚΕΣ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ που έχουν τοποθετηθεί ΚΑΤΕΥΘΕΙΑΝ ΣΤΗΝ ΠΕΤΡΑ»· σε κάποιες «έχει ανιχνευθεί ΛΙΠΟΣ, ΑΙΜΑ κ.ά.» ⚠️ «Σε πολλές βραχογραφίες έχει δημιουργηθεί με την πάροδο του χρόνου μια ΕΠΙΚΑΛΥΨΗ ΑΠΟ ΑΛΑΤΑ όπως το ΑΝΘΡΑΚΙΚΟ ΑΣΒΕΣΤΙΟ»Η τομή: «Οι πρώτες τοιχογραφίες εμφανίζονται την εποχή που ο άνθρωπος απέκτησε μόνιμη κατοικία.»
-
Η αρχαία Αίγυπτος — τα υλικά και οι δύο περιπτώσεις υποστρώματος:
ΥΠΟΣΤΡΩΜΑ: ΛΑΣΠΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΝΕΙΛΟ, ΑΜΜΟΣ, ΓΥΨΟΣ και συχνά ΑΧΥΡΟ ΣΥΝΔΕΤΙΚΟ : «κατά πάσα πιθανότητα ΟΡΓΑΝΙΚΟ — κάποιας ΦΥΤΙΚΗΣ ΓΟΜΜΑΣ, ΑΡΑΒΙΚΗΣ ΓΟΜΜΑΣ ή ΖΕΛΑΤΙΝΗΣ» ● υποστήριγμα ΛΕΙΑ ΠΕΤΡΑ → «αρκούσε ΕΝΑ ΣΤΡΩΜΑ κονιάματος με γύψο» ● πέτρες με ΑΝΩΜΑΛΗ ΥΦΗ → «πρώτα ένα στρώμα με ΛΑΣΠΗ ΚΑΙ ΑΧΥΡΟ και από πάνω το ΤΕΛΙΚΟ ΣΤΡΩΜΑ ΚΟΝΙΑΜΑΤΟΣ» ΘΕΜΑΤΟΛΟΓΙΑ: «σκηνές από τη ζωή του ΝΕΚΡΟΥ ΦΑΡΑΩ και ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ»«Στην Αίγυπτο και στη Μεσοποταμία προσέθεταν συχνά άχυρο μέσα στο κονίαμα για την καλύτερη συνοχή του.»
-
Ο ελληνικός χώρος:
ΜΙΝΩΙΚΗ ΚΡΗΤΗ κονίαμα με ΑΣΒΕΣΤΗ, ΠΗΛΟ και ΑΧΥΡΟ· «η τεχνική φαίνεται ότι είναι ΝΩΠΟΓΡΑΦΙΑ (fresco)» — η ίδια και στις τοιχογραφίες της ΣΑΝΤΟΡΙΝΗΣ ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ⚠️ «ΔΕ ΔΙΑΘΕΤΟΥΜΕ ΕΠΑΡΚΗ ΣΤΟΙΧΕΙΑ λόγω των ΛΙΓΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ που διασώζονται» ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗ «Από τα σημαντικότερα δείγματα μακεδονικής ΤΕΧΝΗ τέχνης είναι η τοιχογραφία της ΑΡΠΑΓΗΣ ΤΗΣ ΠΕΡΣΕΦΟΝΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΛΟΥΤΩΝΑ, η οποία βρίσκεται στον ΤΑΦΟ I ΤΗΣ ΒΕΡΓΙΝΑΣ»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το χαρακτηριστικό των τοιχογραφιών είναι ότι αποτελούν μέρος του συνόλου ενός μνημείου και αναπόσπαστο μέρος της ζωής, της ιστορίας και της χρήσης του. Στον όρο ανήκουν και οι βραχογραφίες, δηλαδή η ζωγραφική που έκανε ο άνθρωπος της παλαιολιθικής εποχής στη σπηλιά του, ενώ για ζωγραφική σε οροφή χρησιμοποιείται ο όρος οροφογραφία. Από την παλαιολιθική εποχή χρονολογούνται οι βραχογραφίες των σπηλαίων Lascaux στη Γαλλία και Altamira στην Ισπανία, με παραστάσεις σχετικές με το κυνήγι, όπου χρησιμοποιήθηκαν χρωστικές από φυσικά ορυκτά τοποθετημένες κατευθείαν στην πέτρα, ενώ σε κάποιες έχει ανιχνευθεί λίπος και αίμα και σε πολλές έχει δημιουργηθεί με τον χρόνο επικάλυψη από άλατα όπως το ανθρακικό ασβέστιο. Οι πρώτες τοιχογραφίες εμφανίζονται την εποχή που ο άνθρωπος απέκτησε μόνιμη κατοικία. Στην αρχαία Αίγυπτο χρησιμοποιήθηκε στο υπόστρωμα λάσπη από τον Νείλο, άμμος, γύψος και συχνά άχυρο, με οργανικό συνδετικό υλικό, ενώ όταν το υποστήριγμα ήταν λεία πέτρα αρκούσε ένα στρώμα κονιάματος με γύψο και όταν οι πέτρες είχαν ανώμαλη υφή χρησιμοποιούσαν πρώτα στρώμα με λάσπη και άχυρο. Στη μινωική Κρήτη το κονίαμα περιείχε ασβέστη, πηλό και άχυρο και η τεχνική φαίνεται ότι είναι νωπογραφία, η ίδια που χρησιμοποιήθηκε και στις τοιχογραφίες της Σαντορίνης. Για την κλασική περίοδο δεν διαθέτουμε επαρκή στοιχεία λόγω των λίγων δειγμάτων που διασώζονται, ενώ από τα σημαντικότερα δείγματα μακεδονικής τέχνης είναι η τοιχογραφία της αρπαγής της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα, στον τάφο I της Βεργίνας.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Τα δομικά μέρη και οι δύο τεχνικές κατασκευής
Ερώτηση: Στα δομικά συστατικά της τοιχογραφίας μπορούμε να ξεχωρίσουμε τρία βασικά μέρη. Ποια είναι αυτά και ποιες οι δύο κυριότερες τεχνικές κατασκευής τοιχογραφιών;
Απάντηση:
-
Τα τρία μέρη (σελ. 269, αυτούσια):
1. Η ΤΟΙΧΟΔΟΜΗ, «που αποτελεί το ΥΠΟΣΤΗΡΙΓΜΑ της τοιχογραφίας» 2. ΤΟ ΚΟΝΙΑΜΑ, «που είναι το ΥΠΟΣΤΡΩΜΑ του έργου» 3. Η ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ«Το υποστήριγμα της τοιχογραφίας είναι η τοιχοδομή του μνημείου στο οποίο ανήκει. Επάνω σε αυτήν απλώνεται ένα κονίαμα, που δημιουργεί το κατάλληλο υπόστρωμα για τη ζωγραφική επιφάνεια.»
┌═══════════════════════════┐ │ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ │ ├───────────────────────────┤ │ ΚΟΝΙΑΜΑ (υπόστρωμα) │ ← συνδετικό + αδρανή ├───────────────────────────┤ │ ΤΟΙΧΟΔΟΜΗ (υποστήριγμα) │ ← πέτρα, πλίνθοι, ξύλο+κονίαμα └═══════════════════════════┘ -
Οι δύο τεχνικές (αυτούσια):
«Οι δύο κυριότερες τεχνικές κατασκευής τοιχογραφιών είναι η μέθοδος fresco (νωπογραφία), δηλαδή η ζωγραφική επάνω σε νωπό ασβεστοκονίαμα, και η μέθοδος secco, δηλαδή η ζωγραφική επάνω σε στεγνό κονίαμα.»
FRESCO → χρωστικές ΜΕΣΑ στο νωπό κονίαμα συνδετικό: το ΙΔΙΟ ΤΟ ΚΟΝΙΑΜΑ (ανθρακικό ασβέστιο) ΑΝΟΡΓΑΝΟ σύστημα SECCO → χρωστικές ΠΑΝΩ στο στεγνό κονίαμα συνδετικό: ΟΡΓΑΝΙΚΟ (κόλλες, γόμμες, καζεΐνη, κρόκος αβγού, έλαια, συνθετικά πολυμερή) -
Τα υλικά της τοιχοποιίας: «μπορεί να είναι πέτρα (πωρόλιθος, μάρμαρο κ.ά.), πλίνθοι, ξύλο και κονίαμα (μπαγκλαντί, τσατμάς). Πολλές φορές έχει προστεθεί και κάποιο συνδετικό κονίαμα.»
«Τα υλικά που έχουν χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή κτιρίων που φέρουν ζωγραφική διακόσμηση ποικίλλουν ανάλογα με την εποχή και με τη διαθεσιμότητά τους στην κάθε περιοχή.»
-
Η σύνθεση του κονιάματος: «Το υπόστρωμα, δηλαδή το κονίαμα, αποτελείται συνήθως από κάποιο συνδετικό υλικό και από ένα ή περισσότερα αδρανή υλικά.»
