Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Μορφολογία και Ετήσιος Κύκλος της Αμπέλου (σελ. 39) – ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Μορφολογία και Ετήσιος Κύκλος της Αμπέλου

Αναλυτικές απαντήσεις στις 11 ερωτήσεις της σελ. 39 του βιβλίου «Αμπελουργία» Γ΄ ΕΠΑΛ.

Απορροφητικά ριζίδια και τριχίδια

Ερώτηση: Τι είναι τα απορροφητικά ριζίδια και τι τα απορροφητικά τριχίδια και ποιος είναι ο ρόλος τους;

Απάντηση:

• Τα απορροφητικά ριζίδια. «Σε κάθε νέα βλαστική περίοδο της αμπέλου στις μόνιμες ρίζες αναπτύσσονται τα απορροφητικά ριζίδια.»
• Η τύχη τους. «Στο τέλος της περιόδου βλάστησης το μεγαλύτερο ποσοστό των ριζίδιων καταστρέφεται, όσα δε επιβιώσουν γίνονται μόνιμες ρίζες» (Εικ. 2.2).
• Η δομή τους. «Κάθε απορροφητικό ριζίδιο αποτελείται από την καλύπτρα, η οποία βρίσκεται στην άκρη του ριζιδίου, τη ζώνη αύξησης και τη ζώνη απορρόφησης, μήκους 10 εκατοστών περίπου.»
• Τα απορροφητικά τριχίδια. «Στη ζώνη απορρόφησης απαντώνται τα απορροφητικά τριχίδια, τα οποία σχηματίζονται από την επιμήκυνση των κυττάρων του επιβλήματος, της εξωτερικής δηλαδή στρώσης κυττάρων των ριζών της αμπέλου.»
• Ο ρόλος τους. «Τα απορροφητικά τριχίδια αυξάνουν σημαντικά την απορροφητική επιφάνεια του ριζικού συστήματος.» Και τα δύο, ριζίδια και τριχίδια, είναι τα όργανα με τα οποία το πρέμνο απορροφά νερό και θρεπτικά στοιχεία από το έδαφος.
• Η σχέση των δύο. Τα ριζίδια είναι ολόκληρα νέα οργανίδια της ρίζας, ανανεώνονται κάθε χρόνο και τα περισσότερα καταστρέφονται· τα τριχίδια είναι προεκτάσεις μεμονωμένων κυττάρων πάνω στη ζώνη απορρόφησης των ριζιδίων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα απορροφητικά ριζίδια είναι οι νέες, λεπτές ρίζες που αναπτύσσονται στις μόνιμες ρίζες σε κάθε νέα βλαστική περίοδο· στο τέλος της περιόδου βλάστησης το μεγαλύτερο ποσοστό τους καταστρέφεται, ενώ όσα επιβιώσουν γίνονται μόνιμες ρίζες. Κάθε ριζίδιο αποτελείται από την καλύπτρα, τη ζώνη αύξησης και τη ζώνη απορρόφησης (μήκους 10 εκατοστών περίπου). Στη ζώνη απορρόφησης απαντώνται τα απορροφητικά τριχίδια, που σχηματίζονται από την επιμήκυνση των κυττάρων του επιβλήματος, δηλαδή της εξωτερικής στρώσης κυττάρων των ριζών. Ο ρόλος τους είναι ότι αυξάνουν σημαντικά την απορροφητική επιφάνεια του ριζικού συστήματος, εξασφαλίζοντας έτσι την απορρόφηση νερού και θρεπτικών στοιχείων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Μη μπερδέψεις τα δύο: τα ριζίδια είναι ρίζες, τα τριχίδια είναι προεκτάσεις κυττάρων πάνω στα ριζίδια.
• Ο ρόλος και των δύο συνοψίζεται σε μία λέξη: επιφάνεια — όσο μεγαλύτερη η απορροφητική επιφάνεια, τόσο καλύτερη η θρέψη.

Ταχυφυής και λανθάνων οφθαλμός

Ερώτηση: Τι είναι ταχυφυής και τι λανθάνων οφθαλμός και ποιες είναι οι διαφορές τους;

Απάντηση:

• Η αφετηρία. «Κατά τα πρώτα στάδια ανάπτυξης του βλαστού, στη μασχάλη των φύλλων φαίνεται να υπάρχει ένας μόνο οφθαλμός. Με την πρόοδο της βλάστησης εμφανίζονται δύο οφθαλμοί, με διαφορετικό μέγεθος.»
• Ο ταχυφυής. «Ο πιο ογκώδης, στην αρχή της βλάστησης, ονομάζεται ταχυφυής και βλαστάνει κατά την περίοδο σχηματισμού του δίνοντας μεσοκάρδιο βλαστό. Εάν ο ταχυφυής οφθαλμός δεν εκπτυχθεί σε μεσοκάρδιο βλαστό, μετά από χρονικό διάστημα νεκρώνεται.»
• Ο λανθάνων. «Ο άλλος οφθαλμός ονομάζεται λανθάνων και στα πρώτα στάδια βλάστησης υστερεί σε ανάπτυξη σε σχέση με τον ταχυφυή. Αργότερα όμως αναπτύσσεται και γίνεται πιο ογκώδης. Ο λανθάνων οφθαλμός εκπτύσσεται την επόμενη περίοδο από αυτήν του σχηματισμού του (επόμενη άνοιξη) και δίνει τον κύριο βλαστό.»
• Η δομή του λανθάνοντα. «Είναι σύνθετος οφθαλμός και περιλαμβάνει περισσότερες από μία καταβολές βλαστών (κύρια και αντικαταστάτες). Σε περίπτωση καταστροφής του βλαστού (λ.χ. από παγετό) που προήλθε από την κύρια καταβολή, θα βλαστήσει ο πρώτος αντικαταστάτης, που θα δώσει βλαστό με μικρά σταφύλια.»
• Συγκεντρωτικός πίνακας των διαφορών: α) μέγεθος στην αρχή — ταχυφυής ογκωδέστερος, λανθάνων υστερεί· β) μέγεθος αργότερα — ο λανθάνων γίνεται πιο ογκώδης· γ) χρόνος έκπτυξης — ταχυφυής την ίδια περίοδο, λανθάνων την επόμενη άνοιξη· δ) τι δίνει — ταχυφυής μεσοκάρδιο βλαστό, λανθάνων κύριο βλαστό· ε) δομή — ταχυφυής απλός, λανθάνων σύνθετος με αντικαταστάτες· στ) τύχη αν δεν εκπτυχθεί — ο ταχυφυής νεκρώνεται, ο λανθάνων παραμένει.
• Ένα κοινό σημείο. Και οι δύο παρεμποδίζονται στην έκπτυξή τους από την αυξανόμενη κορυφή του βλαστού· το κορυφολόγημα προκαλεί την έκπτυξη των ταχυφυών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Όταν ο βλαστός αναπτυχθεί, στη μασχάλη κάθε φύλλου εμφανίζονται δύο οφθαλμοί διαφορετικού μεγέθους. Ταχυφυής είναι ο πιο ογκώδης στην αρχή της βλάστησης, που βλαστάνει κατά την περίοδο του σχηματισμού του δίνοντας μεσοκάρδιο βλαστό· αν δεν εκπτυχθεί, νεκρώνεται. Λανθάνων είναι εκείνος που αρχικά υστερεί σε ανάπτυξη αλλά αργότερα γίνεται πιο ογκώδης, εκπτύσσεται την επόμενη περίοδο (επόμενη άνοιξη) και δίνει τον κύριο βλαστό· είναι σύνθετος και περιλαμβάνει περισσότερες από μία καταβολές (κύρια και αντικαταστάτες), ώστε σε περίπτωση καταστροφής από παγετό να βλαστήσει ο πρώτος αντικαταστάτης, που δίνει βλαστό με μικρά σταφύλια. Οι διαφορές τους αφορούν το μέγεθος, τον χρόνο έκπτυξης, το είδος του βλαστού που δίνουν, τη δομή τους και την τύχη τους αν δεν εκπτυχθούν.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το όνομα βοηθά: ταχυ-φυής = «βλαστάνει γρήγορα», μέσα στην ίδια περίοδο· λανθάνων = «κρυμμένος», περιμένει την επόμενη άνοιξη.
• Ο λανθάνων είναι το ασφαλιστικό δίχτυ του πρέμνου: έχει αντικαταστάτες για τις ζημιές του παγετού.

Η παραγωγική μονάδα

Ερώτηση: Τι ονομάζεται παραγωγική μονάδα και γιατί αυτή εξασφαλίζει την ετήσια παραγωγή στην άμπελο;

Απάντηση:

• Ο ορισμός της §2.1.6. «Οι λανθάνοντες οφθαλμοί που βρίσκονται στην παραγωγική μονάδα (το τμήμα της κληματίδας που διατηρείται στο χειμερινό κλάδεμα καρποφορίας) ονομάζονται οφθαλμοί καρποφόρου ξύλου (3) και εξασφαλίζουν την ετήσια αμπελουργική παραγωγή.»
• Πού βρίσκεται. «Στο ανώτερο άκρο του κορμού διαμορφώνονται με το κατάλληλο κλάδεμα οι βραχίονες του πρέμνου, οι οποίοι είναι κληματίδες ηλικίας μεγαλύτερης του ενός έτους. Πάνω στους βραχίονες βρίσκονται οι παραγωγικές μονάδες, οι οποίες είναι κληματίδες ηλικίας ενός έτους.»
• Γιατί εξασφαλίζει την παραγωγή — 1ο βήμα. «Στις παραγωγικές μονάδες βρίσκονται οι οφθαλμοί, οι οποίοι, όταν εκπτυχθούν, δίνουν την ετήσια βλάστηση του πρέμνου.»
• 2ο βήμα — μόνο λανθάνοντες. «Στις κληματίδες ηλικίας ενός έτους και άνω υπάρχουν μόνο λανθάνοντες οφθαλμοί», δηλαδή ακριβώς εκείνοι που εκπτύσσονται την επόμενη άνοιξη και δίνουν τον κύριο βλαστό.
• 3ο βήμα — ο κύριος βλαστός φέρει τα σταφύλια. Οι μεικτοί οφθαλμοί «δίνουν βλαστούς που φέρουν από μία έως τέσσερις ταξιανθίες στους κατώτερους κόμβους, απέναντι από τα φύλλα». Οι ταξιανθίες δίνουν, μετά την άνθηση, γονιμοποίηση και καρπόδεση, τα σταφύλια.
• 4ο βήμα — η προετοιμασία έγινε από πέρσι. Η φάση της αναπαραγωγής εκτείνεται σε δύο διαδοχικούς ετήσιους κύκλους: «στους λανθάνοντες οφθαλμούς των βλαστών, τον μήνα Μάιο, σχηματίζονται και αναπτύσσονται οι ανθικές καταβολές. Την άνοιξη του επόμενου χρόνου οι λανθάνοντες οφθαλμοί εκπτύσσονται και εμφανίζονται οι ταξιανθίες.» Άρα η κληματίδα ενός έτους κουβαλά ήδη έτοιμες ανθικές καταβολές.
• Γι' αυτό και το κλάδεμα. Το χειμερινό κλάδεμα καρποφορίας διατηρεί ακριβώς αυτό το τμήμα — η επιλογή του αριθμού των οφθαλμών που θα μείνουν ρυθμίζει το φορτίο του πρέμνου.
• ⚠️ Εσωτερική ασυνέπεια του βιβλίου. Η §2.1.2 (σελ. 30) ταυτίζει την παραγωγική μονάδα με ολόκληρη την «κληματίδα ηλικίας ενός έτους», ενώ η §2.1.6 (σελ. 32) την ορίζει ως το τμήμα της κληματίδας «που διατηρείται στο χειμερινό κλάδεμα καρποφορίας».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Παραγωγική μονάδα ονομάζεται το τμήμα της κληματίδας ηλικίας ενός έτους που διατηρείται στο χειμερινό κλάδεμα καρποφορίας και βρίσκεται πάνω στους βραχίονες του πρέμνου. Εξασφαλίζει την ετήσια παραγωγή γιατί πάνω της βρίσκονται οι λανθάνοντες οφθαλμοί, που ονομάζονται οφθαλμοί καρποφόρου ξύλου: αυτοί εκπτύσσονται την επόμενη άνοιξη και δίνουν τον κύριο βλαστό, ο οποίος — όταν πρόκειται για μεικτούς οφθαλμούς — φέρει από μία έως τέσσερις ταξιανθίες στους κατώτερους κόμβους. Οι ανθικές καταβολές έχουν μάλιστα ήδη σχηματιστεί τον Μάιο του προηγούμενου έτους μέσα στους οφθαλμούς αυτούς. Έτσι η παραγωγική μονάδα είναι το μοναδικό μέρος του πρέμνου που φέρει τους οφθαλμούς από τους οποίους θα προκύψει το φετινό φορτίο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η καρποφορία της αμπέλου γίνεται πάντοτε σε ξύλο ενός έτους — όχι στους βραχίονες ούτε στον κορμό.
• Πρόσεξε τη διπλή αρίθμηση των οφθαλμών στην Εικ. 2.5: (1) φυλλίτες, (2) τυφλός, (3) οφθαλμοί καρποφόρου ξύλου.

Γιατί μόνο λανθάνοντες οφθαλμοί σε κληματίδες ενός έτους

Ερώτηση: Γιατί σε κληματίδες ηλικίας ενός έτους και άνω υπάρχουν μόνο λανθάνοντες οφθαλμοί;

Απάντηση:

• Η αφετηρία: δύο οφθαλμοί ανά μασχάλη. «Με την πρόοδο της βλάστησης εμφανίζονται δύο οφθαλμοί, με διαφορετικό μέγεθος» — ο ταχυφυής και ο λανθάνων.
• Η πρώτη δυνατή τύχη του ταχυφυούς — εκπτύσσεται. «Ο πιο ογκώδης … ονομάζεται ταχυφυής και βλαστάνει κατά την περίοδο σχηματισμού του δίνοντας μεσοκάρδιο βλαστό.» Στην περίπτωση αυτή ο οφθαλμός έχει ήδη αναλωθεί μέσα στην ίδια βλαστική περίοδο.
• Η δεύτερη δυνατή τύχη — νεκρώνεται. «Εάν ο ταχυφυής οφθαλμός δεν εκπτυχθεί σε μεσοκάρδιο βλαστό, μετά από χρονικό διάστημα νεκρώνεται.»
• Άρα δεν μένει τίποτε από τον ταχυφυή. Και στις δύο περιπτώσεις ο ταχυφυής παύει να υπάρχει ως οφθαλμός πριν τελειώσει η περίοδος βλάστησης.
• Ο λανθάνων, αντίθετα, επιβιώνει. «Ο λανθάνων οφθαλμός εκπτύσσεται την επόμενη περίοδο από αυτήν του σχηματισμού του (επόμενη άνοιξη) και δίνει τον κύριο βλαστό» — δηλαδή περιμένει πάνω στην κληματίδα.
• Το συμπέρασμα του βιβλίου. «Στις κληματίδες ηλικίας ενός έτους και άνω υπάρχουν μόνο λανθάνοντες οφθαλμοί.» Ακόμη και οι οφθαλμοί σε ξύλο μεγαλύτερο των δύο ετών — οι οφθαλμοί παλαιού ξύλου ή κοιμώμενοι — «είναι λανθάνοντες οφθαλμοί, που για διάφορους λόγους δε βλάστησαν.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γιατί ο ταχυφυής οφθαλμός δεν επιβιώνει πέρα από την περίοδο του σχηματισμού του: ή εκπτύσσεται μέσα στην ίδια περίοδο, δίνοντας μεσοκάρδιο βλαστό, ή, αν δεν εκπτυχθεί, νεκρώνεται μετά από χρονικό διάστημα. Αντίθετα, ο λανθάνων οφθαλμός δεν βλαστάνει τη χρονιά που σχηματίζεται αλλά εκπτύσσεται την επόμενη άνοιξη δίνοντας τον κύριο βλαστό. Έτσι, όταν ο βλαστός ξυλοποιηθεί και γίνει κληματίδα, οι μόνοι οφθαλμοί που έχουν απομείνει πάνω του είναι οι λανθάνοντες — και το ίδιο ισχύει και για το παλαιότερο ξύλο, όπου οι κοιμώμενοι οφθαλμοί είναι επίσης λανθάνοντες που δε βλάστησαν.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η απάντηση χρειάζεται και τις δύο δυνατές τύχες του ταχυφυούς: έκπτυξη ή νέκρωση.
• Οι κοιμώμενοι οφθαλμοί του παλαιού ξύλου δεν είναι τρίτος τύπος: είναι λανθάνοντες που απλώς δε βλάστησαν.

Τα βλαστικά στάδια του ετήσιου κύκλου

Ερώτηση: Ποια είναι τα βλαστικά στάδια της αμπέλου που γίνονται αντιληπτά στη διάρκεια του ετήσιου κύκλου;

Απάντηση:

• Η γενική διατύπωση. «Τα στάδια που χαρακτηρίζουν τις φάσεις αυτές γίνονται αντιληπτά με τα βλαστικά φαινόμενα στη διάρκεια της αύξησης, με τη φυλλόπτωση καθώς και με την αδυναμία έκπτυξης των οφθαλμών στη διάρκεια της χειμέριας ανάπαυσης.»
• Τα στάδια της φάσης της αύξησης. «Η φάση της αύξησης περιλαμβάνει τα στάδια της έκπτυξης (βλάστησης) των λανθανόντων οφθαλμών των κληματίδων (η οποία ονομάζεται και έναρξη βλάστησης) και της αύξησης των βλαστών, της άνθησης, της καρπόδεσης και της ωρίμανσης των σταφυλιών (ωρίμανση του φορτίου)» (Εικ. 2.8).
• Πριν από αυτά: η δακρύρροια. Στην προβλαστική φάση «το πρώτο ορατό φαινόμενο είναι η εκροή χυμών (δάκρυα) από πρόσφατες τομές στις κληματίδες (δακρύρροια)».
• Τα υποστάδια της έκπτυξης κατά Baggiolini (Εικ. 2.8): Α. Διόγκωση του οφθαλμού · Β. Εμφάνιση πυκνού χνοασμού · Γ. Εμφάνιση του βλαστικού κώνου · Δ. Έξοδος των φυλλαρίων · Ε. Ανάπτυξη των νεαρών φύλλων · ΣΤ. Εμφάνιση της ταξιανθίας · Ζ. και Η. Ανάπτυξη της ταξιανθίας · Θ. Άνθηση · Ι. Καρπόδεση.
• Πώς φαίνεται καθένα στο χωράφι. Έκπτυξη: ο οφθαλμός διογκώνεται, τα δύο προστατευτικά λέπια απομακρύνονται, εμφανίζεται ο νεαρός βλαστός με πυκνό χνούδι, βγαίνουν και ξεδιπλώνονται τα φυλλάρια. Άνθηση: «χαρακτηρίζεται από την πτώση της στεφάνης του άνθους». Καρπόδεση: σχηματισμός της ράγας από την ωοθήκη. Ωρίμανση: το γυάλισμα (οι ράγες γίνονται πιο μαλακές και αποκτούν χρώμα ή διαφάνεια) και στη συνέχεια η πλήρης ωρίμανση.
• Στο τέλος του κύκλου. Η φυλλόπτωση σηματοδοτεί την ολοκλήρωση του αποθησαυρισμού, και η αδυναμία έκπτυξης των οφθαλμών τη χειμέρια ανάπαυση.
• ⚠️ Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 38) χρησιμοποιεί τον όρο «βλαστητικά φαινόμενα», ενώ το κυρίως κείμενο (σελ. 33) «βλαστικά φαινόμενα», σε πανομοιότυπη κατά τα άλλα φράση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα βλαστικά στάδια που γίνονται αντιληπτά είναι: α) η έκπτυξη (βλάστηση) των λανθανόντων οφθαλμών των κληματίδων, που ονομάζεται και έναρξη βλάστησης· β) η αύξηση των βλαστών· γ) η άνθηση, που χαρακτηρίζεται από την πτώση της στεφάνης· δ) η καρπόδεση· και ε) η ωρίμανση των σταφυλιών (ωρίμανση του φορτίου). Εκτός από τα φαινόμενα της φάσης της αύξησης, οι φάσεις του ετήσιου κύκλου γίνονται αντιληπτές και από τη φυλλόπτωση (τέλος του αποθησαυρισμού) καθώς και από την αδυναμία έκπτυξης των οφθαλμών στη διάρκεια της χειμέριας ανάπαυσης. Πριν από όλα αυτά, στην προβλαστική φάση, πρώτο ορατό φαινόμενο είναι η δακρύρροια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η ερώτηση ζητά τα στάδια (τι βλέπουμε), όχι τις φάσεις (πώς χωρίζεται ο κύκλος) — αλλά η πλήρης απάντηση τα συνδέει.
• Πρόσεξε τα δύο φαινόμενα που δεν ανήκουν στην αύξηση: η φυλλόπτωση και η αδυναμία έκπτυξης των οφθαλμών.

Το «μηδέν βλάστησης»

Ερώτηση: Τι είναι το ‘μηδέν βλάστησης’;

Απάντηση:

• Ο ορισμός. «Το φαινόμενο της εκβλάστησης των λανθανόντων οφθαλμών αρχίζει, όταν η θερμοκρασία του περιβάλλοντος σταθεροποιηθεί στους 10 °C (η θερμοκρασία αυτή ονομάζεται ‘μηδέν βλάστησης’).»
• Γιατί λέγεται «μηδέν». Κάτω από την τιμή αυτή δεν εκδηλώνεται βλαστική δραστηριότητα — είναι δηλαδή το κατώφλι από το οποίο αρχίζει να «μετράει» η θερμότητα για την άμπελο.
• Πού εντάσσεται. Ανήκει στους παράγοντες που επηρεάζουν την έκπτυξη των λανθανόντων οφθαλμών, μαζί με «τις ιδιότητες της ποικιλίας (πρωιμότητα - ζωηρότητα), τις καλλιεργητικές επεμβάσεις (χρόνος εκτέλεσης χειμερινών κλαδεμάτων) και την πορεία των μετεωρολογικών συνθηκών, κυρίως της θερμοκρασίας».
• Να μη συγχέεται με το κατώφλι της δακρύρροιας. Η δακρύρροια εκδηλώνεται «όταν η θερμοκρασία του εδάφους φτάσει τους 10,2 °C, στο βάθος των 25 εκατοστών» — άλλο μέγεθος (έδαφος, όχι αέρας) και άλλη τιμή.
• Τι ακολουθεί το «μηδέν βλάστησης». «Ως χρόνος έναρξης της βλάστησης μιας ποικιλίας ορίζεται η χρονική στιγμή στην οποία έχει εκπτυχθεί το 50% και πλέον των λανθανόντων οφθαλμών του πρέμνου.»
• Επιβεβαίωση από το επόμενο κεφάλαιο. Στο ΚΕΦ. 3 (σελ. 49) επαναλαμβάνεται: «οι οφθαλμοί των παραγωγικών μονάδων εκπτύσσονται μόλις η θερμοκρασία του αέρα σταθεροποιηθεί πάνω από τους 10 °C.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Μηδέν βλάστησης» ονομάζεται η θερμοκρασία των 10 °C: είναι η θερμοκρασία του περιβάλλοντος στην οποία, όταν σταθεροποιηθεί, αρχίζει το φαινόμενο της εκβλάστησης των λανθανόντων οφθαλμών της αμπέλου. Αποτελεί δηλαδή το θερμικό κατώφλι κάτω από το οποίο δεν εκδηλώνεται βλαστική δραστηριότητα. Δεν πρέπει να συγχέεται με τους 10,2 °C της θερμοκρασίας του εδάφους στο βάθος των 25 εκατοστών, που είναι το κατώφλι εκδήλωσης της δακρύρροιας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ο όρος αφορά τη θερμοκρασία του αέρα (περιβάλλοντος) — όχι του εδάφους.
• Η τιμή 10 °C πρέπει να σταθεροποιηθεί: μια στιγμιαία άνοδος δεν αρκεί.

Ο λήθαργος των λανθανόντων οφθαλμών

Ερώτηση: Τι είναι λήθαργος των λανθανόντων οφθαλμών;

Απάντηση:

• Πριν από τον λήθαργο — η κυριαρχία της κορυφής. «Μετά την ολοκλήρωση της ανάπτυξής τους (αρχές Μαΐου) οι λανθάνοντες οφθαλμοί της αμπέλου δε βλαστάνουν, γιατί παρεμποδίζονται από την αυξανόμενη κορυφή και τους μεσοκάρδιους βλαστούς.» Η επίδραση αυτή «είναι ορμονικής φύσεως και ονομάζεται κυριαρχία της κορυφής».
• Ο ορισμός του ληθάργου. «Αργότερα, όταν παύσει η επίδραση της αυξανόμενης κορυφής …, οι λανθάνοντες οφθαλμοί δε βλαστάνουν γιατί εισέρχονται σε λήθαργο.»
• Η διάρκειά του. «Ο λήθαργος των λανθανόντων οφθαλμών διαρκεί από τα τέλη Ιουλίου έως τα τέλη Νοεμβρίου.»
• Τι ακολουθεί. «Στη συνέχεια ο λήθαργος διακόπτεται, αλλά οι οφθαλμοί δεν μπορούν να βλαστήσουν, εξαιτίας των δυσμενών καιρικών συνθηκών, και το πρέμνο εισέρχεται στη χειμέρια ανάπαυση» (Εικ. 2.10).
• Η κρίσιμη διάκριση. Στον λήθαργο η αιτία είναι εσωτερική — ο ίδιος ο οφθαλμός αδυνατεί να βλαστήσει, ακόμη και αν οι συνθήκες το επέτρεπαν. Στη χειμέρια ανάπαυση η αιτία είναι εξωτερική — ο λήθαργος έχει ήδη σπάσει, αλλά οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες εμποδίζουν τη βλάστηση.
• Η χειμέρια ανάπαυση. «Αρχίζει με την ολοκλήρωση της φυλλόπτωσης και διαρκεί μέχρι την έναρξη της κινητοποίησης των αποθησαυριστικών ουσιών και της κυκλοφορίας των χυμών στην προβλαστική φάση. Στη διάρκεια της φάσης αυτής τα πρέμνα αδυνατούν να εκδηλώσουν οποιαδήποτε βλαστική δραστηριότητα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Λήθαργος των λανθανόντων οφθαλμών είναι η κατάσταση στην οποία εισέρχονται οι οφθαλμοί μετά την παύση της επίδρασης της αυξανόμενης κορυφής και στην οποία δεν μπορούν να βλαστήσουν για εσωτερικούς λόγους. Προηγείται η περίοδος (από τις αρχές Μαΐου) κατά την οποία δε βλαστάνουν επειδή παρεμποδίζονται από την αυξανόμενη κορυφή και τους μεσοκάρδιους βλαστούς — η κυριαρχία της κορυφής, που είναι ορμονικής φύσεως. Ο λήθαργος διαρκεί από τα τέλη Ιουλίου έως τα τέλη Νοεμβρίου· στη συνέχεια διακόπτεται, αλλά οι οφθαλμοί εξακολουθούν να μη βλαστάνουν εξαιτίας των δυσμενών καιρικών συνθηκών, και το πρέμνο εισέρχεται στη χειμέρια ανάπαυση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ο λήθαργος είναι εσωτερική αδυναμία, η χειμέρια ανάπαυση εξωτερικός περιορισμός — μην τα ταυτίσεις.
• Κρατήστε τις τρεις χρονικές ορόσημες: αρχές Μαΐου (κυριαρχία κορυφής), τέλη Ιουλίου - τέλη Νοεμβρίου (λήθαργος), μετά (χειμέρια ανάπαυση).

Η φυσιολογική γονιμοποίηση στην άμπελο

Ερώτηση: Πώς γίνεται η φυσιολογική γονιμοποίηση στην άμπελο;

Απάντηση:

• 1. Επικονίαση. «Μετά την πτώση της στεφάνης διαρρηγνύονται οι ανθήρες, ελευθερώνονται οι γυρεόκοκκοι, οι οποίοι επικάθονται στο στίγμα του υπέρου. Οι περισσότερες ποικιλίες της αμπέλου έχουν τέλεια (ερμαφρόδιτα) άνθη και έτσι γίνεται αυτεπικονίαση. Οι γυρεόκοκκοι της αμπέλου διατηρούν τη βλαστικότητά τους για αρκετές ημέρες.»
• 2. Σχηματισμός του γυρεοσωλήνα. «Μετά την επικονίαση, ο γυρεόκοκκος, που έχει προσκολληθεί στο στίγμα του υπέρου, απορροφά νερό και αυξητικές ουσίες από το στιγματικό υγρό, διογκώνεται και σχηματίζει τον γυρεοσωλήνα (‘προβολή της γύρης’).»
• 3. Πορεία προς την ωοθήκη. «Ο γυρεοσωλήνας είναι ένας νηματοειδής, λεπτός, πρωτοπλαστικός σωλήνας, ο οποίος, με τη βοήθεια ειδικών ενζύμων, διαπερνά τον ιστό του στίγματος και δια μέσου του στύλου του υπέρου φθάνει στην ωοθήκη.»
• 4. Ο ρόλος της θερμοκρασίας. «Η βλάστηση του γυρεοκόκκου και η ταχύτητα διείσδυσης του γυρεοσωλήνα επηρεάζονται έντονα από τη θερμοκρασία. Όταν η θερμοκρασία είναι μεταξύ 25 και 30 °C, οι γυρεόκοκκοι βλαστάνουν σε μεγαλύτερο ποσοστό και ο χρόνος για την κάθοδο του γυρεοσωλήνα στη σπερματική βλάστη είναι λίγες μέρες.»
• 5. Η διπλή γονιμοποίηση. «Στην άμπελο, όπως και στα υπόλοιπα αγγειόσπερμα, μετά την κάθοδο του γυρεοσωλήνα και σε φυσιολογικές συνθήκες, γίνεται διπλή γονιμοποίηση. Ο ένας σπερματικός πυρήνας του γυρεοσωλήνα ενώνεται με το ωοκύτταρο και σχηματίζει το ζυγωτό (διπλοειδές), ενώ ο άλλος σπερματικός πυρήνας ενώνεται με τον δευτερογενή πυρήνα του εμβρυόσακκου και δίνει το ενδοσπέρμιο (τριπλοειδές).»
• 6. Καρπόδεση. «Μετά τη διπλή γονιμοποίηση το ζυγωτό κύτταρο εξελίσσεται σε έμβρυο, η σπερματική βλάστη αναπτύσσεται σε γίγαρτο και η ωοθήκη στον καρπό της αμπέλου, τη ράγα.»
• 7. Γιατί «γνήσια ράγα». «Επειδή στη δημιουργία της ράγας συμμετέχουν μόνο οι ιστοί της ωοθήκης, ο καρπός της αμπέλου είναι γνήσια ράγα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μετά την πτώση της στεφάνης διαρρηγνύονται οι ανθήρες, ελευθερώνονται οι γυρεόκοκκοι και επικάθονται στο στίγμα του υπέρου — επειδή τα άνθη είναι κατά κανόνα τέλεια (ερμαφρόδιτα), γίνεται αυτεπικονίαση. Ο γυρεόκοκκος απορροφά νερό και αυξητικές ουσίες από το στιγματικό υγρό, διογκώνεται και σχηματίζει τον γυρεοσωλήνα (‘προβολή της γύρης’), έναν νηματοειδή, λεπτό, πρωτοπλαστικό σωλήνα που, με τη βοήθεια ειδικών ενζύμων, διαπερνά τον ιστό του στίγματος και δια μέσου του στύλου φθάνει στην ωοθήκη — ταχύτερα όταν η θερμοκρασία είναι 25-30 °C. Εκεί γίνεται διπλή γονιμοποίηση: ο ένας σπερματικός πυρήνας ενώνεται με το ωοκύτταρο και δίνει το διπλοειδές ζυγωτό, ο άλλος με τον δευτερογενή πυρήνα του εμβρυόσακκου και δίνει το τριπλοειδές ενδοσπέρμιο. Στη συνέχεια το ζυγωτό γίνεται έμβρυο, η σπερματική βλάστη γίγαρτο και η ωοθήκη ράγα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η διπλή γονιμοποίηση δεν είναι ιδιαιτερότητα της αμπέλου: ισχύει «όπως και στα υπόλοιπα αγγειόσπερμα».
• Θυμήσου ποιο δίνει τι: ωοκύτταρο → ζυγωτό (2n), δευτερογενής πυρήνας → ενδοσπέρμιο (3n).

Γιατί η Κορινθιακή σταφίδα δεν έχει γίγαρτα

Ερώτηση: Γιατί οι ράγες της Κορινθιακής σταφίδας δεν έχουν γίγαρτα;

Απάντηση:

• Το γενικό πλαίσιο. «Στην άμπελο, εκτός της κανονικής διπλής γονιμοποίησης, παρουσιάζονται περιπτώσεις, και μάλιστα σε πολύ σημαντικές ποικιλίες, μη φυσιολογικής γονιμοποίησης και σχηματισμού ραγών χωρίς γίγαρτα (παρθενοκαρπικές ράγες, Κορινθιακή Σταφίδα) ή με πολύ μικρά γίγαρτα (στενοσπερμοκαρπικές ράγες, Σουλτανίνα).»
• Η αιτία στην Κορινθιακή: παρθενοκαρπία. «Στην περίπτωση της παρθενοκαρπίας η σπερματική βλάστη και ο εμβρυόσακκος δεν αναπτύσσονται κανονικά, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατή η γονιμοποίηση.»
• Η συνέπεια για τη ράγα. «Έτσι, οι παρθενοκαρπικές ράγες που σχηματίζονται είναι πολύ μικρές και μόνο με ειδικές επεμβάσεις μπορούν να μεγαλώσουν (εφαρμογή χαραγής).»
• Γιατί μένουν μικρές. «Στις δύο αυτές αγίγαρτες (άσπερμες) ποικιλίες η απουσία των γιγάρτων (τα οποία είναι έδρα παραγωγής αυξητικών ουσιών) περιορίζει το μέγεθος των ραγών. Γι' αυτό και υπάρχουν μεγάλα περιθώρια αύξησης του μεγέθους των ραγών με την εφαρμογή αυξητικών ουσιών (GA3) ή χαραγής.»
• Η διαφορά από τη Σουλτανίνα. Στην παρθενοκαρπία η γονιμοποίηση δεν γίνεται καθόλου· στη στενοσπερμοκαρπία η «γονιμοποίηση γίνεται κανονικά, αλλά μετά από μερικές ημέρες το έμβρυο καταστρέφεται».
• Επιβεβαίωση από τη φυσιολογία της ράγας. Επειδή η φάση II της αύξησης του όγκου οφείλεται στο ότι «αναπτύσσονται τα γίγαρτα», στις αγίγαρτες ποικιλίες «λείπει η φάση II» — άλλη μία απόδειξη ότι στην Κορινθιακή δεν υπάρχει καθόλου ανάπτυξη γιγάρτων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γιατί στην Κορινθιακή Σταφίδα εμφανίζεται παρθενοκαρπία: «η σπερματική βλάστη και ο εμβρυόσακκος δεν αναπτύσσονται κανονικά, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατή η γονιμοποίηση». Χωρίς γονιμοποίηση δεν σχηματίζεται σπέρμα, άρα και κανένα γίγαρτο. Οι παρθενοκαρπικές ράγες που προκύπτουν είναι πολύ μικρές, ακριβώς επειδή τα γίγαρτα «είναι έδρα παραγωγής αυξητικών ουσιών», και μόνο με ειδικές επεμβάσεις (εφαρμογή χαραγής, ή αυξητικές ουσίες GA3) μπορούν να μεγαλώσουν.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Παρθενοκαρπία = καρπός χωρίς γονιμοποίηση· μην τη συγχέεις με τη στενοσπερμοκαρπία, όπου η γονιμοποίηση γίνεται.
• Η χαραγή και το GA3 δεν «φτιάχνουν» γίγαρτα — απλώς αναπληρώνουν τις αυξητικές ουσίες που θα έδιναν τα γίγαρτα.

Η στενοσπερμοκαρπία

Ερώτηση: Τι είναι η στενοσπερμοκαρπία;

Απάντηση:

• Πού εμφανίζεται. Στην περίπτωση σχηματισμού ραγών με πολύ μικρά γίγαρτα — «στενοσπερμοκαρπικές ράγες, Σουλτανίνα».
• Ο μηχανισμός. «Στην περίπτωση της στενοσπερμοκαρπίας (Σουλτανίνα) η γονιμοποίηση γίνεται κανονικά, αλλά μετά από μερικές ημέρες το έμβρυο καταστρέφεται και δε σχηματίζεται γίγαρτο ή σχηματίζεται πολύ μικρό γίγαρτο.»
• Το μέγεθος της ράγας. «Το μέγεθος της ράγας είναι ικανοποιητικό, λόγω της αύξησης του ενδοσπερμίου και του σπερματικού πυρήνα.»
• Η διαφορά από την παρθενοκαρπία. Στην παρθενοκαρπία (Κορινθιακή Σταφίδα) «η σπερματική βλάστη και ο εμβρυόσακκος δεν αναπτύσσονται κανονικά, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατή η γονιμοποίηση». Δηλαδή: παρθενοκαρπία = καμία γονιμοποίηση· στενοσπερμοκαρπία = κανονική γονιμοποίηση, αλλά καταστροφή του εμβρύου.
• Η κοινή τους συνέπεια. Και οι δύο δίνουν αγίγαρτες (άσπερμες) ποικιλίες, οι οποίες είναι ακριβώς οι δύο ποικιλίες σταφιδοποιίας της Ελλάδας.
• Η αντιμετώπιση. «Υπάρχουν μεγάλα περιθώρια αύξησης του μεγέθους των ραγών με την εφαρμογή αυξητικών ουσιών (GA3) ή χαραγής.»
• ⚠️ Εσωτερική αντίφαση του βιβλίου. Ενώ για τη στενοσπερμοκαρπία δηλώνεται ότι το μέγεθος της ράγας είναι ικανοποιητικό, η αμέσως επόμενη παράγραφος γράφει ότι «στις δύο αυτές αγίγαρτες (άσπερμες) ποικιλίες η απουσία των γιγάρτων … περιορίζει το μέγεθος των ραγών» — δηλαδή περιλαμβάνει και τη Σουλτανίνα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στενοσπερμοκαρπία είναι η περίπτωση μη φυσιολογικής καρποφορίας που εμφανίζεται στη Σουλτανίνα, κατά την οποία «η γονιμοποίηση γίνεται κανονικά, αλλά μετά από μερικές ημέρες το έμβρυο καταστρέφεται και δε σχηματίζεται γίγαρτο ή σχηματίζεται πολύ μικρό γίγαρτο». Το μέγεθος της ράγας παραμένει ικανοποιητικό, «λόγω της αύξησης του ενδοσπερμίου και του σπερματικού πυρήνα». Διαφέρει από την παρθενοκαρπία (Κορινθιακή Σταφίδα), όπου η γονιμοποίηση δεν είναι καθόλου δυνατή επειδή η σπερματική βλάστη και ο εμβρυόσακκος δεν αναπτύσσονται κανονικά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η λέξη το λέει: στενο-σπερμο-καρπία = καρπός με στενό (μικροσκοπικό) σπέρμα — υπάρχει γονιμοποίηση, δεν υπάρχει γίγαρτο.
• Το βιβλίο αντιφάσκει αμέσως μετά για το μέγεθος της ράγας — αξίζει να το σημειώσεις στην απάντηση.

Τα στάδια ανάπτυξης και ωρίμανσης της ράγας

Ερώτηση: Ποια είναι τα στάδια ανάπτυξης και ωρίμανσης της ράγας και ποια είναι τα χαρακτηριστικά κάθε σταδίου;

Απάντηση:

• Το πλαίσιο — οι τρεις φάσεις του όγκου. «Μετά την καρπόδεση ακολουθεί αύξηση των ραγών σε μέγεθος, βάρος και όγκο. Η αύξηση του όγκου διέρχεται από 3 φάσεις (Εικ. 2.9): στη φάση I ο ρυθμός αύξησης είναι μεγάλος· ακολουθεί η φάση II, στην οποία παρατηρείται σημαντική μείωση του ρυθμού, γιατί αναπτύσσονται τα γίγαρτα· και η φάση III, στην οποία παρατηρείται σημαντική αύξηση του όγκου της ράγας. Όλες οι φάσεις απαντούν στις εγγίγαρτες ποικιλίες, ενώ στις αγίγαρτες λείπει η φάση II.»
• α. Στάδιο πράσινης ράγας. «Διαρκεί το χρονικό διάστημα από την καρπόδεση μέχρι την έναρξη της ωρίμανσης της ράγας (γυάλισμα) και περιλαμβάνει τις φάσεις I και II της αύξησης του όγκου. Στο στάδιο αυτό οι ράγες έχουν μεγάλη περιεκτικότητα σε οξέα και μικρή σε σάκχαρα, χαρακτηρίζεται δε από την ταχύτατη αύξηση του μεγέθους τους. Οι ράγες στο στάδιο αυτό είναι πράσινες με σκληρή σάρκα.»
• β. Στάδιο ωρίμανσης. «Αρχίζει με το γυάλισμα (έναρξη ωρίμανσης) των ραγών και διαρκεί μέχρι την πλήρη ωρίμανση. Γυάλισμα είναι το χρονικό διάστημα κατά το οποίο οι ράγες γίνονται πιο μαλακές και αρχίζουν να αποκτούν το χρώμα, εάν πρόκειται για έγχρωμες ποικιλίες, ή μια χαρακτηριστική ‘διαφάνεια’ εάν πρόκειται για λευκές ποικιλίες.»
• Τι συμβαίνει χημικά στην ωρίμανση. «Στο στάδιο της ωρίμανσης συνεχίζεται η αύξηση του όγκου της ράγας, η περιεκτικότητα σε σάκχαρα αυξάνει σημαντικά, ενώ παρατηρείται ταυτόχρονα μεγάλη μείωση της συγκέντρωσης των οξέων. Στο τέλος αυτού του σταδίου οι ράγες αποκτούν το άριστο της ποιότητάς τους.»
• γ. Στάδιο υπερωρίμανσης. «Από το χρονικό σημείο στο οποίο οι ράγες αποκτούν το άριστο των οργανοληπτικών χαρακτηριστικών τους και συνεχίζουν να παραμένουν στο πρέμνο, αρχίζει το στάδιο της υπερωρίμανσης.»
• Τι συμβαίνει στην υπερωρίμανση. «Στο στάδιο αυτό οι ράγες χάνουν νερό και συρρικνώνονται, παρουσιάζοντας, έτσι, φαινομενική αύξηση της συγκέντρωσης των σακχάρων. Η συγκέντρωση των οξέων εξακολουθεί να μειώνεται. Στο τέλος, εάν τα σταφύλια παραμείνουν στο πρέμνο, οι ράγες σταφιδοποιούνται.»
• Η κρίσιμη λεπτομέρεια. Η αύξηση των σακχάρων στην υπερωρίμανση είναι φαινομενική: δεν εισρέουν νέα σάκχαρα, απλώς χάνεται νερό και η συγκέντρωση ανεβαίνει. Αντίθετα, στο στάδιο της ωρίμανσης η αύξηση είναι πραγματική.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ράγα διέρχεται από τρία στάδια. α) Στάδιο πράσινης ράγας: διαρκεί από την καρπόδεση μέχρι το γυάλισμα και περιλαμβάνει τις φάσεις I και II της αύξησης του όγκου· οι ράγες έχουν μεγάλη περιεκτικότητα σε οξέα και μικρή σε σάκχαρα, εμφανίζουν ταχύτατη αύξηση του μεγέθους τους και είναι πράσινες με σκληρή σάρκα. β) Στάδιο ωρίμανσης: αρχίζει με το γυάλισμα — το διάστημα κατά το οποίο οι ράγες μαλακώνουν και αποκτούν το χρώμα τους (ή ‘διαφάνεια’ στις λευκές ποικιλίες) — και διαρκεί μέχρι την πλήρη ωρίμανση· συνεχίζεται η αύξηση του όγκου, τα σάκχαρα αυξάνουν σημαντικά και τα οξέα μειώνονται πολύ, ώστε στο τέλος οι ράγες να αποκτούν το άριστο της ποιότητάς τους. γ) Στάδιο υπερωρίμανσης: αρχίζει όταν οι ράγες, έχοντας αποκτήσει το άριστο των οργανοληπτικών χαρακτηριστικών τους, παραμένουν στο πρέμνο· τότε χάνουν νερό και συρρικνώνονται, με αποτέλεσμα φαινομενική αύξηση των σακχάρων, ενώ τα οξέα εξακολουθούν να μειώνονται, και τελικά οι ράγες σταφιδοποιούνται.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Μη μπερδέψεις τα στάδια (πράσινη ράγα, ωρίμανση, υπερωρίμανση) με τις φάσεις του όγκου (I, II, III) — το πρώτο στάδιο περιέχει δύο φάσεις.
• Η αύξηση των σακχάρων στην υπερωρίμανση είναι φαινομενική (χάσιμο νερού), ενώ στην ωρίμανση είναι πραγματική.