Λύσεις — Κεφάλαιο 2 (Ερωτήσεις σελ. 77-78)
Απαντήσεις στις 16 ερωτήσεις του κεφαλαίου 2.
Ερώτηση 1 — Ορισμός βάδισης
Ερώτηση: Τι ονομάζεται βάδιση;
Απάντηση:
- Βάδιση λέγεται η μετατόπιση του σώματος πάνω σε οριζόντια ή κεκλιμένη, ομαλή ή ανώμαλη επιφάνεια και είναι ίσως η περισσότερο συντονισμένη κίνηση του ανθρώπου. Είναι αντανακλαστική κίνηση και επομένως δεν απαιτείται συνειδητός έλεγχος για την πραγματοποίησή της (σελ. 42).
- Κάθε άνθρωπος περπατά με τον δικό του τρόπο, αλλά υπάρχει πάντα μια βασική σειρά κινήσεων που γίνεται ασυνείδητα. Για να είναι φυσιολογική απαιτούνται άριστη συναρμογή, ισορροπία, κιναισθητική εικόνα, δυνατό μυϊκό σύστημα, ελαστικότητα συνδετικού ιστού και καλή τροχιά σε όλες τις αρθρώσεις του κύκλου βάδισης. Η βάδιση είναι μια δυναμική ισορροπία.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η μετατόπιση του σώματος σε οριζόντια ή κεκλιμένη, ομαλή ή ανώμαλη επιφάνεια· η πιο συντονισμένη, αντανακλαστική κίνηση του ανθρώπου.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 2 — Φάσεις βάδισης
Ερώτηση: Να συμπληρώσετε τα κενά.
Η ανθρώπινη βάδιση αποτελείται από:
α τη φάση ………………………………
β τη φάση ……………………………….
Απάντηση:
- Η ανθρώπινη βάδιση φυσιολογικά αποτελείται από δυο φάσεις (σελ. 42):
- α. τη φάση στάσης ή στήριξης (60% του κύκλου, με 25% διπλή στήριξη) — από την επαφή της φτέρνας μέχρι τα δάκτυλα του ίδιου ποδιού να εγκαταλείψουν το έδαφος· υποδιαιρείται σε φάση αναχαίτισης και φάση προώθησης.
β. τη φάση αιώρησης (40%) — από την απομάκρυνση των δακτύλων μέχρι η φτέρνα να ακουμπήσει πάλι· υποδιαιρείται σε φάση επιτάχυνσης και φάση επιβράδυνσης.
Σύνοψη: (ενδεικτική) α: τη φάση στάσης ή στήριξης (60%)· β: τη φάση αιώρησης (40%).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 3 — Στροφή λεκάνης — Σ/Λ
Ερώτηση: Να χαρακτηρίσετε σωστή ή λανθασμένη την παρακάτω φράση. Κατά τις φάσεις βάδισης η λεκάνη στρέφεται προς την αντίθετη πλευρά για να αποφευχτεί η πτώση της λεκάνης προς την πλευρά που δε στηρίζεται.
Απάντηση:
- ΣΩΣΤΗ. Στις κινήσεις των αρθρώσεων κατά τη βάδιση (σελ. 43-44) αναφέρεται ότι, τόσο στη φάση στήριξης όσο και στη φάση αιώρησης, η λεκάνη στρέφεται προς την αντίθετη πλευρά και γίνεται προσπάθεια να αποφευχθεί η πτώση της προς την πλευρά που δεν στηρίζεται.
- Το ίδιο περιλαμβάνεται και στα χαρακτηριστικά της φυσιολογικής βάδισης (σελ. 45): οι κινήσεις της λεκάνης είναι στροφή στην αντίθετη πλευρά με σύγχρονη προσπάθεια προστασίας από την πτώση της στην πλευρά χωρίς υποστήριξη, πρόσθια και οπίσθια κλίση. Όταν ο μηχανισμός αυτός αποτυγχάνει (παράλυση μέσου γλουτιαίου) εμφανίζεται το σημείο Trendelenburg.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Σωστή.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 4 — Δρεπανωτό και σπαστικό βάδισμα
Ερώτηση: Να συμπληρώσετε τα κενά.
Το δρεπανωτό βάδισμα είναι το βάδισμα ............................, ενώ το σπαστικό βάδισμα είναι το βάδισμα ….…………. .
Απάντηση:
- Σύμφωνα με την ενότητα 2.2 (σελ. 45):
- Το δρεπανωτό βάδισμα είναι το βάδισμα της σπαστικής ημιπάρεσης (ο ασθενής βαδίζει με το άνω άκρο σε προσαγωγή-έσω στροφή-κάμψη και το κάτω άκρο σε έκταση και πελματιαία κάμψη, διαγράφοντας ημικύκλιο), ενώ το σπαστικό βάδισμα είναι το βάδισμα της σπαστικής παραπάρεσης (τεντωμένα δύσκαμπτα κάτω άκρα, μικρά αργά βήματα, ψαλιδισμός).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Δρεπανωτό = σπαστικής ημιπάρεσης· σπαστικό = σπαστικής παραπάρεσης.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 5 — Παθολογικό βάδισμα με πρόβλημα ισορροπίας
Ερώτηση: Σε ποιο παθολογικό βάδισμα υπάρχει πρόβλημα στην ισορροπία και πού εντοπίζεται η βλάβη στον εγκέφαλο;
Απάντηση:
- Στο αταξικό βάδισμα. Σε διαταραχή της φυσιολογικής λειτουργίας της παρεγκεφαλίδας, ο ασθενής έχει πρόβλημα στην ισορροπία, με συνέπεια να βαδίζει με τα πόδια ανοιχτά για να μεγαλώσει τη βάση στήριξης, με πρόσθιες ταλαντεύσεις του κορμού και με παρεκκλίσεις ζιγκ-ζαγκ σαν του μεθυσμένου (σελ. 46).
- Η βλάβη εντοπίζεται λοιπόν στην παρεγκεφαλίδα (πρβλ. κληρονομικές αταξίες, σελ. 18).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Στο αταξικό βάδισμα· βλάβη στην παρεγκεφαλίδα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 6 — Χήνειο βάδισμα στην όρθια θέση
Ερώτηση: Τι χαρακτηρίζει το χήνειο ή νήσσειο βάδισμα στην όρθια θέση;
Απάντηση:
- Το χήνειο ή νήσσειο βάδισμα είναι το χαρακτηριστικό βάδισμα των μυοπαθειών, με ταλαντεύσεις του κορμού από πλευρά σε πλευρά.
- Στην ορθοστάτηση χαρακτηριστική είναι η οσφυϊκή λόρδωση και η έντονη διάταση των κοιλιακών μυών (σελ. 46).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οσφυϊκή λόρδωση και έντονη διάταση των κοιλιακών μυών.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 7 — Ασκήσεις αποκατάστασης βάδισης
Ερώτηση: Ποιες ασκήσεις περιλαμβάνει το πρόγραμμα αποκατάστασης της βάδισης;
Απάντηση:
- Το πρόγραμμα αποκατάστασης της βάδισης περιλαμβάνει τέσσερις ομάδες ασκήσεων (σελ. 48-55):
-
- Ασκήσεις χωρίς στήριξη του πάσχοντος ποδιού — όλο το βάρος στο υγιές· π.χ. καθιστός αιωρεί ένα-ένα πόδι εναλλάξ, και τα δυο μαζί, 3-4 αιωρήσεις με παύση 3 δευτ. σε κάμψη-έκταση, αιώρηση με ραχιαία-πελματιαία κάμψη ποδοκνημικής, όρθιος με στήριξη σε καρέκλα αιώρηση του πάσχοντος (έκταση ισχίου-κάμψη γόνατος-πελματιαία κάμψη / κάμψη ισχίου-έκταση γόνατος-ραχιαία κάμψη).
- Ασκήσεις με μερική στήριξη του πάσχοντος ποδιού — καθιστός με γόνατα σε κάμψη 115°, ραχιαία κάμψη ποδοκνημικής διαδοχικά, πελματιαία κάμψη· ανύψωση φτερνών-δακτύλων εναλλάξ («δεξιά φτέρνα-αριστερή φτέρνα-δεξιά δάκτυλα-αριστερά δάκτυλα»).