ΚΟΝΙΑΜΑ = ΣΥΝΔΕΤΙΚΟ + ΑΔΡΑΝΗ ───────────────────────────────────────────────── ΣΥΝΔΕΤΙΚΑ 1. ΠΗΛΟΣ 2. ΓΥΨΟΣ 3. ΑΣΒΕΣΤΗΣ ΑΔΡΑΝΗ ΑΜΜΟΣ (ποταμίσια/θαλασσινή/νταμαριού) · ΜΑΡΜΑΡΟΣΚΟΝΗ · ΚΕΡΑΜΑΛΕΥΡΟ⚠️ Η επιλογή του συνδετικού καθορίζει και την τεχνική: ο γύψος χρησιμοποιήθηκε «ως υπόστρωμα τοιχογραφιών με την τεχνική secco σε ξηρά κλίματα όπως της Αιγύπτου», ενώ ο ασβέστης είναι απαραίτητος για τη νωπογραφία, γιατί μόνο αυτός δίνει το ανθρακικό ασβέστιο που δεσμεύει τη χρωστική.
-
Ο μεικτός τρόπος: «Σε ορισμένες περιπτώσεις συνδυάζεται στην ίδια τοιχογραφία η τεχνική της νωπογραφίας (fresco) με την τεχνική secco. Ο ζωγράφος ξεκινά το έργο του με τη μέθοδο fresco, αλλά το ολοκληρώνει σε στεγνό κονίαμα με τη χρήση κάποιου συνδετικού, δηλαδή με τη μέθοδο secco.»
⚠️ Αυτό έχει άμεση συνέπεια για τη συντήρηση: σε ένα μεικτό έργο τα τμήματα secco είναι πολύ πιο ευάλωτα στο νερό και στους διαλύτες από τα τμήματα fresco — και συχνά είναι ακριβώς οι λεπτομέρειες και τα τελειώματα του ζωγράφου.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Στα δομικά συστατικά της τοιχογραφίας ξεχωρίζουμε τρία βασικά μέρη: την τοιχοδομή, που αποτελεί το υποστήριγμα της τοιχογραφίας, το κονίαμα, που είναι το υπόστρωμα του έργου, και τη ζωγραφική επιφάνεια. Το υποστήριγμα είναι η τοιχοδομή του μνημείου στο οποίο ανήκει η τοιχογραφία, και επάνω σε αυτήν απλώνεται ένα κονίαμα που δημιουργεί το κατάλληλο υπόστρωμα για τη ζωγραφική επιφάνεια. Τα υλικά της τοιχοποιίας μπορεί να είναι πέτρα, όπως πωρόλιθος ή μάρμαρο, πλίνθοι, ξύλο και κονίαμα, ενώ το κονίαμα αποτελείται συνήθως από κάποιο συνδετικό υλικό και από ένα ή περισσότερα αδρανή υλικά. Οι δύο κυριότερες τεχνικές κατασκευής τοιχογραφιών είναι η μέθοδος fresco, δηλαδή η νωπογραφία, που είναι η ζωγραφική επάνω σε νωπό ασβεστοκονίαμα, και η μέθοδος secco, δηλαδή η ζωγραφική επάνω σε στεγνό κονίαμα. Στη νωπογραφία το συνδετικό του χρώματος είναι το ίδιο το κονίαμα, μέσω του ανθρακικού ασβεστίου, ενώ στη secco χρησιμοποιείται οργανικό συνδετικό. Σε ορισμένες περιπτώσεις συνδυάζονται και οι δύο τεχνικές στην ίδια τοιχογραφία: ο ζωγράφος ξεκινά το έργο του με τη μέθοδο fresco αλλά το ολοκληρώνει σε στεγνό κονίαμα με τη χρήση κάποιου συνδετικού.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Τα συνδετικά υλικά του υποστρώματος
Ερώτηση: Το υπόστρωμα, δηλαδή το κονίαμα, αποτελείται συνήθως από κάποιο συνδετικό υλικό και από ένα ή περισσότερα αδρανή υλικά. Ποια συνδετικά υλικά έχουν χρησιμοποιηθεί και ποια τα χαρακτηριστικά τους;
Απάντηση:
-
1. ΠΗΛΟΣ (σελ. 270): «Τα αργιλώδη χώματα έχουν χρησιμοποιηθεί ήδη από την αρχαιότητα»:
● για την ΕΠΙΚΑΛΥΨΗ ΤΟΙΧΟΠΟΙΙΑΣ ● για την ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΠΛΙΝΘΩΝ ● ως ΣΥΝΔΕΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ στην κατασκευή τοιχοποιίας«Είναι ένα υλικό αρκετά εύκολο στην εφαρμογή του, το οποίο χρησιμοποιήθηκε περισσότερο στη Μεσοποταμία και στην Αίγυπτο.»
-
2. ΓΥΨΟΣ: «Χρησιμοποιήθηκε κατά την αρχαιότητα, ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ., κυρίως στην Αίγυπτο και στη Μεσοποταμία.»
ΤΙ ΕΙΝΑΙ: ΘΕΙΙΚΟ ΑΣΒΕΣΤΙΟ, τεχνητό ή φυσικό, σε δύο μορφές ΕΝΥΔΡΗ CaSO4 · 2H2O ΑΝΥΔΡΗ CaSO4 ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ● ως ΣΥΝΔΕΤΙΚΟ ΤΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ της τοιχοποιίας ● ως ΥΠΟΣΤΡΩΜΑ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΩΝ ΜΕ ΤΗΝ ΤΕΧΝΙΚΗ SECCO «ΣΕ ΞΗΡΑ ΚΛΙΜΑΤΑ όπως της Αιγύπτου»⚠️ Ο περιορισμός «σε ξηρά κλίματα» δεν είναι τυχαίος: ο γύψος είναι υδατοδιαλυτός, άρα σε υγρό περιβάλλον το ίδιο το υπόστρωμα θα διαλυόταν.
-
3. ΑΣΒΕΣΤΗΣ — το κύριο συνδετικό: «Τα ασβεστοκονιάματα είναι τα πιο συνηθισμένα υποστρώματα τοιχογραφιών.»
Ο ΑΣΒΕΣΤΗΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΥΔΡΟΞΕΙΔΙΟ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ Ca(OH)2, ο λεγόμενος ΣΒΗΣΜΕΝΟΣ ΑΣΒΕΣΤΗΣ ① ΘΕΡΜΑΝΣΗ ΑΝΘΡΑΚΙΚΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ σε ΑΣΒΕΣΤΟΚΑΜΙΝΟΥΣ → CaO (οξείδιο του ασβεστίου, «ασβέστης») ② ΑΝΑΜΕΙΞΗ ΜΕ ΝΕΡΟ CaO + H2O → Ca(OH)2 (σβησμένος ασβέστης) ③ ΣΤΕΡΕΟΠΟΙΗΣΗ στον τοίχο, με το CO2 της ατμόσφαιρας Ca(OH)2 + CO2 → CaCO3 ↓ + H2O⚠️ «Από παλιά ήταν γνωστό ότι όσο παλαιότερος ήταν ο ασβέστης, τόσο καλύτερη ήταν η ποιότητά του.»
-
ΤΑ ΔΥΟ ΕΙΔΗ ΑΣΒΕΣΤΟΚΟΝΙΑΜΑΤΩΝ — «τα αερικά και τα υδραυλικά»:
α. ΑΕΡΙΚΑ «αυτά που η ΣΤΕΡΕΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΟΥ ΥΔΡΟΞΕΙΔΙΟΥ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ ΜΕ ΤΟ ΔΙΟΞΕΙΔΙΟ [του άνθρακα]» β. ΥΔΡΑΥΛΙΚΑ περιέχουν ΥΔΡΑΥΛΙΚΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ: Al2O3, SiO2, Fe2O3 «Το ΚΥΡΙΟ ΣΥΣΤΑΤΙΚΟ που προκύπτει μετά τη στερεοποίηση του κονιάματος είναι το ΠΥΡΙΤΙΚΟ ΑΣΒΕΣΤΙΟ» ⚠️ «Τα υλικά αυτά ΔΕ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΘΗΚΑΝ ΣΕ ΜΕΓΑΛΗ ΕΚΤΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ, διότι ΣΚΛΗΡΑΙΝΑΝ ΕΥΚΟΛΑ και ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΔΥΝΑΤΗ Η ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ ΤΟΥΣ» -
ΤΑ ΑΔΡΑΝΗ ΥΛΙΚΑ — ο ορισμός και ο ρόλος τους (σελ. 271):
«Αδρανή υλικά είναι τα υλικά που τοποθετούνται μαζί με τον σβησμένο ασβέστη, για να δημιουργήσουν το ασβεστοκονίαμα. Αυτά αποτελούν τον δομικό σκελετό του υλικού, του δίνουν όγκο και σταθερότητα, ενώ αποτρέπουν τη δημιουργία ρωγμών λόγω της συστολής του υδροξειδίου του ασβεστίου κατά τη διαδικασία στερεοποίησής τους με τη μετατροπή του σε ανθρακικό ασβέστιο.»
«Αρκετά από αυτά τα υλικά είναι πράγματι αδρανή, ενώ άλλα αντιδρούν αργά με το υδροξείδιο του ασβεστίου.»
ΑΜΜΟΣ — «το πιο συνηθισμένο»· από ΠΟΤΑΜΙ, ΘΑΛΑΣΣΑ ή ΝΤΑΜΑΡΙ ⚠️ «Καλύτερης ποιότητας είναι η ΠΟΤΑΜΙΣΙΑ ΑΜΜΟΣ, διότι περιέχει ΜΙΚΡΗ ΠΟΣΟΤΗΤΑ ΑΛΑΤΩΝ» ΜΑΡΜΑΡΟΣΚΟΝΗ (κονιορτοποιημένη πέτρα) — «αρκετές φορές στο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΣΤΡΩΜΑ κονιάματος, το οποίο λειτουργεί ως ΥΠΟΣΤΡΩΜΑ ΤΗΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ» ΚΕΡΑΜΑΛΕΥΡΟ κ.ά. — «παίζουν τον ρόλο του αδρανούς, αλλά έχουν και κάποιο ποσοστό ΥΔΡΑΥΛΙΚΩΣ ΕΝΕΡΓΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ»⚠️ Η προτίμηση στην ποταμίσια άμμο συνδέεται άμεσα με τον σοβαρότερο μηχανισμό φθοράς του κεφαλαίου: τη κρυστάλλωση διαλυτών αλάτων. Η θαλασσινή άμμος εισάγει άλατα μέσα στο ίδιο το κονίαμα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Συνδετικό υλικό του υποστρώματος μπορεί να είναι ο πηλός, ο γύψος ή ο ασβέστης. Τα αργιλώδη χώματα έχουν χρησιμοποιηθεί ήδη από την αρχαιότητα για την επικάλυψη τοιχοποιίας, για την κατασκευή πλίνθων και ως συνδετικό υλικό, είναι αρκετά εύκολα στην εφαρμογή τους και χρησιμοποιήθηκαν περισσότερο στη Μεσοποταμία και στην Αίγυπτο. Ο γύψος χρησιμοποιήθηκε ήδη από την τρίτη χιλιετία προ Χριστού, κυρίως στην Αίγυπτο και στη Μεσοποταμία, είναι θειικό ασβέστιο, τεχνητό ή φυσικό, σε δύο βασικές μορφές, την ένυδρη και την άνυδρη, και χρησιμοποιήθηκε ως συνδετικό των δομικών στοιχείων της τοιχοποιίας και ως υπόστρωμα τοιχογραφιών με την τεχνική secco σε ξηρά κλίματα. Τα ασβεστοκονιάματα είναι τα πιο συνηθισμένα υποστρώματα τοιχογραφιών: ο ασβέστης είναι το υδροξείδιο του ασβεστίου, ο λεγόμενος σβησμένος ασβέστης, που προκύπτει από την ανάμειξη οξειδίου του ασβεστίου με νερό, ενώ το οξείδιο παράγεται με τη θέρμανση του ανθρακικού ασβεστίου σε ασβεστοκαμίνους, και από παλιά ήταν γνωστό ότι όσο παλαιότερος ο ασβέστης τόσο καλύτερη η ποιότητά του. Υπάρχουν δύο είδη ασβεστοκονιαμάτων: τα αερικά, που στερεοποιούνται με την ένωση του υδροξειδίου του ασβεστίου με το διοξείδιο του άνθρακα, και τα υδραυλικά, που περιέχουν υδραυλικούς παράγοντες και δίνουν πυριτικό ασβέστιο, τα οποία όμως δεν χρησιμοποιήθηκαν σε μεγάλη έκταση κατά την αρχαιότητα, διότι σκλήραιναν εύκολα και δεν ήταν δυνατή η αποθήκευσή τους. Τα αδρανή υλικά τοποθετούνται μαζί με τον σβησμένο ασβέστη, αποτελούν τον δομικό σκελετό, δίνουν όγκο και σταθερότητα και αποτρέπουν τη δημιουργία ρωγμών λόγω της συστολής του υδροξειδίου του ασβεστίου, με πιο συνηθισμένο την άμμο, της οποίας η ποταμίσια είναι καλύτερης ποιότητας διότι περιέχει μικρή ποσότητα αλάτων.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η νωπογραφία και γιατί είναι η ανθεκτικότερη μέθοδος
Ερώτηση: Η νωπογραφία είναι η ζωγραφική επάνω σε νωπό ασβεστοκονίαμα. Οι χρωστικές τοποθετούνται ανακατεμένες με νερό ή με διάλυμα υδροξειδίου του ασβεστίου (ασβεστόνερο) στο υγρό ακόμη κονίαμα. Πώς στερεοποιείται και γιατί θεωρείται από τις ανθεκτικότερες μεθόδους ζωγραφικής;
Απάντηση:
-
Ο χημικός μηχανισμός (σελ. 273, αυτούσιος):
«Το κονίαμα στερεοποιείται με τον μετασχηματισμό του υδροξειδίου του ασβεστίου σε ανθρακικό ασβέστιο, με τη βοήθεια του διοξειδίου του άνθρακα της ατμόσφαιρας (Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ ↓ + H₂O).»
ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «Έτσι, οι ΚΟΚΚΟΙ ΤΗΣ ΧΡΩΣΤΙΚΗΣ ΣΥΓΚΡΑΤΟΥΝΤΑΙ ΣΤΟ ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΚΟ ΠΛΕΓΜΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΙΚΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ, που λειτουργεί ως ΣΥΝΔΕΤΙΚΟ ΤΟΥ ΧΡΩΜΑΤΟΣ και ΤΟ ΠΡΟΦΥΛΑΣΣΕΙ»χρωστική ● ● ● ● ● ● ╲│╱ ╲│╱ το CaCO3 σχηματίζεται ΓΥΡΩ από ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ τους κόκκους και τους ΕΓΚΛΕΙΕΙ κρυσταλλικό πλέγμα CaCO3
⚠️ Στη νωπογραφία **δεν προστίθεται συνδετικό**: το ίδιο το κονίαμα, καθώς πετρώνει, **γίνεται** το συνδετικό. Γι' αυτό και η ζωγραφική πρέπει να γίνει **όσο το κονίαμα είναι νωπό**. -
ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΛΟΓΟΙ ΤΗΣ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ — αυτούσια:
«Πρόκειται για μια από τις ανθεκτικότερες μεθόδους ζωγραφικής:
① «λόγω της ΜΕΓΑΛΗΣ ΧΗΜΙΚΗΣ ΣΥΓΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΣΧΕΣΗΣ ΤΟΥ ΧΡΩΜΑΤΙΚΟΥ ΣΤΡΩΜΑΤΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΟΥ (ΚΟΝΙΑΜΑ)» ② «και ΜΕ ΤΟ ΥΠΟΣΤΗΡΙΓΜΑ ΤΟΥ (ΤΟΙΧΟΠΟΙΙΑ)» ③ «αλλά και λόγω της ΑΝΟΡΓΑΝΗΣ ΚΑΙ ΑΡΚΕΤΑ ΣΤΑΘΕΡΗΣ ΣΥΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΤΙΚΟΥ ΤΟΥ» ```»Τα ① και ② σημαίνουν ότι τα τρία στρώματα είναι χημικά ένα: χρώμα, κονίαμα και τοιχοποιία μοιράζονται την ίδια ασβεστιτική βάση. Το ③ σημαίνει ότι δεν υπάρχει οργανικό υλικό να γεράσει, να οξειδωθεί ή να αποτελέσει τροφή για μικροοργανισμούς.
-
Η αντίθεση με τη secco (σελ. 274-275): «Η ζωγραφική επάνω σε στεγνό κονίαμα γίνεται με την ανάμειξη των χρωστικών με κάποιο οργανικό συνδετικό.» Τα συνδετικά που έχουν χρησιμοποιηθεί:
ΚΑΖΕΪΝΗ — πρωτεϊνικό υλικό «από τον ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟ ΤΟΥ ΑΠΟΒΟΥΤΥΡΩΜΕΝΟΥ ΓΑΛΑΚΤΟΣ ή με την προσθήκη μέσων ΟΞΥΝΙΣΗΣ ΣΕ ΤΥΡΟΓΑΛΑ»· λόγω «σχετικά μεγάλης ΣΚΛΗΡΟΤΗΤΑΣ» με ΠΛΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΤΙΚΑ (ΜΕΛΙ, ΓΛΥΚΕΡΟΛΗ)· ΔΙΑΛΥΕΤΑΙ ΣΕ ΑΛΚΑΛΙΚΑ (ασβεστόνερο)· «σχετικά διαδεδομένη, διότι παρουσιάζει ΑΡΚΕΤΑ ΚΑΛΗ ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΑ ΥΛΙΚΑ ΤΟΥ ΚΟΝΙΑΜΑΤΟΣ» ΖΩΙΚΕΣ ΚΟΛΛΕΣ — από «τη ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΤΟΥ ΚΟΛΛΑΓΟΝΟΥ από ΔΕΡΜΑΤΑ ΖΩΩΝ Ή ΨΑΡΙΩΝ»· ⚠️ «είναι ΥΔΑΤΟΔΙΑΛΥΤΕΣ και ΔΙΑΤΗΡΟΥΝ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΙΔΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΔΟ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ» ΚΡΟΚΟΣ ΑΒΓΟΥ — πρωτεΐνες, λιπαρές ουσίες, ΛΕΚΙΘΙΝΗ· στερεοποίηση με ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ ΤΩΝ ΑΛΜΠΟΥΜΙΝΩΝ και ΟΞΕΙΔΩΣΗ των ελαίων· ⚠️ «ΔΕ ΔΙΑΤΗΡΕΙΤΑΙ ΣΕ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΜΕ ΥΨΗΛΗ ΥΓΡΑΣΙΑ» ΞΗΡΑΙΝΟΜΕΝΑ ΕΛΑΙΑ (λινέλαιο, καρυδέλαιο, παπαρουνέλαιο) ⚠️ «Λόγω της ΣΧΕΔΟΝ ΑΔΙΑΒΡΟΧΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ που δημιουργούν ΔΕ ΔΙΑΤΗΡΟΥΝΤΑΙ ΚΑΛΑ ΣΕ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΥΨΗΛΗΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ» ΣΥΝΘΕΤΙΚΑ ΠΟΛΥΜΕΡΗ — ΒΙΝΥΛΙΚΑ και ΑΚΡΥΛΙΚΑ -
⚠️ Το κοινό μειονέκτημα όλων των secco συνδετικών είναι η υγρασία — και η υγρασία είναι ακριβώς «υπεύθυνη για τις περισσότερες από τις φθορές που μπορεί να προκληθούν σε τοιχογραφίες» (σελ. 313). Γι' αυτό:
FRESCO ΑΝΟΡΓΑΝΟ συνδετικό → αντέχει την υγρασία SECCO ΟΡΓΑΝΙΚΟ συνδετικό → υδατοδιαλυτό ή ευπαθές στην υγρασία, ΚΑΙ τροφή για μικροοργανισμούς⚠️ Σημειώστε όμως την επιφύλαξη του βιβλίου για τους μικροοργανισμούς: τα θρεπτικά συστατικά βρίσκονται «ακόμα και σε ένα ανόργανο υπόστρωμα, όπως αυτό που ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ προκύπτει με την τεχνική fresco, λόγω ακαθαρσιών στα υλικά κατασκευής και επικαθίσεων από το περιβάλλον» — δηλαδή ούτε η νωπογραφία είναι απολύτως ασφαλής.
-
Οι σύγχρονες τεχνικές: τα ξηραινόμενα έλαια και τα συνθετικά πολυμερή «χρησιμοποιούνται σε σύγχρονες τεχνικές τοιχογραφίας επάνω σε προετοιμασμένο ύφασμα (μουσαμά) που επικολλάται κατόπιν στον τοίχο» — δηλαδή ένα υβρίδιο τοιχογραφίας και ελαιογραφίας, με τα προβλήματα και των δύο.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το κονίαμα στερεοποιείται με τον μετασχηματισμό του υδροξειδίου του ασβεστίου σε ανθρακικό ασβέστιο, με τη βοήθεια του διοξειδίου του άνθρακα της ατμόσφαιρας. Έτσι οι κόκκοι της χρωστικής συγκρατούνται στο κρυσταλλικό πλέγμα του ανθρακικού ασβεστίου, το οποίο λειτουργεί ως συνδετικό του χρώματος και το προφυλάσσει. Η νωπογραφία θεωρείται από τις ανθεκτικότερες μεθόδους ζωγραφικής για τρεις λόγους: λόγω της μεγάλης χημικής συγγένειας και σχέσης του χρωματικού στρώματος με την προετοιμασία του, δηλαδή το κονίαμα, λόγω της αντίστοιχης σχέσης με το υποστήριγμά του, δηλαδή την τοιχοποιία, και λόγω της ανόργανης και αρκετά σταθερής σύστασης του συνδετικού του. Δηλαδή στη νωπογραφία δεν προστίθεται ξεχωριστό συνδετικό: το ίδιο το κονίαμα, καθώς στερεοποιείται, γίνεται συνδετικό του χρώματος. Αντίθετα, στη μέθοδο secco η ζωγραφική γίνεται με ανάμειξη των χρωστικών με οργανικό συνδετικό, όπως ζωικές κόλλες, φυτικές γόμμες, καζεΐνη, κρόκο αβγού, ξηραινόμενα έλαια και σύγχρονα συνθετικά πολυμερή, τα οποία είναι είτε υδατοδιαλυτά, όπως οι ζωικές κόλλες που διατηρούν την ιδιότητα αυτή και με την πάροδο του χρόνου, είτε ευπαθή στην υγρασία, όπως ο κρόκος του αβγού και τα ξηραινόμενα έλαια, που λόγω της σχεδόν αδιάβροχης μεμβράνης που δημιουργούν δεν διατηρούνται καλά σε συνθήκες υψηλής υγρασίας.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η κρυστάλλωση των διαλυτών αλάτων
Ερώτηση: Η κρυστάλλωση των αλάτων στην επιφάνεια και στο εσωτερικό των τοιχογραφιών προκαλεί τη φθορά τους και την αισθητική αλλοίωσή τους. Από πού προέρχονται τα άλατα, πώς δρουν και ποια τα δύο είδη κρυσταλλοποίησης;
Απάντηση:
-
Η προέλευση των αλάτων (σελ. 285): «Η μετακίνηση της υγρασίας μέσα στο κονίαμα συμπαρασύρει σημαντικό ποσοστό διαλυτών αλάτων», που προέρχονται:
● από το ΕΔΑΦΟΣ ● από τα ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΚΟΝΙΑΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΟΙΧΟΠΟΙΙΑΣ ● «από υλικά που έχουν χρησιμοποιηθεί ΣΕ ΜΕΤΑΓΕΝΕΣΤΕΡΕΣ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ, ΟΠΩΣ ΤΟ ΤΣΙΜΕΝΤΟ»⚠️ Η τρίτη πηγή είναι ανθρωπογενής και σύγχρονη: μια «καλοπροαίρετη» επισκευή με τσιμέντο εισάγει άλατα που θα καταστρέψουν την τοιχογραφία επί δεκαετίες. Είναι ο λόγος που το βιβλίο προτιμά την ποταμίσια άμμο, «διότι περιέχει μικρή ποσότητα αλάτων».
-
Ο μηχανισμός — αυτούσιος:
«Τα άλατα μεταφέρονται σε μορφή διαλύματος μέσα στο κονίαμα και φτάνουν στη ζωγραφική επιφάνεια, όπου το νερό που τα μεταφέρει εξατμίζεται, και αυτά σε ειδικές συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας κρυσταλλοποιούνται με μορφή εξανθήσεων. Όταν η κρυστάλλωση πραγματοποιηθεί στους πόρους του υλικού, η αύξηση όγκου που προκαλείται έχει ως αποτέλεσμα την πρόκληση φθορών στις τοιχογραφίες.»
ΝΕΡΟ + ΑΛΑΤΑ ──► μεταφορά μέσα στο κονίαμα ↓ φτάνουν στην επιφάνεια ΕΞΑΤΜΙΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ↓ ΚΡΥΣΤΑΛΛΩΣΗ — ΑΥΞΗΣΗ ΟΓΚΟΥ ↓ μέσα στους ΠΟΡΟΥΣ ΠΙΕΣΗ → ΦΘΟΡΑΑπό τι εξαρτάται η έκταση της φθοράς: «από την τεχνική της κατασκευής της, από το πορώδες του κονιάματος και της ζωγραφικής επιφάνειάς της, από το είδος των αλάτων και από τις περιβαλλοντικές συνθήκες που επικρατούν στον χώρο».
-
ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΔΟΣ — συνεχής ροή νερού (αυτούσιο):
«Όταν υπάρχει συνεχής ροή νερού, τα άλατα κρυσταλλοποιούνται στη ζωγραφική επιφάνεια της τοιχογραφίας. Αυτή η υγροσκοπική εναπόθεση αλάτων υποβοηθά τη ροή και άλλου νερού που περιέχει άλατα. Το αποτέλεσμα είναι η συμπαγής εναπόθεση αλάτων, τα οποία σιγά σιγά καλύπτουν τη ζωγραφική επιφάνεια.»
▒▒▒▒▒▒▒▒▒▒ ← ΕΞΑΝΘΗΣΕΙΣ πάνω στη ζωγραφική επιφάνεια ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ ← ζωγραφική επιφάνεια (ΚΑΛΥΠΤΕΤΑΙ) ░░░░░░░░░░ ← κονίαμα ⚠️ ΑΥΤΟΤΡΟΦΟΔΟΤΟΥΜΕΝΟ: τα υγροσκοπικά άλατα ΤΡΑΒΟΥΝ κι άλλο νερό, που φέρνει κι άλλα άλαταΗ φθορά εδώ είναι κυρίως ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ: το έργο καλύπτεται και γίνεται αθέατο.
-
ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΕΙΔΟΣ — ασυνεχής ή αργή ροή (αυτούσιο):
«Όταν η ροή του νερού είναι ασυνεχής ή αργή και η ζωγραφική επιφάνεια αρκετά συμπαγής, τα άλατα συσσωρεύονται στο κονίαμα, κάτω από τη ζωγραφική επιφάνεια. Το αποτέλεσμα της συσσώρευσής τους είναι η άσκηση πίεσης, λόγω αύξησης όγκου, που μπορεί να οδηγήσει σε αποσπάσεις τμημάτων της τοιχογραφίας.»
▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ ← ζωγραφική επιφάνεια (ΣΥΜΠΑΓΗΣ — δεν αφήνει ▒▒▒▒▒▒▒▒▒▒ το άλας να βγει) ░░░░░░░░░░ ← ΣΥΣΣΩΡΕΥΣΗ αλάτων ΜΕΣΑ στο κονίαμα ↑↑↑↑ ΠΙΕΣΗ από κάτω → ΑΠΟΣΠΑΣΕΙΣ ΤΜΗΜΑΤΩΝ⚠️ Το δεύτερο είδος είναι πολύ πιο επικίνδυνο: η φθορά είναι δομική και μη αναστρέψιμη — το χρωματικό στρώμα αποκολλάται και χάνεται, ενώ στο πρώτο είδος το έργο υπάρχει ακόμη κάτω από τις εξανθήσεις.
-
Η σύνδεση με την πρόληψη: γι' αυτό ακριβώς το βιβλίο ορίζει ως απόλυτη προϋπόθεση κάθε συντήρησης ότι πρέπει πρώτα «να έχουν ληφθεί τα απαραίτητα μέτρα για την αντιμετώπιση της υγρασίας» και να έχουν «βρεθεί τρόποι εξισορρόπησης της υγρασίας και της θερμοκρασίας στο μνημείο».
Χωρίς νερό δεν υπάρχει μεταφορά αλάτων — και επομένως ούτε κρυστάλλωση. Κάθε άλλη επέμβαση χωρίς αυτό «δεν είναι δυνατόν να εκτελεστεί με επιτυχία».
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η μετακίνηση της υγρασίας μέσα στο κονίαμα συμπαρασύρει σημαντικό ποσοστό διαλυτών αλάτων, που προέρχονται από το έδαφος, από τα συστατικά του κονιάματος και της τοιχοποιίας ή από υλικά που έχουν χρησιμοποιηθεί σε μεταγενέστερες επεμβάσεις, όπως το τσιμέντο. Τα άλατα μεταφέρονται σε μορφή διαλύματος και φτάνουν στη ζωγραφική επιφάνεια, όπου το νερό εξατμίζεται και αυτά, σε ειδικές συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας, κρυσταλλοποιούνται με μορφή εξανθήσεων· όταν η κρυστάλλωση γίνει στους πόρους του υλικού, η αύξηση όγκου προκαλεί φθορές. Η έκταση της φθοράς εξαρτάται από την τεχνική κατασκευής, από το πορώδες του κονιάματος και της ζωγραφικής επιφάνειας, από το είδος των αλάτων και από τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Ανάλογα με τη ροή του νερού διακρίνονται δύο είδη κρυσταλλοποίησης. Όταν υπάρχει συνεχής ροή νερού, τα άλατα κρυσταλλοποιούνται στη ζωγραφική επιφάνεια, και η υγροσκοπική αυτή εναπόθεση υποβοηθά τη ροή και άλλου νερού που περιέχει άλατα, με αποτέλεσμα συμπαγή εναπόθεση που σιγά σιγά καλύπτει τη ζωγραφική επιφάνεια. Όταν η ροή είναι ασυνεχής ή αργή και η ζωγραφική επιφάνεια αρκετά συμπαγής, τα άλατα συσσωρεύονται στο κονίαμα κάτω από τη ζωγραφική επιφάνεια και ασκούν πίεση λόγω αύξησης όγκου, που μπορεί να οδηγήσει σε αποσπάσεις τμημάτων της τοιχογραφίας.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οι ρωγμές και οι βιολογικοί παράγοντες
Ερώτηση: Οι ρωγμές, εκτός από περιοχές τοπικών απωλειών της ζωγραφικής επιφάνειας και του κονιάματος, αποτελούν εισόδους υγρασίας. Ποιες συνέπειες έχουν και κάτω από ποιες συνθήκες αναπτύσσονται οι μικροοργανισμοί;
Απάντηση:
-
Οι τέσσερις συνέπειες των ρωγμών (σελ. 289, αυτούσια) — «με αποτέλεσμα»:
① την ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΣΗ ΤΟΥ ΚΟΝΙΑΜΑΤΟΣ ② τη ΜΕΙΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΜΟΜΟΝΩΤΙΚΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΤΟΙΧΟΠΟΙΙΑΣ ③ την ΚΟΝΙΟΡΤΟΠΟΙΗΣΗ ΚΟΝΙΑΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΖΩΓΡΑΦΙΚΟΥ ΣΤΡΩΜΑΤΟΣ ④ «και, τέλος, την ΑΠΟΣΠΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑΣ»⚠️ Η κλιμάκωση είναι σαφής: από χημική αποδυνάμωση σε φυσική υποβάθμιση, μετά σε κονιορτοποίηση και τέλος σε κατάρρευση.
-
Γιατί η ρωγμή είναι διπλά επικίνδυνη:
ΑΜΕΣΑ «περιοχές ΤΟΠΙΚΩΝ ΑΠΩΛΕΙΩΝ της ζωγραφικής επιφάνειας και του κονιάματος» — το έργο χάνεται εκεί που περνά η ρωγμή ΕΜΜΕΣΑ «αποτελούν ΕΙΣΟΔΟΥΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ» — και η υγρασία είναι «υπεύθυνη για ΤΙΣ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ από τις φθορές» → η ρωγμή τροφοδοτεί ΚΑΙ την κρυστάλλωση αλάτων ΚΑΙ τους μικροοργανισμούςΗ μείωση της θερμομονωτικής ικανότητας δεν είναι δευτερεύουσα: ψυχρότερη τοιχοποιία σημαίνει περισσότερη συμπύκνωση υγρασίας στην επιφάνεια — δηλαδή ακόμη περισσότερο νερό.
-
ΟΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ — η συνθήκη υγρασίας (σελ. 291, αυτούσια):
«Οι μικροοργανισμοί αναπτύσσονται συνήθως, όταν στο περιβάλλον τους υπάρχει σχετική υγρασία πάνω από 65%-70%. Αυτό δεν είναι σπάνιο φαινόμενο σε εγκαταλελειμμένα μνημεία με προβλήματα υγρασίας από διαρροή, διήθηση ή συμπύκνωση.»
RH > 65-70% → ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΠΟΥ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ: σε ΕΓΚΑΤΑΛΕΛΕΙΜΜΕΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ με υγρασία από ● ΔΙΑΡΡΟΗ ● ΔΙΗΘΗΣΗ ● ΣΥΜΠΥΚΝΩΣΗ -
⚠️⚠️ ΤΟ ΚΡΙΣΙΜΟ ΣΗΜΕΙΟ — ούτε το fresco είναι ασφαλές:
«Τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά για την ανάπτυξή τους βρίσκονται ακόμα και σε ένα ανόργανο υπόστρωμα, όπως αυτό που θεωρητικά προκύπτει με την τεχνική fresco, λόγω ακαθαρσιών στα υλικά κατασκευής τους και επικαθίσεων από το περιβάλλον.»
Η λέξη «θεωρητικά» είναι το κλειδί: η νωπογραφία είναι στη θεωρία εντελώς ανόργανη και άρα χωρίς τροφή για μικροοργανισμούς. Στην πράξη όμως:
● τα ίδια τα υλικά κατασκευής περιέχουν ΑΚΑΘΑΡΣΙΕΣ (οργανικές προσμείξεις στην άμμο, στο νερό, στον ασβέστη) ● το περιβάλλον εναποθέτει ΕΠΙΚΑΘΙΣΕΙΣ (σκόνη, αιθάλη, οργανικά υπολείμματα) → αρκετά για να θρέψουν μικροοργανισμούς -
Η πρακτική συνέπεια για τη συντήρηση: και οι δύο αυτοί παράγοντες — ρωγμές και μικροοργανισμοί — ανάγονται στην υγρασία. Γι' αυτό το βιβλίο τοποθετεί την αντιμετώπιση της υγρασίας πριν από κάθε άλλη εργασία και αφιερώνει χωριστή ενότητα στην καταπολέμηση μικροοργανισμών μέσα στη συντήρηση.
Και γι' αυτό ο περιβαλλοντικός έλεγχος ορίζει ως πρώτη παράμετρο την υγρασία: «Η υψηλή υγρασία είναι υπεύθυνη για τις περισσότερες από τις φθορές που μπορεί να προκληθούν σε τοιχογραφίες.»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ρωγμές, εκτός από περιοχές τοπικών απωλειών της ζωγραφικής επιφάνειας και του κονιάματος, αποτελούν εισόδους υγρασίας, με αποτέλεσμα την αποδυνάμωση του κονιάματος, τη μείωση της θερμομονωτικής ικανότητας της τοιχοποιίας, την κονιορτοποίηση κονιάματος και ζωγραφικού στρώματος και, τέλος, την απόσπαση και κατάρρευση τμημάτων της τοιχογραφίας. Όσον αφορά τους βιολογικούς παράγοντες, οι μικροοργανισμοί αναπτύσσονται συνήθως όταν στο περιβάλλον τους υπάρχει σχετική υγρασία πάνω από εξήντα πέντε με εβδομήντα τοις εκατό, κάτι που δεν είναι σπάνιο φαινόμενο σε εγκαταλελειμμένα μνημεία με προβλήματα υγρασίας από διαρροή, διήθηση ή συμπύκνωση. Τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά για την ανάπτυξή τους βρίσκονται ακόμα και σε ένα ανόργανο υπόστρωμα, όπως αυτό που θεωρητικά προκύπτει με την τεχνική fresco, λόγω ακαθαρσιών στα υλικά κατασκευής τους και επικαθίσεων από το περιβάλλον. Επομένως ούτε η νωπογραφία είναι απολύτως ασφαλής από βιολογική προσβολή, και τόσο οι ρωγμές όσο και οι μικροοργανισμοί ανάγονται τελικά στην υγρασία, που είναι υπεύθυνη για τις περισσότερες φθορές των τοιχογραφιών.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ο ανθρώπινος παράγοντας
Ερώτηση: Οι τοιχογραφίες βρίσκονται σε μνημεία τα οποία συνήθως φιλοξενούν ανθρώπινες δραστηριότητες κάθε είδους. Ποιες φθορές προκαλεί ο ανθρώπινος παράγοντας και τι είναι οι επιζωγραφήσεις;
Απάντηση:
-
Η γενική διαπίστωση (σελ. 293): «κατά τη διάρκεια της ύπαρξής τους τα μνημεία δέχονται πλήθος επεμβάσεων, επισκευών, επεκτάσεων, ανακαινίσεων».
Είναι η άμεση συνέπεια του χαρακτηριστικού που δόθηκε στην εισαγωγή: οι τοιχογραφίες «αποτελούν μέρος του συνόλου ενός μνημείου και αναπόσπαστο μέρος της ζωής, της ιστορίας και της χρήσης του». Επειδή το μνημείο ζει και χρησιμοποιείται, γι' αυτό και αλλάζει.
-
Οι επεμβάσεις στο κτίριο — αυτούσια:
● «Πολλές φορές ΟΛΟΚΛΗΡΟΙ ΤΟΙΧΟΙ ΚΑΤΕΔΑΦΙΖΟΝΤΑΙ, για να γίνει μια επέκταση» ● «ΚΑΙΝΟΥΡΙΑ ΠΑΡΑΘΥΡΑ Ή ΠΟΡΤΕΣ ΑΝΟΙΓΟΝΤΑΙ, ΚΑΤΑΣΤΡΕΦΟΝΤΑΣ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΩΝ» ● «τοποθετούνται ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ και τα ΚΑΛΩΔΙΑ τοποθετούνται ΕΠΑΝΩ ΣΤΙΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ»Οι άμεσες κακώσεις: «Τα χτυπήματα, οι εκδορές, οι μηχανικές κακώσεις και οι διάφοροι βανδαλισμοί είναι συχνά φαινόμενα.»
-
Η επίχριση με ασβέστη — η πιο διαδεδομένη:
«Η επίχριση των τοιχογραφιών με ασβέστη είναι μια πολύ συνηθισμένη επέμβαση, ιδιαίτερα σε ναούς. Οι τοιχογραφίες αυτές καλύπτονται από ένα λεπτό ή παχύ στρώμα ασβέστη, που τοποθετείται για λόγους καθαριότητας στα χαμηλά κυρίως μέρη των ναών.»
⚠️ Ειρωνεία: το ίδιο υλικό που αποτελεί το υπόστρωμα και το συνδετικό της τοιχογραφίας γίνεται εδώ το υλικό που την κρύβει. Αλλά αυτό έχει και μια θετική όψη — πολλές τοιχογραφίες διασώθηκαν ακριβώς επειδή ήταν καλυμμένες.
-
ΟΙ ΕΠΙΖΩΓΡΑΦΗΣΕΙΣ — οι τρεις λόγοι:
● «για να ΚΑΛΥΨΟΥΝ ΦΘΟΡΕΣ» ● «να ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΟΥΝ ΤΗΝ ΟΨΗ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ» ● «να ΝΤΥΣΟΥΝ ΓΥΜΝΑ ΣΩΜΑΤΑ κτλ.»Το χαρακτηριστικό παράδειγμα (αυτούσιο): «η επέμβαση στο έργο του Michelangelo στην Capella Sistina, που τριάντα χρόνια μετά την ολοκλήρωσή του σε πολλά από τα γυμνά επιζωγραφήθηκαν ρούχα, λόγω της επικράτησης αυστηρότερου ηθικού κώδικα στην αναπαράσταση θρησκευτικών θεμάτων.»
⚠️ Το παράδειγμα δείχνει ότι η επιζωγράφηση δεν είναι πάντα βανδαλισμός αμαθούς: μπορεί να είναι τεκμηριωμένη ιστορική επέμβαση, που η ίδια έχει πλέον ιστορική αξία. Αυτό είναι και το δίλημμα του συντηρητή — τι αφαιρείται και τι διατηρείται.
-
Οι δύο τρόποι επιζωγράφησης:
① ΕΠΑΝΩ ΣΕ ΝΕΟ ΣΤΡΩΜΑ ΚΟΝΙΑΜΑΤΟΣ, «που τοποθετείται επάνω από το παλιό ζωγραφικό στρώμα, ΟΤΑΝ ΑΥΤΟ ΕΧΕΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ» → το αυθεντικό ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΕΤΑΙ κάτω από το νέο κονίαμα ② ΚΑΤΕΥΘΕΙΑΝ ΕΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΑΥΘΕΝΤΙΚΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ → το αυθεντικό ΘΙΓΕΤΑΙ άμεσαΗ διάκριση είναι καθοριστική για τη συντήρηση: στην πρώτη περίπτωση η αφαίρεση της επιζωγράφησης μπορεί να αποκαλύψει το αυθεντικό σε καλή κατάσταση· στη δεύτερη, η αφαίρεση κινδυνεύει να παρασύρει και το αυθεντικό χρωματικό στρώμα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι τοιχογραφίες βρίσκονται σε μνημεία που φιλοξενούν ανθρώπινες δραστηριότητες, οπότε κατά τη διάρκεια της ύπαρξής τους δέχονται πλήθος επεμβάσεων, επισκευών, επεκτάσεων και ανακαινίσεων. Πολλές φορές ολόκληροι τοίχοι κατεδαφίζονται για να γίνει μια επέκταση, ανοίγονται καινούρια παράθυρα ή πόρτες καταστρέφοντας τμήματα τοιχογραφιών, και τοποθετούνται ηλεκτρικές εγκαταστάσεις με τα καλώδια επάνω στις τοιχογραφίες, ενώ τα χτυπήματα, οι εκδορές, οι μηχανικές κακώσεις και οι βανδαλισμοί είναι συχνά φαινόμενα. Πολύ συνηθισμένη επέμβαση, ιδιαίτερα σε ναούς, είναι η επίχριση των τοιχογραφιών με ασβέστη, οι οποίες καλύπτονται από λεπτό ή παχύ στρώμα που τοποθετείται για λόγους καθαριότητας στα χαμηλά κυρίως μέρη. Οι επιζωγραφήσεις γίνονται για να καλύψουν φθορές, να εκσυγχρονίσουν την όψη των έργων ή να ντύσουν γυμνά σώματα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την επέμβαση στο έργο του Michelangelo στην Capella Sistina, όπου τριάντα χρόνια μετά την ολοκλήρωσή του σε πολλά από τα γυμνά επιζωγραφήθηκαν ρούχα, λόγω της επικράτησης αυστηρότερου ηθικού κώδικα στην αναπαράσταση θρησκευτικών θεμάτων. Οι επιζωγραφήσεις μπορεί να γίνουν επάνω σε νέο στρώμα κονιάματος, που τοποθετείται επάνω από το παλιό ζωγραφικό στρώμα όταν αυτό έχει μεγάλες απώλειες, ή κατευθείαν επάνω στην αυθεντική ζωγραφική επιφάνεια.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η προϋπόθεση κάθε επέμβασης και το πρώτο στάδιο
Ερώτηση: Πριν από την έναρξη των επεμβάσεων συντήρησης πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί οι αναστηλωτικές εργασίες που χρειάζονται, να έχουν ληφθεί τα απαραίτητα μέτρα για την αντιμετώπιση της υγρασίας και να έχουν βρεθεί τρόποι εξισορρόπησης της υγρασίας και της θερμοκρασίας στο μνημείο. Γιατί είναι απαραίτητο αυτό και τι περιλαμβάνει το πρώτο στάδιο των επεμβάσεων;
Απάντηση:
-
⚠️⚠️ Η απόλυτη διατύπωση (σελ. 295, αυτούσια): «Αν δεν έχει προηγηθεί αυτό το στάδιο εργασιών, δεν είναι δυνατόν να εκτελεστούν με επιτυχία οποιεσδήποτε εργασίες συντήρησης.»
Ο λόγος: όλοι οι κύριοι μηχανισμοί φθοράς του κεφαλαίου τροφοδοτούνται από την υγρασία:
ΥΓΡΑΣΙΑ ──┬──► μεταφορά και ΚΡΥΣΤΑΛΛΩΣΗ ΑΛΑΤΩΝ ├──► ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (RH > 65-70%) ├──► ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΣΗ κονιάματος μέσω των ρωγμών └──► ΑΠΟΚΟΛΛΗΣΕΙΣ και ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΕΙΣ «Η ΥΨΗΛΗ ΥΓΡΑΣΙΑ είναι ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ από τις φθορές που μπορεί να προκληθούν σε τοιχογραφίες» (σελ. 313)Συντήρηση χωρίς προηγούμενη λύση της υγρασίας είναι, κυριολεκτικά, αναλώσιμη.
-
Η αρχή της ένταξης στο σύνολο: «Οι τοιχογραφίες αποτελούν μέρος ενός μνημείου που βρίσκεται σε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον του, και κάθε επέμβαση πρέπει να έχει μελετηθεί, να έχει οργανωθεί, να έχει τεκμηριωθεί και να έχει συνδυαστεί σωστά με το σύνολο.»
ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΕΠΕΜΒΑΣΗ ① ΜΕΛΕΤΗΜΕΝΗ ② ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΗ ③ ΤΕΚΜΗΡΙΩΜΕΝΗ ④ ΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΗ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ -
ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΣΤΑΔΙΟ — «η προκαταρκτική εξέταση και η εκπόνηση μελέτης της κατάστασης διατήρησης και των προτεινόμενων εργασιών συντήρησης των τοιχογραφιών». Περιλαμβάνει (αυτούσια):
● ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΚΑΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ «σχετικά με το μνημείο, με τον ζωγράφο κτλ.» ● ΦΩΤΟΓΡΑΦΗΣΗ «(γενικές φωτογραφίες, φωτογραφίες λεπτομερειών, φωτογραφίες με ΠΛΑΓΙΟ ΦΩΤΙΣΜΟ και ΜΑΚΡΟΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ)» ● ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ, «της ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ και ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΚΟΝΙΑΜΑΤΟΣ» ● ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ ● ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΩΝ ● ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ● ΛΕΠΤΟΜΕΡΗΣ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΦΘΟΡΩΝ ΤΩΝ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΩΝ -
⚠️ Δύο σημεία που ξεχωρίζουν τη μελέτη τοιχογραφιών από κάθε άλλη:
① ΔΥΟ ΞΕΧΩΡΙΣΤΕΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ — ΜΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΚΤΙΡΙΟ και ΜΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ (σε φορητό έργο υπάρχει μόνο η δεύτερη) ② ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ ΣΕ ΤΡΙΑ ΕΠΙΠΕΔΑ: ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ · ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ · ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΤΟΥ ΚΟΝΙΑΜΑΤΟΣΚαι τα δύο απορρέουν από τη θεμελιώδη διαπίστωση ότι «η κατάσταση διατήρησης μιας τοιχογραφίας έχει άμεση σχέση με την κατάσταση του κτιρίου στο οποίο ανήκει».
-
Η φωτογράφηση με πλάγιο φωτισμό και οι μακροφωτογραφίες — γιατί ζητούνται ρητά:
ΠΛΑΓΙΟΣ ΦΩΤΙΣΜΟΣ αναδεικνύει το ΑΝΑΓΛΥΦΟ: αποκολλήσεις, φουσκώματα, ρωγμές, απώλειες κονιάματος, αλλά και την ΤΕΧΝΙΚΗ του ζωγράφου ΜΑΚΡΟΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ καταγράφουν τις ΕΞΑΝΘΗΣΕΙΣ ΑΛΑΤΩΝ, τις μικρορωγματώσεις και τα ίχνη μικροοργανισμώνΚαι τα δύο είναι μη επεμβατικά — δίνουν διάγνωση χωρίς να αγγίξουν το έργο, κάτι που στις τοιχογραφίες, όπου το έργο δεν μετακινείται, είναι ιδιαίτερα πολύτιμο.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Είναι απαραίτητο, γιατί αν δεν έχει προηγηθεί αυτό το στάδιο εργασιών δεν είναι δυνατόν να εκτελεστούν με επιτυχία οποιεσδήποτε εργασίες συντήρησης. Οι τοιχογραφίες αποτελούν μέρος ενός μνημείου που βρίσκεται σε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον του, και κάθε επέμβαση πρέπει να έχει μελετηθεί, να έχει οργανωθεί, να έχει τεκμηριωθεί και να έχει συνδυαστεί σωστά με το σύνολο. Το πρώτο στάδιο των επεμβάσεων συντήρησης είναι η προκαταρκτική εξέταση και η εκπόνηση μελέτης της κατάστασης διατήρησης και των προτεινόμενων εργασιών. Η φάση αυτή περιλαμβάνει συγκέντρωση στοιχείων και βιβλιογραφίας σχετικά με το μνημείο και με τον ζωγράφο, φωτογράφηση με γενικές φωτογραφίες, φωτογραφίες λεπτομερειών, φωτογραφίες με πλάγιο φωτισμό και μακροφωτογραφίες, καταγραφή των περιβαλλοντικών συνθηκών, της εσωτερικής και της εξωτερικής υγρασίας και μετρήσεις της υγρασίας του κονιάματος, περιγραφή της τεχνολογίας κατασκευής και της κατάστασης διατήρησης του κτιρίου, περιγραφή της τεχνολογίας κατασκευής των τοιχογραφιών, εξετάσεις και αναλύσεις, καθώς και λεπτομερή καταγραφή των φθορών των τοιχογραφιών.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η απόσπαση και μεταφορά τοιχογραφιών
Ερώτηση: Η απόσπαση και μεταφορά τοιχογραφιών (αποτοίχιση) είναι μια δραστική επέμβαση που εφαρμόζεται μόνο σε περιπτώσεις στις οποίες το έργο κινδυνεύει άμεσα να καταστραφεί, εάν παραμείνει στο κτίριο που το φιλοξενεί. Πότε ακόμη εφαρμόζεται και ποιες είναι οι τρεις βασικές μέθοδοι;
Απάντηση:
-
Η δεύτερη περίπτωση (σελ. 309, αυτούσια): «ή όταν πρόκειται να γίνουν κάποιες αναστηλωτικές εργασίες κ.τ.λ. οπότε οι τοιχογραφίες αφαιρούνται, συντηρούνται και επανατοποθετούνται μετά το πέρας των εργασιών».
ΔΥΟ ΜΟΝΟ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ ① ΑΜΕΣΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ αν το έργο παραμείνει ② ΑΝΑΣΤΗΛΩΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ — αφαίρεση, συντήρηση, ΕΠΑΝΑΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ⚠️ Στη δεύτερη περίπτωση η απόσπαση είναι προσωρινή. Η τοιχογραφία επιστρέφει στη θέση της — γιατί ακριβώς «αποτελεί μέρος του συνόλου ενός μνημείου».
-
Από τι εξαρτάται η μέθοδος: «Οι τεχνικές και η μεθοδολογία που ακολουθείται για την απόσπαση των τοιχογραφιών εξαρτώνται από τα υλικά κατασκευής τους και από την κατάσταση διατήρησής τους.»
-
ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ — αυτούσια:
1. STRAPPO «Η μέθοδος απόσπασης ΜΟΝΟ ΤΗΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ» 2. STACCO «Η μέθοδος απόσπασης ΜΕ ΜΕΡΟΣ Ή ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΟΥ ΚΟΝΙΑΜΑΤΟΣ» 3. STACCO A MASSELLO «Η μέθοδος απόσπασης ΜΕ ΜΕΡΟΣ Ή ΚΑΙ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΗΣ ΤΟΙΧΟΔΟΜΗΣ»┌────────┐ ┌────────┐ ┌────────┐ │▓▓▓▓▓▓▓▓│ │▓▓▓▓▓▓▓▓│ │▓▓▓▓▓▓▓▓│ ▓ ζωγραφική επιφάνεια └────────┘ │░░░░░░░░│ │░░░░░░░░│ ░ κονίαμα ░░░░░░░░ └────────┘ │████████│ █ τοιχοδομή ████████ ████████ └────────┘ STRAPPO STACCO STACCO A MASSELLO ΕΛΑΦΡΥΤΕΡΟ ────────────────────► ΒΑΡΥΤΕΡΟ / ΠΛΗΡΕΣΤΕΡΟ λιγότερη υλική περισσότερη υλική αυθεντικότητα, αυθεντικότητα μεγαλύτερο βάρος και δυσκολία -
Πώς επιλέγεται η μέθοδος — η λογική πίσω από την κλίμακα:
ΑΝ το ΚΟΝΙΑΜΑ είναι σαθρό/αποκολλημένο ή αν πρέπει να διασωθεί ΜΟΝΟ η εικόνα → STRAPPO ΑΝ το κονίαμα είναι ΣΥΝΕΚΤΙΚΟ και φέρει πληροφορία για την τεχνική (στρώσεις, χαράξεις) → STACCO ΑΝ η ζωγραφική είναι ΑΡΡΗΚΤΑ ΔΕΜΕΝΗ με την τοιχοδομή ή αν πρόκειται για ΜΙΚΡΟ ΑΥΤΟΤΕΛΕΣ τμήμα → STACCO A MASSELLO⚠️ Το strappo σώζει την εικόνα αλλά θυσιάζει το υπόστρωμα — δηλαδή χάνεται η μαρτυρία για την τεχνική κατασκευής, που το ίδιο το βιβλίο ζητά να καταγράφεται στη μελέτη. Γι' αυτό η επιλογή δεν είναι μόνο τεχνική αλλά και δεοντολογική.
-
Μετά την απόσπαση: η εικόνα του βιβλίου δείχνει «Η πίσω πλευρά αποτοιχισμένου έργου τέχνης μετά την τοποθέτησή του σε τελάρο» — δηλαδή το αποσπασμένο έργο αποκτά νέο υποστήριγμα, όπως ακριβώς και στο φοδράρισμα της ελαιογραφίας (κεφ. 10).
Η ίδια η Άσκηση 6 του κεφαλαίου περιγράφει τη διαδικασία: προστασία της ζωγραφικής επιφάνειας με ύφασμα και συγκολλητικό → απόσπαση → τοποθέτηση σε κατάλληλα προετοιμασμένο υπόστρωμα, καθαρισμός της πίσω πλευράς και επανεπίχριση με νέο κονίαμα → τοποθέτηση σε νέο τελάρο από αλουμίνιο. (Η άσκηση είναι εργαστηριακή και δεν περιλαμβάνεται στις λύσεις.)
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η απόσπαση και μεταφορά τοιχογραφιών, δηλαδή η αποτοίχιση, εφαρμόζεται επίσης όταν πρόκειται να γίνουν κάποιες αναστηλωτικές εργασίες, οπότε οι τοιχογραφίες αφαιρούνται, συντηρούνται και επανατοποθετούνται μετά το πέρας των εργασιών. Οι τεχνικές και η μεθοδολογία που ακολουθείται εξαρτώνται από τα υλικά κατασκευής των τοιχογραφιών και από την κατάσταση διατήρησής τους. Οι τρεις βασικές μέθοδοι απόσπασης είναι η μέθοδος απόσπασης μόνο της ζωγραφικής επιφάνειας, που ονομάζεται strappo, η μέθοδος απόσπασης με μέρος ή με το σύνολο του κονιάματος, που ονομάζεται stacco, και η μέθοδος απόσπασης με μέρος ή και με το σύνολο της τοιχοδομής, που ονομάζεται stacco a massello. Η κλίμακα αυτή πηγαίνει από την ελαφρύτερη επέμβαση, που όμως θυσιάζει το υπόστρωμα και άρα τη μαρτυρία για την τεχνική κατασκευής, ως την πληρέστερη, που διατηρεί και την τοιχοδομή αλλά είναι πολύ βαρύτερη και δυσκολότερη. Μετά την απόσπαση το έργο τοποθετείται σε κατάλληλα προετοιμασμένο υπόστρωμα και σε νέο τελάρο.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η αισθητική αποκατάσταση και ο περιβαλλοντικός έλεγχος
Ερώτηση: Οι εργασίες χρωματικών συμπληρώσεων που θα κριθούν απαραίτητες πρέπει να ξεχωρίζουν από το σύγχρονο σχεδιασμό, από το υλικό και από τον τρόπο εκτέλεσης. Ποιες αρχές διέπουν την αισθητική αποκατάσταση και ποιες συνθήκες απαιτεί ο περιβαλλοντικός έλεγχος;
Απάντηση:
-
Το πλαίσιο και ο στόχος (σελ. 312): γίνεται «με βάση τη σύγχρονη δεοντολογία της συντήρησης έργων τέχνης, όπως αυτή διαμορφώνεται από τις διεθνείς συμβάσεις, ώστε να μη θιγεί η ιστορική και η αισθητική αξία του μνημείου».
Ο στόχος: «η επαναπόκτηση της δυναμικής ενότητας του συνόλου, ώστε να γίνει δυνατή η πληρέστερη κατανόηση του έργου».
-
Η αρχή της αναγνωρισιμότητας — αυτούσια: οι συμπληρώσεις «πρέπει να γίνονται με τέτοιο τρόπο, ώστε να μπορεί ο ειδικός, αλλά και κάθε θεατής, να αντιλαμβάνεται εύκολα ότι πρόκειται για νέες προσθήκες και να μην οδηγείται σε λανθασμένη εκτίμηση όσον αφορά τον αυθεντικό ιστορικό και καλλιτεχνικό χαρακτήρα του έργου».
⚠️⚠️ Ο ΚΑΝΟΝΑΣ ΤΩΝ ΔΥΟ ΑΠΟΣΤΑΣΕΩΝ — η πιο εύστοχη διατύπωση της ισορροπίας:
ΑΠΟ ΚΟΝΤΑ «οι χρωματικές συμπληρώσεις πρέπει να είναι ΕΥΔΙΑΚΡΙΤΕΣ, εάν ο θεατής κοιτάξει το έργο από κοντά, ΧΩΡΙΣ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ» ΑΠΟ ΜΑΚΡΙΑ «αν το κοιτάξει από μακριά, οι συμπληρώσεις πρέπει να ΕΝΟΠΟΙΟΥΝ ΤΟ ΧΡΩΜΑΤΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ»Δηλαδή: αναγνωρίσιμη στην εξέταση, αόρατη στη θέαση.
-
Η μέθοδος του ουδέτερου χρωματικού τόνου: «επιτυγχάνεται με τη χρήση έγχρωμου κονιάματος ή με την επίχριση του νέου κονιάματος με το κατάλληλο χρώμα».
ΠΩΣ ΚΑΘΟΡΙΖΕΤΑΙ Ο ΒΑΣΙΚΟΣ ΤΟΝΟΣ «από το ΓΕΝΙΚΟ ΧΡΩΜΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ή από το ΧΡΩΜΑ ΤΩΝ ΠΡΟΠΛΑΣΜΩΝ, ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΕΠΕΚΤΕΙΝΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΑΠΟΔΟΣΗ ΧΡΩΜΑΤΙΚΩΝ Ή ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΩΝ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΩΝ» Η ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΧΡΩΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΒΑΘΜΙΣΗ «πρέπει να είναι ΛΙΓΟ ΦΩΤΕΙΝΟΤΕΡΗ ΚΑΙ ΨΥΧΡΟΤΕΡΗ από το αυθεντικό χρωματικό στρώμα, ώστε ΝΑ ΜΗΝ ΤΑΥΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΟ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΝΑ ΜΗΝ ΠΡΟΣΕΛΚΥΕΙ ΤΟ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΤΟΥ ΘΕΑΤΗ»⚠️ «Λίγο φωτεινότερη και ψυχρότερη» — και τα δύο υποχωρούν οπτικά: τα ψυχρά και φωτεινά χρώματα απομακρύνονται, ενώ τα θερμά και σκοτεινά προβάλλονται. Η συμπλήρωση κάθεται πίσω από το αυθεντικό.
Εναλλακτικά: «επιλογή ενός γενικής χρήσης γκρίζου τόνου, για να καλύπτει την οπτική αίσθηση του κενού που δημιουργούν οι περιοχές των απωλειών».
-
Ο ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ (σελ. 313, αυτούσιος):
«Για την καλή διατήρηση των τοιχογραφιών είναι απαραίτητη η εξασφάλιση σταθερών περιβαλλοντικών συνθηκών.»
ΟΙ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ● Η ΥΓΡΑΣΙΑ ● Η ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ● ΤΟ ΦΩΣ ● Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΡΥΠΩΝ⚠️ «Η υψηλή υγρασία είναι υπεύθυνη για τις περισσότερες από τις φθορές που μπορεί να προκληθούν σε τοιχογραφίες.»
-
Η ανερχόμενη υγρασία από τα θεμέλια: «Αν το μνημείο παρουσιάζει έντονο πρόβλημα ανερχόμενης υγρασίας από τα θεμέλια, το οποίο πιθανόν να οφείλεται στον υψηλό υδροφόρο ορίζοντα, τότε μπορεί να κατασκευαστεί, κατόπιν μελέτης από ειδικούς, περιμετρική διάταξη αποστράγγισης.»
⚠️ Δύο επιφυλάξεις στη διατύπωση: «πιθανόν» (η αιτία πρέπει να διαγνωστεί, όχι να υποτεθεί) και «κατόπιν μελέτης από ειδικούς» (δεν είναι εργασία του συντηρητή).
Η συνολική λογική του κεφαλαίου κλείνει εδώ: η συντήρηση της τοιχογραφίας ξεκίνησε με την απαίτηση να έχει λυθεί πρώτα η υγρασία του μνημείου και τελειώνει με την απαίτηση να διατηρηθούν σταθερές συνθήκες. Ανάμεσα στα δύο, όλες οι επεμβάσεις είναι προσωρινές αν το περιβάλλον δεν ελεγχθεί.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αισθητική αποκατάσταση των τοιχογραφιών γίνεται με βάση τη σύγχρονη δεοντολογία της συντήρησης έργων τέχνης, όπως διαμορφώνεται από τις διεθνείς συμβάσεις, ώστε να μη θιγεί η ιστορική και η αισθητική αξία του μνημείου. Οι χρωματικές συμπληρώσεις πρέπει να ξεχωρίζουν από τον σύγχρονο σχεδιασμό, από το υλικό και από τον τρόπο εκτέλεσης, ώστε ο ειδικός αλλά και κάθε θεατής να αντιλαμβάνεται εύκολα ότι πρόκειται για νέες προσθήκες και να μην οδηγείται σε λανθασμένη εκτίμηση. Το επιζητούμενο αποτέλεσμα είναι η επαναπόκτηση της δυναμικής ενότητας του συνόλου, ώστε να γίνει δυνατή η πληρέστερη κατανόηση του έργου. Ισχύει ο κανόνας των δύο αποστάσεων: οι συμπληρώσεις πρέπει να είναι ευδιάκριτες αν ο θεατής κοιτάξει το έργο από κοντά χωρίς ειδικά όργανα, ενώ από μακριά πρέπει να ενοποιούν το χρωματικό σύνολο. Μια μέθοδος είναι η χρήση ουδέτερου χρωματικού τόνου, με έγχρωμο κονίαμα ή με επίχριση του νέου κονιάματος, όπου ο βασικός τόνος καθορίζεται από το γενικό χρώμα της περιοχής ή από το χρώμα των προπλασμών, χωρίς απόδοση λεπτομερειών, και η διαφοροποιημένη διαβάθμιση πρέπει να είναι λίγο φωτεινότερη και ψυχρότερη από το αυθεντικό στρώμα, ώστε να μην ταυτίζεται με το πρωτότυπο αλλά και να μην προσελκύει το ενδιαφέρον του θεατή. Για τον περιβαλλοντικό έλεγχο είναι απαραίτητη η εξασφάλιση σταθερών περιβαλλοντικών συνθηκών, με παραμέτρους την υγρασία, τη θερμοκρασία, το φως και την παρουσία ρύπων, ενώ η υψηλή υγρασία είναι υπεύθυνη για τις περισσότερες από τις φθορές. Αν υπάρχει έντονο πρόβλημα ανερχόμενης υγρασίας από τα θεμέλια, που πιθανόν οφείλεται στον υψηλό υδροφόρο ορίζοντα, μπορεί να κατασκευαστεί, κατόπιν μελέτης από ειδικούς, περιμετρική διάταξη αποστράγγισης.
Κριτήρια αξιολόγησης:
