Λύσεις — Κεφάλαιο 4 (σελ. 28-45) – ΓΡΑΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΙΙ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις — Κεφάλαιο 4
Δώδεκα λύσεις πάνω σε αυτούσια αποσπάσματα του τέταρτου κεφαλαίου: οι εννέα τρόποι με τους οποίους τα τυπογραφικά στοιχεία εκφράζουν ιδέες, αναλυμένοι σε δύο λύσεις, το πείραμα με τις λέξεις άρωμα και δύναμη, η επιφύλαξη του βιβλίου ότι δίνει μόνο γενικούς κανόνες, οι γραμματοσειρές με ακρεμόνες και το παράδειγμα των Times του 1932, οι sans serif με τη Helvetica, την Avant Garde, την Univers και τη Futura, ο συμβολισμός των έντονων και των λεπτών γραμμάτων, οι τρεις ιδιότητες των κεφαλαίων και ο γεωμετρικός λόγος για τον οποίο προτιμώνται στα πολύ μικρά μεγέθη, οι τέσσερις καινοτομίες του Mallarmé στο un coup de dés, ο λευκός χώρος ως σιωπή και ο έλεγχος του ρυθμού ανάγνωσης, η φουτουριστική τυπογραφία του Marinetti με την αλυσίδα επιρροής προς τον κονστρουκτιβισμό, και η συνειδητοποίηση ότι οι λέξεις και τα γράμματα είναι οπτικές εικόνες με δική τους οντότητα.
Οι πρώτοι τέσσερις τρόποι έκφρασης
Ερώτηση: Τα τυπογραφικά στοιχεία εκφράζουν ιδέες και μεταδίδουν μηνύματα. Αυτό επιτυγχάνεται : 1. Με τη γραμματοσειρά που επιλέγει ο γραφίστας. 2. Με το μέγεθος των τυπογραφικών στοιχείων. 3. Με το πάχος τους: ισοπαχή – ανισόπαχα. 4. Με την υφή τους: μασίφ – περιγραμμικά – με ράστερ (κουκκίδα, γραμμικό, ντεγκραντέ κ.ά.). Τι σημαίνει καθένα από αυτά;
Απάντηση:
- 1. Η ΓΡΑΜΜΑΤΟΣΕΙΡΑ — η θεμελιώδης επιλογή. Κατά τους γενικούς κανόνες της σελ. 29:
ΜΕ ΑΚΡΕΜΟΝΕΣ (serif) «ΕΙΝΑΙ ΚΛΑΣΙΚΑ» ΧΩΡΙΣ ΑΚΡΕΜΟΝΕΣ (sans) «ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΑ»⚠️ Η γραμματοσειρά φέρνει μαζί της ιστορία και συνειρμούς — γι' αυτό το βιβλίο σημειώνει ότι τα Times «σχεδιάστηκαν το 1932 για την εφημερίδα Τάιμς του Λονδίνου»: κουβαλούν το ύφος της εφημερίδας και της εποχής τους.
- 2. ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ — δηλώνει ιεραρχία: τι διαβάζεται πρώτο.
ΜΕΓΑΛΟ → ΤΙΤΛΟΣ, το ΠΡΩΤΟ που βλέπει το μάτι ΜΕΣΑΙΟ → ΥΠΟΤΙΤΛΟΣ ΜΙΚΡΟ → ΚΕΙΜΕΝΟ, ΛΕΖΑΝΤΑ, ΨΙΛΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ⚠️ Το μέγεθος δεν είναι μόνο αναγνωσιμότητα: είναι έμφαση. Και συνδέεται με τον τρόπο 9 (τοποθέτηση), γιατί ένα μεγάλο στοιχείο καταλαμβάνει και οργανώνει τον χώρο.
- 3. ΤΟ ΠΑΧΟΣ: ΙΣΟΠΑΧΗ – ΑΝΙΣΟΠΑΧΑ.
ΙΣΟΠΑΧΗ όλες οι γραμμές του γράμματος ΙΔΙΟΥ ΠΑΧΟΥΣ → ουδέτερα, ΤΕΧΝΙΚΑ, σύγχρονα (π.χ. Helvetica, Futura) ΑΝΙΣΟΠΑΧΑ ΕΝΑΛΛΑΓΗ χοντρών και λεπτών γραμμών → κλασικά, «ΚΑΛΛΙΓΡΑΦΙΚΗ» καταγωγή (π.χ. Times)⚠️ Η ανισοπαχία προέρχεται από τη γραφίδα: η πένα αφήνει χοντρή γραμμή στην κάθοδο και λεπτή στην άνοδο. Τα ισοπαχή γράμματα είναι μηχανικά — γι' αυτό διαβάζονται ως «σύγχρονα».
- 4. Η ΥΦΗ: ΜΑΣΙΦ – ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΙΚΑ – ΜΕ ΡΑΣΤΕΡ.
ΜΑΣΙΦ ΓΕΜΑΤΑ, συμπαγή → ΜΕΓΙΣΤΗ πυκνότητα και αντίθεση ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΙΚΑ μόνο το ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ, το εσωτερικό ΚΕΝΟ → ΕΛΑΦΡΑ, «ανοιχτά» ΜΕ ΡΑΣΤΕΡ το εσωτερικό γεμίζει με ΚΟΥΚΚΙΔΑ, ΓΡΑΜΜΙΚΟ ή ΝΤΕΓΚΡΑΝΤΕ → ΕΝΔΙΑΜΕΣΟΙ ΤΟΝΟΙ, υφή, βάθος⚠️ Η εικ. 4.7 δείχνει ακριβώς αυτό: «τα τυπογραφικά στοιχεία Korinna Extra Bold απλά, με σκιά, τρισδιάστατα, με διπλό περίγραμμα, με διπλό περίγραμμα και ράστερ» — ίδιο γράμμα, πέντε υφές.
- Οι τέσσερις πρώτοι τρόποι αφορούν όλοι ΤΟ ΙΔΙΟ ΤΟ ΓΡΑΜΜΑ. Η κλίμακα του καταλόγου προχωρά:
ΤΡΟΠΟΙ 1-7 ΤΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΚΑΘΑΥΤΟ (ποιο γράμμα, πόσο μεγάλο, πόσο βαρύ, τι υφή, τι σχήμα) ΤΡΟΠΟΣ 8 Η ΣΧΕΣΗ ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥΣ (spacing) ΤΡΟΠΟΣ 9 Η ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΣΕΛΙΔΑ (τοποθέτηση στο χώρο του χαρτιού)Είναι η ίδια πορεία από το επιμέρους στο ενιαίο σύνολο που περιγράφει η §2.2 για τη σύνθεση.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο πρώτος τρόπος είναι η γραμματοσειρά, που φέρνει μαζί της ιστορία και συνειρμούς, αφού οι γραμματοσειρές με ακρεμόνες είναι κλασικές και οι sans serif σύγχρονες. Ο δεύτερος είναι το μέγεθος, που δηλώνει ιεράρχηση και έμφαση, καθορίζοντας τι διαβάζεται πρώτο. Ο τρίτος είναι το πάχος, με τα ισοπαχή να έχουν όλες τις γραμμές του γράμματος στο ίδιο πάχος και να διαβάζονται ως τεχνικά και σύγχρονα, ενώ τα ανισόπαχα εναλλάσσουν χοντρές και λεπτές γραμμές και έχουν καλλιγραφική καταγωγή, αφού η ανισοπαχία προέρχεται από τη γραφίδα. Ο τέταρτος είναι η υφή: τα μασίφ είναι γεμάτα και δίνουν μέγιστη πυκνότητα, τα περιγραμμικά έχουν μόνο περίγραμμα με κενό εσωτερικό και είναι ελαφρά, ενώ τα στοιχεία με ράστερ γεμίζουν εσωτερικά με κουκκίδα, γραμμικό ή ντεγκραντέ και δίνουν ενδιάμεσους τόνους και βάθος. Και οι τέσσερις αυτοί τρόποι αφορούν το ίδιο το γράμμα, ενώ οι δύο τελευταίοι του καταλόγου αφορούν τη σχέση των γραμμάτων μεταξύ τους και με τη σελίδα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οι υπόλοιποι πέντε τρόποι έκφρασης
Ερώτηση: 5. Με την ένταση ή βάρος τους: extra light – light – medium – bold – extra bold. 6. Με το σχήμα τους : όρθια – πλάγια (italics). 7. Με την παραμόρφωσή τους : στενά - κανονικά - φαρδιά. 8. Με τις αποστάσεις μεταξύ τους (spacing). 9. Με την τοποθέτηση των τυπογραφικών στοιχείων στο χώρο του χαρτιού. Τι εκφράζει καθένας;
Απάντηση:
- 5. Η ΕΝΤΑΣΗ Ή ΒΑΡΟΣ — πέντε βαθμίδες της ίδιας οικογένειας:
extra light → light → medium → bold → extra bold ΑΡΑΙΟ, ΑΕΡΙΝΟ ΠΥΚΝΟ, ΒΑΡΥ⚠️ Οι γενικοί κανόνες της σελ. 29 δίνουν τη σημασία των άκρων:
ΕΝΤΟΝΑ «ΣΥΜΒΟΛΙΖΟΥΝ ΤΗ ΔΥΝΑΜΗ, ΤΗΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑ, ΤΗΝ ΕΝΤΑΣΗ» ΛΕΠΤΑ «ΕΙΝΑΙ ΚΟΜΨΑ, ΕΛΑΦΡΑ, ΑΔΥΝΑΜΑ»Γι' αυτό το πείραμα της σελ. 29 βάζει δίπλα-δίπλα άρωμα (ελαφρύ) και δύναμη (βαρύ).
- 6. ΤΟ ΣΧΗΜΑ: ΟΡΘΙΑ – ΠΛΑΓΙΑ (italics).
ΟΡΘΙΑ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ, ουδετερότητα, ΚΑΝΟΝΑΣ ΠΛΑΓΙΑ ΚΙΝΗΣΗ, ΤΑΧΥΤΗΤΑ, ΕΜΦΑΣΗ, ΕΞΑΙΡΕΣΗ (τίτλοι έργων, ξένες λέξεις, παραθέματα)⚠️ Το πλάγιο δεν είναι απλώς γερμένο όρθιο: στις καλές οικογένειες είναι ξεχωριστά σχεδιασμένο, με καμπύλες που θυμίζουν γραφή με το χέρι.
- 7. Η ΠΑΡΑΜΟΡΦΩΣΗ: ΣΤΕΝΑ – ΚΑΝΟΝΙΚΑ – ΦΑΡΔΙΑ.
ΣΤΕΝΑ (condensed) χωρούν ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ σε λιγότερο πλάτος → ΕΠΕΙΓΟΝ, ΠΥΚΝΟ, εφημερίδα ΦΑΡΔΙΑ (extended) ΑΠΛΩΝΟΥΝ, καταλαμβάνουν χώρο → ΑΝΕΣΗ, ΕΥΡΥΤΗΤΑ, ΜΕΓΑΛΟΠΡΕΠΕΙΑ⚠️ Η λεζάντα 4.8 προειδοποιεί: «Οι δυνατότητες παραμόρφωσης των τυπογραφικών στοιχείων με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και άλλες τεχνικές είναι απεριόριστες» — δηλαδή η ευκολία της παραμόρφωσης δεν τη δικαιολογεί.
- 8. ΟΙ ΑΠΟΣΤΑΣΕΙΣ (spacing) — ο πρώτος τρόπος που δεν αφορά το γράμμα αλλά τη σχέση:
ΠΥΚΝΟ SPACING τα γράμματα ΔΕΝΟΝΤΑΙ σε ΕΝΑ ΣΧΗΜΑ → συμπαγές, ΕΝΤΑΣΗ ΑΡΑΙΟ SPACING κάθε γράμμα ΞΕΧΩΡΙΣΤΟ, ΑΝΑΣΑ ανάμεσα → ΚΟΜΨΟΤΗΤΑ, ΗΡΕΜΙΑ, ΕΠΙΣΗΜΟΤΗΤΑ⚠️ Ο Mallarmé το χρησιμοποιεί ρυθμικά: «Οι αποστάσεις μεταξύ των λέξεων, ή μεταξύ ομάδων λέξεων, άλλοτε επιταχύνουν και άλλοτε επιβραδύνουν το ρυθμό» (σελ. 38).
- 9. Η ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ — ο τρόπος που περιλαμβάνει όλους τους άλλους:
Ο ΛΕΥΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΣΥΝΘΕΣΗΣ Mallarmé: «Ο ΛΕΥΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ “ΣΑΝ ΣΙΩΠΗ”» τοποθέτησε τις λέξεις ώστε «μερικές φορές να ΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΝ ΣΚΑΛΙΑ» Marinetti: «Η ΘΕΣΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ … δίνουν στις λέξεις ΕΝΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΟ ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ»⚠️ Οι δύο ποιητές που αναφέρει η §4.2 δουλεύουν ακριβώς με τους τρόπους 8 και 9 — γι' αυτό η ενότητα λέγεται «τα τυπογραφικά στοιχεία δημιουργούν εικόνες».
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο πέμπτος τρόπος είναι η ένταση ή το βάρος, με πέντε βαθμίδες της ίδιας οικογένειας, από extra light έως extra bold· τα έντονα συμβολίζουν τη δύναμη, την ενέργεια και την ένταση, ενώ τα λεπτά είναι κομψά, ελαφρά και αδύναμα. Ο έκτος είναι το σχήμα, με τα όρθια να δηλώνουν σταθερότητα και ουδετερότητα και τα πλάγια κίνηση και έμφαση. Ο έβδομος είναι η παραμόρφωση: τα στενά χωρούν περισσότερα σε μικρότερο πλάτος και δίνουν αίσθηση πυκνότητας, ενώ τα φαρδιά απλώνουν και δίνουν άνεση και ευρύτητα. Ο όγδοος είναι οι αποστάσεις μεταξύ των γραμμάτων, ο πρώτος τρόπος που δεν αφορά το γράμμα καθαυτό αλλά τη σχέση των γραμμάτων: το πυκνό spacing τα δένει σε ένα συμπαγές σχήμα, το αραιό δίνει κομψότητα και ηρεμία. Ο ένατος είναι η τοποθέτηση των στοιχείων στον χώρο του χαρτιού, όπου ο λευκός χώρος γίνεται μέρος της σύνθεσης. Οι δύο τελευταίοι τρόποι είναι ακριβώς εκείνοι με τους οποίους δούλεψαν ο Mallarmé και ο Marinetti.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Το πείραμα με τις λέξεις άρωμα και δύναμη
Ερώτηση: Ας πάρουμε για παράδειγμα τις λέξεις άρωμα και δύναμη. Παρατηρήστε πώς είναι γραμμένες παρακάτω. Ποιον τρόπο θα διαλέγατε για να αποδώσετε καλύτερα την έννοια των λέξεων; Τι θέλει να δείξει το πείραμα αυτό;
Απάντηση:
-
Οι δύο λέξεις είναι σκόπιμα αντίθετες:
ΑΡΩΜΑ ΔΥΝΑΜΗ ελαφρύ βαρύ λεπτό, ρευστό συμπαγές, σταθερό ανεβαίνει πατάει αόρατο επιβάλλεται⚠️ Πρόκειται για έννοιες με σαφή σωματική αίσθηση — γι' αυτό επιλέχθηκαν: επιτρέπουν άμεση αντιστοίχιση με τα τυπογραφικά χαρακτηριστικά.
-
Η αντιστοίχιση με τους εννέα τρόπους της σελ. 28:
ΑΡΩΜΑ ΔΥΝΑΜΗ ΕΝΤΑΣΗ extra light/light ΕΝΤΑΣΗ bold/extra bold ΠΑΧΟΣ ανισόπαχα, λεπτά ΠΑΧΟΣ ισοπαχή, χοντρά ΣΧΗΜΑ πλάγια (κίνηση) ΣΧΗΜΑ όρθια (στάση) ΠΑΡΑΜ. στενά/κανονικά ΠΑΡΑΜ. φαρδιά (όγκος) SPACING αραιό (διαχέεται) SPACING πυκνό (συμπαγές) ΥΦΗ περιγραμμικά ΥΦΗ ΜΑΣΙΦΟι γενικοί κανόνες που ακολουθούν επιβεβαιώνουν: τα έντονα «συμβολίζουν τη δύναμη, την ενέργεια, την ένταση»· τα λεπτά «είναι κομψά, ελαφρά, αδύναμα».
-
⚠️⚠️ ΤΟ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: η ίδια λέξη — οι ίδιοι χαρακτήρες, το ίδιο λεκτικό περιεχόμενο — αλλάζει νόημα ανάλογα με τη μορφή της.
ΤΟ ΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΔΙΔΕΙ ΔΥΟ ΜΗΝΥΜΑΤΑ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ ① ΤΟ ΛΕΚΤΙΚΟ διαβάζεται → «ά-ρ-ω-μ-α» ② ΤΟ ΟΠΤΙΚΟ φαίνεται → ελαφρύ ή βαρύ ⚠️ Το ② φτάνει ΠΡΙΝ το ①: το μάτι βλέπει τη μορφή ΠΡΙΝ αποκωδικοποιήσει τα γράμματα -
Η μορφή του πειράματος είναι διδακτική: το βιβλίο δεν δίνει την απάντηση — ρωτά «Ποιον τρόπο θα διαλέγατε;».
⚠️ Είναι συνεπές με τη θέση της §2 ότι «δεν υπάρχει μία και μοναδική λύση». Υπάρχουν καταλληλότερες και λιγότερο κατάλληλες αποδόσεις, όχι μία σωστή.
-
Η εφαρμογή στα λογότυπα — η εικ. 4.10 λέγεται ακριβώς «Επιλογή κατάλληλης γραμματοσειράς για την απόδοση της έννοιας των λέξεων», και η εικ. 4.19 το γενικεύει:
«Τα τυπογραφικά στοιχεία που χρησιμοποιούνται για το λογότυπο μιας εταιρείας πρέπει να αντιπροσωπεύουν την εικόνα (image) της εταιρείας και τα προϊόντα της.»
Στο παράδειγμα του βιβλίου, ο σχεδιασμός «δηλώνει ότι τα τρόφιμα που περιέχονται είναι υψηλής ποιότητας, παρασκευασμένα με τον παραδοσιακό τρόπο» — δηλαδή το ίδιο πείραμα, σε επαγγελματική εφαρμογή.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το πείραμα θέλει να δείξει ότι η μορφή των γραμμάτων μεταδίδει νόημα ανεξάρτητα από το λεκτικό περιεχόμενο. Οι δύο λέξεις είναι σκόπιμα αντίθετες, αφού το άρωμα είναι ελαφρύ, λεπτό και ρευστό, ενώ η δύναμη βαριά, συμπαγής και σταθερή, και πρόκειται για έννοιες με σαφή σωματική αίσθηση που επιτρέπουν άμεση αντιστοίχιση με τα τυπογραφικά χαρακτηριστικά. Για το άρωμα ταιριάζουν λεπτά, ελαφριά, ίσως πλάγια και αραιά τοποθετημένα στοιχεία, ενώ για τη δύναμη έντονα, μασίφ, όρθια, φαρδιά και πυκνά. Οι γενικοί κανόνες που ακολουθούν το επιβεβαιώνουν, αφού τα έντονα γράμματα συμβολίζουν τη δύναμη, την ενέργεια και την ένταση, ενώ τα λεπτά είναι κομψά, ελαφρά και αδύναμα. Το κεντρικό συμπέρασμα είναι ότι το γράμμα μεταδίδει δύο μηνύματα ταυτόχρονα, το λεκτικό που διαβάζεται και το οπτικό που φαίνεται, και μάλιστα το οπτικό φτάνει πρώτο, αφού το μάτι βλέπει τη μορφή πριν αποκωδικοποιήσει τα γράμματα. Χαρακτηριστικά, το βιβλίο δεν δίνει απάντηση αλλά ρωτά ποιον τρόπο θα διάλεγε ο μαθητής.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Γιατί δίνονται μόνο γενικοί κανόνες
Ερώτηση: Υπάρχει πολύ μεγάλη ποικιλία από οικογένειες και τύπους γραμμάτων. Έτσι, είναι δύσκολο να πει κανείς ποια γραμματοσειρά θα εξασφαλίσει την πιο άμεση μετάδοση του μηνύματος κάθε φορά. Μπορούμε όμως να δώσουμε μερικούς γενικούς κανόνες: Γιατί το βιβλίο διατυπώνει έτσι την επιφύλαξή του;
Απάντηση:
- Η δομή της παραγράφου είναι τριμερής (σελ. 29):
① ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΗ «ΠΟΛΥ ΜΕΓΑΛΗ ΠΟΙΚΙΛΙΑ από ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΚΑΙ ΤΥΠΟΥΣ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ» ② ΕΠΙΦΥΛΑΞΗ «ΔΥΣΚΟΛΟ να πει κανείς ΠΟΙΑ γραμματοσειρά θα εξασφαλίσει την ΠΙΟ ΑΜΕΣΗ ΜΕΤΑΔΟΣΗ του μηνύματος ΚΑΘΕ ΦΟΡΑ» ③ ΠΡΟΣΦΟΡΑ «Μπορούμε ΟΜΩΣ να δώσουμε ΜΕΡΙΚΟΥΣ ΓΕΝΙΚΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ» - ⚠️⚠️ ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΙΝΑΙ ΖΥΓΙΣΜΕΝΕΣ: «μερικούς» (όχι όλους), «γενικούς» (όχι ειδικούς), «κανόνες» (όχι νόμους).
ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΙ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΣΥΝΤΑΓΕΣ ΑΦΕΤΗΡΙΑ σκέψης ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΟ της κρίσης ΤΥΠΙΚΕΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ ΚΑΘΕ περίπτωσηΕίναι η ίδια στάση με το κεφ. 2 («δεν υπάρχει μία και μοναδική λύση») και με τη ρήτρα «ο σαφής ορισμός του προβλήματος δεν εξασφαλίζει μια καλή λύση».
- Η φράση «κάθε φορά» είναι το κλειδί. Το ζήτημα δεν είναι ότι αγνοούμε ποια γραμματοσειρά λειτουργεί — είναι ότι η απάντηση αλλάζει με το πρόβλημα:
ΤΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΠΟΥ ΤΗΝ ΚΑΘΟΡΙΖΟΥΝ (§2.1) ● ΤΟ ΚΟΙΝΟ στο οποίο απευθύνεται το έργο ● ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ που πρέπει να μεταδοθεί ● ΟΙ ΤΕΧΝΙΚΟΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ (μέγεθος εκτύπωσης, μέσο)⚠️ Η ίδια γραμματοσειρά μπορεί να είναι σωστή για μια αφίσα και λάθος για το ίδιο μήνυμα σε μικρή συσκευασία.
- «Οικογένειες» και «τύποι» — δύο διαφορετικά πράγματα:
ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ (family) Univers, Helvetica, Times… ΤΥΠΟΙ (μέλη) extra light, light, medium, bold, extra bold · όρθια, πλάγια · στενά, κανονικά, φαρδιά⚠️ Η λεζάντα 4.1 δείχνει ακριβώς αυτό: «Η γραμματοσειρά Univers σχεδιάστηκε από τον Adrian Frutiger το 1954» — μια οικογένεια με δεκάδες μέλη που δουλεύουν μαζί.
- Τι κερδίζει ο μαθητής από τους γενικούς κανόνες: όχι έτοιμη απάντηση, αλλά λεξιλόγιο.
ΧΩΡΙΣ ΚΑΝΟΝΕΣ «δεν μου αρέσει αυτή η γραμματοσειρά» ΜΕ ΚΑΝΟΝΕΣ «είναι ΜΕ ΑΚΡΕΜΟΝΕΣ, άρα ΚΛΑΣΙΚΗ, ενώ το προϊόν θέλει ΣΥΓΧΡΟΝΟ ύφος»⚠️ Το λεξιλόγιο αυτό είναι απαραίτητο για τη φάση της αξιολόγησης (§2.3) και για την υποστήριξη της πρότασης προφορικά και γραπτά (κεφ. 3).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το βιβλίο διατυπώνει την επιφύλαξη έτσι γιατί η απάντηση στο ποια γραμματοσειρά είναι καλύτερη αλλάζει με το πρόβλημα. Η παράγραφος έχει τρία μέρη: τη διαπίστωση ότι υπάρχει πολύ μεγάλη ποικιλία από οικογένειες και τύπους γραμμάτων, την επιφύλαξη ότι είναι δύσκολο να πει κανείς ποια γραμματοσειρά θα εξασφαλίσει την πιο άμεση μετάδοση του μηνύματος κάθε φορά, και την προσφορά μερικών γενικών κανόνων. Οι λέξεις είναι ζυγισμένες: μερικούς και όχι όλους, γενικούς και όχι ειδικούς, κανόνες και όχι νόμους, οπότε πρόκειται για κατευθύνσεις και όχι για συνταγές. Η φράση «κάθε φορά» είναι το κλειδί, γιατί η επιλογή εξαρτάται από τα δεδομένα του προβλήματος, δηλαδή το κοινό, το μήνυμα και τους τεχνικούς περιορισμούς, και η ίδια γραμματοσειρά μπορεί να είναι σωστή για μια αφίσα και λανθασμένη για το ίδιο μήνυμα σε μικρή συσκευασία. Η στάση αυτή είναι συνεπής με τη θέση ότι δεν υπάρχει μία και μοναδική λύση σε ένα σχεδιαστικό πρόβλημα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οι γραμματοσειρές με ακρεμόνες και τα Times
Ερώτηση: Είναι κλασικά. Ανήκουν στις γραμματοσειρές με ακρεμόνες (serif typefaces), δηλαδή με μικρές γραμμές στις άκρες των γραμμάτων. Τα Times σχεδιάστηκαν το 1932 για την εφημερίδα Τάιμς του Λονδίνου. Είναι από τις πιο δημοφιλείς γραμματοσειρές. Τι είναι οι ακρεμόνες και τι προσδίδουν;
Απάντηση:
- Ο ορισμός (σελ. 29): ακρεμόνες = «μικρές γραμμές στις άκρες των γραμμάτων»· στα αγγλικά serif, εξ ου και serif typefaces.
ΧΩΡΙΣ ΑΚΡΕΜΟΝΕΣ ΜΕ ΑΚΡΕΜΟΝΕΣ │ ─┬─ │ │ │ │ │ ─┴─ το στέλεχος μικρές ΕΓΚΑΡΣΙΕΣ γραμμές στις άκρες τελειώνει απότομα - ⚠️⚠️ ΓΙΑΤΙ ΛΕΓΟΝΤΑΙ «ΚΛΑΣΙΚΑ» — η καταγωγή είναι ιστορική:
ΟΙ ΑΚΡΕΜΟΝΕΣ ΠΡΟΕΡΧΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗ ΛΑΞΕΥΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΓΡΑΦΙΔΑ ● η σμίλη στο μάρμαρο άφηνε ΠΛΑΤΥΣΜΕΝΕΣ ΑΠΟΛΗΞΕΙΣ ● η πένα, σταματώντας, άφηνε ΜΙΚΡΗ ΕΓΚΑΡΣΙΑ ΓΡΑΜΜΗ → το «κλασικό» δεν είναι ΓΟΥΣΤΟ αλλά ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΝΗΜΗΓι' αυτό οι serif φέρνουν συνειρμούς κύρους, παράδοσης, εγκυρότητας — ιδιότητες που ταιριάζουν σε εφημερίδα, βιβλίο, θεσμικό έντυπο.
- Το παράδειγμα των Times είναι υποδειγματικό γραφιστικό πρόβλημα:
ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ (1932) ● ΚΟΙΝΟ αναγνώστες ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ● ΜΗΝΥΜΑ ΕΙΔΗΣΕΙΣ — κύρος και ΕΓΚΥΡΟΤΗΤΑ ● ΤΕΧΝΙΚΟΙ ΠΟΛΥ ΜΙΚΡΟ μέγεθος, ΓΡΗΓΟΡΗ εκτύπωση, ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ φθηνό ΧΑΡΤΙ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ● ΚΟΣΤΟΣ ΟΣΟ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΣΕ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΧΩΡΟ⚠️ Είναι ακριβώς τα πέντε σημεία της ανάλυσης (§2.1) — και η λύση ήταν μια γραμματοσειρά σχετικά στενή, με καθαρές ακρεμόνες που οδηγούν το μάτι κατά μήκος της αράδας.
- «Από τις πιο δημοφιλείς γραμματοσειρές» — η δημοτικότητα είναι αποτέλεσμα και κίνδυνος μαζί:
ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑ ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΗ, ΟΙΚΕΙΑ, ΔΙΑΘΕΣΙΜΗ παντού ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΟΥΔΕΤΕΡΗ, ΑΔΙΑΦΟΡΗ — δεν ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΕΙ⚠️ Για σώμα κειμένου η ουδετερότητα είναι αρετή· για λογότυπο είναι αποτυχία, αφού, κατά το κεφ. 6, το ζητούμενο είναι «ξεχωριστή οπτική ταυτότητα».
- Η αντίθεση που στήνει το βιβλίο:
ΜΕ ΑΚΡΕΜΟΝΕΣ (serif) «ΕΙΝΑΙ ΚΛΑΣΙΚΑ» ΧΩΡΙΣ ΑΚΡΕΜΟΝΕΣ (sans) «ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΑ»⚠️ Οι δύο κατηγορίες δεν είναι καλύτερη/χειρότερη: είναι δύο διαφορετικά μηνύματα. Η επιλογή κρίνεται, όπως όλα, «αν πληροί τα δεδομένα του προβλήματος» (§2.3) — και ειδικότερα αν ταιριάζει στην εικόνα που θέλει να δώσει ο πομπός.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ακρεμόνες, στα αγγλικά serif, είναι οι μικρές γραμμές στις άκρες των γραμμάτων, και οι γραμματοσειρές που τις έχουν ονομάζονται serif typefaces. Το βιβλίο τις χαρακτηρίζει κλασικές, και ο χαρακτηρισμός έχει ιστορική βάση: οι ακρεμόνες προέρχονται από τη λάξευση στο μάρμαρο και από τη γραφή με πένα, όπου η σμίλη και η γραφίδα άφηναν πλατυσμένες απολήξεις. Γι' αυτό οι γραμματοσειρές αυτές φέρνουν συνειρμούς κύρους, παράδοσης και εγκυρότητας, ιδιότητες που ταιριάζουν σε εφημερίδα, βιβλίο και θεσμικό έντυπο. Τα Times, που σχεδιάστηκαν το 1932 για την εφημερίδα Τάιμς του Λονδίνου, αποτελούν υποδειγματική λύση ενός γραφιστικού προβλήματος με συγκεκριμένο κοινό, μήνυμα και τεχνικούς περιορισμούς, δηλαδή πολύ μικρό μέγεθος, γρήγορη εκτύπωση και φθηνό χαρτί. Η μεγάλη δημοτικότητά τους είναι ταυτόχρονα πλεονέκτημα, αφού είναι αναγνώσιμα και οικεία, και κίνδυνος, αφού η ουδετερότητα δεν διαφοροποιεί, κάτι που είναι αρετή για σώμα κειμένου αλλά αποτυχία για λογότυπο.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οι γραμματοσειρές χωρίς ακρεμόνες
Ερώτηση: Είναι σύγχρονα. Sans serif ονομάζονται οι γραμματοσειρές χωρίς ακρεμόνες. Η γραμματοσειρά Helvetica είναι η πιο δημοφιλής από αυτές. Άλλες δημοφιλείς sans serif γραμματοσειρές είναι η Avant Garde, η Univers, η Futura. Γιατί χαρακτηρίζονται σύγχρονες;
Απάντηση:
- Η ονομασία: sans στα γαλλικά σημαίνει «χωρίς» — sans serif = χωρίς ακρεμόνες. Το βιβλίο τις χαρακτηρίζει «σύγχρονα», σε ρητή αντιπαράθεση με τα serif που «είναι κλασικά».
- ⚠️⚠️ ΓΙΑΤΙ «ΣΥΓΧΡΟΝΑ» — για τρεις λόγους μαζί:
① ΙΣΤΟΡΙΚΑ καθιερώθηκαν τον 20ό αιώνα, με το ΜΟΝΤΕΡΝΟ ΚΙΝΗΜΑ και το BAUHAUS → η εικ. 4.2 του βιβλίου: «Γραμματοσειρά σχεδιασμένη από τον HERBERT BAYER το 1925» (Bauhaus) ② ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΑ, ΚΑΘΑΡΑ, χωρίς στολίδια — η μορφή ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΤΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ③ ΤΕΧΝΙΚΑ χωρίς λεπτές απολήξεις που ΧΑΝΟΝΤΑΙ σε οθόνη, σε μικρό μέγεθος ή σε κακή εκτύπωση - Οι τέσσερις που αναφέρει το βιβλίο — και οι δύο που εικονογραφεί:
HELVETICA «η ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗΣ από αυτές» UNIVERS εικ. 4.1: «σχεδιάστηκε από τον ADRIAN FRUTIGER το 1954» AVANT GARDE εικ. 4.6: σχεδιάστηκε από τον HERB LUBALIN «ΕΙΔΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΛΟΓΟΤΥΠΟ/ΤΙΤΛΟ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ» Avant Garde (1968) και άρχισε να κυκλοφορεί ΩΣ ΓΡΑΜΜΑΤΟΣΕΙΡΑ ΤΟ 1970 FUTURA —⚠️ Η ιστορία της Avant Garde δείχνει τη διαδρομή λογότυπο → γραμματοσειρά: σχεδιάστηκε για ένα έργο και έγινε εργαλείο για όλους.
- Η επιλογή ανάμεσα στις δύο κατηγορίες είναι επιλογή μηνύματος:
SERIF SANS SERIF κλασικό σύγχρονο παράδοση, κύρος καθαρότητα, τεχνολογία εκδόσεις, θεσμοί εταιρείες, σήμανση, οθόνες⚠️ Καμία δεν είναι καλύτερη. Κρίνονται μόνο ως προς το «αν πληρούν τα δεδομένα του προβλήματος» (§2.3) — δηλαδή ως προς το κοινό και το μήνυμα που ορίστηκαν στην ανάλυση.
- Πού υπερέχουν πρακτικά οι sans serif: όπου το γράμμα καταπονείται.
● ΠΟΛΥ ΜΙΚΡΟ ΜΕΓΕΘΟΣ (οι λεπτές ακρεμόνες ΓΕΜΙΖΟΥΝ ή ΕΞΑΦΑΝΙΖΟΝΤΑΙ) ● ΟΘΟΝΕΣ χαμηλής ανάλυσης ● ΣΗΜΑΝΣΗ που διαβάζεται ΑΠΟ ΜΑΚΡΙΑ ή ΕΝ ΚΙΝΗΣΕΙ ● ΑΡΝΗΤΙΚΗ ΕΚΤΥΠΩΣΗ (λευκό σε σκούρο φόντο)⚠️ Είναι ακριβώς οι «τεχνικοί περιορισμοί» του σημείου 4 της ανάλυσης — και επιβεβαιώνουν ότι ο γραφίστας οφείλει να γνωρίζει «τις δυνατότητες και τους όρους της παραγωγής» (κεφ. 1).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Sans στα γαλλικά σημαίνει χωρίς, οπότε sans serif ονομάζονται οι γραμματοσειρές χωρίς ακρεμόνες. Το βιβλίο τις χαρακτηρίζει σύγχρονες για τρεις λόγους μαζί. Ιστορικά, καθιερώθηκαν τον εικοστό αιώνα με το μοντέρνο κίνημα και το Bauhaus, όπως δείχνει η γραμματοσειρά που σχεδίασε ο Herbert Bayer το 1925. Μορφολογικά, είναι γεωμετρικές και καθαρές, χωρίς στολίδια, με τη μορφή να ακολουθεί τη λειτουργία. Τεχνικά, δεν έχουν λεπτές απολήξεις που χάνονται σε οθόνη, σε πολύ μικρό μέγεθος ή σε κακή εκτύπωση. Η πιο δημοφιλής είναι η Helvetica, ενώ άλλες δημοφιλείς είναι η Avant Garde, η Univers, που σχεδιάστηκε από τον Adrian Frutiger το 1954, και η Futura. Η επιλογή ανάμεσα σε serif και sans serif δεν είναι επιλογή ποιότητας αλλά μηνύματος, και κρίνεται μόνο ως προς το αν πληροί τα δεδομένα του προβλήματος, δηλαδή το κοινό και το μήνυμα που ορίστηκαν στην ανάλυση.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Έντονα και λεπτά γράμματα
Ερώτηση: Συμβολίζουν τη δύναμη, την ενέργεια, την ένταση. Είναι κομψά, ελαφρά, αδύναμα. Σε ποιες κατηγορίες γραμμάτων αντιστοιχούν οι δύο αυτοί χαρακτηρισμοί;
Απάντηση:
-
Οι δύο χαρακτηρισμοί αφορούν τα δύο άκρα της έντασης (σελ. 29):
ΕΝΤΟΝΑ / ΒΑΡΙΑ (bold, extra bold) «ΣΥΜΒΟΛΙΖΟΥΝ ΤΗ ΔΥΝΑΜΗ, ΤΗΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑ, ΤΗΝ ΕΝΤΑΣΗ» ΛΕΠΤΑ / ΕΛΑΦΡΙΑ (extra light, light) «ΕΙΝΑΙ ΚΟΜΨΑ, ΕΛΑΦΡΑ, ΑΔΥΝΑΜΑ»Αντιστοιχούν στην κλίμακα του τρόπου 5 της σελ. 28: extra light – light – medium – bold – extra bold.
-
⚠️⚠️ ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΤΗ ΛΕΞΗ «ΑΔΥΝΑΜΑ» — δεν είναι κριτική, είναι περιγραφή:
ΤΑ ΤΡΙΑ ΕΠΙΘΕΤΑ ΤΩΝ ΛΕΠΤΩΝ ΚΟΜΨΑ → ΘΕΤΙΚΗ ποιότητα (λεπτότητα, φινέτσα) ΕΛΑΦΡΑ → ΟΥΔΕΤΕΡΗ περιγραφή (οπτικό βάρος) ΑΔΥΝΑΜΑ → ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΣ (δεν επιβάλλονται)Το ίδιο χαρακτηριστικό είναι αρετή ή ελάττωμα ανάλογα με το πρόβλημα: για ένα άρωμα πολυτελείας η «αδυναμία» είναι κομψότητα· για μια προειδοποιητική πινακίδα είναι αποτυχία.
-
Η άμεση εφαρμογή στο πείραμα της ίδιας σελίδας:
ΑΡΩΜΑ → ΛΕΠΤΑ: «ΚΟΜΨΑ, ΕΛΑΦΡΑ» ΔΥΝΑΜΗ → ΕΝΤΟΝΑ: «ΔΥΝΑΜΗ, ΕΝΕΡΓΕΙΑ, ΕΝΤΑΣΗ»⚠️ Το βιβλίο βάζει το πείραμα ΠΡΙΝ τους κανόνες: πρώτα ζητά από τον μαθητή να κρίνει μόνος («ποιον τρόπο θα διαλέγατε;») και μετά δίνει τους κανόνες. Η παρατήρηση προηγείται του κανόνα.
-
Γιατί το οπτικό βάρος «σημαίνει» κάτι — η αντιστοιχία είναι σωματική:
ΠΥΚΝΗ ΜΑΥΡΗ ΜΑΖΑ → ΒΑΡΟΣ, ΟΓΚΟΣ, ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ → δύναμη, ένταση ΑΡΑΙΗ ΛΕΠΤΗ ΓΡΑΜΜΗ → ΕΛΑΦΡΟΤΗΤΑ, ΕΥΘΡΑΥΣΤΟ → κομψότητα, αδυναμία⚠️ Δεν πρόκειται για σύμβαση που μαθαίνεται, αλλά για άμεση αντίληψη — γι' αυτό το οπτικό μήνυμα φτάνει πριν το λεκτικό.
-
Η ένταση συνεργάζεται με τους άλλους τρόπους, δεν δουλεύει μόνη:
ΕΝΤΟΝΟ + ΜΕΓΑΛΟ + ΜΑΣΙΦ + ΠΥΚΝΟ SPACING → ΜΕΓΙΣΤΗ ένταση (αφίσα, τίτλος) ΛΕΠΤΟ + ΑΡΑΙΟ SPACING + ΠΟΛΥ ΛΕΥΚΟ ΧΩΡΟ → ΜΕΓΙΣΤΗ κομψότητα (πολυτελές προϊόν)⚠️ Αν οι τρόποι αντιφάσκουν (π.χ. extra bold με πολύ αραιό spacing), το μήνυμα θολώνει — ακριβώς το αντίθετο από το «ενιαίο σύνολο» που ζητά η §2.2.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι δύο χαρακτηρισμοί αντιστοιχούν στα δύο άκρα της κλίμακας έντασης ή βάρους, δηλαδή στα έντονα ή βαριά γράμματα, τα bold και extra bold, και στα λεπτά ή ελαφριά, τα light και extra light. Τα πρώτα συμβολίζουν τη δύναμη, την ενέργεια και την ένταση, ενώ τα δεύτερα είναι κομψά, ελαφρά και αδύναμα. Η λέξη «αδύναμα» δεν είναι κριτική αλλά περιγραφή ενός περιορισμού, και το ίδιο χαρακτηριστικό είναι αρετή ή ελάττωμα ανάλογα με το πρόβλημα: για ένα άρωμα πολυτελείας η αδυναμία διαβάζεται ως κομψότητα, ενώ για μια προειδοποιητική πινακίδα είναι αποτυχία. Η αντιστοιχία οπτικού βάρους και σημασίας είναι σωματική και άμεση, αφού η πυκνή μαύρη μάζα διαβάζεται ως βάρος και σταθερότητα, ενώ η αραιή λεπτή γραμμή ως ελαφρότητα. Τέλος, η ένταση δεν δουλεύει μόνη αλλά συνεργάζεται με το μέγεθος, την υφή και τις αποστάσεις, και αν οι τρόποι αντιφάσκουν μεταξύ τους το μήνυμα θολώνει.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Τα κεφαλαία γράμματα
Ερώτηση: Ξεχωρίζουν. Χρησιμοποιούνται για τίτλους και επικεφαλίδες. Επίσης, τα κεφαλαία δημιουργούν ένα σχήμα ορθογωνισμένο (block) και προτιμώνται στις περιπτώσεις στις οποίες είναι αναγκαία η χρήση τυπογραφικών στοιχείων πολύ μικρού μεγέθους. Γιατί προτιμώνται στα πολύ μικρά μεγέθη;
Απάντηση:
-
Οι τρεις ιδιότητες των κεφαλαίων (σελ. 29):
① «ΞΕΧΩΡΙΖΟΥΝ» ② «Χρησιμοποιούνται για ΤΙΤΛΟΥΣ και ΕΠΙΚΕΦΑΛΙΔΕΣ» ③ «δημιουργούν ένα ΣΧΗΜΑ ΟΡΘΟΓΩΝΙΣΜΕΝΟ (block)» και «ΠΡΟΤΙΜΩΝΤΑΙ … όταν είναι αναγκαία η χρήση τυπογραφικών στοιχείων ΠΟΛΥ ΜΙΚΡΟΥ ΜΕΓΕΘΟΥΣ» -
⚠️⚠️ ΓΙΑΤΙ ΣΤΑ ΠΟΛΥ ΜΙΚΡΑ ΜΕΓΕΘΗ — η αιτία είναι γεωμετρική:
ΠΕΖΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ έχουν ΑΝΟΔΟΥΣ (β, δ, λ) ΟΛΑ έχουν ΤΟ ΙΔΙΟ ΥΨΟΣ και ΚΑΘΟΔΟΥΣ (γ, ρ, χ) το «σώμα» του γράμματος ΟΛΟ το ύψος είναι ΩΦΕΛΙΜΟ είναι ΜΙΚΡΟΤΕΡΟ από το συνολικό ύψος ΣΕ ΠΟΛΥ ΜΙΚΡΟ ΜΕΓΕΘΟΣ τα πεζά ΧΑΝΟΥΝ τις λεπτομέρειες που τα ΞΕΧΩΡΙΖΟΥΝ τα κεφαλαία, με ΕΝΙΑΙΟ ύψος, ΑΝΤΕΧΟΥΝ -
Το «σχήμα ορθογωνισμένο (block)» — γιατί το επισημαίνει το βιβλίο:
ΠΕΖΑ ακανόνιστο ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΛΕΞΗΣ (ανεβοκατεβαίνει) → το μάτι ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΕΙ ΤΗ ΛΕΞΗ ΑΠΟ ΤΟ ΣΧΗΜΑ ΤΗΣ → ΤΑΧΥΤΕΡΗ ανάγνωση σε ΜΕΓΑΛΑ κείμενα ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΕΝΙΑΙΟ ΟΡΘΟΓΩΝΙΟ → ΣΥΜΠΑΓΗΣ οπτική μονάδα, ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ, ΚΥΡΟΣ → ΑΡΓΟΤΕΡΗ ανάγνωση σε μεγάλα κείμενα⚠️ Γι' αυτό ακριβώς τα κεφαλαία συνιστώνται για τίτλους και επικεφαλίδες — λίγες λέξεις — και όχι για σώμα κειμένου.
-
Η σύνδεση με τους εννέα τρόπους: τα κεφαλαία επηρεάζουν ταυτόχρονα
ΤΡΟΠΟ 9 (ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ) το block «κάθεται» στη σελίδα ως ΕΝΑ ΣΧΗΜΑ ΤΡΟΠΟ 8 (SPACING) τα κεφαλαία ΘΕΛΟΥΝ περισσότερο αέρα μεταξύ τους από τα πεζά ΤΡΟΠΟ 2 (ΜΕΓΕΘΟΣ) οπτικά δείχνουν ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΑ στο ίδιο ονομαστικό μέγεθος -
Πού εφαρμόζεται πρακτικά στο ίδιο το βιβλίο:
● ΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑ (κεφ. 5) — λίγες λέξεις, ΜΙΚΡΟ μέγεθος, ανάγνωση ΑΠΟ ΜΑΚΡΙΑ ● ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ (κεφ. 8) — ΨΙΛΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ, συστατικά, οδηγίες σε ΕΛΑΧΙΣΤΟ χώρο ● ΛΟΓΟΤΥΠΑ — «ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝ ΣΧΗΜΑ», δηλαδή ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΙΜΗ ΟΠΤΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ (κεφ. 6)⚠️ Και στις τρεις περιπτώσεις το ζητούμενο είναι αναγνώριση, όχι ανάγνωση κειμένου.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα κεφαλαία προτιμώνται στα πολύ μικρά μεγέθη για γεωμετρικό λόγο. Τα πεζά έχουν ανόδους και καθόδους, οπότε το κυρίως σώμα του γράμματος είναι μικρότερο από το συνολικό ύψος της γραμμής, ενώ στα κεφαλαία όλα τα γράμματα έχουν το ίδιο ύψος και όλο το διαθέσιμο ύψος είναι ωφέλιμο. Έτσι, όταν το μέγεθος μικραίνει πολύ, τα πεζά χάνουν τις λεπτομέρειες που τα ξεχωρίζουν, ενώ τα κεφαλαία αντέχουν. Το σχήμα ορθογωνισμένο, το block που δημιουργούν, έχει και δεύτερη συνέπεια: τα πεζά δίνουν ακανόνιστο περίγραμμα λέξης που το μάτι αναγνωρίζει γρήγορα, γι' αυτό είναι καταλληλότερα για εκτενή κείμενα, ενώ τα κεφαλαία δίνουν συμπαγή οπτική μονάδα με σταθερότητα και κύρος, αλλά διαβάζονται πιο αργά. Γι' αυτό συνιστώνται για τίτλους και επικεφαλίδες, δηλαδή για λίγες λέξεις, και όχι για σώμα κειμένου.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ο 20ός αιώνας και ο Mallarmé
Ερώτηση: Τον 20ό αιώνα παρατηρείται έντονη τάση αναζήτησης της σχέσης του λόγου και της γλώσσας με τη γραφική επικοινωνία. Ποιητές, όπως ο Mallarmé, ο Apollinaire, ο Marinetti και άλλοι, χρησιμοποίησαν με “εκφραστικό” τρόπο τα τυπογραφικά στοιχεία για να ενδυναμώσουν τις ποιητικές ιδέες. Το 1897 κυκλοφόρησε το 20σέλιδο ποίημα του Γάλλου ποιητή Mallarmé με τίτλο “un coup de dés” (μια ζαριά) το οποίο αγνόησε τις μέχρι τότε τυπογραφικές συνήθειες. Ποιες ήταν οι καινοτομίες του;
Απάντηση:
- Οι καινοτομίες του Mallarmé (§4.2, σελ. 38, αυτούσιες):
① «Ο Mallarmé είδε ΤΙΣ ΔΥΟ ΣΕΛΙΔΕΣ ΕΝΟΣ ΑΝΟΙΚΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΣΑΝ ΕΝΑ ΕΝΙΑΙΟ ΧΩΡΟ.» ② «χειρίστηκε τους ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΣ ΣΤΙΧΟΥΣ του (ελεύθερους από ΟΜΟΙΟΚΑΤΑΛΗΞΙΑ και ΜΕΤΡΟ) ΣΑΝ ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΑΡΤΙΤΟΥΡΑ γι' αυτούς που θα το απαγγείλουν.» ③ «ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΙ ΤΥΠΟΙ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ δηλώνουν τη ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ των στίχων που απαγγέλλονται.» ④ «Ο ΛΕΥΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ “ΣΑΝ ΣΙΩΠΗ”.» - ⚠️⚠️ Η ΠΡΩΤΗ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΠΙΟ ΡΙΖΙΚΗ. «Είδε τις δύο σελίδες ενός ανοικτού βιβλίου σαν ένα ενιαίο χώρο»:
ΠΡΙΝ ΜΕΤΑ ┌──────┐ ┌──────┐ ┌───────────────┐ │σελ. │ │σελ. │ │ ΕΝΑ ΕΝΙΑΙΟ │ │ 12 │ │ 13 │ → │ ΠΕΔΙΟ │ └──────┘ └──────┘ └───────────────┘ δύο ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΕΣ ΤΟ ΔΙΣΕΛΙΔΟ είναι μονάδες Η ΜΟΝΑΔΑ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥΕίναι θεμελιώδης αρχή της σύγχρονης σελιδοποίησης βιβλίου και περιοδικού (κεφ. 17).
- Η μεταφορά της παρτιτούρας συνδέει τρία πράγματα:
ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ → ΜΟΥΣΙΚΗ → ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ ΑΠΑΓΓΕΛΙΑ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΙ ΤΥΠΟΙ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ = ΟΡΓΑΝΑ / ΕΝΤΑΣΕΙΣ ΛΕΥΚΟΣ ΧΩΡΟΣ = ΠΑΥΣΕΙΣ («ΣΑΝ ΣΙΩΠΗ») ΑΠΟΣΤΑΣΕΙΣ = ΡΥΘΜΟΣ, ΤΕΜΠΟ⚠️ Το κείμενο δεν διαβάζεται μόνο: οδηγεί την εκφορά του. Η τυπογραφία γίνεται σύστημα σημειογραφίας.
- ⚠️ «ΑΓΝΟΗΣΕ ΤΙΣ ΜΕΧΡΙ ΤΟΤΕ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ» — η φράση είναι ακριβής:
ΟΙ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΠΟΥ ΑΓΝΟΗΘΗΚΑΝ ● ΕΝΙΑΙΟ μέγεθος και τύπος γραμμάτων σε όλο το κείμενο ● ΕΥΘΥΓΡΑΜΜΙΣΜΕΝΕΣ αράδες από πάνω προς τα κάτω ● ΣΤΑΘΕΡΟ διάστιχο ● ο λευκός χώρος ως ΥΠΟΛΕΙΜΜΑ, όχι ως ΥΛΙΚΟΤο 1897 — πριν από τον φουτουρισμό και τον κονστρουκτιβισμό. Ο Mallarmé είναι η αφετηρία.
- Ο λευκός χώρος γίνεται υλικό — αυτή είναι η παρακαταθήκη για τη γραφιστική:
ΑΝ Ο ΛΕΥΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ «ΣΑΝ ΣΙΩΠΗ» τότε ΔΕΝ είναι «άδειος» → είναι ΕΝΕΡΓΟ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΣΥΝΘΕΣΗΣ → αντιστοιχεί στον ΤΡΟΠΟ 9 της σελ. 28: «ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΤΩΝ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ»⚠️ Η ίδια αρχή επανέρχεται στο κεφ. 3 ως πρακτική οδηγία: «το σχέδιο να τοποθετηθεί σε χαρτί μεγαλύτερων διαστάσεων από αυτό» — δηλαδή δώσε λευκό χώρο γύρω του.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι καινοτομίες του Mallarmé στο ποίημα un coup de dés ήταν τέσσερις. Πρώτον, είδε τις δύο σελίδες ενός ανοικτού βιβλίου σαν ένα ενιαίο χώρο, κάνοντας το δισέλιδο και όχι τη σελίδα μονάδα σχεδιασμού. Δεύτερον, χειρίστηκε τους ελεύθερους στίχους του, ελεύθερους από ομοιοκαταληξία και μέτρο, σαν μουσική παρτιτούρα για όσους θα το απαγγείλουν. Τρίτον, χρησιμοποίησε διαφορετικούς τύπους γραμμάτων για να δηλώσει τη διαφορετική σημασία των στίχων που απαγγέλλονται. Τέταρτον, αντιμετώπισε τον λευκό χώρο σαν σιωπή, τοποθετώντας τις λέξεις ώστε μερικές φορές να σχηματίζουν σκαλιά, με τις αποστάσεις μεταξύ λέξεων ή ομάδων λέξεων άλλοτε να επιταχύνουν και άλλοτε να επιβραδύνουν τον ρυθμό. Η σημασία των καινοτομιών αυτών για τη γραφιστική είναι ότι ο λευκός χώρος παύει να είναι υπόλειμμα και γίνεται ενεργό υλικό της σύνθεσης, αντιστοιχώντας στον ένατο τρόπο έκφρασης, δηλαδή στην τοποθέτηση των τυπογραφικών στοιχείων στον χώρο του χαρτιού.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ο λευκός χώρος και ο ρυθμός
Ερώτηση: Στο λευκό χώρο τοποθέτησε τις λέξεις με τέτοιο τρόπο, ώστε μερικές φορές να σχηματίζουν σκαλιά. Οι αποστάσεις μεταξύ των λέξεων, ή μεταξύ ομάδων λέξεων, άλλοτε επιταχύνουν και άλλοτε επιβραδύνουν το ρυθμό. Τι σημαίνει αυτό για τον γραφίστα;
Απάντηση:
-
Το κείμενο αποκτά ΧΡΟΝΟ — αυτή είναι η κεντρική ιδέα:
Η ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ ΕΙΝΑΙ ΧΩΡΙΚΗ (μελάνι σε χαρτί) Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΕΙΝΑΙ ΧΡΟΝΙΚΗ (γίνεται ΜΕ ΤΗ ΣΕΙΡΑ) ↓ ΟΙ ΑΠΟΣΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ → ΜΕΤΑΦΡΑΖΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΡΟΝΟ ΜΙΚΡΗ ΑΠΟΣΤΑΣΗ → το μάτι περνά ΓΡΗΓΟΡΑ → ΕΠΙΤΑΧΥΝΣΗ ΜΕΓΑΛΗ ΑΠΟΣΤΑΣΗ → το μάτι ΤΑΞΙΔΕΥΕΙ → ΕΠΙΒΡΑΔΥΝΣΗ -
⚠️⚠️ Ο ΓΡΑΦΙΣΤΑΣ ΕΛΕΓΧΕΙ ΤΟΝ ΡΥΘΜΟ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ. Είναι ο τρόπος 8 της σελ. 28 («αποστάσεις μεταξύ τους — spacing») σε πλήρη ανάπτυξη:
ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΓΡΑΦΙΣΤΙΚΗ ● ΛΟΓΟΤΥΠΟ αραιό spacing → ΑΡΓΗ, ΕΠΙΣΗΜΗ ανάγνωση, κύρος ● ΤΙΤΛΟΣ ΑΦΙΣΑΣ πυκνό → ΣΥΜΠΑΓΗΣ ΜΑΖΑ, ΑΜΕΣΗ κραυγή ● ΣΩΜΑ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΚΑΝΟΝΙΚΟ → αδιατάρακτη ροή ● ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΙ, ΜΕΓΑΛΑ ΚΕΝΑ → ΠΑΥΣΕΙΣ, ΑΝΑΣΑ ΕΝΟΤΗΤΕΣ -
Τα «σκαλιά» είναι σχήμα, όχι διακόσμηση: οι λέξεις τοποθετούνται ώστε το ίχνος τους στη σελίδα να σημαίνει κάτι.
⚠️ Είναι η γέφυρα προς την §4.1 «Απεικόνιση μιας ιδέας με γράμματα» και προς τα παραδείγματα του βιβλίου: η πρόταση που «μιμείται το σχήμα του κινούμενου γλυπτού» (εικ. 4.55), τα γράμματα που «μοιάζουν με κομμάτια υφάσματος» (4.27), το λογότυπο «με μορφές χορευτών» (4.28).
-
Ο λευκός χώρος ως «σιωπή» έχει πρακτική συνέπεια για τη σύνθεση:
ΛΑΘΟΣ ΑΝΤΙΛΗΨΗ «ο κενός χώρος είναι ΧΑΜΕΝΟΣ χώρος· ας βάλουμε κι άλλο» ΣΩΣΤΗ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ο κενός χώρος ΔΙΝΕΙ ΕΜΦΑΣΗ σε ό,τι τον περιβάλλει⚠️ Το κεφ. 3 το μεταφράζει σε οδηγία παρουσίασης: «Το σχέδιο να τοποθετηθεί σε χαρτί μεγαλύτερων διαστάσεων από αυτό» — το περιθώριο αναδεικνύει, δεν σπαταλά.
-
Η γενίκευση που κάνει το ίδιο το βιβλίο λίγο παρακάτω, για τον Marinetti:
«Η θέση τους στο χώρο του χαρτιού αλλά και η χρήση γραμμάτων διαφορετικών σχημάτων και διαφορετικού βάρους δίνουν στις λέξεις ένα ξεχωριστό εκφραστικό χαρακτήρα.»
⚠️ Δηλαδή ο χώρος και η μορφή μαζί παράγουν το εκφραστικό αποτέλεσμα — όχι το ένα ή το άλλο.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Σημαίνει ότι ο γραφίστας ελέγχει τον ρυθμό της ανάγνωσης. Η τυπογραφία είναι χωρική, αφού είναι μελάνι σε χαρτί, ενώ η ανάγνωση είναι χρονική, αφού γίνεται με τη σειρά· έτσι οι αποστάσεις στο χαρτί μεταφράζονται σε χρόνο, με τις μικρές αποστάσεις να επιταχύνουν και τις μεγάλες να επιβραδύνουν. Πρόκειται για πλήρη ανάπτυξη του όγδοου τρόπου έκφρασης, δηλαδή των αποστάσεων μεταξύ των στοιχείων, και έχει άμεσες εφαρμογές: αραιό spacing σε ένα λογότυπο δίνει αργή και επίσημη ανάγνωση, πυκνό σε έναν τίτλο αφίσας δίνει συμπαγή μάζα και αμεσότητα, ενώ τα μεγάλα κενά ανάμεσα σε ενότητες λειτουργούν ως παύσεις. Τα σκαλιά που σχηματίζουν οι λέξεις δεν είναι διακόσμηση αλλά σχήμα που σημαίνει, και αποτελούν γέφυρα προς την απεικόνιση μιας ιδέας με γράμματα. Τέλος, ο λευκός χώρος ως σιωπή σημαίνει ότι το κενό δεν είναι χαμένος χώρος αλλά δίνει έμφαση σε ό,τι περιβάλλει.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ο Marinetti και η φουτουριστική τυπογραφία
Ερώτηση: Ο Filippo Tommaso Marinetti (1876-1944), Ιταλός φουτουριστής ποιητής, συγγραφέας και κριτικός, πειραματίστηκε με την “τυχαία” τοποθέτηση τυπογραφικών στοιχείων. Η φουτουριστική τυπογραφία αποτέλεσε ερέθισμα για τις μετέπειτα καινοτομίες του κονστρουκτιβισμού και της “Νέας Τυπογραφίας”. Ποια η σημασία του για τη γραφιστική;
Απάντηση:
-
⚠️ ΤΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟ “ΤΥΧΑΙΑ” ΕΙΝΑΙ ΟΥΣΙΩΔΗ. Το βιβλίο δεν λέει ότι ο Marinetti τοποθετούσε στην τύχη:
Η «ΤΥΧΑΙΑ» ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ ● ΑΠΟΡΡΙΠΤΕΙ τον ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΚΑΝΟΝΑ (ευθεία αράδα, ενιαίο μέγεθος, συμμετρία) ● ΔΕΝ απορρίπτει τη ΣΥΝΘΕΣΗ → το αποτέλεσμα ΦΑΙΝΕΤΑΙ τυχαίο, είναι όμως ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΟ -
Η αλυσίδα επιρροής που καταγράφει το βιβλίο:
MALLARMÉ (1897) ↓ ΦΟΥΤΟΥΡΙΣΜΟΣ / MARINETTI (1912-) ↓ «αποτέλεσε ΕΡΕΘΙΣΜΑ» ΚΟΝΣΤΡΟΥΚΤΙΒΙΣΜΟΣ + «ΝΕΑ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ» ↓ «ΕΠΗΡΕΑΣΑΝ ΠΟΛΥ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΓΡΑΦΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ»⚠️ Η γραφιστική δεν προέκυψε από την τυπογραφία μόνο: προέκυψε από τη συνάντηση τυπογραφίας και πρωτοποριακής τέχνης.
-
Ποιοι συνεχίζουν — το βιβλίο ονομάζει τρεις εικαστικούς: «καλλιτέχνες όπως ο Schwitters, ο Van Doesburg, ο Lissitzky και άλλοι, χρησιμοποίησαν τυπογραφικά στοιχεία για να δημιουργήσουν μηνύματα τόσο εικαστικά όσο και λογοτεχνικά. Όλοι αυτοί οι καλλιτέχνες επηρέασαν πολύ την αισθητική του γραφικού σχεδιασμού.»
ΤΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 4.40 τυπογραφική σελίδα των SCHWITTERS, VAN DOESBURG και KATE STEINITZ (1922) 4.42 αφίσα για το «ρεσιτάλ» DADA στη Χάγη, SCHWITTERS και VAN DOESBURG (1923) 4.44 εξώφυλλο «Klassiek-Barok-Modern», VAN DOESBURG (1920) 4.45 LISSITZKY (1923) — «το όνομα του καλλιτέχνη τυπώθηκε ΜΕ ΚΟΚΚΙΝΟ» -
⚠️⚠️ «ΜΗΝΥΜΑΤΑ ΤΟΣΟ ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ ΟΣΟ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ» — εδώ βρίσκεται ολόκληρος ο ορισμός της γραφιστικής του κεφ. 1:
«χρησιμοποιεί ΚΕΙΜΕΝΑ ή/και ΕΙΚΟΝΕΣ για να ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΕΙ ΟΠΤΙΚΑ ένα ΜΗΝΥΜΑ» ↕ ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ (η μορφή) + ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ (το κείμενο) ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ, στο ΙΔΙΟ υλικό -
Και ένα ελληνικό παράδειγμα: η εικ. 4.46 δείχνει τον Γιάννη Σβορώνο, περιοδικό Κοχλίας, τεύχος αρ. 1, Δεκέμβριος 1945 — δίπλα στους Schwitters, Van Doesburg και Lissitzky.
⚠️ Ο ίδιος σχεδιαστής εμφανίζεται και στην εικ. 4.3 («Γραμματοσειρά σχεδιασμένη από τον “γκράφικερ” Γιάννη Σβορώνο»). Το βιβλίο εντάσσει την ελληνική γραφιστική στο ίδιο αφήγημα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η σημασία του Marinetti είναι ότι η φουτουριστική τυπογραφία αποτέλεσε ερέθισμα για τις μετέπειτα καινοτομίες του κονστρουκτιβισμού και της Νέας Τυπογραφίας, δηλαδή για τα κινήματα που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη γραφιστική. Τα εισαγωγικά στη λέξη «τυχαία» είναι ουσιώδη: το βιβλίο δεν λέει ότι ο Marinetti τοποθετούσε τα στοιχεία στην τύχη, αλλά ότι απέρριψε τον τυπογραφικό κανόνα της ευθείας αράδας, του ενιαίου μεγέθους και της συμμετρίας, χωρίς να απορρίψει τη σύνθεση· το αποτέλεσμα φαίνεται τυχαίο αλλά είναι επιλεγμένο. Η αλυσίδα επιρροής ξεκινά από τον Mallarmé το 1897, περνά στον φουτουρισμό και από εκεί στον κονστρουκτιβισμό και στη Νέα Τυπογραφία. Τη συνεχίζουν εικαστικοί όπως ο Schwitters, ο Van Doesburg και ο Lissitzky, οι οποίοι χρησιμοποίησαν τυπογραφικά στοιχεία για να δημιουργήσουν μηνύματα τόσο εικαστικά όσο και λογοτεχνικά και επηρέασαν πολύ την αισθητική του γραφικού σχεδιασμού.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Το “Zang Tumb Tumb” και η οντότητα του γράμματος
Ερώτηση: Στο βιβλίο του “Zang Tumb Tumb”, ο Marinetti προσπαθεί να απεικονίσει οπτικά ήχους κάνοντας χρήση γραμμάτων διαφορετικών τύπων και διαφορετικού μεγέθους. Το πιο σημαντικό είναι ότι ο Marinetti συνειδητοποίησε ότι τα γράμματα που συνθέτουν το γραπτό λόγο δεν είναι απλοί αλφαβητικοί χαρακτήρες που αντιπροσωπεύουν τους στοιχειώδεις ήχους του προφορικού λόγου. Ποιο είναι το συμπέρασμα;
Απάντηση:
-
Η συνέχεια του αποσπάσματος (σελ. 39, αυτούσια):
«Η θέση τους στο χώρο του χαρτιού αλλά και η χρήση γραμμάτων διαφορετικών σχημάτων και διαφορετικού βάρους δίνουν στις λέξεις ένα ξεχωριστό εκφραστικό χαρακτήρα. Οι λέξεις και τα γράμματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως οπτικές εικόνες με δική τους οντότητα.»
-
⚠️⚠️ Η ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΑΝΤΙΛΗΨΗΣ:
ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ MARINETTI το γράμμα είναι ΣΗΜΕΙΟ το γράμμα είναι ΟΠΤΙΚΗ που αντιπροσωπεύει ΕΙΚΟΝΑ ΜΕ ΔΙΚΗ ΤΟΥ έναν ΗΧΟ ΟΝΤΟΤΗΤΑ ΔΙΑΦΑΝΕΣ: το βλέπεις ΑΔΙΑΦΑΝΕΣ: το ΒΛΕΠΕΙΣ ΔΙΑΜΕΣΟΥ — το «ξεχνάς» ΤΟ ΙΔΙΟ, έχει ΔΙΚΗ του μόλις διαβάσεις παρουσία -
Γιατί αυτό είναι το θεωρητικό θεμέλιο ΟΛΟΚΛΗΡΟΥ του κεφαλαίου:
ΑΝ το γράμμα είναι ΜΟΝΟ σημείο ήχου → οι 9 τρόποι της σελ. 28 είναι ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ ΑΝ το γράμμα έχει ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΟΝΤΟΤΗΤΑ → οι 9 τρόποι είναι ΜΕΣΑ ΕΚΦΡΑΣΗΣ⚠️ Γι' αυτό ο τίτλος του κεφαλαίου είναι «Η ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΗ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ» — και η πρώτη του πρόταση «τα τυπογραφικά στοιχεία εκφράζουν ιδέες και μεταδίδουν μηνύματα».
-
Η απεικόνιση ήχων στο “Zang Tumb Tumb” (1912) — ήδη ο τίτλος είναι ηχομιμητικός:
ΤΑ ΜΕΣΑ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΕ ● ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΩΝ ΤΥΠΩΝ → ΗΧΟΧΡΩΜΑ ● ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΥ ΜΕΓΕΘΟΥΣ → ΕΝΤΑΣΗ ● ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟ ΒΑΡΟΣ → ΟΓΚΟΣ ΤΟΥ ΗΧΟΥ ● ΘΕΣΗ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ → ΧΡΟΝΟΣ, ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ⚠️ Είναι ακριβώς οι τρόποι 1, 2, 5 και 9 της σελ. 28 — δηλαδή η λίστα του βιβλίου βρίσκει ιστορική επιβεβαίωση.
-
Πού καταλήγει αυτό στην επαγγελματική πράξη: στο λογότυπο.
ΤΟ ΛΟΓΟΤΥΠΟ ΕΙΝΑΙ ΛΕΞΗ ΠΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΩΣ ΕΙΚΟΝΑ εικ. 4.19: τα τυπογραφικά στοιχεία «πρέπει να ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΟΥΝ ΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ (image) ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΗΣ» εικ. 4.52: «Mother & Child», HERB LUBALIN — «ίσως το πιο γνωστό λογότυπο» του, όπου Η ΙΔΙΑ Η ΜΟΡΦΗ ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΛΕΕΙ ΤΟ ΝΟΗΜΑ⚠️ Έτσι το κεφ. 4 προετοιμάζει άμεσα το κεφ. 6 (Οπτική ταυτότητα): χωρίς τη «δική τους οντότητα» των γραμμάτων, δεν υπάρχει λογότυπο — μόνο όνομα τυπωμένο.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το συμπέρασμα διατυπώνεται ρητά από το βιβλίο: η θέση των γραμμάτων στον χώρο του χαρτιού αλλά και η χρήση γραμμάτων διαφορετικών σχημάτων και διαφορετικού βάρους δίνουν στις λέξεις έναν ξεχωριστό εκφραστικό χαρακτήρα, και οι λέξεις και τα γράμματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως οπτικές εικόνες με δική τους οντότητα. Πρόκειται για ανατροπή της παραδοσιακής αντίληψης, σύμφωνα με την οποία το γράμμα είναι απλώς ένα διαφανές σημείο που αντιπροσωπεύει έναν ήχο και το ξεχνά κανείς μόλις διαβάσει· κατά τον Marinetti το γράμμα έχει δική του παρουσία. Αυτό αποτελεί το θεωρητικό θεμέλιο ολόκληρου του κεφαλαίου, γιατί, αν το γράμμα ήταν μόνο σημείο ήχου, οι εννέα τρόποι έκφρασης θα ήταν διακόσμηση, ενώ, έχοντας δική του οντότητα, γίνονται μέσα έκφρασης. Στο Zang Tumb Tumb ο Marinetti χρησιμοποίησε γράμματα διαφορετικών τύπων, μεγεθών και βαρών και τη θέση τους στο χαρτί για να αποδώσει ηχόχρωμα, ένταση και χρόνο, δηλαδή ακριβώς τους τρόπους που απαριθμεί το βιβλίο.
Κριτήρια αξιολόγησης:
