Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Ανοιξιάτικα σιτηρά (σελ. 106-107) – ΦΥΤΑ ΜΕΓΑΛΗΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

ΦΥΤΑ ΜΕΓΑΛΗΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ ΦΥΤΑ ΜΕΓΑΛΗΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ – ΛΥΣΕΙΣ – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ασκήσεων Σχολικού Βιβλίου Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Ανοιξιάτικα σιτηρά (σελ. 106-107) – ΦΥΤΑ ΜΕΓΑΛΗΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Ανοιξιάτικα σιτηρά

Αναλυτικές απαντήσεις στις 30 ερωτήσεις των σελ. 106-107 του βιβλίου «Φυτά Μεγάλης Καλλιέργειας» Γ΄ ΕΠΑΛ.

Χρήσεις του αραβοσίτου

Ερώτηση: Πού χρησιμοποιείται ο αραβόσιτος;

Απάντηση:

Ο κύριος προορισμός. «Ο αραβόσιτος καλλιεργείται κυρίως για τον καρπό του, ενώ μικρότερο ποσοστό των εκτάσεων προορίζεται για παραγωγή χλωρής μάζας, για άμεση κατανάλωση ή για ενσίρωση.»
Ως ζωοτροφή. «Ο καρπός χρησιμοποιείται ως κτηνοτροφή» — και το ίδιο το βιβλίο τον χαρακτηρίζει «σπουδαίο ανοιξιάτικο, κτηνοτροφικό σιτηρό».
Στην ανθρώπινη διατροφή. «… αλλά και στη διατροφή του ανθρώπου, ως αλεύρι στην αρτοποιία και στη ζαχαροπλαστική».
Για λάδι. «Ο καρπός είναι πλούσιος σε λάδι, που χρησιμοποιείται, επίσης, στην ανθρώπινη διατροφή.»
Βιομηχανικές χρήσεις. «Σημαντικές ποσότητες του καρπού χρησιμοποιούνται για βιομηχανικές χρήσεις. Το άμυλο χρησιμοποιείται στην παρασκευή ποτών, χημικών προϊόντων, στις βιομηχανίες χαρτιού, αυτοκινήτων, σε βυρσοδεψεία, υφαντουργεία κ.λπ.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο αραβόσιτος καλλιεργείται κυρίως για τον καρπό του, ενώ μικρότερο ποσοστό των εκτάσεων προορίζεται για χλωρή μάζα (άμεση κατανάλωση ή ενσίρωση). Ο καρπός χρησιμοποιείται ως κτηνοτροφή, αλλά και στη διατροφή του ανθρώπου, «ως αλεύρι στην αρτοποιία και στη ζαχαροπλαστική»· είναι επίσης πλούσιος σε λάδι, που χρησιμοποιείται και αυτό στην ανθρώπινη διατροφή. Σημαντικές ποσότητες πηγαίνουν σε βιομηχανικές χρήσεις: το άμυλο «χρησιμοποιείται στην παρασκευή ποτών, χημικών προϊόντων, στις βιομηχανίες χαρτιού, αυτοκινήτων, σε βυρσοδεψεία, υφαντουργεία κ.λπ.».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο αραβόσιτος είναι πολυχρηστικό φυτό: τροφή, ζωοτροφή, λάδι και πρώτη ύλη βιομηχανίας.
Η χλωρή μάζα είναι δεύτερη σε σημασία χρήση — όχι η κύρια.

Το ριζικό σύστημα του αραβοσίτου

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για το ριζικό σύστημα του αραβοσίτου;

Απάντηση:

Ο τύπος. «Το ριζικό σύστημα του αραβοσίτου είναι θυσανώδες και περιλαμβάνει εμβρυακές και μόνιμες ρίζες, όπως και στα χειμερινά σιτηρά.»
Εμβρυακές ρίζες. «Αποτελούνται από την κύρια εμβρυακή ρίζα, που είναι προέκταση του ριζίδιου, και 3-5 δευτερεύουσες εμβρυακές ρίζες. Αυτές μπορούν να παραμείνουν ενεργές σε όλη τη διάρκεια της ζωής του φυτού και φθάνουν σε βάθος 1,5 μέτρων.»
Μόνιμες ρίζες. «Αναπτύσσονται από τους πρώτους κόμβους του στελέχους κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Αρχικά προχωρούν οριζόντια, σε μια απόσταση 30-60 εκατοστά γύρω από το στέλεχος, διακλαδίζονται και στη συνέχεια, με κατακόρυφη διεύθυνση, εισχωρούν στα βαθύτερα εδαφικά στρώματα.»
Εναέριες ρίζες. «Από τους 2-3 κόμβους του στελέχους, που βρίσκονται πάνω από την επιφάνεια του εδάφους, εκφύονται εναέριες ρίζες που εισχωρούν στο έδαφος και συμβάλλουν στη στήριξη, αλλά και στη θρέψη του φυτού.»
Πρακτική συνέπεια. Επειδή μεγάλο μέρος των ριζών είναι επιφανειακό, τα σκαλίσματα «πρέπει να είναι επιφανειακά (μέχρι το βάθος των 8 εκατοστών), για να μην αποκόβονται τμήματα των επιφανειακών ριζών».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ριζικό σύστημα του αραβοσίτου είναι θυσανώδες και περιλαμβάνει τρεις κατηγορίες ριζών. Οι εμβρυακές αποτελούνται από την κύρια εμβρυακή ρίζα, «που είναι προέκταση του ριζίδιου», και 3-5 δευτερεύουσες· μένουν ενεργές σε όλη τη ζωή του φυτού και φθάνουν σε βάθος 1,5 μέτρων. Οι μόνιμες αναπτύσσονται «από τους πρώτους κόμβους του στελέχους κάτω από την επιφάνεια», προχωρούν οριζόντια 30-60 εκατοστά γύρω από το στέλεχος, διακλαδίζονται και μετά κατακόρυφα εισχωρούν βαθύτερα. Τέλος, από 2-3 κόμβους πάνω από το έδαφος εκφύονται εναέριες ρίζες, που «συμβάλλουν στη στήριξη, αλλά και στη θρέψη του φυτού».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οι εναέριες ρίζες έχουν διπλό ρόλο — στήριξη και θρέψη.
Το επιφανειακό τμήμα του ριζικού επιβάλλει ρηχά σκαλίσματα, μέχρι 8 cm.

Οι ταξιανθίες του αραβοσίτου

Ερώτηση: Περιγράψτε τις ταξιανθίες του αραβοσίτου και τη θέση τους πάνω στο φυτό.

Απάντηση:

Ο τύπος του φυτού. «Ο αραβόσιτος είναι φυτό μόνοικο - δίκλινο, δηλαδή στο ίδιο φυτό υπάρχουν και τα αρσενικά και τα θηλυκά άνθη, σε χωριστές όμως ταξιανθίες.»
Θέση. «Η αρσενική ταξιανθία βρίσκεται στην κορυφή του φυτού και η θηλυκή στη μέση περίπου του στελέχους.»
Η αρσενική — φόβη. «Η αρσενική ταξιανθία είναι φόβη που ο κεντρικός της άξονας είναι προέκταση του στελέχους και φέρει πλευρικές διακλαδώσεις. Από κάθε κόμβο των διακλαδώσεων εκφύονται τα σταχύδια, συνήθως κατά ζεύγη. Κάθε σταχύδιο έχει εξωτερικά δύο λέπυρα και περιέχει δύο άνθη. Κάθε άνθος περιβάλλεται από τον χιτώνα και τη λεπίδα και περιέχει τρεις στήμονες και έναν υπανάπτυκτο στύλο.»
Η θηλυκή — σπάδικας. «Η θηλυκή ταξιανθία ονομάζεται σπάδικας και είναι στάχυς με παχυμένο τον κεντρικό άξονα. Αποτελείται από την κνήμη, τα βράκτια και τον άξονα.»
Τα μέρη του σπάδικα. «Η κνήμη συνδέει τον άξονα με το στέλεχος και έχει κόμβους και μεσογονάτια. Από τους κόμβους της κνήμης εκφύονται φύλλα που ονομάζονται βράκτια και προστατεύουν τον άξονα. Γύρω από τον άξονα βρίσκονται τα σταχύδια που περιβάλλονται από δύο λέπυρα και περιέχουν δύο άνθη.»
Το θηλυκό άνθος. «Κάθε θηλυκό άνθος περιβάλλεται από χιτώνα και λεπίδα και εσωτερικά βρίσκεται ο ύπερος, που αποτελείται από την ωοθήκη και το στύλο, που φέρει πολυάριθμα στίγματα σε όλο το μήκος του.»
Ο τρόπος γονιμοποίησης. «Είναι φυτό σταυρογονιμοποιούμενο και ανεμόφιλο.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο αραβόσιτος είναι φυτό μόνοικο - δίκλινο: «στο ίδιο φυτό υπάρχουν και τα αρσενικά και τα θηλυκά άνθη, σε χωριστές όμως ταξιανθίες». Η αρσενική βρίσκεται στην κορυφή του φυτού και είναι φόβη, με κεντρικό άξονα προέκταση του στελέχους και πλευρικές διακλαδώσεις· από κάθε κόμβο τους εκφύονται σταχύδια κατά ζεύγη, με δύο λέπυρα και δύο άνθη, καθένα με χιτώνα, λεπίδα, τρεις στήμονες και υπανάπτυκτο στύλο. Η θηλυκή βρίσκεται στη μέση περίπου του στελέχους, ονομάζεται σπάδικας και είναι «στάχυς με παχυμένο τον κεντρικό άξονα», αποτελούμενος από κνήμη, βράκτια και άξονα· τα θηλυκά άνθη έχουν ύπερο με ωοθήκη και στύλο που φέρει πολυάριθμα στίγματα σε όλο το μήκος του. Το φυτό είναι σταυρογονιμοποιούμενο και ανεμόφιλο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Φόβη πάνω, σπάδικας στη μέση — η χωροταξία εξυπηρετεί την ανεμόφιλη σταυρογονιμοποίηση.
Τα στίγματα σε όλο το μήκος του στύλου είναι τα «μετάξια» που βγαίνουν από τα βράκτια.

Άριστες κλιματικές συνθήκες του αραβοσίτου

Ερώτηση: Ποιες είναι οι άριστες κλιματικές συνθήκες για τα διάφορα στάδια του βιολογικού κύκλου του αραβοσίτου;

Απάντηση:

Το γενικό πλαίσιο. «Ο αραβόσιτος είναι φυτό τροπικής προέλευσης που καλλιεργείται και στις εύκρατες περιοχές … Γενικά ο αραβόσιτος αναπτύσσεται σε περιοχές που επικρατούν υψηλές θερμοκρασίες.»
Ο Πίνακας 2.1 (σελ. 77) δίνει θερμοκρασίες σε °C:

Στάδιο Άριστη Ελάχιστη Μέγιστη

Φύτρωμα 20 10 (δεν δίνεται)

Αδέλφωμα 24-30 15 30

Άνθιση 24-30 (δεν δίνεται) 32
Η επίδραση της θερμοκρασίας. «Η ανάπτυξη επιταχύνεται σε θερμοκρασίες κοντά στο άριστο και εμφανίζεται γρηγορότερα η φόβη.»
Ο κίνδυνος στην άνθιση. «Πολύ υψηλές θερμοκρασίες και χαμηλή ατμοσφαιρική υγρασία στο στάδιο της άνθισης και της γονιμοποίησης έχουν ως αποτέλεσμα τη μείωση των αποδόσεων.»
Οι ανάγκες σε νερό. «Ο αραβόσιτος χρειάζεται τουλάχιστο 400-800 χιλιοστά βροχής κατά τη διάρκεια της καλλιεργητικής περιόδου. Στην περίπτωση μειωμένων βροχοπτώσεων πρέπει να αρδευθεί η καλλιέργεια, για να δώσει ικανοποιητική παραγωγή.»
Το γεωγραφικό εύρος. «Η ζώνη καλλιέργειας του εκτείνεται σε μεγάλο εύρος από 48° Β έως 35° Ν γεωγραφικό πλάτος», χάρη «στη μεγάλη ποικιλομορφία τύπων» και στη «μεγάλη προσαρμοστικότητά του».
⚠️ Παρατήρηση. Ο Πίνακας 2.1 είναι ελλιπής: στο φύτρωμα δεν δίνεται μέγιστη και στην άνθιση δεν δίνεται ελάχιστη θερμοκρασία.

Στάδιο	Άριστη	Ελάχιστη	Μέγιστη
Φύτρωμα	20	10	(δεν δίνεται)
Αδέλφωμα	24-30	15	30
Άνθιση	24-30	(δεν δίνεται)	32

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο αραβόσιτος είναι φυτό τροπικής προέλευσης που «αναπτύσσεται σε περιοχές που επικρατούν υψηλές θερμοκρασίες». Κατά τον Πίνακα 2.1, η άριστη θερμοκρασία είναι 20 °C για το φύτρωμα (ελάχιστη 10 °C) και 24-30 °C για το αδέλφωμα και την άνθιση (ελάχιστη αδελφώματος 15 °C, μέγιστες 30 και 32 °C αντίστοιχα). «Η ανάπτυξη επιταχύνεται σε θερμοκρασίες κοντά στο άριστο και εμφανίζεται γρηγορότερα η φόβη», ενώ «πολύ υψηλές θερμοκρασίες και χαμηλή ατμοσφαιρική υγρασία στο στάδιο της άνθισης και της γονιμοποίησης» προκαλούν μείωση των αποδόσεων. Σε νερό απαιτούνται τουλάχιστον 400-800 mm βροχής, αλλιώς άρδευση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο πίνακας του βιβλίου δεν συμπληρώνει τη μέγιστη του φυτρώματος και την ελάχιστη της άνθισης.
Το άριστο εύρος 24-30 °C είναι πολύ κοντά στη μέγιστη (30-32 °C) — το περιθώριο είναι μικρό.

Αμειψισπορά στον αραβόσιτο

Ερώτηση: Ποια είναι τα πλεονεκτήματα της αμειψισποράς στην καλλιέργεια του αραβοσίτου; Αναφέρατε μερικά παραδείγματα αμειψισπορών στις οποίες να συμμετέχει ο αραβόσιτος.

Απάντηση:

Η αφετηρία. «Η καλλιέργεια του αραβοσίτου, στο ίδιο χωράφι για μια σειρά ετών είναι συνηθισμένη πρακτική, τα τελευταία χρόνια, με την προϋπόθεση να λιπαίνεται, να ακολουθείται η κατάλληλη καλλιεργητική τεχνική και να μην υπάρχουν προβλήματα εχθρών ή ασθενειών.»
Τα πλεονεκτήματα. «Η αμειψισπορά προσφέρει πολλά πλεονεκτήματα, όπως η βελτίωση της εδαφικής δομής, η αποφυγή διάβρωσης των επικλινών εδαφών και ο έλεγχος εχθρών, ασθενειών και ζιζανίων.»
Τα παραδείγματα του βιβλίου.
- αραβόσιτος - χειμερινό σιτηρό
- αραβόσιτος - σιτηρό - τριφύλλι ή βαμβάκι - αραβόσιτος - ψυχανθές
- αραβόσιτος - σιτάρι - ψυχανθές - κριθάρι
- αραβόσιτος - βρώμη - μηδική - μηδική - μηδική
Το ειδικό όφελος από τα ψυχανθή. «Η αμειψισπορά του αραβοσίτου με ψυχανθή εμπλουτίζει το έδαφος σε άζωτο και βελτιώνει τη δομή του.» Γι' αυτό τρία από τα τέσσερα παραδείγματα περιέχουν ψυχανθές, τριφύλλι ή μηδική.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αμειψισπορά «προσφέρει πολλά πλεονεκτήματα, όπως η βελτίωση της εδαφικής δομής, η αποφυγή διάβρωσης των επικλινών εδαφών και ο έλεγχος εχθρών, ασθενειών και ζιζανίων», ενώ ειδικά η αμειψισπορά με ψυχανθή «εμπλουτίζει το έδαφος σε άζωτο και βελτιώνει τη δομή του». Τα παραδείγματα που αναφέρει το βιβλίο είναι: αραβόσιτος - χειμερινό σιτηρό· αραβόσιτος - σιτηρό - τριφύλλι ή βαμβάκι - αραβόσιτος - ψυχανθές· αραβόσιτος - σιτάρι - ψυχανθές - κριθάρι· και αραβόσιτος - βρώμη - μηδική - μηδική - μηδική.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η μονοκαλλιέργεια επιτρέπεται, αλλά υπό όρους — λίπανση, σωστή τεχνική, απουσία εχθρών.
Το τελευταίο παράδειγμα δείχνει ότι η μηδική μπορεί να καταλαμβάνει τρία συνεχόμενα έτη.

Η επίσπορη καλλιέργεια αραβοσίτου

Ερώτηση: Τι είναι η επίσπορη καλλιέργεια αραβοσίτου και πότε σπέρνεται;

Απάντηση:

Ο ορισμός. «Ο αραβόσιτος μπορεί να καλλιεργηθεί και ως επίσπορη καλλιέργεια (καλοκαιρινή), μετά την έγκαιρη συγκομιδή των φθινοπωρινών καλλιεργειών, με τη χρησιμοποίηση υβριδίων μικρού βιολογικού κύκλου.»
Πότε σπέρνεται. «Στη χώρα μας το μεγαλύτερο μέρος του αραβοσίτου σπέρνεται από τέλη Μαρτίου έως τέλη Απριλίου, ενώ ως δεύτερη καλλιέργεια (επίσπορη) η σπορά γίνεται Ιούνιο-Ιούλιο.»
Γιατί χρειάζονται υβρίδια μικρού κύκλου. Ο χρόνος που απομένει μέχρι το τέλος του καλοκαιριού είναι περιορισμένος· μόνο ένα σύντομο υβρίδιο προλαβαίνει να ολοκληρώσει τον κύκλο του.
Πού έχει εφαρμοστεί. «Η πρακτική αυτή έχει εφαρμοστεί στην Ελλάδα, στην Ιταλία και στην Αργεντινή.»
Μια συγγενής πρακτική. «Ακόμα στη χώρα μας ο αραβόσιτος έχει συγκαλλιεργηθεί, επιτυχώς, με φασόλια προσφέροντας τα στελέχη του, για την αναρρίχηση των βλαστών των φασολιών.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Επίσπορη είναι η καλοκαιρινή καλλιέργεια αραβοσίτου «μετά την έγκαιρη συγκομιδή των φθινοπωρινών καλλιεργειών, με τη χρησιμοποίηση υβριδίων μικρού βιολογικού κύκλου». Στη χώρα μας «ως δεύτερη καλλιέργεια (επίσπορη) η σπορά γίνεται Ιούνιο-Ιούλιο», σε αντίθεση με την κύρια σπορά που γίνεται τέλη Μαρτίου - τέλη Απριλίου. Τα υβρίδια μικρού κύκλου είναι απαραίτητα, γιατί ο διαθέσιμος χρόνος μέχρι το τέλος του καλοκαιριού είναι περιορισμένος. Η πρακτική «έχει εφαρμοστεί στην Ελλάδα, στην Ιταλία και στην Αργεντινή».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επίσπορη = δεύτερη καλλιέργεια στο ίδιο έτος και ίδιο χωράφι.
Το κλειδί είναι το υβρίδιο μικρού βιολογικού κύκλου, όχι απλώς η όψιμη σπορά.

Πότε και πώς σπέρνεται ο αραβόσιτος

Ερώτηση: Πότε και πώς γίνεται η σπορά του αραβοσίτου στη χώρα μας;

Απάντηση:

Ο γενικός κανόνας. «Η σπορά του αραβοσίτου γίνεται την άνοιξη, 10-15 ημέρες μετά τους τελευταίους παγετούς μιας περιοχής, όταν η θερμοκρασία του εδάφους κυμαίνεται από 10 έως 12 °C.»
Οι ελληνικές ημερομηνίες. «Στη χώρα μας το μεγαλύτερο μέρος του αραβοσίτου σπέρνεται από τέλη Μαρτίου έως τέλη Απριλίου, ενώ ως δεύτερη καλλιέργεια (επίσπορη) η σπορά γίνεται Ιούνιο-Ιούλιο.»
Η ποσότητα σπόρου. «Η ποσότητα του σπόρου που θα χρησιμοποιηθεί εξαρτάται από την επιθυμητή πυκνότητα της φυτείας (αριθμός φυτών στο στρέμμα) και το βάρος των 1.000 σπόρων του υβριδίου» — και «κυμαίνεται στα 2-3 κιλά» ανά στρέμμα.
Ο τρόπος και οι αποστάσεις. «Η σπορά γίνεται σε γραμμές, με ειδικές σπαρτικές μηχανές σε αποστάσεις 75-80 εκατοστών μεταξύ των γραμμών σποράς και 20 εκατοστών μεταξύ των φυτών επί της γραμμής.»
Το βάθος. «Το βάθος σποράς εξαρτάται από τη σύσταση, τη θερμοκρασία και την υγρασία του εδάφους και κυμαίνεται από 2 έως 8 εκατοστά με άριστο τα 5 εκατοστά.»
Η προετοιμασία που προηγείται. Φθινοπωρινό όργωμα με υνιοφόρο άροτρο (αυξάνει υδατοπερατότητα και αερισμό) και, στο τέλος του χειμώνα, ελαφρό όργωμα ή σβάρνισμα που «καταστρέφει τα ζιζάνια και δημιουργεί κοκκοποιημένη δομή, που είναι επιθυμητή για τη σπορά».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η σπορά γίνεται «την άνοιξη, 10-15 ημέρες μετά τους τελευταίους παγετούς μιας περιοχής, όταν η θερμοκρασία του εδάφους κυμαίνεται από 10 έως 12 °C». Στην Ελλάδα «το μεγαλύτερο μέρος … σπέρνεται από τέλη Μαρτίου έως τέλη Απριλίου», ενώ η επίσπορη σπορά γίνεται Ιούνιο-Ιούλιο. Γίνεται σε γραμμές, με ειδικές σπαρτικές μηχανές, σε αποστάσεις 75-80 cm μεταξύ των γραμμών και 20 cm μεταξύ των φυτών επί της γραμμής, με βάθος 2-8 cm και άριστο τα 5 cm, ανάλογα «με τη σύσταση, τη θερμοκρασία και την υγρασία του εδάφους». Η ποσότητα σπόρου είναι 2-3 κιλά ανά στρέμμα και εξαρτάται «από την επιθυμητή πυκνότητα της φυτείας και το βάρος των 1.000 σπόρων του υβριδίου».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δύο κριτήρια έναρξης: παγετοί (ημερολόγιο) και θερμοκρασία εδάφους (μέτρηση).
Το βάθος δεν είναι σταθερό: το ορίζει το ίδιο το έδαφος.

Ανάγκες λίπανσης του αραβοσίτου

Ερώτηση: Ποιες είναι οι ανάγκες λίπανσης μιας καλλιέργειας αραβοσίτου;

Απάντηση:

Το μέγεθος του προβλήματος. «Ο αραβόσιτος απορροφά μεγάλες ποσότητες θρεπτικών στοιχείων από το έδαφος εξαντλώντας τα αποθέματά του.»
Άζωτο. «Οι ανάγκες των φυτών σε άζωτο και φώσφορο είναι μεγάλες σε όλη τη διάρκεια του βιολογικού κύκλου, με αιχμή ζήτησης το στάδιο της άνθισης και το αρχικό στάδιο ωρίμανσης των σπόρων. Για κάθε 100 κιλά παραγόμενου σπόρου απαιτούνται 1,8 κιλά αζώτου για το σπόρο και 1 κιλό για τα υπόλοιπα υπέργεια μέρη.» Η έλλειψή του «προκαλεί μείωση του ρυθμού αύξησης, καχεξία και χλωρωτικά φύλλα».
Φώσφορος. «Συμβάλλει στην καλύτερη ανάπτυξη του ριζικού συστήματος, στην πρωίμιση της παραγωγής και στην καρπόδεση. Έλλειψη φωσφόρου επιβραδύνει την ανάπτυξη, οψιμίζει την παραγωγή, μειώνει τον αριθμό των κόκκων και το μέγεθος των σπαδίκων.»
Κάλιο. «Η αιχμή στη ζήτηση καλίου παρουσιάζεται 2-3 εβδομάδες πριν από την εμφάνιση της φόβης. Η έλλειψη καλίου προκαλεί νανισμό, πλάγιασμα των φυτών και ευπάθεια σε διάφορες ασθένειες.»
Οι συνιστώμενες δόσεις. «Συνιστάται η χορήγηση 20-30 μονάδων αζώτου, 5-6 μονάδων φωσφόρου και 10-15 μονάδων καλίου στο στρέμμα», και «οι δόσεις αυτές διαφοροποιούνται ανάλογα με τη γονιμότητα και τη δομή του εδάφους, τις περιβαλλοντικές συνθήκες και την τεχνική καλλιέργειας».
Ο τρόπος χορήγησης. «Η χορήγηση των λιπασμάτων γίνεται κατά τη σπορά με λιπασματοδιανομείς, ενώ συνηθισμένη πρακτική αποτελεί η εφαρμογή της μισής δόσης του αζωτούχου λιπάσματος σε νιτρική μορφή μεταξύ των γραμμών σποράς, όταν τα φυτά έχουν ύψος 50-60 εκατοστά.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Ο αραβόσιτος απορροφά μεγάλες ποσότητες θρεπτικών στοιχείων από το έδαφος εξαντλώντας τα αποθέματά του.» Οι ανάγκες σε άζωτο και φώσφορο είναι μεγάλες σε όλο τον κύκλο, με αιχμή στην άνθιση και στο αρχικό στάδιο ωρίμανσης· για κάθε 100 κιλά σπόρου απαιτούνται 1,8 κιλά αζώτου για τον σπόρο και 1 κιλό για τα υπόλοιπα υπέργεια μέρη. Το κάλιο έχει αιχμή 2-3 εβδομάδες πριν από την εμφάνιση της φόβης. Συνιστώνται 20-30 μονάδες αζώτου, 5-6 φωσφόρου και 10-15 καλίου ανά στρέμμα, με διαφοροποίηση «ανάλογα με τη γονιμότητα και τη δομή του εδάφους, τις περιβαλλοντικές συνθήκες και την τεχνική καλλιέργειας». Η χορήγηση γίνεται στη σπορά με λιπασματοδιανομείς, και συνήθως η μισή δόση αζώτου σε νιτρική μορφή εφαρμόζεται μεταξύ των γραμμών όταν τα φυτά έχουν ύψος 50-60 cm.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κάθε στοιχείο έχει δική του αιχμή: Ν και Ρ στην άνθιση/ωρίμανση, Κ πριν τη φόβη.
Οι δόσεις είναι ενδεικτικές — τις ορίζει τελικά το έδαφος και η τεχνική.

Άρδευση του αραβοσίτου

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την άρδευση του αραβοσίτου;

Απάντηση:

Το μέγεθος των αναγκών. «Ο αραβόσιτος έχει μεγάλες απαιτήσεις σε νερό που κυμαίνονται από 400-800 χιλιοστά στη διάρκεια της καλλιεργητικής περιόδου.»
Η εξέλιξη των αναγκών. Οι απαιτήσεις «αυξάνουν με την ηλικία και είναι μεγαλύτερες κατά τη διάρκεια της άνθισης».
Το κρίσιμο στάδιο στην Ελλάδα. «Για τα ελληνικά δεδομένα η άρδευση είναι αναγκαία το διάστημα Ιουλίου-Αυγούστου που είναι το κρίσιμο στάδιο, πριν την άνθιση.»
Ο αριθμός και ο τρόπος. «Εάν υπάρχει άφθονο νερό γίνονται 6-10 αρδεύσεις με επιφανειακή εφαρμογή ή με τεχνητή βροχή.»
Πότε η άρδευση γίνεται υποχρεωτική. «Στην περίπτωση μειωμένων βροχοπτώσεων πρέπει να αρδευθεί η καλλιέργεια, για να δώσει ικανοποιητική παραγωγή.»
Ένας περιορισμός. Ο αραβόσιτος «είναι ευαίσθητος στην παρουσία αλάτων στο έδαφος και στο νερό της άρδευσης» — άρα ενδιαφέρει και η ποιότητα του νερού, όχι μόνο η ποσότητα.
Η γενικότερη σημασία. Η αύξηση της ελληνικής παραγωγής «οφείλεται … και στην αύξηση των αρδευομένων εκτάσεων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο αραβόσιτος «έχει μεγάλες απαιτήσεις σε νερό», 400-800 mm στη διάρκεια της καλλιεργητικής περιόδου, που «αυξάνουν με την ηλικία και είναι μεγαλύτερες κατά τη διάρκεια της άνθισης». Στα ελληνικά δεδομένα «η άρδευση είναι αναγκαία το διάστημα Ιουλίου-Αυγούστου, που είναι το κρίσιμο στάδιο, πριν την άνθιση». «Εάν υπάρχει άφθονο νερό γίνονται 6-10 αρδεύσεις με επιφανειακή εφαρμογή ή με τεχνητή βροχή», ενώ σε μειωμένες βροχοπτώσεις η άρδευση είναι υποχρεωτική για ικανοποιητική παραγωγή. Πρέπει επίσης να προσεχθεί η ποιότητα του νερού, γιατί το φυτό «είναι ευαίσθητο στην παρουσία αλάτων στο έδαφος και στο νερό της άρδευσης».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το κρίσιμο στάδιο είναι πριν την άνθιση — όχι στην ωρίμανση.
Η αλατότητα του αρδευτικού νερού είναι εξίσου σημαντική με την ποσότητα.

Συγκομιδή του αραβοσίτου

Ερώτηση: Πότε και πώς γίνεται η συγκομιδή στον αραβόσιτο;

Απάντηση:

Πότε. «Η συγκομιδή του αραβοσίτου γίνεται, όταν ο καρπός έχει υγρασία 20-30% ανάλογα με τα χρησιμοποιούμενα μέσα.»
Τα μέσα. «Τα μέσα μηχανικής συγκομιδής που χρησιμοποιούνται σήμερα είναι οι συλλεκτικές σπαδίκων και οι συλλεκτικές αλωνιστικές μηχανές.»
Οι συλλεκτικές σπαδίκων. «Οι πρώτες μπορούν να συγκομίζουν δύο ή περισσότερες γραμμές ταυτόχρονα, αποσπούν τους σπάδικες από τα στελέχη και απομακρύνουν τα βράκτια. Στη συνέχεια οι σπάδικες ξηραίνονται κάτω από φυσικές συνθήκες σε αλώνια ή σε ειδικά υπόστεγα ξήρανσης.»
Οι συλλεκτικές αλωνιστικές. «Οι συλλεκτικές αλωνιστικές (θεριζαλωνιστικές) αφαιρούν τα βράκτια, απομακρύνουν τους σπόρους από τους άξονες και δίνουν τον καρπό.»
Το κόστος της μηχανοποίησης. «Με τη χρήση των μηχανικών μέσων συγκομιδής, παρουσιάζεται ένα ποσοστό απωλειών σε σπόρο που κυμαίνεται μεταξύ 5 και 20%.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η συγκομιδή γίνεται «όταν ο καρπός έχει υγρασία 20-30%, ανάλογα με τα χρησιμοποιούμενα μέσα». Τα μηχανικά μέσα είναι δύο: οι συλλεκτικές σπαδίκων, που «μπορούν να συγκομίζουν δύο ή περισσότερες γραμμές ταυτόχρονα, αποσπούν τους σπάδικες από τα στελέχη και απομακρύνουν τα βράκτια» — οπότε οι σπάδικες ξηραίνονται σε αλώνια ή σε ειδικά υπόστεγα ξήρανσης — και οι συλλεκτικές αλωνιστικές (θεριζαλωνιστικές), που «αφαιρούν τα βράκτια, απομακρύνουν τους σπόρους από τους άξονες και δίνουν τον καρπό». Οι απώλειες σε σπόρο με μηχανική συγκομιδή κυμαίνονται μεταξύ 5 και 20%.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η συλλεκτική σπαδίκων δίνει σπάδικες — απαιτεί επιπλέον ξήρανση και αλωνισμό.
Η θεριζαλωνιστική δίνει κατευθείαν καρπό.

Αποθήκευση του σπόρου αραβοσίτου

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την αποθήκευση του σπόρου του αραβοσίτου;

Απάντηση:

Το κρίσιμο όριο υγρασίας. «Αν ο καρπός έχει υγρασία μεγαλύτερη από 13,5%, για να αποθηκευτεί με ασφάλεια, χρειάζεται φυσική ή τεχνητή ξήρανση.»
Οι δύο μέθοδοι τεχνητής ξήρανσης. «Η τεχνητή ξήρανση μπορεί να γίνει α) με δίοδο ρεύματος αέρα (θερμαινόμενου ή μη) και β) με διακοπτόμενη ξήρανση και εξαερισμό (για εξισορρόπηση της υγρασίας).»
Η φυσική ξήρανση. Όταν η συγκομιδή γίνεται με συλλεκτική σπαδίκων, «οι σπάδικες ξηραίνονται κάτω από φυσικές συνθήκες σε αλώνια ή σε ειδικά υπόστεγα ξήρανσης».
Οι χώροι αποθήκευσης. «Για την αποθήκευση του αραβοσίτου χρησιμοποιούνται ειδικά διαμορφωμένοι χώροι (σιλό) από μέταλλο, ξύλο ή τσιμέντο.»
Οι εχθροί της αποθήκης. «Τα έντομα που προσβάλλουν τον καρπό των χειμωνιάτικων σιτηρών (ψείρα, σιτοτρώγος, σκώρος και πλόντια), προσβάλλουν και τα ανοιξιάτικα σιτηρά και αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο.»
Γιατί μετράει η υγρασία. Ο καρπός συγκομίζεται με 20-30% υγρασία, δηλαδή πολύ πάνω από το όριο του 13,5% — άρα η ξήρανση είναι σχεδόν πάντα απαραίτητη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Αν ο καρπός έχει υγρασία μεγαλύτερη από 13,5%, για να αποθηκευτεί με ασφάλεια, χρειάζεται φυσική ή τεχνητή ξήρανση.» Επειδή η συγκομιδή γίνεται με υγρασία 20-30%, η ξήρανση είναι σχεδόν πάντα απαραίτητη. Η τεχνητή ξήρανση γίνεται «α) με δίοδο ρεύματος αέρα (θερμαινόμενου ή μη) και β) με διακοπτόμενη ξήρανση και εξαερισμό (για εξισορρόπηση της υγρασίας)», ενώ η φυσική γίνεται σε αλώνια ή σε ειδικά υπόστεγα ξήρανσης. Για την αποθήκευση «χρησιμοποιούνται ειδικά διαμορφωμένοι χώροι (σιλό) από μέταλλο, ξύλο ή τσιμέντο». Στην αποθήκη τον καρπό προσβάλλουν τα ίδια έντομα με τα χειμερινά σιτηρά: ψείρα, σιτοτρώγος, σκώρος και πλόντια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

13,5% είναι το όριο ασφαλούς αποθήκευσης του αραβοσίτου — στο ρύζι είναι 14%.
Η διακοπτόμενη ξήρανση υπάρχει ακριβώς για να εξισορροπηθεί η υγρασία μέσα στον σπόρο.

Τι είναι τα υβρίδια

Ερώτηση: Τι είναι τα υβρίδια και για ποιους λόγους έχει επεκταθεί η χρησιμοποίησή τους;

Απάντηση:

Ο ορισμός. «Σημαντικό βήμα στην καλλιέργεια του αραβοσίτου ήταν η διάδοση των υβριδίων που προκύπτουν από τη διασταύρωση δύο καθαρών σειρών.»
Ο λόγος της επέκτασης. «Τα υβρίδια έχουν αυξημένη ευρωστία και παραγωγικότητα σε σύγκριση με τις καθαρές σειρές που χρησιμοποιήθηκαν ως γονείς.»
Η ιστορική εξέλιξη. «Αρχικά διαδόθηκαν τα διπλά υβρίδια και στη συνέχεια τα πιο παραγωγικά απλά, με αποτέλεσμα να σημειωθεί θεαματική αύξηση των αποδόσεων.»
Η επιβεβαίωση στα ελληνικά στοιχεία. «Η μεγάλη αύξηση της παραγωγής, που παρατηρήθηκε τα τελευταία χρόνια, οφείλεται στην εισαγωγή στην καλλιέργεια των περισσότερο αποδοτικών απλών υβριδίων και στην αύξηση των αρδευομένων εκτάσεων» — και η ελληνική μέση απόδοση, περίπου 1.000 κιλά/στρέμμα, «είναι η πιο υψηλή παγκόσμια».
Ένα ακόμη πρακτικό χαρακτηριστικό. «Τα καλλιεργούμενα υβρίδια αραβοσίτου έχουν την τάση να μη σχηματίζουν αδέλφια» — δηλαδή δίνουν ομοιόμορφη φυτεία.
Παραδείγματα. «Ενδεικτικά αναφέρονται μερικά από τα πιο διαδεδομένα υβρίδια που είναι προσαρμοσμένα στις ελληνικές συνθήκες όπως Κωνστάντζα, Ντράχμα, Μονσούρ κ.ά.»
Η σημερινή εικόνα. «Στη χώρα μας καλλιεργούνται σήμερα πολλά υβρίδια αραβοσίτων, που εισάγονται από τις Η.Π.Α., τη Γαλλία, την Ιταλία και άλλες χώρες. Καλλιεργούνται επίσης και μερικά ελληνικά απλά υβρίδια.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα υβρίδια «προκύπτουν από τη διασταύρωση δύο καθαρών σειρών». Η χρήση τους επεκτάθηκε γιατί «έχουν αυξημένη ευρωστία και παραγωγικότητα σε σύγκριση με τις καθαρές σειρές που χρησιμοποιήθηκαν ως γονείς». «Αρχικά διαδόθηκαν τα διπλά υβρίδια και στη συνέχεια τα πιο παραγωγικά απλά, με αποτέλεσμα να σημειωθεί θεαματική αύξηση των αποδόσεων» — γι' αυτό και η ελληνική αύξηση παραγωγής «οφείλεται στην εισαγωγή … των περισσότερο αποδοτικών απλών υβριδίων». Επιπλέον «έχουν την τάση να μη σχηματίζουν αδέλφια», δίνοντας ομοιόμορφη φυτεία. Διαδεδομένα στην Ελλάδα είναι τα Κωνστάντζα, Ντράχμα, Μονσούρ, ενώ καλλιεργούνται και εισαγόμενα από Η.Π.Α., Γαλλία και Ιταλία, καθώς και μερικά ελληνικά απλά υβρίδια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Απλό υβρίδιο = διασταύρωση δύο καθαρών σειρών· τα διπλά προηγήθηκαν ιστορικά.
Η ευρωστία των υβριδίων είναι μεγαλύτερη από τους ίδιους τους γονείς τους.

Οι ομάδες των υβριδίων αραβοσίτου

Ερώτηση: Σε ποιες ομάδες ανήκουν τα καλλιεργούμενα υβρίδια του αραβοσίτου;

Απάντηση:

Το κριτήριο. «Τα καλλιεργούμενα υβρίδια αραβοσίτου χωρίζονται σε επτά ομάδες ή τύπους με βάση το σχήμα του σπόρου και τα χαρακτηριστικά του ενδοσπερμίου.»
Α) Οδοντωτός. «Φέρει χαρακτηριστική κοιλότητα στην κορυφή του σπόρου, είναι πιο αποδοτικός και κατάλληλος και για παραγωγή χλωρής μάζας.»
Β) Σκληρόκοκκος. «Έχει λείους, στρογγυλούς και σκληρούς σπόρους που δεν παρουσιάζουν κοιλότητα ή συρρίκνωση στην κορυφή του.»
Γ) Αμυλώδης. «Μοιάζει με το σκληρόκοκκο και καλλιεργείται σε μικρές εκτάσεις.»
Δ) Ζαχαρώδης. «Οι σπόροι έχουν γλυκιά γεύση και χρησιμοποιούνται κυρίως στις Η.Π.Α. για ανθρώπινη κατανάλωση.»
Ε) Μικρόκοκκος. «Οι σπόροι του είναι μικροί και χρησιμεύουν για την παραγωγή ποπ-κορν.»
Στ) Κηρώδης. «Το άμυλό του αποτελείται από αμυλοπηκτίνη και χρησιμοποιείται στη βιομηχανία για παραγωγή κολλητικών ουσιών.»
Ζ) Ντυμένος. «Ο σπόρος του περιβάλλεται τελείως από τα αναπτυγμένα περιβλήματα. Δεν έχει οικονομική σημασία, αλλά καλλιεργείται ως αξιοπερίεργο ή ως καλλωπιστικό φυτό.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα καλλιεργούμενα υβρίδια «χωρίζονται σε επτά ομάδες ή τύπους με βάση το σχήμα του σπόρου και τα χαρακτηριστικά του ενδοσπερμίου»: Α) Οδοντωτός — με κοιλότητα στην κορυφή του σπόρου, πιο αποδοτικός και κατάλληλος και για χλωρή μάζα· Β) Σκληρόκοκκος — λείοι, στρογγυλοί, σκληροί σπόροι χωρίς κοιλότητα ή συρρίκνωση· Γ) Αμυλώδης — μοιάζει με τον σκληρόκοκκο, σε μικρές εκτάσεις· Δ) Ζαχαρώδης — σπόροι με γλυκιά γεύση, κυρίως στις Η.Π.Α. για ανθρώπινη κατανάλωση· Ε) Μικρόκοκκος — μικροί σπόροι για ποπ-κορν· Στ) Κηρώδης — άμυλο από αμυλοπηκτίνη, για κολλητικές ουσίες· Ζ) Ντυμένος — σπόρος τελείως περιβεβλημένος από τα περιβλήματα, χωρίς οικονομική σημασία, ως αξιοπερίεργο ή καλλωπιστικό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το κριτήριο ταξινόμησης είναι ο σπόρος, όχι το φυτό.
Μόνο ο ντυμένος δεν έχει καμία οικονομική σημασία.

Χρήσεις του ρυζιού

Ερώτηση: Πού χρησιμοποιείται το ρύζι;

Απάντηση:

Ο βασικός προορισμός. «Το ρύζι καλλιεργείται για παραγωγή καρπού, για ανθρώπινη κατανάλωση» — και «αποτελεί το κύριο μέσο διατροφής για το 40% του πληθυσμού της γης».
Ακέραιοι σπόροι. «Οι ακέραιοι επεξεργασμένοι σπόροι μαγειρεύονται με διάφορους τρόπους ή χρησιμοποιούνται στην παρασκευή επεξεργασμένων τροφών.»
Σπασμένοι σπόροι. «Οι σπασμένοι σπόροι χρησιμοποιούνται για την παρασκευή αλκοολούχων ποτών και την εξαγωγή αμύλου.»
Αλεύρι. «Το αλεύρι του ρυζιού χρησιμοποιείται στη ζαχαροπλαστική και τη βιομηχανία τροφίμων.»
Πίτυρα. «Τα υποπροϊόντα από την επεξεργασία του καρπού (πίτυρα) αποτελούν καλής ποιότητας ζωοτροφή.»
Άχυρο. «Στις ασιατικές χώρες το άχυρο χρησιμοποιείται ως οικοδομικό υλικό, ως ζωοτροφή, στη χαρτοβιομηχανία κ.λπ.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ρύζι «καλλιεργείται για παραγωγή καρπού, για ανθρώπινη κατανάλωση» και «αποτελεί το κύριο μέσο διατροφής για το 40% του πληθυσμού της γης». Οι ακέραιοι επεξεργασμένοι σπόροι «μαγειρεύονται με διάφορους τρόπους ή χρησιμοποιούνται στην παρασκευή επεξεργασμένων τροφών», ενώ οι σπασμένοι «για την παρασκευή αλκοολούχων ποτών και την εξαγωγή αμύλου». Το αλεύρι πηγαίνει στη ζαχαροπλαστική και στη βιομηχανία τροφίμων, τα πίτυρα αποτελούν «καλής ποιότητας ζωοτροφή», και στις ασιατικές χώρες το άχυρο χρησιμοποιείται «ως οικοδομικό υλικό, ως ζωοτροφή, στη χαρτοβιομηχανία κ.λπ.».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το ρύζι αξιοποιείται ολόκληρο: ακέραιος σπόρος, σπασμένος, αλεύρι, πίτυρα, άχυρο.
Σε αντίθεση με τον αραβόσιτο, ο κύριος προορισμός του είναι η ανθρώπινη διατροφή.

Το φύλλο του ρυζιού

Ερώτηση: Περιγράψτε ένα φύλλο ρυζιού.

Απάντηση:

Το έλασμα. «Το έλασμα του φύλλου είναι στενό, επίμηκες, τραχύ, δύσκαμπτο και ανορθωμένο.»
Η γλωσσίδα και τα ωτία. «Έχει αναπτυγμένη δίλοβη γλωσσίδα και δρεπανοειδή ωτία με τρίχες.»
Τα κοινά μέρη. Όπως σε όλα τα σιτηρά, το φύλλο αποτελείται από κολεό, έλασμα, γλωσσίδα και ωτία — και η Εικόνα 2.12 του βιβλίου τα αριθμεί ακριβώς έτσι: «1. κολεός, 2. έλασμα, 3. γλωσσίδα, 4. ωτία».
Η διαφορά από τον αραβόσιτο. Το φύλλο του αραβοσίτου αποτελείται «από κολεό, έλασμα και εμφανή γλωσσίδα» — χωρίς ωτία — και το έλασμά του είναι παραλληλόνευρο με αναπτυγμένο το κεντρικό νεύρο, τραχύ πάνω και λείο κάτω. Το ρύζι, αντίθετα, έχει ωτία, και μάλιστα δρεπανοειδή με τρίχες.
Η σημασία για την αναγνώριση. Η γλωσσίδα και τα ωτία είναι τα χαρακτηριστικά που χρησιμοποιούνται για τη διάκριση των σιτηρών μεταξύ τους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το φύλλο του ρυζιού έχει έλασμα στενό, επίμηκες, τραχύ, δύσκαμπτο και ανορθωμένο, αναπτυγμένη δίλοβη γλωσσίδα και δρεπανοειδή ωτία με τρίχες. Όπως δείχνει η Εικόνα 2.12, τα μέρη του είναι «1. κολεός, 2. έλασμα, 3. γλωσσίδα, 4. ωτία». Η δίλοβη γλωσσίδα και τα δρεπανοειδή τριχωτά ωτία είναι τα διακριτικά του γνωρίσματα — σε αντίθεση με το φύλλο του αραβοσίτου, που αποτελείται μόνο «από κολεό, έλασμα και εμφανή γλωσσίδα», χωρίς ωτία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δίλοβη γλωσσίδα + δρεπανοειδή τριχωτά ωτία = το φύλλο του ρυζιού.
Το ανορθωμένο και δύσκαμπτο έλασμα βοηθά τη φωτοσύνθεση σε πυκνή φυτεία.

Άριστες συνθήκες καλλιέργειας ρυζιού

Ερώτηση: Ποιες είναι οι άριστες συνθήκες καλλιέργειας του ρυζιού;

Απάντηση:

Κλίμα. «Το ρύζι είναι φυτό των θερμών κλιμάτων με πολύ μεγάλη ικανότητα προσαρμογής σε διαφορετικές κλιματικές συνθήκες», και οι μεγαλύτερες εκτάσεις βρίσκονται «μεταξύ 45° Β και 35° Ν γεωγραφικού πλάτους».
Θερμοκρασία. «Οι απαιτήσεις του φυτού σε θερμοκρασία είναι μεγαλύτερες των 20 °C και παρουσιάζει ευαισθησία στις χαμηλές θερμοκρασίες, στα πρώτα στάδια της ανάπτυξης και λίγο πριν την άνθιση.»
⚠️ Ο Πίνακας 2.2 (σελ. 89) τυπώνεται με ανεστραμμένες τις δύο πρώτες στήλες. Δίνει για τη «Βλάστηση σπόρων» Άριστη 10-12 | Ελάχιστη 30-32 | Μέγιστη 38-45, δηλαδή η «άριστη» βγαίνει χαμηλότερη από την ελάχιστη σε όλες τις γραμμές. Η σωστή ανάγνωση είναι ελάχιστη | άριστη | μέγιστη — και τότε συμφωνεί με το κείμενο ότι οι απαιτήσεις είναι μεγαλύτερες των 20 °C. (Ο Πίνακας 2.1 του ίδιου κεφαλαίου είναι σωστός.)

Οι διορθωμένες τιμές.

Στάδιο	Ελάχιστη	Άριστη	Μέγιστη
Βλάστηση σπόρων	10-12	30-32	38-45
Ανάπτυξη φυταρίων	12-25	25-30	35
Αδέλφωμα	9-16	25-31	33
Άνθιση	22	30-33	35-36
Γέμισμα καρπού	12-18	20-29	>30

Οι κίνδυνοι. «Οι υψηλές θερμοκρασίες αποτελούν πρόβλημα στο στάδιο του ξεσταχυάσματος και της άνθισης με αποτέλεσμα μεγάλα ποσοστά στειρότητας των ανθέων. Μικρής διάρκειας ημέρες και μειωμένος φωτισμός μειώνουν τις αποδόσεις.»
Νερό. Το ρύζι αναπτύσσεται «σε περιοχές με άφθονες και συνεχείς βροχοπτώσεις συνολικού ύψους 2.000 χιλιοστών (π.χ. Ινδία), σε περιοχές με επαρκή, αλλά ακανόνιστη βροχόπτωση ύψους 1.000-1.500 χιλιοστών, όπου καλλιεργείται με συμπληρωματική άρδευση, και σε περιοχές που αναπτύσσεται υπό κατάκλυση (π.χ. Ιαπωνία και οι εύκρατες περιοχές)».
Έδαφος. «Τα καλύτερα εδάφη, για καλλιέργεια υπό κατάκλυση, είναι τα συνεκτικά αργιλλώδη και αργιλλοπηλώδη εδάφη, ενώ τα ελαφρά αμμώδη εδάφη δεν είναι κατάλληλα, επειδή δε συγκρατούν νερό.»
Άλατα. «Χαρακτηρίζεται ως φυτό μέτριας ανθεκτικότητας στα άλατα» και μπορεί να αποδώσει σε αλατούχα εδάφη «αν το νερό της άρδευσης είναι καλής ποιότητας».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ρύζι είναι «φυτό των θερμών κλιμάτων με πολύ μεγάλη ικανότητα προσαρμογής», με απαιτήσεις σε θερμοκρασία «μεγαλύτερες των 20 °C» και ευαισθησία στις χαμηλές θερμοκρασίες στα πρώτα στάδια και λίγο πριν την άνθιση. Κατά τον Πίνακα 2.2 — διαβασμένο σωστά, γιατί οι δύο πρώτες στήλες του τυπώνονται ανεστραμμένες — οι άριστες θερμοκρασίες είναι 30-32 °C για τη βλάστηση, 25-30 °C για την ανάπτυξη φυταρίων, 25-31 °C για το αδέλφωμα, 30-33 °C για την άνθιση και 20-29 °C για το γέμισμα του καρπού. Οι υψηλές θερμοκρασίες στο ξεστάχυασμα και στην άνθιση προκαλούν μεγάλα ποσοστά στειρότητας. Σε νερό απαιτούνται 2.000 mm (άφθονες βροχές), ή 1.000-1.500 mm με συμπληρωματική άρδευση, ή κατάκλυση. Τα καλύτερα εδάφη είναι τα συνεκτικά αργιλώδη και αργιλοπηλώδη, ενώ τα αμμώδη δεν είναι κατάλληλα γιατί δεν συγκρατούν νερό· το φυτό είναι μέτριας ανθεκτικότητας στα άλατα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο Πίνακας 2.2 αυτοαναιρείται: «άριστη» χαμηλότερη από «ελάχιστη» σε κάθε γραμμή.
Το ρύζι θέλει θερμό κλίμα — τα 10-12 °C είναι κατώφλι, όχι άριστο.

Διαμόρφωση του αγρού σε λεκάνες

Ερώτηση: Πώς γίνεται η διαμόρφωση του αγρού σε λεκάνες;

Απάντηση:

Η προεργασία. «Η προετοιμασία του εδάφους περιλαμβάνει ένα φθινοπωρινό όργωμα για τον αερισμό του εδάφους, την ενσωμάτωση τυχόν φυτικών υπολειμμάτων και την επιφανειακή κατεργασία που καταστρέφει τα ζιζάνια και κοκκοποιεί το έδαφος.»
Τα βήματα. «Ακολουθεί η πρώτη ισοπέδωση του αγρού και η διαμόρφωσή του σε λεκάνες (κοινώς καρίκια ή ντουλάπες ή τηγάνια). Αρχικά κατασκευάζονται αναχώματα κατά τις ισοϋψείς καμπύλες του αγρού και μετά εγκάρσια αναχώματα. Στη συνέχεια ανοίγονται τα στόμια κυκλοφορίας του νερού μέσα στις λεκάνες και ακολουθεί η δεύτερη ισοπέδωση του εδάφους.»
Ο σχεδιασμός. «Το μέγεθος και η διάταξη των λεκανών καθορίζονται από την κλίση του εδάφους και τη διεύθυνση των ανέμων.»
Ο κανόνας του ανέμου. «Τα αναχώματα ακολουθούν τις ισοϋψείς και η μεγάλη πλευρά των λεκανών πρέπει να είναι κάθετη προς τη διεύθυνση των επικρατούντων ανέμων, για να αποφεύγονται οι μεγάλοι κυματισμοί του νερού, που προκαλούν ζημιές στα νεαρά φυτά και στα αναχώματα.»
Η ανοχή ισοπέδωσης. «Κατά την ισοπέδωση, η υψομετρική διαφορά υψηλότερου και χαμηλότερου σημείου δεν πρέπει να ξεπερνά τα 5 εκατοστά.»
Το δίκτυο. «Το δίκτυο της άρδευσης και της αποστράγγισης πρέπει να εξασφαλίζει την ομοιόμορφη παροχή νερού και την ανανέωσή του.»
Γιατί είναι κρίσιμη η ισοπέδωση. «Η ισοπέδωση αποτελεί σημαντική καλλιεργητική φροντίδα, γιατί από αυτήν εξαρτώνται οι αποδόσεις της καλλιέργειας. Τα τελευταία χρόνια η καλή ισοπέδωση των αγρών επιτυγχάνεται με τη βοήθεια ακτινών laser, πρακτική που ακολουθείται και στη χώρα μας.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μετά το φθινοπωρινό όργωμα και την επιφανειακή κατεργασία, «ακολουθεί η πρώτη ισοπέδωση του αγρού και η διαμόρφωσή του σε λεκάνες (κοινώς καρίκια ή ντουλάπες ή τηγάνια)». «Αρχικά κατασκευάζονται αναχώματα κατά τις ισοϋψείς καμπύλες και μετά εγκάρσια αναχώματα», έπειτα «ανοίγονται τα στόμια κυκλοφορίας του νερού» και γίνεται η δεύτερη ισοπέδωση. Το μέγεθος και η διάταξη των λεκανών καθορίζονται «από την κλίση του εδάφους και τη διεύθυνση των ανέμων», και η μεγάλη πλευρά πρέπει να είναι κάθετη στους επικρατούντες ανέμους, «για να αποφεύγονται οι μεγάλοι κυματισμοί του νερού, που προκαλούν ζημιές στα νεαρά φυτά και στα αναχώματα». Η υψομετρική διαφορά υψηλότερου και χαμηλότερου σημείου «δεν πρέπει να ξεπερνά τα 5 εκατοστά». Η ισοπέδωση είναι κρίσιμη, «γιατί από αυτήν εξαρτώνται οι αποδόσεις», και σήμερα γίνεται με ακτίνες laser.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δύο ισοπεδώσεις: μία πριν και μία μετά τα αναχώματα.
Τα 5 cm ανοχής είναι πολύ αυστηρό όριο — γι' αυτό χρησιμοποιείται laser.

Εγκατάσταση των φυτών στον ορυζώνα

Ερώτηση: Με ποιους τρόπους μπορεί να γίνει η εγκατάσταση των φυτών στον ορυζώνα;

Απάντηση:

Οι δύο τρόποι. «Η εγκατάσταση των φυτών γίνεται με σπορά ή μεταφύτευση.»
Ο σπόρος. «Ο σπόρος που χρησιμοποιείται για τη σπορά είναι αναποφλοίωτος, επειδή η αποφλοίωση μπορεί να καταστρέψει το έμβρυο.»
Σπορά σε ξηρό έδαφος. Γίνεται «όταν η θερμοκρασία του εδάφους σταθεροποιηθεί στους 15 °C, από τα μέσα Απριλίου έως το τέλος Μαΐου», είτε γραμμικά (σπαρτικές μικρών σιτηρών, γραμμές 15-20 cm, 10-12 κιλά/στρέμμα), είτε χύδην «με το χέρι ή με σπαρτική, με μεγαλύτερη ποσότητα σπόρου 14-17 κιλά ανά στρέμμα, που ακολουθείται από σβάρνισμα για την κάλυψη του σπόρου και άρδευση».
Σπορά σε κατακλυσμένο έδαφος. «Η σπορά είναι επιφανειακή. Γίνεται με ειδικές σπαρτικές σε αποστάσεις γραμμών 15-25 εκατοστών και ποσότητα σπόρου 9-16 κιλά ανά στρέμμα. Μετά τη σπορά ο αγρός κατακλύζεται με νερό.»
Μεταφύτευση. «Είναι συνήθης πρακτική στην Ιαπωνία και τη ΝΑ. Ασία, με το πλεονέκτημα των δύο συγκομιδών ανά έτος από τον ίδιο αγρό. Στην περίπτωση αυτή η σπορά και η πρώτη ανάπτυξη των φυταρίων γίνεται σε σπορεία και στη συνέχεια τα φυτάρια μεταφυτεύονται στον αγρό.»
Οι απαιτήσεις του σπορείου. «Στα σπορεία τα φυτάρια έχουν μεγάλες ανάγκες σε λίπανση, καταπολέμηση των ζιζανίων και ψεκασμών για την καταπολέμηση εχθρών και ασθενειών. Τα φυτάρια μένουν στο σπορείο 30-55 ημέρες και στο στάδιο της μεταφύτευσης έχουν ύψος 18-30 εκατοστά και 5-6 φύλλα.»
Η τεχνική της μεταφύτευσης. «Γίνεται σε υγρό έδαφος, χειρωνακτικά ή με ειδικές μηχανές. Τα φυτάρια πιέζονται κάτω από το λαιμό και βυθίζονται στο έδαφος από 2,5-5 εκατοστά», σε αποστάσεις 20-30 cm μεταξύ των γραμμών και 10-15 cm επί της γραμμής.

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Η εγκατάσταση των φυτών γίνεται με σπορά ή μεταφύτευση», πάντα με αναποφλοίωτο σπόρο, «επειδή η αποφλοίωση μπορεί να καταστρέψει το έμβρυο». Η σπορά σε ξηρό έδαφος γίνεται με έδαφος στους 15 °C, από μέσα Απριλίου έως τέλος Μαΐου, είτε γραμμικά (γραμμές 15-20 cm, 10-12 κιλά/στρ.) είτε χύδην (14-17 κιλά/στρ., με σβάρνισμα και άρδευση)· οι λεκάνες κατακλύζονται «όταν τα φυτά φθάσουν σε ύψος 15-20 εκατοστά». Η σπορά σε κατακλυσμένο έδαφος είναι επιφανειακή, με ειδικές σπαρτικές, γραμμές 15-25 cm και 9-16 κιλά/στρ., και μετά κατακλύζεται ο αγρός. Η μεταφύτευση είναι συνήθης «στην Ιαπωνία και τη ΝΑ. Ασία, με το πλεονέκτημα των δύο συγκομιδών ανά έτος»: τα φυτάρια μένουν 30-55 ημέρες σε σπορεία, μεταφυτεύονται με ύψος 18-30 cm και 5-6 φύλλα, βυθιζόμενα 2,5-5 cm σε αποστάσεις 20-30 × 10-15 cm.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το κρίσιμο πλεονέκτημα της μεταφύτευσης είναι οι δύο συγκομιδές τον χρόνο.
Η χύδην σπορά θέλει περισσότερο σπόρο από τη γραμμική — 14-17 έναντι 10-12 κιλών.

Σπορά ρυζιού σε ξερό έδαφος

Ερώτηση: Πώς γίνεται η σπορά του ρυζιού σε ξερό έδαφος;

Απάντηση:

Πότε. «Η σπορά μπορεί να γίνει α) σε ξηρό έδαφος, όταν η θερμοκρασία του εδάφους σταθεροποιηθεί στους 15 °C, από τα μέσα Απριλίου έως το τέλος Μαΐου.»
Ο σπόρος. Είναι αναποφλοίωτος, «επειδή η αποφλοίωση μπορεί να καταστρέψει το έμβρυο».
Πρώτος τρόπος — γραμμική σπορά. «Η γραμμική σπορά γίνεται με σπαρτικές μικρών σιτηρών σε αποστάσεις γραμμών 15-20 εκατοστά με ποσότητα σπόρου 10-12 κιλά ανά στρέμμα.»
Η κατάκλυση που ακολουθεί. «Οι λεκάνες κατακλύζονται, όταν τα φυτά φθάσουν σε ύψος 15-20 εκατοστά.»
Δεύτερος τρόπος — χύδην σπορά. «Λιγότερο συνηθισμένη πρακτική είναι η σπορά χύδην με το χέρι ή με σπαρτική, με μεγαλύτερη ποσότητα σπόρου 14-17 κιλά ανά στρέμμα, που ακολουθείται από σβάρνισμα για την κάλυψη του σπόρου και άρδευση.»
Η αρχή που εξηγεί τη διαφορά. Στη χύδην σπορά ο σπόρος πέφτει ανομοιόμορφα και πρέπει να καλυφθεί με σβάρνισμα — γι' αυτό απαιτείται και περισσότερος σπόρος (14-17 έναντι 10-12 κιλών).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η σπορά σε ξηρό έδαφος γίνεται «όταν η θερμοκρασία του εδάφους σταθεροποιηθεί στους 15 °C, από τα μέσα Απριλίου έως το τέλος Μαΐου», με αναποφλοίωτο σπόρο. Στη γραμμική σπορά χρησιμοποιούνται σπαρτικές μικρών σιτηρών, με αποστάσεις γραμμών 15-20 εκατοστά και 10-12 κιλά σπόρου ανά στρέμμα· «οι λεκάνες κατακλύζονται, όταν τα φυτά φθάσουν σε ύψος 15-20 εκατοστά». Η χύδην σπορά, «λιγότερο συνηθισμένη πρακτική», γίνεται με το χέρι ή με σπαρτική, με μεγαλύτερη ποσότητα σπόρου, 14-17 κιλά ανά στρέμμα, και «ακολουθείται από σβάρνισμα για την κάλυψη του σπόρου και άρδευση».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Στο ξηρό έδαφος η κατάκλυση έρχεται μετά, όχι πριν από το φύτρωμα.
Η χύδην σπορά κοστίζει περισσότερο σπόρο επειδή η κατανομή είναι ανομοιόμορφη.

Σπορά ρυζιού σε κατακλυσμένο έδαφος

Ερώτηση: Πώς γίνεται η σπορά του ρυζιού σε κατακλυσμένο έδαφος;

Απάντηση:

Το βάθος. «β) σε κατακλυσμένο έδαφος, η σπορά είναι επιφανειακή.»
Τα μηχανήματα και οι αποστάσεις. «Γίνεται με ειδικές σπαρτικές σε αποστάσεις γραμμών 15-25 εκατοστών και ποσότητα σπόρου 9-16 κιλά ανά στρέμμα.»
Η σειρά των ενεργειών. «Μετά τη σπορά ο αγρός κατακλύζεται με νερό» — δηλαδή, σε αντίθεση με το ξηρό έδαφος, η κατάκλυση δεν περιμένει να φθάσουν τα φυτά σε ύψος 15-20 cm.
Γιατί είναι εφικτό. Οι σπόροι του ρυζιού «έχουν μικρότερες απαιτήσεις σε οξυγόνο και αντέχουν στην κατάκλυση για αρκετό χρονικό διάστημα», και «το οξυγόνο που τους χρειάζεται για το φύτρωμα προσλαμβάνεται μέσα από ενζυματικές διεργασίες που επιτελούνται στο σπόρο».
Η διαφορά στο φύτρωμα. «Σε καλά αεριζόμενα εδάφη το φύτρωμα αρχίζει με την εμφάνιση του ριζιδίου. Στην περίπτωση όμως που ο σπόρος βλαστάνει στο νερό, εμφανίζεται πρώτα το κολεόπτιλο.»
Το σύστημα καλλιέργειας. «Στις πεδινές περιοχές, η καλλιέργεια του φυτού γίνεται υπό κατάκλυση σε ειδικά διαμορφωμένους αγρούς.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σε κατακλυσμένο έδαφος «η σπορά είναι επιφανειακή» και «γίνεται με ειδικές σπαρτικές σε αποστάσεις γραμμών 15-25 εκατοστών και ποσότητα σπόρου 9-16 κιλά ανά στρέμμα»· «μετά τη σπορά ο αγρός κατακλύζεται με νερό». Η μέθοδος είναι εφικτή γιατί οι σπόροι του ρυζιού «έχουν μικρότερες απαιτήσεις σε οξυγόνο και αντέχουν στην κατάκλυση για αρκετό χρονικό διάστημα», προσλαμβάνοντας οξυγόνο «μέσα από ενζυματικές διεργασίες που επιτελούνται στο σπόρο». Επιπλέον, «στην περίπτωση … που ο σπόρος βλαστάνει στο νερό, εμφανίζεται πρώτα το κολεόπτιλο», ενώ σε αεριζόμενο έδαφος εμφανίζεται πρώτο το ριζίδιο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επιφανειακή σπορά + άμεση κατάκλυση — το αντίθετο του ξηρού εδάφους.
Στο νερό η σειρά ανάδυσης αντιστρέφεται: κολεόπτιλο πριν από το ριζίδιο.

Η καλλιέργεια του ρυζιού στη χώρα μας

Ερώτηση: Πώς γίνεται η καλλιέργεια του ρυζιού στη χώρα μας;

Απάντηση:

Πού. «Στην Ελλάδα καλλιεργείται σε έκταση 250.000 στρεμμάτων, κυρίως στους νομούς Σερρών και Θεσσαλονίκης. Σε μικρότερες εκτάσεις καλλιεργείται στη Φθιώτιδα, στην Αιτωλοακαρνανία και πολύ λιγότερο στην Πελοπόννησο (νομός Ηλείας).»
Το σύστημα. «Στη χώρα μας το ρύζι καλλιεργείται σε λεκάνες, που κατακλύζονται με νερό μετά το φύτρωμα σε ύψος 7,5-10 εκατοστά.»
Η προετοιμασία. Φθινοπωρινό όργωμα, επιφανειακή κατεργασία, πρώτη ισοπέδωση, αναχώματα κατά τις ισοϋψείς και μετά εγκάρσια, στόμια κυκλοφορίας και δεύτερη ισοπέδωση — με την ισοπέδωση να γίνεται σήμερα «με τη βοήθεια ακτινών laser, πρακτική που ακολουθείται και στη χώρα μας».
Οι στραγγίσεις. «Ο αγρός αποστραγγίζεται 1-2 φορές για 3-4 ημέρες. Η μια στράγγιση τοποθετείται χρονικά κοντά στο μέγιστο αδέλφωμα και συνδυάζεται με την επιφανειακή αζωτούχο λίπανση. Μια τελική στράγγιση γίνεται 10-15 ημέρες πριν τη συγκομιδή, για να επιταχυνθεί η ωρίμανση και να διευκολυνθεί η συγκομιδή.»
Η λίπανση. Άζωτο σε αμμωνιακή μορφή, 14-16 μονάδες/στρέμμα (40% βασική, 35% αδέλφωμα, 25% αρχή άνθισης)· φώσφορος 4-8 μονάδες στη βασική· κάλιο 6-10 μονάδες, μισό βασική και μισό επιφανειακά στο αδέλφωμα.
Οι ποικιλίες. «Οι ποικιλίες που καλλιεργούνται στην Ελλάδα ανήκουν και στους δύο τύπους και χωρίζονται σε τρεις ομάδες ανάλογα με το μέγεθος του κόκκου: Μικρόκαρπες: Μπαλίλα. Μεσόκαρπες: Ισπανική Α. Μεγαλόκαρπες: Στρυμώνας, Αξιός, Μπλου-μπέλ.»
Η συγκομιδή. «Η συγκομιδή γίνεται Σεπτέμβριο ή Οκτώβριο, συνήθως μηχανικά με θεριζαλωνιστικές μηχανές. Η μέση στρεμματική απόδοση ανέρχεται σε 700-750 κιλά στο στρέμμα.»
Οι εχθροί. «Ζημιές από έντομα δεν είναι συνήθεις στους ελληνικούς ορυζώνες» — κύριο πρόβλημα είναι ο μύκητας πιρικουλάρια.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην Ελλάδα το ρύζι καλλιεργείται σε 250.000 στρέμματα, «κυρίως στους νομούς Σερρών και Θεσσαλονίκης», και λιγότερο σε Φθιώτιδα, Αιτωλοακαρνανία και Ηλεία. «Στη χώρα μας το ρύζι καλλιεργείται σε λεκάνες, που κατακλύζονται με νερό μετά το φύτρωμα σε ύψος 7,5-10 εκατοστά», αφού ο αγρός έχει ισοπεδωθεί (σήμερα «με τη βοήθεια ακτινών laser») και έχει διαμορφωθεί με αναχώματα και στόμια κυκλοφορίας του νερού. Ο αγρός «αποστραγγίζεται 1-2 φορές για 3-4 ημέρες», μία φορά κοντά στο μέγιστο αδέλφωμα μαζί με την επιφανειακή αζωτούχο λίπανση και μία 10-15 ημέρες πριν τη συγκομιδή. Η λίπανση περιλαμβάνει 14-16 μονάδες αμμωνιακού αζώτου, 4-8 φωσφόρου και 6-10 καλίου ανά στρέμμα. Καλλιεργούνται ποικιλίες και των δύο τύπων, σε τρεις ομάδες κατά μέγεθος κόκκου (Μπαλίλα / Ισπανική Α / Στρυμώνας, Αξιός, Μπλου-μπέλ), και η συγκομιδή γίνεται Σεπτέμβριο ή Οκτώβριο με θεριζαλωνιστικές, με απόδοση 700-750 κιλά/στρέμμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το ελληνικό σύστημα είναι κατάκλυση σε λεκάνες, όχι ξηρική καλλιέργεια.
Η τελική στράγγιση δεν είναι για το φυτό αλλά για τη μηχανική συγκομιδή.

Συγκομιδή του ρυζιού

Ερώτηση: Πότε και πώς γίνεται η συγκομιδή του ρυζιού;

Απάντηση:

Τα κριτήρια ωριμότητας. «Οι καρποί είναι ώριμοι 25-35 ημέρες μετά το ξεστάχυασμα, όταν έχουν υγρασία 18-25% και τα σταχύδια στις ταξιανθίες έχουν χρώμα κίτρινο.»
Η εποχή. «Η συγκομιδή γίνεται Σεπτέμβριο ή Οκτώβριο.»
Ο τρόπος. «… συνήθως μηχανικά με θεριζαλωνιστικές μηχανές.»
Η απόδοση. «Η μέση στρεμματική απόδοση ανέρχεται σε 700-750 κιλά στο στρέμμα.»
Η προετοιμασία της συγκομιδής. «Μια τελική στράγγιση γίνεται 10-15 ημέρες πριν τη συγκομιδή, για να επιταχυνθεί η ωρίμανση και να διευκολυνθεί η συγκομιδή» — χωρίς αυτήν ο κατακλυσμένος αγρός δεν θα δεχόταν μηχανήματα.
Η μετασυλλεκτική διαφορά του ρυζιού. Τα περιβλήματα (χιτώνας και λεπίδα) «δεν αποχωρίζονται κατά τον αλωνισμό, αλλά σε ειδικές εγκαταστάσεις, τους ορυζόμυλους».
Η αποθήκευση. «Για την ασφαλή αποθήκευση οι σπόροι πρέπει να έχουν υγρασία 14%.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Οι καρποί είναι ώριμοι 25-35 ημέρες μετά το ξεστάχυασμα, όταν έχουν υγρασία 18-25% και τα σταχύδια στις ταξιανθίες έχουν χρώμα κίτρινο.» «Η συγκομιδή γίνεται Σεπτέμβριο ή Οκτώβριο, συνήθως μηχανικά με θεριζαλωνιστικές μηχανές», και προϋποθέτει την τελική στράγγιση του αγρού 10-15 ημέρες νωρίτερα, «για να επιταχυνθεί η ωρίμανση και να διευκολυνθεί η συγκομιδή». Η μέση στρεμματική απόδοση είναι 700-750 κιλά. Μετά τη συγκομιδή τα περιβλήματα «δεν αποχωρίζονται κατά τον αλωνισμό, αλλά σε ειδικές εγκαταστάσεις, τους ορυζόμυλους», ενώ για ασφαλή αποθήκευση οι σπόροι πρέπει να έχουν υγρασία 14%.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τρία κριτήρια ωριμότητας: ημέρες από το ξεστάχυασμα, υγρασία, χρώμα σταχυδίων.
Η αποφλοίωση γίνεται στον ορυζόμυλο, όχι στο χωράφι.

Χρήσεις του σόργου

Ερώτηση: Πού χρησιμοποιείται το σόργο;

Απάντηση:

Η θρεπτική αξία του καρπού. «Ο καρπός του σόργου είναι ισοδύναμος με αυτού του αραβοσίτου από πλευράς θρεπτικής αξίας.»
Ανθρώπινη διατροφή. «… και χρησιμοποιείται σε χώρες, όπως το Σουδάν και η Νιγηρία για τη διατροφή του ανθρώπου.»
Ζωοτροφή. «Ο καρπός χρησιμοποιείται κυρίως στη διατροφή των ζώων, ιδίως στην πτηνοτροφία.»
Βιομηχανική χρήση. «Για βιομηχανική χρήση χρησιμοποιείται για παραγωγή αλκοόλης, αμυλοπηκτίνης, αμύλου, γλυκόζης κ.λπ.»
Σκούπες. «Από τις ταξιανθίες ορισμένων ποικιλιών παράγονται σκούπες» — και ακριβώς γι' αυτό διατηρείται η καλλιέργεια στην Ελλάδα: «σήμερα περιορίζεται σε μικρές εκτάσεις (9.000 στρέμματα), για παραγωγή σκούπας στο νομό Έβρου».
Χορτοδοτικές ποικιλίες. «Οι χορτοδοτικές ποικιλίες ή σόργα του Σουδάν χρησιμοποιούνται ως ζωοτροφή χλωρή, ενσιρωμένη ή σανός.»
⚠️ Η προειδοποίηση. «Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στην κατανάλωση βιομάζας σόργου γιατί περιέχει ντουρίνη ένα κυανιούχο γλυκοζίδιο. Από τη διάσπαση της ντουρίνης προκύπτει υδροκυάνιο, που είναι ιδιαίτερα τοξικό για τα ζώα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο καρπός του σόργου «είναι ισοδύναμος με αυτού του αραβοσίτου από πλευράς θρεπτικής αξίας» και χρησιμοποιείται «σε χώρες, όπως το Σουδάν και η Νιγηρία για τη διατροφή του ανθρώπου», αλλά κυρίως στη διατροφή των ζώων, ιδίως στην πτηνοτροφία. Βιομηχανικά αξιοποιείται «για παραγωγή αλκοόλης, αμυλοπηκτίνης, αμύλου, γλυκόζης κ.λπ.». Από τις ταξιανθίες ορισμένων ποικιλιών παράγονται σκούπες — η μόνη χρήση για την οποία διατηρείται σήμερα η ελληνική καλλιέργεια (9.000 στρέμματα στον νομό Έβρου) — ενώ οι χορτοδοτικές ποικιλίες ή σόργα του Σουδάν χρησιμοποιούνται «ως ζωοτροφή χλωρή, ενσιρωμένη ή σανός». Απαιτείται όμως προσοχή, γιατί η βιομάζα «περιέχει ντουρίνη, ένα κυανιούχο γλυκοζίδιο», από τη διάσπαση του οποίου «προκύπτει υδροκυάνιο, που είναι ιδιαίτερα τοξικό για τα ζώα».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η βιομάζα του σόργου είναι ζωοτροφή αλλά και πιθανός κίνδυνος λόγω ντουρίνης.
Στην Ελλάδα επιβιώνει σχεδόν μόνο για τις σκούπες.

Φύλλο αραβοσίτου και φύλλο σόργου

Ερώτηση: Ποιες είναι οι διαφορές ενός φύλλου αραβοσίτου και ενός φύλλου σόργου;

Απάντηση:

Η ρητή σύγκριση του βιβλίου. Για το σόργο: «Τα φύλλα μοιάζουν με του αραβοσίτου, έχουν οδοντώσεις περιφερειακά, είναι μικρότερα σε μέγεθος και έχουν ιδιότητες αντοχής σε συνθήκες ξηρασίας.»
Πρώτη διαφορά — το περιθώριο. Το φύλλο του σόργου φέρει οδοντώσεις περιφερειακά· στον αραβόσιτο δεν αναφέρονται οδοντώσεις.
Δεύτερη διαφορά — το μέγεθος. Τα φύλλα του σόργου είναι μικρότερα από του αραβοσίτου.
Τρίτη διαφορά — η αντοχή στην ξηρασία. Τα φύλλα του σόργου «έχουν ιδιότητες αντοχής σε συνθήκες ξηρασίας» — σύμφωνο με τον χαρακτηρισμό του φυτού ως καμήλας των σιτηρών.
Τα κοινά στοιχεία. Το φύλλο του αραβοσίτου «αποτελείται από κολεό, έλασμα και εμφανή γλωσσίδα. Το έλασμα είναι παραλληλόνευρο με αναπτυγμένο το κεντρικό νεύρο. Η πάνω επιφάνεια του είναι τραχιά και φέρει τρίχες, ενώ η κάτω είναι λεία.» Αυτή η βασική δομή είναι κοινή και στα δύο — γι' αυτό το βιβλίο λέει ότι «μοιάζουν».

Συγκριτικός πίνακας

	Αραβόσιτος	Σόργο
Περιθώριο ελάσματος	χωρίς οδοντώσεις	οδοντώσεις περιφερειακά
Μέγεθος	μεγαλύτερο	μικρότερο
Αντοχή στην ξηρασία	—	ιδιότητες αντοχής
Βασική δομή	κολεός, έλασμα, εμφανής γλωσσίδα	ίδια

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το βιβλίο συγκρίνει τα δύο φύλλα ρητά: «Τα φύλλα [του σόργου] μοιάζουν με του αραβοσίτου, έχουν οδοντώσεις περιφερειακά, είναι μικρότερα σε μέγεθος και έχουν ιδιότητες αντοχής σε συνθήκες ξηρασίας». Άρα οι διαφορές είναι τρεις: το σόργο έχει οδοντώσεις στο περιθώριο του ελάσματος, τα φύλλα του είναι μικρότερα, και διαθέτουν ιδιότητες αντοχής στην ξηρασία. Η βασική δομή παραμένει κοινή — κολεός, έλασμα και εμφανής γλωσσίδα, με το έλασμα παραλληλόνευρο και αναπτυγμένο το κεντρικό νεύρο, τραχύ πάνω και λείο κάτω.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οι οδοντώσεις είναι το πιο εύκολα ορατό διακριτικό στο χωράφι.
Η αντοχή στην ξηρασία των φύλλων συμφωνεί με το «καμήλα των σιτηρών».

Στάδια βιολογικού κύκλου του σόργου

Ερώτηση: Αναφέρατε τα στάδια του βιολογικού κύκλου του σόργου.

Απάντηση:

Η συνολική διάρκεια. «Ο βιολογικός κύκλος του σόργου είναι μικρός και διαρκεί από 130-160 ημέρες. Σε μερικές πρώιμες ποικιλίες η καλλιεργητική περίοδος μπορεί να διαρκεί 80 μόνο ημέρες.»
1) Φύτρωμα και ανάπτυξη. «Το φύτρωμα και η ανάπτυξη του σόργου ακολουθούν την ίδια πορεία όπως στον αραβόσιτο» — δηλαδή φύτρωμα - ανάδυση με επιμήκυνση του πρώτου μεσογονατίου και του πτεριδίου μέσα στο κολεόπτιλο, και μετά βλαστική ανάπτυξη.
2) Αδέλφωμα. «Το αδέλφωμα ξεκινά δύο εβδομάδες μετά το φύτρωμα και μπορεί να συνεχίζεται και μετά την άνθιση. Το χορτοδοτικό σόργο έχει μεγάλο αριθμό αδελφιών. Όταν θερίζεται, αναπτύσσει νέα αδέλφια και μπορεί να δίνει περισσότερες κοπές στον ίδιο χρόνο.»
3) Εμφάνιση ταξιανθίας και άνθιση. «Η άνθιση ξεκινά 2-6 ημέρες, μετά την εμφάνιση των ταξιανθιών ακόμα και πριν την έξοδο της φόβης από τον κολεό του φύλλου.»
4) Γονιμοποίηση. «Το σόργο είναι κατά κύριο λόγο αυτογονιμοποιούμενο φυτό.»
5) Ωρίμανση. «Μετά τη γονιμοποίηση, ο σπόρος είναι ώριμος, ένα μήνα περίπου, μετά την εμφάνιση της ταξιανθίας», και στην ωρίμανση «οι σπόροι έχουν το τελικό τους χρώμα, σκληραίνουν και η υγρασία του σπόρου είναι 15-20%».
⚠️ Σημείωση. Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ του κεφαλαίου δίνει γενικά για τα ανοιξιάτικα σιτηρά έξι στάδια: «φύτρωμα, αδέλφωμα, καλάμωμα, ξεστάχυασμα, άνθιση και ωρίμανση».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο βιολογικός κύκλος του σόργου «είναι μικρός και διαρκεί από 130-160 ημέρες», ενώ «σε μερικές πρώιμες ποικιλίες … μπορεί να διαρκεί 80 μόνο ημέρες». Τα στάδια είναι: φύτρωμα και ανάπτυξη, που «ακολουθούν την ίδια πορεία όπως στον αραβόσιτο»· αδέλφωμα, που «ξεκινά δύο εβδομάδες μετά το φύτρωμα και μπορεί να συνεχίζεται και μετά την άνθιση»· εμφάνιση ταξιανθίας και άνθιση, που «ξεκινά 2-6 ημέρες μετά την εμφάνιση των ταξιανθιών, ακόμα και πριν την έξοδο της φόβης από τον κολεό»· γονιμοποίηση, αφού το φυτό είναι «κατά κύριο λόγο αυτογονιμοποιούμενο»· και ωρίμανση, με τον σπόρο «ώριμο ένα μήνα περίπου μετά την εμφάνιση της ταξιανθίας», με τελικό χρώμα, σκλήρυνση και υγρασία 15-20%. Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ του κεφαλαίου απαριθμεί γενικά έξι στάδια: φύτρωμα, αδέλφωμα, καλάμωμα, ξεστάχυασμα, άνθιση και ωρίμανση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το αδέλφωμα του σόργου δεν σταματά στην άνθιση — γι' αυτό δίνει πολλαπλές κοπές.
Η άνθιση πριν βγει η φόβη από τον κολεό ευνοεί την αυτογονιμοποίηση.

Περιβαλλοντικές απαιτήσεις του σόργου

Ερώτηση: Ποιες είναι οι περιβαλλοντικές απαιτήσεις της καλλιέργειας του σόργου;

Απάντηση:

Καταγωγή και ζώνη. «Είναι φυτό τροπικής προέλευσης, που προσαρμόζεται και στις εύκρατες χώρες και η καλλιέργειά του εκτείνεται μέχρι 40° Β γεωγραφικό πλάτος.»
Θερμοκρασία. «Η άριστη θερμοκρασία για το φύτρωμα είναι 32-35 °C και για την ανάπτυξη 27-32 °C.»
Φωτοπερίοδος. «Είναι φυτό μικρής ημέρας.»
Υγρασία. «… πολύ ανθεκτικό στην ξηρασία, αλλά και στην υπερεπάρκεια υγρασίας. Λόγω της εξαιρετικής ανθεκτικότητάς του στην ξηρασία ονομάζεται και «καμήλα» των σιτηρών.»
Η ανατομική βάση της αντοχής. «Το μόνιμο ριζικό σύστημα μπορεί να φθάσει σε βάθος 2,5 μέτρων και έχει διπλάσια περίπου ικανότητα απορρόφησης νερού συγκριτικά με τον αραβόσιτο», ενώ τα φύλλα «έχουν ιδιότητες αντοχής σε συνθήκες ξηρασίας».
Έδαφος. «Δεν έχει ιδιαίτερες εδαφικές απαιτήσεις και είναι ανθεκτικό στην αλατότητα.»
Η άρδευση παρά ταύτα. «Αν και το σόργο είναι φυτό ανθεκτικό στην ξηρασία, οι αποδόσεις του αυξάνονται με την άρδευση.»
Η σύγκριση με τον αραβόσιτο. Ο αραβόσιτος «ευδοκιμεί σε βαθιά γόνιμα πηλώδη εδάφη με καλή στράγγιση» και «είναι ευαίσθητος στην παρουσία αλάτων» — ακριβώς το αντίθετο του σόργου.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το σόργο «είναι φυτό τροπικής προέλευσης, που προσαρμόζεται και στις εύκρατες χώρες» και φθάνει «μέχρι 40° Β γεωγραφικό πλάτος». Η άριστη θερμοκρασία φυτρώματος είναι 32-35 °C και ανάπτυξης 27-32 °C. Είναι φυτό μικρής ημέρας, «πολύ ανθεκτικό στην ξηρασία, αλλά και στην υπερεπάρκεια υγρασίας», και «λόγω της εξαιρετικής ανθεκτικότητάς του στην ξηρασία ονομάζεται και καμήλα των σιτηρών» — αντοχή που στηρίζεται στο μόνιμο ριζικό σύστημα ως τα 2,5 μέτρα, με «διπλάσια περίπου ικανότητα απορρόφησης νερού συγκριτικά με τον αραβόσιτο», και στα φύλλα με ιδιότητες αντοχής στην ξηρασία. Ως προς το έδαφος, «δεν έχει ιδιαίτερες εδαφικές απαιτήσεις και είναι ανθεκτικό στην αλατότητα». Παρ' όλα αυτά «οι αποδόσεις του αυξάνονται με την άρδευση».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ανθεκτικό και στην ξηρασία και στην υπερβολική υγρασία — σπάνιος συνδυασμός.
Στην αλατότητα το σόργο είναι ανθεκτικό, ενώ ο αραβόσιτος ευαίσθητος.

Είδη και ποικιλίες του σόργου

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τα είδη και τις ποικιλίες του σόργου;

Απάντηση:

Τα δύο είδη. «Το σόργο χωρίζεται σε δύο είδη, το καρποδοτικό σόργο και το χορτοδοτικό ή σόργο του Σουδάν.»
Τι περιλαμβάνει το καρποδοτικό. «Στο καρποδοτικό σόργο περιλαμβάνονται ποικιλίες για παραγωγή σπόρου, σκούπας και σιροπιού.»
Οι ομάδες του καρποδοτικού. «Οι ποικιλίες του καρποδοτικού σόργου ταξινομούνται σε διάφορες ομάδες, με κοινά μορφολογικά χαρακτηριστικά, όπως Μίλο, Καφίρ, Χεγκάρι, Φετερίτα και Ντούρρα.»
Το χορτοδοτικό. Οι «χορτοδοτικές ποικιλίες ή σόργα του Σουδάν χρησιμοποιούνται ως ζωοτροφή χλωρή, ενσιρωμένη ή σανός» και «έχει μεγάλο αριθμό αδελφιών»· «όταν θερίζεται, αναπτύσσει νέα αδέλφια και μπορεί να δίνει περισσότερες κοπές στον ίδιο χρόνο», με τον συνολικό αριθμό να «μπορεί να φθάσει τις τρεις».
Το ζαχαρούχο σόργο. «Τα στελέχη μπορεί να είναι χυμώδη και ο χυμός μπορεί να έχει μεγάλη περιεκτικότητα σε ζάχαρη (ζαχαρούχο σόργο).»
Η διαφορά στη συγκομιδή. «Η συγκομιδή στις καρποδοτικές ποικιλίες γίνεται με θεριζαλωνιστικές μηχανές μικρών σιτηρών. Στις χορτοδοτικές ποικιλίες η κοπή των φύλλων και των στελεχών γίνεται με χορτοκοπτικές μηχανές στο στάδιο εμφάνισης της ταξιανθίας.»
Η διαφορά στη σπορά. Στις καρποδοτικές χρησιμοποιούνται 0,25-1,50 κιλό/στρέμμα, ενώ «για την παραγωγή βιομάζας γίνονται πυκνές σπορές με ποσότητα σπόρου από 1,7 έως 8 κιλά στο στρέμμα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Το σόργο χωρίζεται σε δύο είδη, το καρποδοτικό σόργο και το χορτοδοτικό ή σόργο του Σουδάν.» Στο καρποδοτικό «περιλαμβάνονται ποικιλίες για παραγωγή σπόρου, σκούπας και σιροπιού», και οι ποικιλίες του «ταξινομούνται σε διάφορες ομάδες, με κοινά μορφολογικά χαρακτηριστικά, όπως Μίλο, Καφίρ, Χεγκάρι, Φετερίτα και Ντούρρα». Το χορτοδοτικό χρησιμοποιείται «ως ζωοτροφή χλωρή, ενσιρωμένη ή σανός», έχει μεγάλο αριθμό αδελφιών και, «όταν θερίζεται, αναπτύσσει νέα αδέλφια», δίνοντας μέχρι τρεις κοπές στον ίδιο χρόνο. Ξεχωριστή περίπτωση είναι το ζαχαρούχο σόργο, με χυμώδη στελέχη και χυμό «μεγάλης περιεκτικότητας σε ζάχαρη». Η διαφορά φαίνεται και στην πράξη: καρποδοτικές → 0,25-1,50 κιλό σπόρου/στρέμμα και θεριζαλωνιστικές· χορτοδοτικές/βιομάζα → 1,7-8 κιλά/στρέμμα και χορτοκοπτικές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το σόργο του Σουδάν είναι το χορτοδοτικό είδος — όχι ποικιλία του καρποδοτικού.
Η σκούπα και το σιρόπι ανήκουν και τα δύο στο καρποδοτικό είδος.

Χρήσεις του κεχριού

Ερώτηση: Πού χρησιμοποιείται το κεχρί;

Απάντηση:

Ο διπλός προορισμός. «Το κεχρί καλλιεργείται για παραγωγή καρπού και βιομάζας.»
Ανθρώπινη διατροφή. «Ο καρπός μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην ανθρώπινη διατροφή για παραγωγή ψωμιού, σε σούπες ή για παραγωγή αλκοολούχων ποτών.»
Κτηνοτροφία και πτηνά. «Χρησιμοποιείται ακόμη στην κτηνοτροφία και για τη διατροφή των πουλιών.»
Η βιομάζα. Οι ποικιλίες βιομάζας συγκομίζονται «όπως και στα άλλα χορτοδοτικά αγροστώδη», και για αυτόν τον σκοπό η σπορά είναι πυκνότερη (3-5 κιλά/στρέμμα έναντι 2-2,5 για σπόρο).
Η σημερινή θέση της καλλιέργειας. «Η καλλιέργεια του κοινού κεχριού περιορίζεται σήμερα σε λίγες χώρες της Αφρικής και της Ασίας», ενώ «στην Ελλάδα η καλλιέργειά του ήταν περιορισμένη σε ορεινές περιοχές, σήμερα όμως δεν καλλιεργείται καθόλου».
Τα υπόλοιπα είδη. «Εκτός από το κοινό κεχρί καλλιεργούνται και άλλα είδη κεχριού όπως το ιταλικό, το ιαπωνικό, το μαργαριτώδες και το δακτυλιοειδές.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Το κεχρί καλλιεργείται για παραγωγή καρπού και βιομάζας.» Ο καρπός «μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην ανθρώπινη διατροφή για παραγωγή ψωμιού, σε σούπες ή για παραγωγή αλκοολούχων ποτών», ενώ «χρησιμοποιείται ακόμη στην κτηνοτροφία και για τη διατροφή των πουλιών». Η βιομάζα συγκομίζεται «όπως και στα άλλα χορτοδοτικά αγροστώδη» και απαιτεί πυκνότερη σπορά (3-5 κιλά/στρέμμα, έναντι 2-2,5 για παραγωγή σπόρου). Σημειώνεται ότι η καλλιέργεια του κοινού κεχριού «περιορίζεται σήμερα σε λίγες χώρες της Αφρικής και της Ασίας» και ότι στην Ελλάδα δεν καλλιεργείται πλέον καθόλου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το κεχρί είναι το μόνο από τα τέσσερα που δεν καλλιεργείται πια στην Ελλάδα.
Η διατροφή των πουλιών είναι χαρακτηριστική του χρήση.

Περιβαλλοντικές απαιτήσεις του κεχριού

Ερώτηση: Ποιες είναι οι περιβαλλοντικές απαιτήσεις της καλλιέργειας του κεχριού;

Απάντηση:

Θερμοκρασία. «Το κοινό κεχρί αναπτύσσεται σε θερμές περιοχές και είναι ευαίσθητο στις χαμηλές θερμοκρασίες.»
Φως. «Θέλει μικρή φωτοπερίοδο, αλλά μεγάλη ηλιοφάνεια.»
Νερό — το φαινομενικό παράδοξο. «Δεν έχει μεγάλες απαιτήσεις σε νερό, αλλά δεν αντέχει την ξηρασία, γιατί έχει επιπόλαιο ριζικό σύστημα.»
Η ανατομική εξήγηση. «Το ριζικό σύστημα είναι φτωχό και εκτείνεται σε μικρό βάθος» — άρα το φυτό δεν μπορεί να αντλήσει νερό από βαθύτερα στρώματα, σε αντίθεση με το σόργο (2,5 m) ή τον αραβόσιτο (1,5 m).
Έδαφος. «Μπορεί να καλλιεργηθεί σε όλα τα εδάφη εκτός από τα αμμώδη» — τα αμμώδη, που δεν συγκρατούν νερό, είναι ασύμβατα με ένα επιπόλαιο ριζικό σύστημα.
Άρδευση. «Το κεχρί δεν αρδεύεται, αν και η επάρκεια του εδαφικού νερού στα κρίσιμα στάδια βελτιώνει τις τελικές αποδόσεις.»
Ο σύμμαχός του — ο σύντομος κύκλος. «Το μήκος του βιολογικού κύκλου κυμαίνεται από 50-60 ημέρες», δηλαδή το φυτό προλαβαίνει να ολοκληρώσει τον κύκλο του πριν εξαντληθεί η εδαφική υγρασία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το κεχρί «αναπτύσσεται σε θερμές περιοχές και είναι ευαίσθητο στις χαμηλές θερμοκρασίες». «Θέλει μικρή φωτοπερίοδο, αλλά μεγάλη ηλιοφάνεια.» Ως προς το νερό, «δεν έχει μεγάλες απαιτήσεις σε νερό, αλλά δεν αντέχει την ξηρασία, γιατί έχει επιπόλαιο ριζικό σύστημα» — πράγματι «το ριζικό σύστημα είναι φτωχό και εκτείνεται σε μικρό βάθος», σε αντίθεση με το σόργο (2,5 m) και τον αραβόσιτο (1,5 m). Ως προς το έδαφος, «μπορεί να καλλιεργηθεί σε όλα τα εδάφη εκτός από τα αμμώδη». Τέλος «δεν αρδεύεται, αν και η επάρκεια του εδαφικού νερού στα κρίσιμα στάδια βελτιώνει τις τελικές αποδόσεις» — και το βοηθά ο πολύ σύντομος βιολογικός κύκλος των 50-60 ημερών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

«Λίγες ανάγκες σε νερό» δεν σημαίνει «αντοχή στην ξηρασία» — το ριζικό σύστημα κρίνει.
Τα αμμώδη εδάφη αποκλείονται ακριβώς επειδή δεν συγκρατούν νερό.

Η σπορά του κεχριού

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τη σπορά του κεχριού;

Απάντηση:

Πότε. «Η σπορά γίνεται 1-2 εβδομάδες αργότερα από του αραβοσίτου.»
Με τι. «… με σπαρτικές μικρών σιτηρών» — όπως και στο ρύζι, επειδή ο σπόρος είναι μικρός.
Αποστάσεις και βάθος. «… σε αποστάσεις μεταξύ των γραμμών 15-30 εκατοστών και βάθος σποράς 2-4 εκατοστά» — το ρηχότερο βάθος από όλα τα ανοιξιάτικα σιτηρά του κεφαλαίου.
Ποσότητες σπόρου. «Οι ποσότητες του σπόρου που απαιτούνται είναι 3-5 κιλά στο στρέμμα για παραγωγή βιομάζας και 2-2,5 κιλά στο στρέμμα για παραγωγή σπόρου.»
Η προετοιμασία που προηγείται. «Η προετοιμασία του αγρού για τη σπορά είναι ανάλογη με του αραβοσίτου, θέλει όμως περισσότερο ψιλοχωματισμένο έδαφος, γιατί έχει μικρό σπόρο.»
Η θέση του στην αμειψισπορά. «Στην αμειψισπορά μπορεί να αντικαταστήσει τον αραβόσιτο και ακολουθεί χωρίς πρόβλημα οποιοδήποτε φυτό.»
Σύγκριση εποχών σποράς: αραβόσιτος (τέλη Μαρτίου - τέλη Απριλίου, έδαφος 10-12 °C) → σόργο (δύο εβδομάδες αργότερα, 16 °C) → κεχρί (1-2 εβδομάδες αργότερα από τον αραβόσιτο).

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Η σπορά γίνεται 1-2 εβδομάδες αργότερα από του αραβοσίτου, με σπαρτικές μικρών σιτηρών σε αποστάσεις μεταξύ των γραμμών 15-30 εκατοστών και βάθος σποράς 2-4 εκατοστά.» Οι ποσότητες είναι «3-5 κιλά στο στρέμμα για παραγωγή βιομάζας και 2-2,5 κιλά στο στρέμμα για παραγωγή σπόρου». Προηγείται προετοιμασία «ανάλογη με του αραβοσίτου», που όμως «θέλει περισσότερο ψιλοχωματισμένο έδαφος, γιατί έχει μικρό σπόρο». Στην αμειψισπορά το κεχρί «μπορεί να αντικαταστήσει τον αραβόσιτο και ακολουθεί χωρίς πρόβλημα οποιοδήποτε φυτό».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο μικρός σπόρος εξηγεί και το ρηχό βάθος (2-4 cm) και το ψιλοχωματισμένο έδαφος.
Για βιομάζα χρειάζεται περισσότερος σπόρος από ό,τι για καρπό.

Προηγούμενο Στοιχείο

Επιστροφή στην Ενότητα

Επόμενο Στοιχείο