- Ασκήσεις με ευρεία στήριξη του βάρους του σώματος — καθιστός με πόδια σταυρωτά στο έξω πλάγιο ανασηκώνει τη λεκάνη, όρθιος με στήριξη στην καρέκλα μικρή κάμψη-έκταση γονάτων, αιώρηση πάσχοντος και επαφή φτέρνας μπροστά, μεταφορά βάρους μπροστά, το ίδιο με το υγιές, με ένα χέρι και χωρίς καρέκλα· στόχος ενάμισι βήμα, διαδοχή «φτέρνα-δάκτυλα», γραμμές κιμωλίας, περιπατητήρας με ρόδες.
- Ασκήσεις με πλήρη στήριξη του βάρους στο πάσχον πόδι — όρθιος, πόδια παράλληλα σε απόσταση 10 εκ., ανασήκωμα φτερνών-στήριξη στα δάκτυλα, ανασήκωμα έσω χείλους, στήριξη στις φτέρνες-ανύψωση δακτύλων, κάμψη γονάτων με μικρή ανύψωση φτερνών (ενωμένα και σε διάσταση).
- Γίνονται δυο φορές ημερησίως και μετά 8-10 φορές μόνος του· προστίθενται χορευτικά βήματα· ο ασθενής δεν πρέπει να μονιμοποιήσει τη χωλότητα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τέσσερις ομάδες: χωρίς στήριξη, με μερική στήριξη, με ευρεία στήριξη, με πλήρη στήριξη του βάρους στο πάσχον πόδι.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 8 — Ορθωτικά μέσα
Ερώτηση: Τι είναι ορθωτικά μέσα και πώς χωρίζονται;
Απάντηση:
-
Ορθωτικά μέσα είναι μηχανήματα που εφαρμόζονται στην εξωτερική επιφάνεια του σώματος και τα οποία: μειώνουν τον πόνο, εμποδίζουν την υπερβολική κίνηση των αρθρώσεων, εμποδίζουν ή διορθώνουν τις παραμορφώσεις και βελτιώνουν τη λειτουργικότητα του μέλους (σελ. 55-56).
-
Χωρίζονται σε:
- Διορθωτικά ορθωτικά μέσα, που διορθώνουν τη θέση τμημάτων των κάτω άκρων (π.χ. γόνατο, ποδοκνημική) ευθυγραμμίζοντας τις σκελετικές κατασκευές ή ενισχύοντας τη συστολή μυών.
- Στηρικτικά ορθωτικά μέσα, που προσφέρουν επιπλέον στήριξη σε παραμορφωμένο μέλος, εμποδίζοντας επιπλέον παραμόρφωση.
Επίσης χωρίζονται σε στατικά (για ακινητοποίηση) και δυναμικά (επιτρέπουν ελεγχόμενη κίνηση των αρθρώσεων, υποκατάστατη πηγή δύναμης για αδύναμους μυς).
-
Πρέπει να είναι ελαφριά, καλής κατασκευής, χωρίς κίνδυνο κατακλίσεων· υλικά αλουμίνιο, πλαστικό, ανοξείδωτο ατσάλι. Είδη: οσφυομηροκνημοποδικοί, μηροκνημοποδικοί, κνημοποδικοί κηδεμόνες.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Μηχανήματα στην εξωτερική επιφάνεια του σώματος (μειώνουν πόνο, εμποδίζουν κίνηση-παραμορφώσεις, βελτιώνουν λειτουργικότητα)· διορθωτικά και στηρικτικά· στατικά και δυναμικά.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 9 — Από τι εξαρτάται το πρόγραμμα
Ερώτηση: Από τι εξαρτάται το πρόγραμμα αποκατάστασης της βάδισης;
Απάντηση:
- Το πρόγραμμα αποκατάστασης της βάδισης για κάθε ασθενή εξαρτάται από (σελ. 58):
-
- Την κατάσταση των μυών και των αρθρώσεων του ασθενούς, καθώς και από την ύπαρξη κάποιας επώδυνης περιοχής, για να αποφευχθεί η υπερβολική επιβάρυνσή της.
- Την ένταξη του ασθενούς σε πρόγραμμα ασκήσεων για αύξηση της τροχιάς κίνησης των αρθρώσεων, της δύναμης των μυών και του συντονισμού, ώστε να μπορεί να χρησιμοποιήσει τα βοηθήματα.
- Την κατάλληλη επιλογή και σωστή εφαρμογή του βοηθητικού μέσου.
- Την επιλογή της μεθόδου βάδισης που ταιριάζει καλύτερα στον ασθενή.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Κατάσταση μυών-αρθρώσεων (επώδυνες περιοχές), πρόγραμμα ασκήσεων (τροχιά-δύναμη-συντονισμός), επιλογή-εφαρμογή βοηθήματος, επιλογή μεθόδου βάδισης.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 10 — Βοηθήματα βάδισης
Ερώτηση: Συμπληρώστε τα βοηθήματα βάδισης:
α ……………………
β ……………………
γ ……………………
Απάντηση:
- Τα βοηθήματα βάδισης είναι μηχανικές κατασκευές που βοηθούν στη μετακίνηση ασθενών με κινητικές διαταραχές των κάτω άκρων, αυξάνοντας τη βάση στήριξης. Περιλαμβάνουν (σελ. 59):
- α. τις βακτηρίες (υπομασχάλιες-πατερίτσες, καναδικές-αγκώνα, βακτηρίες στήριξης όλου του αντιβραχίου)
β. τους περιπατητήρες (τετράποδοι, από σωληνωτό αλουμίνιο, ρυθμιζόμενου ύψους)
γ. τα μπαστούνια (απλά με ένα ποδαράκι, τρίποδα, τετράποδα).
Σύνοψη: (ενδεικτική) α: βακτηρίες· β: περιπατητήρες· γ: μπαστούνια.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 11 — Μέτρηση ύψους βακτηρίας και λαβής
Ερώτηση: Ποιοι είναι οι τρόποι μέτρησης του ύψους της βακτηρίας και ποιοι της λαβής της;
Απάντηση:
-
Ύψος βακτηρίας (πατερίτσας) (σελ. 59):
- Αν ο ασθενής βρίσκεται στην όρθια θέση, μετριέται η απόσταση από την πρόσθια μασχαλιαία πτυχή μέχρι το δάπεδο και προστίθενται 5 εκ.
- Αν βρίσκεται ξαπλωμένος σε ύπτια θέση, μετριέται η απόσταση από την πρόσθια μασχαλιαία πτυχή μέχρι σημείο 15 εκ. πλάγια από την έξω επιφάνεια της φτέρνας.
-
Ύψος λαβής (ασθενής όρθιος, σελ. 60):
- Η λαβή τοποθετείται σε ύψος ώστε ο αγκώνας να βρίσκεται σε κάμψη 25-30° περίπου.
- Με το άνω άκρο χαλαρό στο πλάι, η λαβή τοποθετείται στο επίπεδο της στυλοειδούς απόφυσης της ωλένης.
Οι τρόποι μέτρησης της λαβής ισχύουν για κάθε βοηθητικό μέσο. Λαμβάνονται υπόψη η μορφή της όρθιας στάσης, το είδος-βαθμός αναπηρίας, το μέγεθος του σώματος, η μυϊκή δύναμη των άνω άκρων και η ικανότητα ισορροπίας-συντονισμού.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Βακτηρία: όρθιος πτυχή μασχάλης→δάπεδο +5 εκ. / ύπτιος πτυχή→15 εκ. πλάγια της φτέρνας· λαβή: αγκώνας 25-30° ή επίπεδο στυλοειδούς ωλένης.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 12 — Σφάλματα βάδισης με βακτηρίες
Ερώτηση: Ποια είναι κατά τη γνώμη σας τα σφάλματα που γίνονται κατά τη βάδιση με βακτηρίες;
Απάντηση:
- Τα συνηθισμένα σφάλματα που πρέπει να αποφεύγονται ή να διορθώνονται (σελ. 60-61) είναι:
-
- Άνισα βήματα.
- Τοποθέτηση των ποδιών πολύ μακριά ή πίσω από τις βακτηρίες.
- Στήριξη του πάνω μέρους των υπομασχάλιων βακτηρίων στην κοιλότητα της μασχάλης, με αποτέλεσμα έντονη πίεση στην περιοχή και στο μασχαλιαίο νεύρο του βραχιονίου πλέγματος (το βάρος πρέπει να στηρίζεται στις παλάμες).
- Λανθασμένη στάση εκκίνησης, ιδιαίτερα κάμψη ή υπερέκταση των ισχίων.
- Έξω στροφή του ισχίου ή στροφή του άκρου ποδιού.
- Αποτυχία στον συνδυασμό κίνησης ισχίου-γόνατος-άκρου ποδιού, π.χ. σε δυσκαμψία ισχίου και γόνατος το πόδι μένει «κολλημένο» στο πάτωμα.
- Επιπλέον, η λανθασμένη ρύθμιση ύψους (βακτηρίες σε απόσταση διαφορετική από 15-20 εκ. από τα πόδια, λαβή χωρίς κάμψη αγκώνα 25-30°) οδηγεί σε ανασφαλή βάδιση.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Άνισα βήματα, πόδια μακριά/πίσω από τις βακτηρίες, στήριξη στη μασχάλη (μασχαλιαίο νεύρο), λάθος στάση εκκίνησης, έξω στροφή ισχίου-ποδιού, αποτυχία συνδυασμού ισχίου-γόνατος-ποδιού.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 13 — Είδη μπαστουνιών
Ερώτηση: Να επιλέξετε το σωστό.
Τα μπαστούνια διακρίνονται σε:
α. απλά μπαστούνια με ένα ποδαράκι
β. τρίποδα με πέντε ποδαράκια
γ. τετράποδα με έξι ποδαράκια.
Απάντηση:
- Σύμφωνα με το κείμενο (σελ. 61-62), υπάρχουν διαφόρων τύπων μπαστούνια: απλά μπαστούνια με ένα ποδαράκι, τρίποδα με τρία ποδαράκια, τετράποδα με τέσσερα ποδαράκια. Τα τρίποδα και τα τετράποδα έχουν μεγαλύτερη βάση στήριξης και στέκονται μόνα τους, γι' αυτό είναι ιδεώδη για ημιπληγικούς.
- Σωστό: α. Τα β και γ είναι λανθασμένα (τα τρίποδα έχουν τρία και τα τετράποδα τέσσερα ποδαράκια, όχι πέντε και έξι).
Σύνοψη: (ενδεικτική) α (απλά μπαστούνια με ένα ποδαράκι).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 14 — Μέθοδοι βάδισης
Ερώτηση: Περιγράψτε τις μεθόδους βάδισης.
Απάντηση:
- Οι μέθοδοι βάδισης με βοηθήματα (σελ. 62-63) είναι:
- 1. Βάδιση 4 σημείων — μερική φόρτιση του πάσχοντος άκρου· υπάρχουν πάντα 3 σημεία στήριξης (2 βοηθήματα + 1 πόδι ή 2 πόδια + 1 βοήθημα). Σειρά: αριστερό βοήθημα → δεξί πόδι → δεξί βοήθημα → αριστερό πόδι. Είναι η πιο αργή, αλλά κατανέμει το βάρος σε τρία σημεία, γι' αυτό ενδείκνυται για μικρότερη φόρτιση του πάσχοντος ποδιού.
- 2. Βάδιση 2 σημείων (εναλλασσόμενη) — η πιο γρήγορη μέθοδος, λιγότερο σταθερή από την 4 σημείων: αριστερό βοήθημα + δεξί πόδι, δεξί βοήθημα + αριστερό πόδι. Χρησιμοποιείται για ολική στήριξη του βάρους και πλησιάζει τη φυσιολογική βάδιση.
- 3. Βάδιση αιώρησης (χωρίς στήριξη 2 σημείων) — τοποθετούνται μπροστά αριστερό και δεξί βοήθημα συγχρόνως και μετά τα δυο πόδια μαζί σε αιώρηση μέχρι το σημείο των βακτηριών· παραλλαγή: αιώρηση των ποδιών πέρα από το σημείο των βακτηριών (ο ασθενής πρέπει να μεταφέρει γρήγορα τις βακτηρίες μπροστά).
- 4. Βάδιση 3 σημείων — μπορεί να αποκλείσει τελείως τη φόρτιση του ενός άκρου: τα δυο βοηθήματα συγχρόνως → αδύναμο πόδι → γερό πόδι· όταν το πάσχον πόδι είναι στο έδαφος, όλο το βάρος στις βακτηρίες, το γερό πόδι φορτίζεται πλήρως. Με εξάσκηση: τα δυο βοηθήματα μαζί με το αδύναμο πόδι → γερό πόδι.
- Σκάλα: ανέβασμα — γερό πόδι, αδύναμο πόδι, βοήθημα· κατέβασμα — βοήθημα, αδύναμο, γερό.
Σύνοψη: (ενδεικτική) 4 σημείων (Α βοήθημα-Δ πόδι-Δ βοήθημα-Α πόδι, αργή, μερική φόρτιση)· 2 σημείων εναλλασσόμενη (γρήγορη, ολική στήριξη)· αιώρησης (δύο βοηθήματα → δύο πόδια μαζί)· 3 σημείων (δύο βοηθήματα → αδύναμο → γερό, χωρίς φόρτιση).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 15 — Βασική αρχή σκάλας
Ερώτηση: Αναφέρετε τη βασική αρχή για το ανέβασμα και το κατέβασμα της σκάλας.
Απάντηση:
- Βασική αρχή (σελ. 63-64, Ανακεφαλαίωση σελ. 77): Για το ανέβασμα της σκάλας ο ασθενής ανεβάζει πρώτα το γερό πόδι και για το κατέβασμα κατεβάζει πρώτα το αδύναμο πόδι.
- Με βοήθημα: ανέβασμα — γερό πόδι, αδύναμο πόδι, βοήθημα (με εξάσκηση: γερό, μετά αδύναμο και βοήθημα μαζί)· κατέβασμα — βοήθημα, αδύναμο πόδι, γερό πόδι (με εξάσκηση: αδύναμο και βοήθημα μαζί, μετά γερό). Το ίδιο ισχύει για τον ημιπληγικό με τετράποδο και τον κολοβωματία (ανέβασμα: γερό-προθετικό, κατέβασμα: προθετικό-γερό).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ανέβασμα: πρώτα το γερό πόδι· κατέβασμα: πρώτα το αδύναμο πόδι.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 16 — Ανεξάρτητη βάδιση ημιπληγικού
Ερώτηση: Να επιλέξετε τη σωστή φράση.
Για να βαδίσει ο ημιπληγικός ασθενής ανεξάρτητα πρέπει:
α. να έχει ισορροπία στην όρθια θέση
β. να κάνει κάμψη του ισχίου για να προωθήσει το αδύναμο πόδι
γ. να υπάρχει φυσιολογική ή έστω επαρκής μυϊκή ισχύς στην υγιή πλευρά
δ. να έχει ικανοποιητική νοημοσύνη
ε. να έχει όλα τα παραπάνω.
Απάντηση:
- Για να βαδίσει ο ημιπληγικός ασθενής ανεξάρτητα, πρέπει να έχει (σελ. 68): επαρκή ισορροπία όταν ορθοστατεί, κάμψη του ισχίου για να προωθήσει το πάσχον μέλος, φυσιολογική ή τουλάχιστον επαρκή μυϊκή ισχύ στην υγιή πλευρά και ικανοποιητική νοημοσύνη.
- Σωστή φράση: ε — να έχει όλα τα παραπάνω.
Σύνοψη: (ενδεικτική) ε (όλα τα παραπάνω).
Κριτήρια αξιολόγησης: