Λύσεις — Κεφάλαιο 8: Φυτοπροστασία (σελ. 161) – ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ – ΛΥΣΕΙΣ – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ασκήσεων Σχολικού Βιβλίου Λύσεις — Κεφάλαιο 8: Φυτοπροστασία (σελ. 161) – ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 8: Φυτοπροστασία

Αναλυτικές απαντήσεις στις 14 ερωτήσεις της σελ. 161 του βιβλίου «Αμπελουργία» Γ΄ ΕΠΑΛ.

Οι εχθροί της αμπέλου

Ερώτηση: Ποιοι είναι οι εχθροί της αμπέλου;

Απάντηση:

Η γενική διατύπωση. «Κατά τη διάρκεια της παραγωγικής ζωής της η άμπελος αντιμετωπίζει σημαντικά προβλήματα από προσβολές ζωικών εχθρών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται τα έντομα, τα ακάρεα και οι νηματώδεις.»
Πότε δραστηριοποιούνται. «Ορισμένοι από τους εχθρούς αυτούς δραστηριοποιούνται με τη διόγκωση των οφθαλμών και την έναρξη της βλάστησης και αρκετοί από αυτούς έχουν περιορισμένη διάδοση.»
α) Τα έντομα (§ 8.1.1): ευδεμίδα (Lobesia botrana), θρίπες, φυλλοξήρα (Dactylosphaera vitifoliae), ψευδόκοκκος (Pseudococcus citri), ωτιόρρυγχος (Otiorrhynchus sulcatus), τζιτζικάκια, τσιγαρολόγος (Byctiscus betulae).
β) Τα ακάρεα (§ 8.1.2): κοινός τετράνυχος (Tetranychus urticae), ερίνωση (Colomerus vitis), ακαρίαση της αμπέλου (Calepitrimerus vitis).
γ) Οι νηματώδεις (§ 8.1.3): εξωπαρασιτικοί (Xiphinema κ.ά.) και ενδοπαρασιτικοί (Pratylenchus, Meloidogyne).
⚠️ Πρόσεξε τη διάκριση του βιβλίου. Οι εχθροί είναι ζωικοί οργανισμοί· οι μύκητες, τα βακτήρια και οι ιοί κατατάσσονται στις ασθένειες (§ 8.2), και τα ζιζάνια σε ξεχωριστή ενότητα (§ 8.3).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι εχθροί της αμπέλου είναι ζωικοί οργανισμοί και περιλαμβάνουν τα έντομα, τα ακάρεα και τους νηματώδεις. Όπως γράφει το βιβλίο, «κατά τη διάρκεια της παραγωγικής ζωής της η άμπελος αντιμετωπίζει σημαντικά προβλήματα από προσβολές ζωικών εχθρών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται τα έντομα, τα ακάρεα και οι νηματώδεις». «Ορισμένοι από τους εχθρούς αυτούς δραστηριοποιούνται με τη διόγκωση των οφθαλμών και την έναρξη της βλάστησης και αρκετοί από αυτούς έχουν περιορισμένη διάδοση.»

Κριτήρια αξιολόγησης:

Μην συμπεριλάβεις τους μύκητες, τα βακτήρια και τους ιούς — αυτοί ανήκουν στις ασθένειες, όχι στους εχθρούς.
Τα ζιζάνια επίσης δεν είναι «εχθροί» με τη διάκριση του βιβλίου: έχουν δική τους ενότητα (§ 8.3).

Τα σπουδαιότερα έντομα της αμπέλου

Ερώτηση: Να αναφέρετε τα σπουδαιότερα έντομα που προκαλούν ζημιές στην άμπελο.

Απάντηση:

Η απαρίθμηση της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ (σελ. 159): «Τα σπουδαιότερα έντομα που προσβάλλουν το αμπέλι είναι: η ευδεμίδα, ο θρίπας, η φυλλοξήρα, ο ψευδόκοκκος, το τζιτζικάκι, ο ωτιόρρυγχος και ο τσιγαρολόγος.» — επτά.
1. Ευδεμίδα — Lobesia botrana, κν. σκουλήκι των σταφυλιών. Λεπιδόπτερο, πολυφάγο· «αποτελεί σήμερα ίσως το σοβαρότερο εχθρό της αμπέλου»· 3-4 γενιές τον χρόνο.
2. Θρίπες — θυσανόπτερα, «πολύ μικρά έντομα με στενόμακρο σώμα», με 6-7 στάδια στον βιολογικό κύκλο· χαρακτηριστικό το αργυρό χρώμα στα φύλλα.
3. Φυλλοξήρα — Dactylosphaera vitifoliae. Ομόπτερο που «έχει προκαλέσει κατά καιρούς ολοκληρωτικές καταστροφές αμπελώνων»· πολυμορφικό, με ριζόβια και φυλλόβια μορφή.
4. Ψευδόκοκκος — Pseudococcus citri. Ομόπτερο, 3-4 γενιές· διαχειμάζει κάτω από τον ξηρό φλοιό ή στις ρίζες, σε βάθος 60 εκατοστών ή περισσότερο· δίνει μελιτώδη ουσία και καπνιά.
5. Ωτιόρρυγχος — Otiorrhynchus sulcatus, κν. σκαθάρι. Κολεόπτερο, μία γενιά, νυκτόβιο· εγκοπές στην περιφέρεια του ελάσματος· κυρίως σε Σουλτανίνα και Κορινθιακή σταφίδα.
6. Τζιτζικάκια — ημίπτερα μυζητικά· το πράσινο τζιτζικάκι προκαλεί καρούλιασμα, κοκκίνισμα ή κιτρίνισμα της περιφέρειας και νέκρωση των νεύρων.
7. Τσιγαρολόγος — Byctiscus betulae. Κολεόπτερο, μία γενιά· το θηλυκό συστρέφει τα φύλλα σε κύλινδρο σχήματος «τσιγάρου» και εναποθέτει 3-8 αυγά.
⚠️ Παρατήρηση αρίθμησης του βιβλίου. Η απαρίθμηση της § 8.1.1 πηγαίνει α, β, γ, δ, ε, ζ, η — παραλείπεται το «στ».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα σπουδαιότερα έντομα είναι επτά: η ευδεμίδα (Lobesia botrana, κν. σκουλήκι των σταφυλιών) — λεπιδόπτερο, πολυφάγο, «ίσως ο σοβαρότερος εχθρός της αμπέλου», με 3-4 γενιές· ο θρίπας — θυσανόπτερο με 6-7 στάδια, που δίνει αργυρό χρώμα στα φύλλα και εσχαρώσεις στις ράγες· η φυλλοξήρα (Dactylosphaera vitifoliae) — ομόπτερο που έχει προκαλέσει ολοκληρωτικές καταστροφές αμπελώνων, με ριζόβια και φυλλόβια μορφή· ο ψευδόκοκκος (Pseudococcus citri) — ομόπτερο που διαχειμάζει κάτω από τον ξηρό φλοιό ή στις ρίζες και δίνει μελιτώδη ουσία και καπνιά· ο ωτιόρρυγχος (Otiorrhynchus sulcatus, κν. σκαθάρι) — νυκτόβιο κολεόπτερο που αφήνει εγκοπές στην περιφέρεια του ελάσματος· τα τζιτζικάκια — ημίπτερα μυζητικά που προκαλούν καρούλιασμα και μεταχρωματισμό· και ο τσιγαρολόγος (Byctiscus betulae) — κολεόπτερο που συστρέφει τα φύλλα σε κύλινδρο σχήματος «τσιγάρου».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ερώτηση ζητά απαρίθμηση: πρόσθεσε για καθένα τι είναι (τάξη εντόμου) και τι ζημιά κάνει, ώστε η απάντηση να μη μείνει κατάλογος ονομάτων.
Η φυλλοξήρα είναι το μόνο έντομο του κεφαλαίου που αντιμετωπίζεται μόνο με αναμπέλωση και ανθεκτικά υποκείμενα — αξίζει ξεχωριστή μνεία.

Τα σπουδαιότερα ακάρεα και νηματώδεις

Ερώτηση: Να αναφέρετε τα σπουδαιότερα ακάρεα και νηματώδεις που προκαλούν ζημιές στην άμπελο.

Απάντηση:

Α) ΤΑ ΑΚΑΡΕΑ (§ 8.1.2) — τρία:
1. Κοινός τετράνυχος — Tetranychus urticae, κν. πράσινος τετράνυχος. «Μπορεί να σχηματίσει 10 και πλέον γενιές. Διαχειμάζει το θηλυκό γονιμοποιημένο, το οποίο δραστηριοποιείται την άνοιξη. Απομυζά τους κυτταρικούς χυμούς», με καστανό χρώμα και κιτρινίσματα στα φύλλα, ξήρανση και πρώιμη φυλλόπτωση· δημιουργεί ιστό που καλύπτει «όλη την κάτω επιφάνεια του φύλλου ή και ολόκληρη την κορυφή του βλαστού».
2. Ερίνωση — Colomerus vitis συν. Eriophyes vitis, κν. άκαρι ματιών. «Πολύ διαδεδομένο σε όλες τις αμπελουργικές περιοχές της Ελλάδας»· διακρίνεται σε τρεις φυλές: α) φυλή ερίνωσης (κηλίδες με διόγκωση στην επάνω και κοιλότητα με πυκνό τρίχωμα καφέ στην κάτω επιφάνεια)· β) φυλή των ματιών (προσβάλλει τους οφθαλμούς, βραχυγονάτωση με ασθενική εμφάνιση) — ⚠️ «η φυλή αυτή προκαλεί τη σοβαρότερη ζημιά», με ιδιαίτερα ευαίσθητη την Ραζακί και λιγότερο ευαίσθητες τις οινοποιίας και τη Σουλτανίνα· γ) φυλή του καρουλιάσματος.
3. Ακαρίαση της αμπέλου — Calepitrimerus vitis, κν. φυλλοκόπτης. Προσβάλλει κυρίως τη νέα βλάστηση: παραμόρφωση του σχήματος και ανώμαλη ανάπτυξη του ελάσματος· σε έντονη προσβολή ξήρανση νεαρών βλαστών και πτώση ανθέων όταν προσβληθούν οι ταξιανθίες.
⚠️ Η αιτία της έξαρσης. «Η έντονη παρουσία των ακάρεων, κυρίως στα μέσα του καλοκαιριού, συνδέεται άμεσα με την κατάχρηση εντομοκτόνων … Οι συχνές επεμβάσεις καταστρέφουν τους φυσικούς εχθρούς των ακάρεων.»
Β) ΟΙ ΝΗΜΑΤΩΔΕΙΣ (§ 8.1.3) — δύο κατηγορίες:
1. Εξωπαρασιτικοί — «δεν εισχωρούν στις ρίζες», π.χ. Xiphinema index, X. pachtaicum, X. avenarium, X. italiae, X. diversicaudatum. ⚠️ «Οι νηματώδεις αυτοί είναι υπεύθυνοι για τη μετάδοση των σπουδαιότερων ιώσεων της αμπέλου.»
2. Ενδοπαρασιτικοί — «εισχωρούν μερικά ή ολικά στις ρίζες»: τα γένη Pratylenchus και Meloidogyne. «Το γένος Meloidogyne προκαλεί τις σοβαρότερες ζημιές.»
⚠️ Τεκμηριωμένη ασυνέπεια του βιβλίου. Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 159) γράφει: «Τα σπουδαιότερα ακάρεα είναι: ο κοινός τετράνυχος, ο κόκκινος και ο κίτρινος τετράνυχος, η ερίνωση της αμπέλου, η ακαρίαση της αμπέλου.» Ο κόκκινος και ο κίτρινος τετράνυχος δεν αναφέρονται πουθενά στο κείμενο του κεφαλαίου — η § 8.1.2 περιγράφει μόνο τρία ακάρεα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ακάρεα — τρία: α) ο κοινός ή πράσινος τετράνυχος (Tetranychus urticae), με 10 και πλέον γενιές, που απομυζά τους κυτταρικούς χυμούς δίνοντας καστανό χρώμα και κιτρινίσματα, ξήρανση και πρώιμη φυλλόπτωση, και δημιουργεί ιστό· β) η ερίνωση (Colomerus vitis συν. Eriophyes vitis, κν. άκαρι ματιών), με τρεις φυλές — ερίνωσης, των ματιών (που προκαλεί τη σοβαρότερη ζημιά, με βραχυγονάτωση, ιδιαίτερα ευαίσθητη η Ραζακί) και του καρουλιάσματος· γ) η ακαρίαση της αμπέλου (Calepitrimerus vitis, κν. φυλλοκόπτης), με παραμόρφωση και ανώμαλη ανάπτυξη του ελάσματος. Νηματώδεις — δύο κατηγορίες: οι εξωπαρασιτικοί, που δεν εισχωρούν στις ρίζες (Xiphinema index, X. pachtaicum, X. avenarium, X. italiae, X. diversicaudatum) και είναι «υπεύθυνοι για τη μετάδοση των σπουδαιότερων ιώσεων της αμπέλου», και οι ενδοπαρασιτικοί, που «εισχωρούν μερικά ή ολικά στις ρίζες» (Pratylenchus, Meloidogyne) — με το Meloidogyne να προκαλεί τις σοβαρότερες ζημιές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

⚠️ Αν χρησιμοποιήσεις την ΠΕΡΙΛΗΨΗ ως πηγή, θα βρεις και «κόκκινο και κίτρινο τετράνυχο» — που δεν περιγράφονται πουθενά στο κείμενο. Πρόκειται για ασυνέπεια του βιβλίου.
Το σημαντικότερο για τους νηματώδεις δεν είναι η άμεση ζημιά αλλά ο ρόλος τους ως φορέων ιώσεων — από αυτό εξαρτάται και η αντιμετώπιση των ιώσεων.

Τα συμπτώματα του θρίπα

Ερώτηση: Ποια συμπτώματα δημιουργεί στην άμπελο ο θρίπας;

Απάντηση:

Τι είναι. «Είναι θυσανόπτερα, πολύ μικρά έντομα με στενόμακρο σώμα, και ο βιολογικός τους κύκλος περιλαμβάνει 6-7 στάδια.» «Προσβάλλουν τόσο το φύλλωμα όσο και τις ράγες.»
Α) Στα φύλλα. «Χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι η εμφάνιση αργυρού χρώματος στα φύλλα.»
Β) Στις ράγες. «Στις ράγες δημιουργούνται καστανοί μεταχρωματισμοί χωρίς συγκεκριμένο σχήμα (εσχαρώσεις), υποβαθμίζοντας έτσι την εμπορική αξία των σταφυλιών (Εικ. 8.2).»
Γ) Η έμμεση ζημιά. ⚠️ «Τα σημεία προσβολής στις ράγες είναι πύλες εισόδου παθογόνων, όπως του βοτρύτη.» Άρα ο θρίπας δεν βλάπτει μόνο άμεσα (εμπορική υποβάθμιση) αλλά και έμμεσα, ανοίγοντας τον δρόμο σε δευτερογενείς μυκητολογικές προσβολές.
Δ) Ο επικίνδυνος εισβολέας. «Τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα επικίνδυνος στη χώρα μας είναι ο θρίπας της Καλιφόρνια.»
Ε) Η καταπολέμηση. «Η καταπολέμηση του θρίπα είναι δύσκολη, εξαιτίας της ανθεκτικότητας που εμφανίζει στα διάφορα εντομοκτόνα.» Δραστικές ουσίες: ασεφάτ, ενδοσουλφάν, μεθομύλ, μεθαμιντοφός, ακριναθρίν, φλουβαλινάτ.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο θρίπας προσβάλλει τόσο το φύλλωμα όσο και τις ράγες. Στα φύλλα το χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι η εμφάνιση αργυρού χρώματος. Στις ράγες «δημιουργούνται καστανοί μεταχρωματισμοί χωρίς συγκεκριμένο σχήμα (εσχαρώσεις), υποβαθμίζοντας έτσι την εμπορική αξία των σταφυλιών». ⚠️ Επιπλέον, «τα σημεία προσβολής στις ράγες είναι πύλες εισόδου παθογόνων όπως του βοτρύτη» — άρα ο θρίπας προκαλεί και έμμεση ζημιά. Η καταπολέμησή του είναι δύσκολη, «εξαιτίας της ανθεκτικότητας που εμφανίζει στα διάφορα εντομοκτόνα», ενώ ιδιαίτερα επικίνδυνος τα τελευταία χρόνια είναι ο θρίπας της Καλιφόρνια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Μην ξεχάσεις την έμμεση ζημιά: οι πληγές στις ράγες είναι πύλες εισόδου για τον βοτρύτη.
Το «αργυρό χρώμα» στα φύλλα είναι το διαγνωστικό σημείο που ζητείται συχνότερα.

Οι ασθένειες της αμπέλου

Ερώτηση: Ποιες είναι οι ασθένειες της αμπέλου;

Απάντηση:

Οι τρεις κατηγορίες. Το βιβλίο οργανώνει την § 8.2 σε 8.2.1 Μυκητολογικές, 8.2.2 Βακτηριολογικές και 8.2.3 Ιολογικές ασθένειες. Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ το επιβεβαιώνει: «Οι ασθένειες της αμπέλου περιλαμβάνουν τους μύκητες, τα βακτήρια και τους ιούς.»
Α) Μυκητολογικές — «προκαλούν ζημιές στην αμπελοκαλλιέργεια μεγαλύτερες από άλλες ασθένειες και εχθρούς της αμπέλου»: ωίδιο (Uncinula necator), περονόσπορος (Plasmopara viticola), βοτρύτης (Botrytis cinerea), φόμοψη (Phomopsis viticola), ίσκα (Phellinus igniarius - Stereum hirsutum) και εουτύπα (Eutypa lata).
Β) Βακτηριολογικές — «είναι λίγες και όχι ιδιαίτερα μεγάλης οικονομικής σημασίας»: βακτηριακή νέκρωση (Xanthomonas ampelina, κν. τσιλίκ μαράζι), καρκίνος (Agrobacterium tumefaciens), ίκτερος (κν. «χρυσίζουσα χλώρωση»), ασθένεια του Pierce και όξινη σήψη.
Γ) Ιολογικές — «εξαιρετικά καταστροφικές για την άμπελο», «μεταδίδονται με τον αγενή πολλαπλασιασμό» και «καταπολεμούνται δύσκολα»· περισσότεροι από 43 ιοί έχουν αναφερθεί διεθνώς. Οι πιο σημαντικές: ριπιδωτό φύλλο (μολυσματικός εκφυλισμός), καρούλιασμα του φύλλου, βοθρίωση του κορμού.
Δ) Και οι μη παρασιτικές (§ 8.5) — χωρίς παθογόνο αίτιο: τροφοπενίες, ζημιές από αλόγιστη χρήση φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων, ζημιές από μετεωρολογικά φαινόμενα (χαλάζι, παγετός κ.ά.) και φυτοτοξικότητα.
⚠️ Τεκμηριωμένη ασυνέπεια. Η εισαγωγική απαρίθμηση των μυκήτων (σελ. 149) λέει «Οι πιο σημαντικές είναι ο περονόσπορος, το ωίδιο, ο βοτρύτης, η ίσκα και η φόμοψη» — πέντε, παραλείποντας την εουτύπα, την οποία όμως το κεφάλαιο περιγράφει (§ ζ) και η ΠΕΡΙΛΗΨΗ απαριθμεί.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ασθένειες της αμπέλου διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες: α) μυκητολογικές, που «προκαλούν ζημιές … μεγαλύτερες από άλλες ασθένειες και εχθρούς» — ωίδιο, περονόσπορος, βοτρύτης, φόμοψη, ίσκα και εουτύπα· β) βακτηριολογικές, που «είναι λίγες και όχι ιδιαίτερα μεγάλης οικονομικής σημασίας» — βακτηριακή νέκρωση, καρκίνος, ίκτερος, ασθένεια του Pierce και όξινη σήψη· και γ) ιολογικές, «εξαιρετικά καταστροφικές», που μεταδίδονται με τον αγενή πολλαπλασιασμό και καταπολεμούνται δύσκολα — ριπιδωτό φύλλο (μολυσματικός εκφυλισμός), καρούλιασμα του φύλλου και βοθρίωση του κορμού. Ξεχωριστά, το βιβλίο αναφέρει και τις μη παρασιτικές ασθένειες (§ 8.5), δηλαδή τις τροφοπενίες, τις ζημιές από αλόγιστη χρήση φαρμάκων και λιπασμάτων και τις ζημιές από μετεωρολογικά φαινόμενα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η απάντηση πρέπει να δώσει τις τρεις κατηγορίες με το αίτιο καθεμιάς (μύκητες - βακτήρια - ιοί), όχι απλώς έναν κατάλογο ονομάτων.
Πρόσθεσε και τις μη παρασιτικές ασθένειες — το βιβλίο τους αφιερώνει ολόκληρη ενότητα (§ 8.5).

Οι κυριότεροι μύκητες της αμπελοκαλλιέργειας

Ερώτηση: Ποιοι είναι οι κυριότεροι μύκητες που προσβάλλουν την αμπελοκαλλιέργεια;

Απάντηση:

Η αφετηρία. «Οι μυκητολογικές ασθένειες προκαλούν ζημιές στην αμπελοκαλλιέργεια μεγαλύτερες από άλλες ασθένειες και εχθρούς της αμπέλου.»
1. Ωίδιο — Uncinula necator, κν. μπάστρα, χολέρα. «Αποτελεί ίσως το σοβαρότερο πρόβλημα της αμπελοκαλλιέργειας.» Προσβάλλει όλα τα πράσινα φυτικά όργανα: λευκό χνούδι κυρίως στις επάνω επιφάνειες των φύλλων, σχίσιμο των ραγών και εσχαρώσεις μετά το γυάλισμα, καστανός μεταχρωματισμός στους βλαστούς.
2. Περονόσπορος — Plasmopara viticola. Προσβάλλει όλα τα νέα, ακόμα πράσινα όργανα (νεαροί βλαστοί, φύλλα, σταφύλια)· τα ξυλοποιημένα δεν προσβάλλονται. Χαρακτηριστικές οι «κηλίδες ελαίου» και το λευκό χνούδι στην κάτω επιφάνεια με υψηλή υγρασία.
3. Βοτρύτης — Botrytis cinerea, κν. τεφρά σήψη ή σαπίλα. Προσβάλλει βλάστηση, ταξιανθίες και ιδιαίτερα τα σταφύλια, με μεγάλες ζημίες σε πυκνόραγες ποικιλίες και κατά τη μεταφορά και αποθήκευση επιτραπέζιων· σήψη ώριμων σταφυλιών με επίχρισμα τεφρού χρώματος.
4. Φόμοψη — Phomopsis viticola. «Εμφανίζεται σχεδόν σε όλες τις αμπελουργικές περιοχές της Ελλάδας»· προσβάλλει βλαστούς, κληματίδες, βραχίονες, με «ασημένιο» χρώμα και μελανά στίγματα (πυκνίδια) στις ξερές κληματίδες, οι οποίες σπάζουν εύκολα.
5. Ίσκα — Phellinus igniarius - Stereum hirsutum. «Πολύ διαδεδομένη ασθένεια στη χώρα μας»· προσβάλλει πρέμνα άνω των 10 ετών· τα πρέμνα «δεν ξηραίνονται αμέσως, αλλά βλαστάνουν 1-3 χρόνια», ενώ υπάρχει και μορφή αποπληξίας.
6. Εουτύπα (Εουτυπίωση) — Eutypa lata. Ασθένεια του ξύλου με νέκρωση βραχιόνων και έλκη από παλιές πληγές κλαδέματος· «αντιμετωπίζεται μόνο με προληπτικά μέτρα».
⚠️ Τεκμηριωμένη ασυνέπεια του βιβλίου. Το κείμενο της σελ. 149 απαριθμεί πέντε («ο περονόσπορος, το ωίδιο, ο βοτρύτης, η ίσκα και η φόμοψη»), παραλείποντας την εουτύπα· η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 159) όμως απαριθμεί σωστά και τις έξι: «το ωίδιο …, ο περονόσπορος, ο βοτρύτης, η φόμοψη, η ίσκα και η εουτύπα». Επιπλέον, στην απαρίθμηση των μυκήτων (α-ζ) παραλείπεται το γράμμα «στ».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κυριότεροι είναι έξι: το ωίδιο (Uncinula necator, κν. μπάστρα, χολέρα), που «αποτελεί ίσως το σοβαρότερο πρόβλημα της αμπελοκαλλιέργειας» και προσβάλλει όλα τα πράσινα φυτικά όργανα· ο περονόσπορος (Plasmopara viticola), που προσβάλλει όλα τα νέα πράσινα όργανα — όχι τα ξυλοποιημένα — με χαρακτηριστικές τις «κηλίδες ελαίου»· ο βοτρύτης (Botrytis cinerea, κν. τεφρά σήψη ή σαπίλα), με κύρια προσβολή τη σήψη ώριμων σταφυλιών· η φόμοψη (Phomopsis viticola), με το «ασημένιο» χρώμα και τα πυκνίδια στις ξερές κληματίδες· η ίσκα (Phellinus igniarius - Stereum hirsutum), που προσβάλλει πρέμνα άνω των 10 ετών· και η εουτύπα (Eutypa lata), ασθένεια του ξύλου με νέκρωση βραχιόνων. ⚠️ Η εισαγωγική απαρίθμηση του βιβλίου (σελ. 149) αναφέρει μόνο πέντε, παραλείποντας την εουτύπα, την οποία όμως το ίδιο κεφάλαιο περιγράφει και η ΠΕΡΙΛΗΨΗ απαριθμεί.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η πλήρης απάντηση έχει έξι μύκητες — αν αντιγράψεις μόνο την εισαγωγική απαρίθμηση της σελ. 149 θα χάσεις την εουτύπα.
Ξεχώρισε τους δύο μύκητες του ξύλου (ίσκα, εουτύπα) από τους τέσσερις των πράσινων οργάνων και του καρπού — διαφέρουν και στην αντιμετώπιση.

Τα συμπτώματα του ωιδίου

Ερώτηση: Ποια είναι τα συμπτώματα που προκαλεί το ωίδιο στην άμπελο;

Απάντηση:

Τι είναι. «Ωίδιο - Uncinula necator, κν. μπάστρα, χολέρα. Ο μύκητας αποτελεί ίσως το σοβαρότερο πρόβλημα της αμπελοκαλλιέργειας. Προσβάλλει όλα τα πράσινα φυτικά όργανα.»
Α) Στα φύλλα. «Εμφανίζονται αρχικά ασαφείς χλωρωτικές κηλίδες και στη συνέχεια οι επάνω, κυρίως, επιφάνειες του ελάσματος καλύπτονται από λευκό χνούδι. Τα προσβεβλημένα φύλλα παρουσιάζουν κυματισμούς στο έλασμα.»
Β) Στα σταφύλια. «Η προσβολή προκαλεί, επιπλέον, σχίσιμο των ραγών, με αποτέλεσμα να ακολουθούν δευτερογενείς προσβολές (π.χ. βοτρύτης). Η προσβολή στις ράγες μετά το «γυάλισμα» δημιουργεί εσχαρώσεις (Εικ. 8.6).»
Γ) Στους βλαστούς. «Δημιουργείται καστανός μεταχρωματισμός, που παραμένει έντονος και μετά την ξυλοποίηση.»
⚠️ Το διαγνωστικό κριτήριο έναντι του περονόσπορου. Στο ωίδιο το λευκό χνούδι είναι κυρίως στην ΕΠΑΝΩ επιφάνεια του ελάσματος· στον περονόσπορο στην ΚΑΤΩ επιφάνεια, και μόνο με υψηλή ατμοσφαιρική υγρασία.
Η καταπολέμηση γίνεται με μυκητοκτόνα σε τέσσερα στάδια: 1) όταν οι βλαστοί έχουν μήκος περίπου 10 εκατοστών· 2) κατά την άνθιση· 3) μετά 10 ημέρες· 4) ανάλογα με την ένταση της ασθένειας, κάθε 10-15 ημέρες. Δραστικές: αλοξυστρομπίν, θείο βρέξιμο, θείο σκόνη, ντινοκάπ, πυραζοφώς, συπροκοναζόλ, φεναριμόλ, ντινικοναζόλ, πενκοναζόλ, πυριφενόξ, φλουζιλαζόλ κ.ά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ωίδιο προσβάλλει όλα τα πράσινα φυτικά όργανα. Στα φύλλα εμφανίζονται «αρχικά ασαφείς χλωρωτικές κηλίδες και στη συνέχεια οι επάνω, κυρίως, επιφάνειες του ελάσματος καλύπτονται από λευκό χνούδι», ενώ τα προσβεβλημένα φύλλα παρουσιάζουν κυματισμούς στο έλασμα. Στα σταφύλια η προσβολή προκαλεί σχίσιμο των ραγών, «με αποτέλεσμα να ακολουθούν δευτερογενείς προσβολές (π.χ. βοτρύτης)», ενώ προσβολή μετά το «γυάλισμα» δημιουργεί εσχαρώσεις. Στους βλαστούς δημιουργείται καστανός μεταχρωματισμός, «που παραμένει έντονος και μετά την ξυλοποίηση».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το λευκό χνούδι του ωιδίου είναι κυρίως στην ΕΠΑΝΩ επιφάνεια — έτσι διακρίνεται από τον περονόσπορο, όπου είναι στην ΚΑΤΩ.
Η ζημιά του ωιδίου είναι και έμμεση: το σχίσιμο των ραγών ανοίγει τον δρόμο στον βοτρύτη.

Τα συμπτώματα του περονόσπορου

Ερώτηση: Ποια τα συμπτώματα που προκαλεί ο περονόσπορος στην άμπελο;

Απάντηση:

Τι προσβάλλει. «Περονόσπορος - Plasmopara viticola. Ο μύκητας αυτός προσβάλλει όλα τα νέα όργανα του πρέμνου που είναι ακόμα πράσινα (νεαροί βλαστοί, φύλλα, σταφύλια). ⚠️ Τα ξυλοποιημένα όργανα δεν προσβάλλονται.»
Α) Στα φύλλα. «Εμφανίζονται κηλίδες κυκλικές, γνωστές ως «κηλίδες ελαίου», και πολλές φορές μπορεί να καταλάβουν μεγαλύτερη ή και ολόκληρη την επιφάνεια του φύλλου. Με υψηλή ατμοσφαιρική υγρασία, στην κάτω επιφάνεια του ελάσματος εμφανίζεται λευκό χνούδι» (Εικ. 8.7).
Β) Στους βλαστούς. «Προσβάλλονται όταν είναι τρυφεροί και με ιδιαίτερα βροχερό καιρό εμφανίζουν κυματοειδή παραμόρφωση.»
Γ) Στα άνθη. «Τα άνθη, αν προσβληθούν πριν ανθίσουν, ατροφούν και πέφτουν.»
Δ) Στα σταφύλια. «Εμφανίζονται οι πιο σοβαρές ζημιές, είτε με συμπτώματα παρόμοια με αυτά των φύλλων είτε με πλήρη αποξήρανση και πτώση των μικρών ραγών.»
Η αντιμετώπιση. «Για την ορθολογική αντιμετώπιση … θα πρέπει να γίνεται συνδυασμένη καταπολέμηση με καλλιεργητικές και χημικές μεθόδους. Οι καλλιεργητικές περιλαμβάνουν καλλιέργεια του εδάφους και καλή αποστράγγιση.» Οι χημικές σε τέσσερα στάδια: όταν οι βλαστοί έχουν μήκος 8-10 εκατοστά, μετά 10 ημέρες περίπου, πριν την άνθιση και λίγο μετά τη γονιμοποίηση. Τα μυκητοκτόνα διακρίνονται σε επαφής, διεισδυτικά και διασυστηματικά.
⚠️ Πρόσεξε τη λογική του μύκητα: ζητά πράσινους ιστούς και υγρασία — γι' αυτό η καλή αποστράγγιση είναι καλλιεργητικό μέτρο και το λευκό χνούδι εμφανίζεται μόνο με υψηλή ατμοσφαιρική υγρασία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο περονόσπορος προσβάλλει όλα τα νέα όργανα του πρέμνου που είναι ακόμα πράσινα (νεαρούς βλαστούς, φύλλα, σταφύλια), ενώ «τα ξυλοποιημένα όργανα δεν προσβάλλονται». Στα φύλλα εμφανίζονται «κηλίδες κυκλικές, γνωστές ως «κηλίδες ελαίου»», που μπορεί να καταλάβουν μεγαλύτερη ή και ολόκληρη την επιφάνεια του φύλλου· «με υψηλή ατμοσφαιρική υγρασία, στην κάτω επιφάνεια του ελάσματος εμφανίζεται λευκό χνούδι». Οι βλαστοί «προσβάλλονται όταν είναι τρυφεροί και με ιδιαίτερα βροχερό καιρό εμφανίζουν κυματοειδή παραμόρφωση». Τα άνθη, «αν προσβληθούν πριν ανθίσουν, ατροφούν και πέφτουν». Στα σταφύλια «εμφανίζονται οι πιο σοβαρές ζημιές, είτε με συμπτώματα παρόμοια με αυτά των φύλλων είτε με πλήρη αποξήρανση και πτώση των μικρών ραγών».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η κάτω επιφάνεια για το λευκό χνούδι και οι «κηλίδες ελαίου» είναι τα δύο σημεία που ξεχωρίζουν τον περονόσπορο από το ωίδιο.
Μην παραλείψεις τη φράση «τα ξυλοποιημένα όργανα δεν προσβάλλονται» — είναι κρίσιμο στοιχείο της βιολογίας του μύκητα.

Οι κυριότερες βακτηριολογικές ασθένειες

Ερώτηση: Ποιες οι κυριότερες βακτηριολογικές ασθένειες της αμπέλου;

Απάντηση:

Η γενική εκτίμηση. «Οι βακτηριολογικές ασθένειες της αμπέλου είναι λίγες και όχι ιδιαίτερα μεγάλης οικονομικής σημασίας. Οι πλέον σοβαρές είναι η βακτηριακή νέκρωση, ο καρκίνος, ο ίκτερος, η ασθένεια του Pierce και η όξινη σήψη.»
1. Βακτηριακή νέκρωση — Xanthomonas ampelina, κν. τσιλίκ μαράζι. Ξήρανση κεφαλών ή βραχιόνων και σταδιακή έξοδος από την παραγωγή· σε τομή κατά μήκος καστανός μεταχρωματισμός στα αγγεία του ξύλου, με επιμήκεις ραβδώσεις μέχρι την εντεριώνη· στα φύλλα μαρασμός και νέκρωση τμήματος ή ολόκληρου του ελάσματος με πτώση. Αντιμετώπιση: αποφυγή μολυσμένου πολλαπλασιαστικού υλικού, απολύμανση εργαλείων, αφαίρεση και καύση των προσβεβλημένων.
2. Καρκίνος — Agrobacterium tumefaciens. Καθυστέρηση στην ανάπτυξη και εξασθένηση, «λόγω δυσκολίας στην κυκλοφορία των χυμών»· στον λαιμό και στις ρίζες καρκινώματα καστανού χρώματος, «που στην αρχή είναι μαλακά αλλά αργότερα ξυλοποιούνται και αποκτούν σκληρή και ανώμαλη επιφάνεια». Αντιμετώπιση: αποφυγή πληγών στον λαιμό και στις ρίζες, καταπολέμηση των εντόμων του εδάφους, απολύμανση εργαλείων, υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό.
3. Ίκτερος, κν. «χρυσίζουσα χλώρωση» — «οφείλεται πιθανόν σε προκαρυωτικό οργανισμό»· παγκόσμια εξάπλωση, στην Ελλάδα όχι πολύ συχνή· «μεταδίδεται με τον εμβολιασμό, είναι δε δύσκολο να διαγνωσθεί και να καταπολεμηθεί». Συμπτώματα το καλοκαίρι, εντονότερα το φθινόπωρο: έντονο κιτρίνισμα, έλασμα σκληρό και εύθραυστο με μεταλλική λάμψη και περιφερειακό καρούλιασμα προς τα κάτω· μικρές μαύρες «φλύκταινες» (φουσκάλες) στις κληματίδες. Αντιμετώπιση: υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό.
4. Ασθένεια του Pierce — το βακτήριο «ζει μέσα στα αγγεία του ξύλου»· οι ζημίες προέρχονται «είτε από απόφραξη των αγγείων ή από την παραγωγή κάποιας τοξίνης». Συμπτώματα: τα φύλλα ξηραίνονται κατά τμήματα ή σε ολόκληρη την επιφάνεια και πέφτουν αφήνοντας τον μίσχο στην κληματίδα· τα σταφύλια σταματούν την ανάπτυξη και ξηραίνονται· κίτρινο-καστανός μεταχρωματισμός των αγγείων. ⚠️ «Ο μόνος αποτελεσματικός τρόπος … είναι η χρήση ανθεκτικών ποικιλιών.» ⚠️ Το βιβλίο γράφει «Xylemella fastidiosum»· η διεθνώς αποδεκτή ονομασία είναι Xylella fastidiosa.
5. Όξινη σήψη — σακχαρομύκητες και βακτήρια. Εμφανίζεται στην ωρίμανση, «όταν η περιεκτικότητα σε σάκχαρα έχει ανέλθει στο 10%»· αρχίζει από πληγή της ράγας και επεκτείνεται γρήγορα· χαρακτηριστική η οσμή ξυδιού· προσβάλλει ιδιαίτερα τα πυκνά σταφύλια· μεταδίδεται με το έντομο δροσόφιλα (μύγα του ξυδιού)· οι ράγες παίρνουν γκρίζα απόχρωση. Αντιμετώπιση: κατάλληλη τεχνική (άρδευση, λίπανση) για αποφυγή πυκνόρραγων σταφυλιών, καλή καταπολέμηση ωιδίου και ευδεμίδας, απομάκρυνση των προσβεβλημένων σταφυλιών, και χαλκούχα φάρμακα με προσοχή, «ώστε να μην έχουμε ορατά υπολείμματα».
⚠️ Τεκμηριωμένη ασυνέπεια ταξινόμησης. Η όξινη σήψη εντάσσεται στις βακτηριολογικές, αλλά ο τίτλος της γράφει «Σακχαρομύκητες και Βακτήρια» και το κείμενο «οφείλεται κυρίως σε βακτήρια και σακχαρομύκητες» — οι σακχαρομύκητες όμως είναι μύκητες, όχι βακτήρια.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σύμφωνα με το βιβλίο, «οι βακτηριολογικές ασθένειες της αμπέλου είναι λίγες και όχι ιδιαίτερα μεγάλης οικονομικής σημασίας» και οι πλέον σοβαρές είναι πέντε: α) η βακτηριακή νέκρωση (Xanthomonas ampelina, κν. τσιλίκ μαράζι), με ξήρανση κεφαλών ή βραχιόνων και καστανό μεταχρωματισμό στα αγγεία του ξύλου· β) ο καρκίνος (Agrobacterium tumefaciens), με καρκινώματα καστανού χρώματος στον λαιμό και στις ρίζες· γ) ο ίκτερος, κν. «χρυσίζουσα χλώρωση», που «οφείλεται πιθανόν σε προκαρυωτικό οργανισμό» και μεταδίδεται με τον εμβολιασμό· δ) η ασθένεια του Pierce, όπου το βακτήριο ζει μέσα στα αγγεία του ξύλου και «ο μόνος αποτελεσματικός τρόπος … είναι η χρήση ανθεκτικών ποικιλιών»· και ε) η όξινη σήψη, από σακχαρομύκητες και βακτήρια, που εμφανίζεται στην ωρίμανση όταν τα σάκχαρα φτάσουν το 10% και δίνει χαρακτηριστική οσμή ξυδιού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η όξινη σήψη κατατάσσεται εδώ, αν και οφείλεται και σε σακχαρομύκητες — δηλαδή σε μύκητες. Αξίζει να το σημειώσεις ως ασυνέπεια του βιβλίου.
Δύο από τις πέντε (ίκτερος, Pierce) αντιμετωπίζονται μόνο με υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό ή ανθεκτικές ποικιλίες — δεν υπάρχει θεραπευτική αγωγή.

Γιατί τα ζιζάνια είναι ανεπιθύμητα

Ερώτηση: Για ποιους λόγους τα ζιζάνια είναι ανεπιθύμητα για την αμπελοκαλλιέργεια;

Απάντηση:

α) Ο ανταγωνισμός σε νερό και θρεπτικά στοιχεία. «Τα ζιζάνια δρουν ανταγωνιστικά με τα πρέμνα, στην απορρόφηση νερού και θρεπτικών στοιχείων, σε βάρος της καλλιέργειας.» Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ το διατυπώνει εντονότερα: τα ζιζάνια «δρουν ανταγωνιστικά προς το αμπέλι, εξαντλώντας το έδαφος από νερό και θρεπτικά συστατικά».
β) Η κατάληψη της ενεργού ριζόσφαιρας. «Η εξάπλωση του ριζικού συστήματος των ζιζανίων στην περιοχή της ενεργού ριζόσφαιρας των πρέμνων δημιουργεί σοβαρά προβλήματα ιδιαίτερα το καλοκαίρι.» ⚠️ Το καλοκαίρι, γιατί τότε η έλλειψη νερού είναι κρισιμότερη.
γ) Η παρεμπόδιση των εργασιών. «Τα ζιζάνια δυσκολεύουν τις διάφορες καλλιεργητικές εργασίες.»
δ) Ο ρόλος τους ως ξενιστών. «Είναι ξενιστές επιβλαβών εντόμων και ακάρεων.» Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «τα ζιζάνια είναι ξενιστές επιβλαβών για την άμπελο εντόμων και ακάρεων.»
Πώς αντιμετωπίζονται. «Οι ζημιές που προκαλούν τα ζιζάνια μπορούν να ελαχιστοποιηθούν, αν αντιμετωπισθούν έγκαιρα με σωστά μέσα. Οι μέθοδοι … ποικίλουν ανάλογα με την ηλικία των πρέμνων, το σύστημα της καλλιέργειας και τα είδη των ζιζανίων που υπάρχουν»: α) καλλιέργεια του εδάφους, β) εδαφοκάλυψη, γ) χορτοκοπή, δ) χρήση ζιζανιοκτόνων — «η πλέον χρησιμοποιούμενη σήμερα, κυρίως λόγω του ότι δεν επιδρά αρνητικά στη δομή του εδάφους που προκαλείται από τη συνεχή μηχανική καλλιέργειά του».
⚠️ Πρόσεξε ότι οι λόγοι είναι δύο ειδών: τρεις άμεσοι (ανταγωνισμός, ριζόσφαιρα, εργασίες) και ένας έμμεσος (ξενιστές εχθρών).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τέσσερις λόγοι: α) «Τα ζιζάνια δρουν ανταγωνιστικά με τα πρέμνα, στην απορρόφηση νερού και θρεπτικών στοιχείων, σε βάρος της καλλιέργειας.» β) «Η εξάπλωση του ριζικού συστήματος των ζιζανίων στην περιοχή της ενεργού ριζόσφαιρας των πρέμνων δημιουργεί σοβαρά προβλήματα ιδιαίτερα το καλοκαίρι.» γ) «Τα ζιζάνια δυσκολεύουν τις διάφορες καλλιεργητικές εργασίες.» δ) «Είναι ξενιστές επιβλαβών εντόμων και ακάρεων.»

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η απάντηση θέλει και τους τέσσερις λόγους — ο τέταρτος (ξενιστές εχθρών) ξεχνιέται εύκολα γιατί είναι έμμεσος.
Πρόσεξε τη χρονική λεπτομέρεια: το πρόβλημα της ενεργού ριζόσφαιρας είναι σοβαρότερο το καλοκαίρι.

Ετήσια, διετή και πολυετή ζιζάνια

Ερώτηση: Τι είναι τα ετήσια, τα διετή και τα πολυετή ζιζάνια;

Απάντηση:

Ο ορισμός. «Τα ζιζάνια διακρίνονται σε ετήσια, διετή και σε πολυετή, ανάλογα με το αν συμπληρώνουν τον βιολογικό τους κύκλο σε ένα, δύο ή περισσότερα χρόνια αντίστοιχα.»

Κατηγορία	Βιολογικός κύκλος
Ετήσια	συμπληρώνεται σε ένα χρόνο
Διετή	συμπληρώνεται σε δύο χρόνια
Πολυετή	συμπληρώνεται σε περισσότερα χρόνια

Η επιβεβαίωση από την ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 160): «Τα ζιζάνια διακρίνονται σε ετήσια, διετή και σε πολυετή, ανάλογα με τη διάρκεια του βιολογικού τους κύκλου.»
⚠️ Μη μπερδέψεις τη διάκριση αυτή με τη μορφολογική. Ανεξάρτητα από τον βιολογικό κύκλο, ο πίνακας της σελ. 155 χωρίζει τα σπουδαιότερα ζιζάνια των αμπελώνων σε πλατύφυλλα (περικοκλάδα, οξαλίδα ή ξυνήθρα, μολόχες, τσουκνίδες, άγριο σινάπι, κοινή πόα, ζωχός, καλεντούλα) και σε αγρωστώδη (αγριάδα, βέλιουρας, κύπερη, αγριοβρώμη, κολλητσίδα, αγριοκρίθαρο).
Γιατί έχει σημασία η διάκριση. Η ίδια η επιλογή της μεθόδου αντιμετώπισης «ποικίλει ανάλογα με … τα είδη των ζιζανίων που υπάρχουν»: τα πολυετή, που επιβιώνουν με υπόγεια όργανα από χρονιά σε χρονιά, ζητούν διασυστηματικά ζιζανιοκτόνα, τα οποία «προσλαμβάνονται από τα φύλλα και μεταφέρονται στη ρίζα, με αποτέλεσμα την πλήρη ξήρανση των ζιζανίων», ενώ τα ετήσια αντιμετωπίζονται και με προφυτρωτικά ή μεταφυτρωτικά επαφής.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η διάκριση γίνεται με βάση τη διάρκεια του βιολογικού τους κύκλου: «Τα ζιζάνια διακρίνονται σε ετήσια, διετή και σε πολυετή, ανάλογα με το αν συμπληρώνουν τον βιολογικό τους κύκλο σε ένα, δύο ή περισσότερα χρόνια αντίστοιχα.» Δηλαδή ετήσια είναι όσα ολοκληρώνουν τον κύκλο τους μέσα σε ένα χρόνο, διετή όσα τον ολοκληρώνουν σε δύο και πολυετή όσα χρειάζονται περισσότερα χρόνια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η διάκριση αυτή είναι βιολογική (διάρκεια κύκλου) και δεν ταυτίζεται με τη μορφολογική διάκριση σε πλατύφυλλα και αγρωστώδη του πίνακα της σελ. 155.
Η λέξη-κλειδί είναι «βιολογικός κύκλος», όχι «διάρκεια ζωής» ή «εποχή φυτρώματος».

Γιατί αναπτύσσονται νέες μέθοδοι φυτοπροστασίας

Ερώτηση: Ποιοι οι λόγοι που αναπτύσσονται τελευταία νέες μέθοδοι φυτοπροστασίας;

Απάντηση:

Η αφετηρία — η κυριαρχία της χημικής καταπολέμησης. «Στα μέτρα και τις μεθόδους αντιμετώπισης εχθρών, ασθενειών και ζιζανίων δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τη χημική καταπολέμηση, η οποία, παρόλο που καθημερινά δέχεται όλο και περισσότερες αρνητικές κριτικές και αρκετές φορές όχι άδικα, εν τούτοις προβλέπεται ότι για αρκετό καιρό ακόμη θα εξακολουθήσει να αποτελεί τη σημαντικότερη μέθοδο καταπολέμησης όλων των προβλημάτων της αμπέλου …, μέχρι να αναπτυχθούν πιο αποτελεσματικές μέθοδοι που ταυτόχρονα θα σέβονται τον άνθρωπο και το περιβάλλον.» «Το μεγαλύτερο ποσοστό από τα προτεινόμενα σκευάσματα … αφορούν τη χημική καταπολέμηση.»
Α) Οι πέντε αρνητικές επιπτώσεις. «Τα αρνητικά αποτελέσματα από τη χρήση γεωργικών φαρμάκων είναι: α. Ρύπανση του περιβάλλοντος. β. Η δημιουργία προβλημάτων υγείας στον άνθρωπο. γ. Η διατάραξη της βιολογικής ισορροπίας στο οικοσύστημα. δ. Η ανάπτυξη ανθεκτικότητας στα γεωργικά φάρμακα. ε. Η εμφάνιση νέων εχθρών.» ⚠️ «Όλα αυτά συντέλεσαν στο να αναπτυχθούν νέες μέθοδοι φυτοπροστασίας.»
Β) Η ένταση των ελέγχων. «Οι σύγχρονες τάσεις για ελέγχους τοξικολογικούς και περιβαλλοντολογικούς οδήγησαν στην απομάκρυνση αρκετών χημικών γεωργικών φαρμάκων. Οι έλεγχοι (ουσιαστικοί ή σκοπιμότητας) στα προϊόντα διατροφής έχουν ενταθεί και τα σταφύλια είναι από αυτά που ελέγχονται ιδιαίτερα.»
Γ) Ποιες είναι οι νέες μέθοδοι. «α. Βιολογική καταπολέμηση, που βασίζεται στη χρήση φυσικών μεθόδων (καλλιεργητικά μέτρα, ανθεκτικές ποικιλίες) ή βιολογικά γεωργικά φάρμακα. β. «Ορθή γεωργική πρακτική», που αναφέρεται στην ορθολογική χρήση των γεωργικών φαρμάκων. γ. Ολοκληρωμένη καταπολέμηση, που συνδυάζει την ορθολογική χρήση γεωργικών φαρμάκων με τα διαθέσιμα βιολογικά και βιοτεχνολογικά μέσα, καθώς και τα φιλικότερα προς τον άνθρωπο και το περιβάλλον γεωργικά φάρμακα.»
Δ) Γιατί ταιριάζει στην άμπελο. «Η αμπελοκαλλιέργεια προσφέρεται ιδιαίτερα για την εφαρμογή της τελευταίας αυτής μεθόδου, αφού οι σοβαρότεροι εχθροί και ασθένειες που προσβάλλουν την άμπελο μπορούν να ενταχθούν σε προγράμματα ολοκληρωμένης καταπολέμησης.»
Ε) Οι πέντε επιδιωκόμενοι σκοποί. «α. Εξασφάλιση αμπελοοινικών προϊόντων υψηλής ποιότητας απαλλαγμένων από υπολείμματα φαρμάκων. β. Ανάπτυξη αμπελουργίας οικονομικά βιώσιμης, με σεβασμό στο περιβάλλον. γ. Ανάπτυξη και διατήρηση πλούσιου βιολογικού οικοσυστήματος στον αμπελώνα και γύρω από αυτόν. δ. Ελαχιστοποίηση των κινδύνων στους οποίους εκτίθενται οι αμπελουργοί. ε. Διατήρηση της γονιμότητας του εδάφους.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι νέες μέθοδοι αναπτύχθηκαν εξαιτίας των αρνητικών αποτελεσμάτων της χρήσης των γεωργικών φαρμάκων, που είναι πέντε: α) η ρύπανση του περιβάλλοντος· β) η δημιουργία προβλημάτων υγείας στον άνθρωπο· γ) η διατάραξη της βιολογικής ισορροπίας στο οικοσύστημα· δ) η ανάπτυξη ανθεκτικότητας στα γεωργικά φάρμακα· ε) η εμφάνιση νέων εχθρών. Το βιβλίο σημειώνει ρητά: «Όλα αυτά συντέλεσαν στο να αναπτυχθούν νέες μέθοδοι φυτοπροστασίας.» Σε αυτό συνέβαλαν και οι σύγχρονες τάσεις για τοξικολογικούς και περιβαλλοντολογικούς ελέγχους, που «οδήγησαν στην απομάκρυνση αρκετών χημικών γεωργικών φαρμάκων», καθώς και η ένταση των ελέγχων στα προϊόντα διατροφής, όπου «τα σταφύλια είναι από αυτά που ελέγχονται ιδιαίτερα». Οι νέες μέθοδοι είναι η βιολογική καταπολέμηση, η «ορθή γεωργική πρακτική» και η ολοκληρωμένη καταπολέμηση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ερώτηση ζητά τους λόγους, όχι τις μεθόδους — αλλά η πλήρης απάντηση τελειώνει με την απαρίθμηση των τριών νέων μεθόδων.
Πρόσεξε τους δύο τελευταίους λόγους (ανθεκτικότητα, νέοι εχθροί): είναι λόγοι αποτελεσματικότητας, όχι μόνο περιβαλλοντικοί — γι' αυτό και η χημική καταπολέμηση αυτοϋπονομεύεται.

Οι αρνητικές επιπτώσεις των γεωργικών φαρμάκων

Ερώτηση: Ποιες οι αρνητικές επιπτώσεις της εφαρμογής των γεωργικών φαρμάκων στην αμπελοκαλλιέργεια και στο περιβάλλον;

Απάντηση:

Οι πέντε επιπτώσεις (σελ. 156). «Τα αρνητικά αποτελέσματα από τη χρήση γεωργικών φαρμάκων είναι: α. Ρύπανση του περιβάλλοντος. β. Η δημιουργία προβλημάτων υγείας στον άνθρωπο. γ. Η διατάραξη της βιολογικής ισορροπίας στο οικοσύστημα. δ. Η ανάπτυξη ανθεκτικότητας στα γεωργικά φάρμακα. ε. Η εμφάνιση νέων εχθρών.»

Επίπτωση	Πού αφορά
Ρύπανση του περιβάλλοντος	περιβάλλον
Προβλήματα υγείας στον άνθρωπο	δημόσια υγεία
Διατάραξη της βιολογικής ισορροπίας στο οικοσύστημα	οικοσύστημα
Ανάπτυξη ανθεκτικότητας	αποτελεσματικότητα της καλλιέργειας
Εμφάνιση νέων εχθρών	αποτελεσματικότητα της καλλιέργειας

Το παράδειγμα του βιβλίου για τα δύο τελευταία. ⚠️ «Η έντονη παρουσία των ακάρεων, κυρίως στα μέσα του καλοκαιριού, συνδέεται άμεσα με την κατάχρηση εντομοκτόνων και την αλόγιστη χρήση τους. Οι συχνές επεμβάσεις σε έναν αμπελώνα καταστρέφουν τους φυσικούς εχθρούς των ακάρεων, δίνοντάς τους έτσι την ευκαιρία να αναπτυχθούν.» Το ίδιο και ο θρίπας, που «η καταπολέμησή του είναι δύσκολη, εξαιτίας της ανθεκτικότητας που εμφανίζει στα διάφορα εντομοκτόνα».
Η φυτοτοξικότητα (§ 8.5.2) — άμεση ζημιά στην ίδια την καλλιέργεια: «μπορεί να προέλθει από μη σωστή χρήση γεωργικών φαρμάκων ή λιπασμάτων και πολλές φορές εντείνεται όταν επικρατούν δυσμενείς καιρικές συνθήκες (π.χ. υψηλές θερμοκρασίες) κατά τη στιγμή της εφαρμογής τους ή λίγες ώρες μετά». Επίσης από σκευάσματα που δεν ενδείκνυνται για χρήση στην άμπελο.
Η θεσμική συνέπεια. «Οι σύγχρονες τάσεις για ελέγχους τοξικολογικούς και περιβαλλοντολογικούς οδήγησαν στην απομάκρυνση αρκετών χημικών γεωργικών φαρμάκων» και «οι έλεγχοι στα προϊόντα διατροφής έχουν ενταθεί», με τα σταφύλια να ελέγχονται ιδιαίτερα.
Οι κανόνες προφύλαξης (§ 8.4.3). ⚠️ «Να προτιμώνται τα λιγότερο επικίνδυνα και το ίδιο αποτελεσματικά. Εκείνα που φέρουν το σύμβολο τοξικότητας … δεν σημαίνει απαραίτητα και ότι αντιμετωπίζουν καλύτερα τους εχθρούς και τις ασθένειες.» «Να μη χρησιμοποιούνται σε αμπελώνες κοντά σε κατοικημένες περιοχές, κυρίως σκευάσματα που φέρουν νεκροκεφαλή.» «Να μη χρησιμοποιούνται στην άνθιση μελισσοτοξικά φάρμακα.» «Να τηρείται πιστά ο χρόνος συγκομιδής που προτείνει ο παρασκευαστής, από τη στιγμή της εφαρμογής.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι αρνητικές επιπτώσεις είναι πέντε: α) η ρύπανση του περιβάλλοντος· β) η δημιουργία προβλημάτων υγείας στον άνθρωπο· γ) η διατάραξη της βιολογικής ισορροπίας στο οικοσύστημα· δ) η ανάπτυξη ανθεκτικότητας στα γεωργικά φάρμακα· ε) η εμφάνιση νέων εχθρών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα των δύο τελευταίων δίνει το ίδιο το βιβλίο: «η έντονη παρουσία των ακάρεων … συνδέεται άμεσα με την κατάχρηση εντομοκτόνων …, γιατί οι συχνές επεμβάσεις καταστρέφουν τους φυσικούς εχθρούς των ακάρεων», ενώ ο θρίπας καταπολεμείται δύσκολα «εξαιτίας της ανθεκτικότητας που εμφανίζει στα διάφορα εντομοκτόνα». Άμεση ζημιά στην ίδια την καλλιέργεια αποτελεί και η φυτοτοξικότητα από μη σωστή χρήση φαρμάκων ή λιπασμάτων, που εντείνεται με δυσμενείς καιρικές συνθήκες κατά την εφαρμογή. Αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν οι τοξικολογικοί και περιβαλλοντολογικοί έλεγχοι, που «οδήγησαν στην απομάκρυνση αρκετών χημικών γεωργικών φαρμάκων».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η απάντηση θέλει και τις πέντε επιπτώσεις — οι τρεις πρώτες αφορούν το περιβάλλον και τον άνθρωπο, οι δύο τελευταίες την ίδια την καλλιέργεια.
Πρόσθεσε το παράδειγμα των ακάρεων και του θρίπα: δείχνει ότι η αλόγιστη χρήση δημιουργεί εχθρούς αντί να τους εξαλείφει.

Οι μη παρασιτικές ασθένειες

Ερώτηση: Τι είναι οι μη παρασιτικές ασθένειες;

Απάντηση:

Ο ορισμός μέσα από τα παραδείγματα. «Δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις που εμφανίζονται ζημιές στις αμπελοκαλλιέργειες από τις λεγόμενες μη παρασιτικές ασθένειες, όπως οι διάφορες τροφοπενίες, οι ζημιές από αλόγιστη χρήση γεωργικών φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων ή ζημιές που οφείλονται σε μετεωρολογικά φαινόμενα, όπως χαλάζι, παγετός κ.ά.»
⚠️ Τι τις ξεχωρίζει. Είναι ασθένειες χωρίς παθογόνο αίτιο: δεν προκαλούνται από παράσιτα — δηλαδή από μύκητες, βακτήρια, ιούς, έντομα, ακάρεα ή νηματώδεις — αλλά από αβιοτικούς παράγοντες. Γι' αυτό και δεν μεταδίδονται από πρέμνο σε πρέμνο.
Α) Ζημιές από μετεωρολογικά φαινόμενα (§ 8.5.1): α. Ηλιακά εγκαύματα, «που προκαλούνται σε σταφύλια που είναι εκτεθειμένα στην ηλιακή ακτινοβολία»· β. Ανομβρία, ξηρασία, «που προκαλεί ξήρανση και πτώση των φύλλων, η οποία αρχίζει από τα κατώτερα φύλλα της κληματίδας»· γ. Κεραυνοί, «που προκαλούν μαρασμό και αποξήρανση, κυρίως των κορυφαίων βλαστών και φύλλων»· δ. Άλλες αιτίες, «όπως είναι το χαλάζι, ο ανοιξιάτικος παγετός και οι δυνατοί άνεμοι» (Εικ. 8.12).
Και η προβληματική γονιμοποίηση. «Οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες (χαμηλές θερμοκρασίες, θερμός άνεμος, υψηλή σχετική ατμοσφαιρική υγρασία, πολλές βροχοπτώσεις) είναι από τους σημαντικούς παράγοντες που προκαλούν προβληματική γονιμοποίηση, με συμπτώματα ανθόρροιας, μικροραγία ή ανισοραγία.»
Β) Φυτοτοξικότητα (§ 8.5.2): «μπορεί να προέλθει από μη σωστή χρήση γεωργικών φαρμάκων ή λιπασμάτων και πολλές φορές εντείνεται όταν επικρατούν δυσμενείς καιρικές συνθήκες (π.χ. υψηλές θερμοκρασίες) κατά τη στιγμή της εφαρμογής τους ή λίγες ώρες μετά από αυτήν». «Επίσης, τοξικότητα μπορούν να προκαλέσουν σκευάσματα τα οποία δεν ενδείκνυνται για χρήση στην άμπελο.» Και ακόμη: «τοξικότητα μπορεί να προκληθεί από μόλυνση του αέρα (όξινη βροχή), SO2 (διοξείδιο του θείου), O3 (όζον), καθώς και αυξημένη περιεκτικότητα αλάτων είτε στο έδαφος είτε στο νερό του ποτίσματος.»
Γ) Οι τροφοπενίες — αναλυτικά στο ΚΕΦ. 7 (§ 7.3.2): καλίου, σιδήρου, μαγνησίου, βορίου, ψευδαργύρου, καθώς και η φυσιολογική ασθένεια «ξήρανση της ράχης».
Η επιβεβαίωση από την ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 160): «Στην αμπελοκαλλιέργεια μπορούν να δημιουργηθούν προβλήματα και από μη παρασιτικές ασθένειες, ζημιές από διάφορα μετεωρολογικά φαινόμενα και από μη ορθολογική χρήση γεωργικών φαρμάκων και λιπασμάτων.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μη παρασιτικές ασθένειες είναι οι ζημιές που εμφανίζονται στις αμπελοκαλλιέργειες χωρίς παθογόνο αίτιο, δηλαδή χωρίς να προκαλούνται από παράσιτα (μύκητες, βακτήρια, ιούς, έντομα, ακάρεα, νηματώδεις). Όπως γράφει το βιβλίο, «δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις που εμφανίζονται ζημιές … από τις λεγόμενες μη παρασιτικές ασθένειες, όπως οι διάφορες τροφοπενίες, οι ζημιές από αλόγιστη χρήση γεωργικών φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων ή ζημιές που οφείλονται σε μετεωρολογικά φαινόμενα, όπως χαλάζι, παγετός κ.ά.». Περιλαμβάνουν τα ηλιακά εγκαύματα, τις ζημιές από ανομβρία και ξηρασία, τους κεραυνούς, το χαλάζι, τον ανοιξιάτικο παγετό και τους δυνατούς ανέμους, την προβληματική γονιμοποίηση από δυσμενείς καιρικές συνθήκες, καθώς και τη φυτοτοξικότητα από μη σωστή χρήση φαρμάκων ή λιπασμάτων, από μόλυνση του αέρα (όξινη βροχή, SO2, O3) και από αυξημένη περιεκτικότητα αλάτων στο έδαφος ή στο νερό του ποτίσματος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το κλειδί της απάντησης είναι η έλλειψη παθογόνου: οι ασθένειες αυτές δεν μεταδίδονται από πρέμνο σε πρέμνο.
Οι τροφοπενίες ανήκουν κι αυτές εδώ, αν και αναπτύσσονται στο ΚΕΦ. 7 — μην τις παραλείψεις από την απαρίθμηση.

Προηγούμενο Στοιχείο

Επιστροφή στην Ενότητα

Επόμενο Στοιχείο