Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Συντήρηση κεραμικών (σελ. 19-76) – ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Συντήρηση κεραμικών

Αποσπάσματα-εκφωνήσεις από το κεφάλαιο 1 (σελ. 19-76) του βιβλίου «Συντήρηση Έργων Τέχνης» (Τεύχος Α) Γ΄ ΕΠΑΛ.

Η προέλευση και ο ορισμός του κεραμικού

Ερώτηση: Η λέξη κεραμικό προέρχεται από την ελληνική λέξη κέραμος, που σημαίνει καμένο υλικό ή πήλινο σκεύος. Πώς διακρίνονται τα κεραμικά ανάλογα με τη θερμοκρασία ψησίματος και το υάλωμά τους;

Απάντηση:

• Ο όρος και η προέλευσή του. «Η λέξη ‘κεραμικό’ προέρχεται από την ελληνική λέξη ‘κέραμος’, που σημαίνει ‘καμένο υλικό’ ή ‘πήλινο σκεύος’. Ο όρος αναφέρεται περισσότερο σε ψημένο υλικό παρά σε άψητο πήλινο σκεύος.»
• Η διάκριση στην τέχνη/αρχαιολογία. «διακρίνονται τα κεραμικά υψηλής θερμοκρασίας ψησίματος και με υάλωμα από τα μη υαλωμένα κεραμικά χαμηλής θερμοκρασίας ψησίματος.»
• Κεραμική vs αγγειοπλαστική. Η ακριβής διαφορά είναι δύσκολο να προσδιοριστεί· οι αρχαιολόγοι όρισαν ως «αγγειοπλαστική» «τη δημιουργία των ψημένων σε χαμηλή θερμοκρασία κεραμικών, των οποίων τα υλικά δεν έχουν υαλοποιηθεί».
• Κατηγορίες με βάση την υαλοποίηση. «Στα πορώδη, χαμηλής θερμοκρασίας ψησίματος και μη υαλοποιημένα κεραμικά ανήκουν οι τερακότες και τα earthenwares, ενώ στα ψημένα σε υψηλή θερμοκρασία και υαλοποιημένα κεραμικά ανήκουν τα stonewares και οι πορσελάνες.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο όρος «κεραμικό» προέρχεται από την ελληνική λέξη «κέραμος», που σημαίνει «καμένο υλικό» ή «πήλινο σκεύος», και αναφέρεται περισσότερο σε ψημένο παρά σε άψητο υλικό. Στους τομείς της τέχνης και της αρχαιολογίας διακρίνονται δύο μεγάλες κατηγορίες: τα κεραμικά υψηλής θερμοκρασίας ψησίματος με υάλωμα και τα μη υαλωμένα κεραμικά χαμηλής θερμοκρασίας ψησίματος. Στην πρώτη κατηγορία (υαλοποιημένα, ψημένα σε υψηλή θερμοκρασία) ανήκουν τα stonewares και οι πορσελάνες, ενώ στη δεύτερη (πορώδη, μη υαλοποιημένα) ανήκουν οι τερακότες και τα earthenwares.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δύο άξονες διάκρισης: θερμοκρασία ψησίματος (υψηλή/χαμηλή) και υαλοποίηση (υαλωμένα/μη υαλωμένα).
• Θυμηθείτε τα παραδείγματα: stonewares/πορσελάνες = υψηλή+υαλοποιημένα· τερακότες/earthenwares = χαμηλή+πορώδη.

Η αγγειοπλαστική στην Ελλάδα, την Αίγυπτο και την Ετρουρία

Ερώτηση: Η αγγειοπλαστική στη συνέχεια αναπτύχθηκε κυρίως σε τρεις χώρες: στην Αίγυπτο, στην Ελλάδα και στην Ετρουρία, η οποία βρισκόταν πάντοτε υπό την επίδραση των δύο παραπάνω χωρών. Γιατί δεν αναπτύχθηκε εξίσου η αγγειοπλαστική στην Αίγυπτο;

Απάντηση:

• Οι τρεις χώρες. «Η αγγειοπλαστική στη συνέχεια αναπτύχθηκε κυρίως σε τρεις χώρες: στην Αίγυπτο, στην Ελλάδα και στην Ετρουρία, η οποία βρισκόταν πάντοτε υπό την επίδραση των δύο παραπάνω χωρών.»
• Γιατί υστέρησε η Αίγυπτος. «Στην Αίγυπτο η αγγειοπλαστική δεν αναπτύχθηκε όσο στην Ελλάδα … Ο κυριότερος λόγος ήταν ότι είχαν βρεθεί στην περιοχή αυτή τα διάφορα μέταλλα και το γυαλί, και κατασκευάζονταν αγγεία και αντικείμενα κοινής χρήσης από τα υλικά αυτά.»
• Η Ετρουρία ως δέκτης επιρροών. «Η διακόσμηση των αγγείων τους … δέχτηκε την επίδραση αρχικά της Ανατολής και στη συνέχεια της Ελλάδας. Τα περισσότερα αγγεία που ανακαλύφθηκαν στους τάφους της Ετρουρίας είναι τα ελληνικά και εισήχθησαν από τις ελληνικές αποικίες.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αγγειοπλαστική αναπτύχθηκε κυρίως στην Αίγυπτο, στην Ελλάδα και στην Ετρουρία, η οποία βρισκόταν πάντοτε υπό την επίδραση των δύο άλλων. Στην Αίγυπτο δεν αναπτύχθηκε όσο στην Ελλάδα, κυρίως επειδή είχαν ήδη βρεθεί εκεί μέταλλα και γυαλί, υλικά από τα οποία κατασκευάζονταν αγγεία κοινής χρήσης, μειώνοντας την ανάγκη ανάπτυξης της κεραμικής. Η Ετρουρία, αντίθετα, δέχτηκε επιδράσεις πρώτα από την Ανατολή και κατόπιν από την Ελλάδα, τόσο που τα περισσότερα αγγεία των ετρουσκικών τάφων ήταν στην πραγματικότητα ελληνικά, εισαγμένα από τις ελληνικές αποικίες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρεις χώρες: Αίγυπτος, Ελλάδα, Ετρουρία — η Ετρουρία ως δέκτης επιρροών, όχι ανεξάρτητο κέντρο.
• Η αιτιολόγηση για την Αίγυπτο είναι συγκεκριμένη: ανταγωνιστικά υλικά (μέταλλο, γυαλί), όχι έλλειψη πηλού.

Η διάκριση των αργίλων ανάλογα με τη συμπεριφορά στο ψήσιμο

Ερώτηση: Ανάλογα με τη συμπεριφορά τους κατά τη διαδικασία ψησίματος, οι άργιλοι χαρακτηρίζονται σε τρεις κατηγορίες. Ποιες είναι αυτές και σε ποιες θερμοκρασίες αντιστοιχούν;

Απάντηση:

• Οι τρεις κατηγορίες, αυτούσια. «α. εύτηκτες, όταν λιώνουν σε θερμοκρασίες μικρότερες των 1200 °C και αρχίζουν να υαλοποιούνται γύρω στους 1000 °C, β. δύστηκτες, όταν αρχίζουν να υαλοποιούνται πάνω από τους 1000 °C και να λιώνουν μεταξύ 1200 - 1300 °C, και γ. πυρίμαχες, όταν αντέχουν σε θερμοκρασίες των 1500 °C, χωρίς να παραμορφώνονται.»
• Η σχέση με τη διάκριση πρωτογενών/δευτερογενών. Πρόκειται για διαφορετικό κριτήριο ταξινόμησης: οι πρωτογενείς/δευτερογενείς άργιλοι κατατάσσονται με βάση την προέλευση και τις προσμείξεις, ενώ η εύτηκτη/δύστηκτη/πυρίμαχη κατάταξη αφορά αποκλειστικά τη θερμική συμπεριφορά στο ψήσιμο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ανάλογα με τη συμπεριφορά τους στο ψήσιμο, οι άργιλοι διακρίνονται σε εύτηκτες, που λιώνουν σε θερμοκρασίες μικρότερες των 1200°C και αρχίζουν να υαλοποιούνται γύρω στους 1000°C· σε δύστηκτες, που αρχίζουν να υαλοποιούνται πάνω από τους 1000°C και λιώνουν μεταξύ 1200 και 1300°C· και σε πυρίμαχες, που αντέχουν σε θερμοκρασίες 1500°C χωρίς να παραμορφώνονται.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρεις κατηγορίες με αύξουσα αντοχή στη θερμότητα: εύτηκτες < δύστηκτες < πυρίμαχες.
• Μην συγχέετε αυτή την κατάταξη με την πρωτογενής/δευτερογενής (προέλευση) — διαφορετικά κριτήρια.

Οι ενδογενείς παράγοντες διάβρωσης των κεραμικών

Ερώτηση: Η διάβρωση των κεραμικών οφείλεται σε ενδογενείς και σε εξωγενείς παράγοντες. Ποιοι είναι οι ενδογενείς παράγοντες;

Απάντηση:

• Ατέλειες ψησίματος. «οι ατέλειες του κεραμικού που οφείλονται σε ψήσιμο που έγινε σε χαμηλή θερμοκρασία ή σε απότομη άνοδο της θερμοκρασίας ή σε μη σταδιακό στέγνωμα» κάνουν το κεραμικό σαθρό και προκαλούν ρωγμές.
• Προσμείξεις ανθρακικού ασβεστίου. «Οι ανθρακικές προσμείξεις σε ένα κεραμικό δημιουργούν αλκαλικό περιβάλλον και καθιστούν το κεραμικό ευπαθές σε τυχόν όξινη προσβολή.»
• Διαφορά θερμικής διαστολής υαλώματος-σώματος. Όταν το υάλωμα έχει μεγαλύτερο συντελεστή διαστολής, «κομμάτια του υαλώματος ξεκολλούν … προκαλώντας τελικά την αποφλοίωση». Όταν έχει μικρότερο, «δημιουργία κενών μέσα στο υάλωμα και τελικά το κρακελάρισμα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ενδογενείς παράγοντες διάβρωσης, που οφείλονται στην κατασκευή και τις προσμείξεις των πρώτων υλών, είναι τρεις: πρώτον, οι ατέλειες ψησίματος, λόγω χαμηλής ή απότομα μεταβαλλόμενης θερμοκρασίας ή μη σταδιακού στεγνώματος, που κάνουν το κεραμικό σαθρό και προκαλούν ρωγμές· δεύτερον, οι προσμείξεις ανθρακικού ασβεστίου, που δημιουργούν αλκαλικό περιβάλλον ευπαθές σε όξινη προσβολή· και τρίτον, η διαφορά στο συντελεστή θερμικής διαστολής-συστολής ανάμεσα στο υάλωμα και το σώμα του κεραμικού, η οποία προκαλεί είτε αποφλοίωση του υαλώματος (όταν αυτό διαστέλλεται περισσότερο) είτε κρακελάρισμα (όταν διαστέλλεται λιγότερο).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρεις ενδογενείς παράγοντες: ατέλειες ψησίματος, προσμείξεις ανθρακικού ασβεστίου, διαφορά θερμικής διαστολής.
• Η ερώτηση ζητά μόνο τους ενδογενείς — μην αναμείξετε τους εξωγενείς (χρήση, κρούσεις, θερμικές μεταβολές περιβάλλοντος).

Η προέλευση των διαλυτών αλάτων που προσβάλλουν τα κεραμικά

Ερώτηση: Τα διαλυτά άλατα, τα οποία μπορεί να εισχωρήσουν μέσα στους πόρους του κεραμικού και στο κρακελάρισμα του υαλώματος, είναι κυρίως τα χλωριούχα και τα θειικά και ακολουθούν τα ανθρακικά, τα νιτρικά και τα νιτρώδη των αλκαλίων και των αλκαλικών γαιών. Τα διαλυτά άλατα προέρχονται από τέσσερις πηγές. Ποιες είναι αυτές;

Απάντηση:

• Η θάλασσα. «περιέχεται χλωριούχο νάτριο σε ποσοστό 3,5% κ.ό. … Σε αποστάσεις 15 χιλιομέτρων περίπου από τη θάλασσα τα άλατα μεταφέρονται με την αλατονέφωση.»
• Τα υπόγεια νερά. «τα διαλυτά άλατα ανεβαίνουν με την τριχοειδή αναρρίχηση του νερού από τον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα μέσα από τα πετρώματα.»
• Οι όξινοι ατμοσφαιρικοί ρύποι. «προσβάλλουν τις ανθρακικές προσμείξεις και ενώσεις των αλκαλίων του κεραμικού και σχηματίζουν τα αντίστοιχα διαλυτά θειικά, νιτρικά ή χλωριούχα άλατα.»
• Η επαφή με δομικά υλικά/κονιάματα. «όπως το τσιμέντο, που είναι σημαντικές πηγές θειικών, ανθρακικών και διαλυτών πυριτικών αλάτων … τυχόν επαφές του κεραμικού υλικού με γύψο … μπορούν να προκαλέσουν ροή θειικών αλάτων μέσα στους πόρους του.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα διαλυτά άλατα που προσβάλλουν τα κεραμικά προέρχονται από τέσσερις πηγές: πρώτον, τη θάλασσα, όπου το χλωριούχο νάτριο (3,5%) μεταφέρεται με αλατονέφωση σε αποστάσεις έως 15 χιλιόμετρα· δεύτερον, τα υπόγεια νερά, μέσω τριχοειδούς αναρρίχησης από τον υδροφόρο ορίζοντα· τρίτον, τους όξινους ατμοσφαιρικούς ρύπους, που αντιδρούν με τις ανθρακικές προσμείξεις του κεραμικού σχηματίζοντας νέα διαλυτά άλατα· και τέταρτον, την επαφή με δομικά υλικά ή κονιάματα, όπως το τσιμέντο και η γύψος, που αποτελούν σημαντικές πηγές θειικών, ανθρακικών και πυριτικών αλάτων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερις πηγές: θάλασσα, υπόγεια νερά, ατμοσφαιρικοί ρύποι, δομικά υλικά/κονιάματα.
• Κάθε πηγή έχει συγκεκριμένο μηχανισμό μεταφοράς (αλατονέφωση, τριχοειδής αναρρίχηση, χημική αντίδραση, άμεση επαφή) — αξίζει να τους ξεχωρίσετε.

Τα πέντε στάδια της συντήρησης ενός κεραμικού αντικειμένου

Ερώτηση: Η συντήρηση του κεραμικού αντικειμένου περιλαμβάνει πέντε στάδια. Ποια είναι αυτά;

Απάντηση:

• Τα πέντε στάδια, αυτούσια. «1. Τις αναλύσεις του υλικού του κεραμικού, του υαλώματος, του χρώματος, αν υπάρχει, και των επικαθίσεων. 2. Τον καθαρισμό της επιφάνειας από τις διάφορες επικαθίσεις. 3. Τη στερέωση της σαθρής επιφάνειας και της επιφάνειας που έγιναν διάφοροι καθαρισμοί. 4. Τη συγκόλληση των κομματιών που έχουν βρεθεί. 5. Τη συμπλήρωση των περιοχών του αντικειμένου που λείπουν.»
• Οι μέθοδοι ανάλυσης του πρώτου σταδίου. «Αυτό γίνεται με διάφορες μεθόδους της αναλυτικής χημείας, της μικροσκοπίας, της περίθλασης ακτίνων X, της φλογοφωτομετρίας, της ατομικής απορρόφησης, της χρωματομετρίας, της διαφορικής θερμικής ανάλυσης και της ανάλυσης με το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η συντήρηση ενός κεραμικού αντικειμένου περιλαμβάνει πέντε στάδια, με αυτή τη σειρά: πρώτον, τις αναλύσεις του υλικού, του υαλώματος, του χρώματος (αν υπάρχει) και των επικαθίσεων, με μεθόδους όπως η αναλυτική χημεία, η μικροσκοπία, η περίθλαση ακτίνων Χ και η φλογοφωτομετρία· δεύτερον, τον καθαρισμό της επιφάνειας από τις επικαθίσεις· τρίτον, τη στερέωση της σαθρής επιφάνειας και των σημείων που καθαρίστηκαν· τέταρτον, τη συγκόλληση των κομματιών που έχουν βρεθεί· και πέμπτον, τη συμπλήρωση των περιοχών του αντικειμένου που λείπουν οριστικά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Πέντε στάδια με σταθερή σειρά: ανάλυση → καθαρισμός → στερέωση → συγκόλληση → συμπλήρωση.
• Η σειρά έχει λογική: δεν συγκολλάς πριν καθαρίσεις, δεν συμπληρώνεις πριν συγκολλήσεις.

Η γύψος καλλιτεχνίας ως υλικό συμπλήρωσης κεραμικών

Ερώτηση: Το συνηθέστερο και πιο παλιό υλικό συμπλήρωσης για τις τερακότες και για τα earthenwares είναι η γύψος καλλιτεχνίας. Ποιες ιδιότητες την κάνουν κατάλληλη και ποιο είναι το μειονέκτημά της;

Απάντηση:

• Τι είναι η γύψος καλλιτεχνίας. «Η γύψος καλλιτεχνίας ονομάζεται και Plaster of Paris και είναι ο ημιυδρίτης του θειικού ασβεστίου (CaSO4.1/2H2O) … Η γύψος έχει παρόμοιο πορώδες και ειδικό βάρος περίπου 2,32 gr/cm3, που είναι ίδιο με τα αρχαιολογικά κεραμικά.»
• Γιατί είναι κατάλληλη. «Η γύψος είναι διεθνώς διαθέσιμο σε διάφορες ποσότητες υλικό, φθηνό, εύχρηστο, στερεοποιείται γρήγορα και μπορεί να δουλευτεί με πολλούς τρόπους … εκτός των παραπάνω πλεονεκτημάτων, είναι και εύκολα αντιστρεπτό, διότι εξασθενεί μηχανικά και διαλύεται σταδιακά με το νερό.»
• Το μειονέκτημα. «Το μειονέκτημα που παρουσιάζει η γύψος καλλιτεχνίας είναι ότι είναι σημαντική πηγή διαλυτών θειικών αλάτων, τα οποία εισχωρούν στους πόρους και στα τριχοειδή του κεραμικού υλικού … και προκαλούν διάβρωση.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το συνηθέστερο υλικό συμπλήρωσης χαμένων τμημάτων κεραμικών είναι η γύψος καλλιτεχνίας (Plaster of Paris), ο ημιυδρίτης του θειικού ασβεστίου, με ειδικό βάρος περίπου 2,32 gr/cm³, παρόμοιο με τα αρχαιολογικά κεραμικά. Είναι κατάλληλη επειδή είναι διεθνώς διαθέσιμη, φθηνή, εύχρηστη, στερεοποιείται γρήγορα, μπορεί να δουλευτεί με πολλούς τρόπους και είναι εύκολα αντιστρεπτή, αφού διαλύεται σταδιακά με το νερό. Το βασικό της μειονέκτημα είναι ότι αποτελεί σημαντική πηγή διαλυτών θειικών αλάτων, τα οποία εισχωρούν στους πόρους του κεραμικού και, όταν κρυσταλλώνονται, προκαλούν διάβρωση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δομή: τι είναι (χημική σύσταση) + γιατί χρησιμοποιείται (πλεονεκτήματα) + μειονέκτημα (πηγή θειικών αλάτων).
• Το ειδικό βάρος (2,32 gr/cm³) είναι σκόπιμα ίδιο με τα αρχαιολογικά κεραμικά — γι' αυτό ταιριάζει οπτικά/υφολογικά.

Κριτήρια επιλογής συγκολλητικού για κεραμικά

Ερώτηση: Η επιλογή συγκολλητικού γίνεται ανάλογα με το είδος του κεραμικού, ανάλογα με τις ιδιότητές του αλλά και ανάλογα με τις τάσεις που πρόκειται να ασκηθούν μεταξύ των συγκολλημένων θραυσμάτων. Ποια άλλα δύο κριτήρια πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη;

Απάντηση:

• Είδος και ιδιότητες του κεραμικού. «Η επιλογή συγκολλητικού γίνεται ανάλογα με το είδος του κεραμικού (τερακότα, earthenware, φαγεντιανό, stoneware, πορσελάνη), ανάλογα με τις ιδιότητές του (απορροφητικότητα, σκληρότητα, αντοχή, θερμοκρασία όπτησης) αλλά και ανάλογα με τις τάσεις που πρόκειται να ασκηθούν μεταξύ των συγκολλημένων θραυσμάτων.»
• Η αντιστρεψιμότητα. «Το κριτήριο της αντιστρεψιμότητας … δεν αποτελεί μόνο ηθικό ζήτημα αλλά και κατ' εξοχήν πρακτικό, διότι τα τυχόν σφάλματα πρέπει να διορθώνονται εύκολα, χωρίς την καταπόνηση του αντικειμένου.»
• Η συμβατότητα θερμικής διαστολής. «στην επιλογή του συγκολλητικού θα πρέπει να ληφθεί υπόψη και η διαφορά στο συντελεστή θερμικής διαστολής - συστολής μεταξύ συγκολλητικού και του κεραμικού υλικού.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η επιλογή συγκολλητικού για κεραμικά γίνεται με βάση τρία κριτήρια: πρώτον, το είδος του κεραμικού (τερακότα, earthenware, φαγεντιανό, stoneware, πορσελάνη) και τις ιδιότητές του, όπως απορροφητικότητα, σκληρότητα, αντοχή και θερμοκρασία όπτησης· δεύτερον, την αντιστρεψιμότητα, η οποία δεν είναι μόνο ηθικό αλλά και πρακτικό ζήτημα, ώστε τυχόν σφάλματα να διορθώνονται εύκολα χωρίς καταπόνηση του αντικειμένου· και τρίτον, τη συμβατότητα στη θερμική διαστολή-συστολή ανάμεσα στο συγκολλητικό και το κεραμικό υλικό, ώστε να αποφεύγονται μηχανικές τάσεις σε μεταβολές θερμοκρασίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρία κριτήρια: είδος/ιδιότητες κεραμικού, αντιστρεψιμότητα, θερμική συμβατότητα.
• Η αντιστρεψιμότητα εμφανίζεται με δύο διαστάσεις — ηθική ΚΑΙ πρακτική — αξίζει να αναφέρετε και τις δύο.