Λύσεις — Κεφάλαιο 16 (σελ. 238-271) – ΓΡΑΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΙΙ Γ΄ ΕΠΑΛ

ΓΡΑΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΙΙ Γ΄ ΕΠΑΛ ΓΡΑΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΙΙ Γ΄ ΕΠΑΛ – ΛΥΣΕΙΣ – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ασκήσεων Σχολικού Βιβλίου Λύσεις — Κεφάλαιο 16 (σελ. 238-271) – ΓΡΑΦΙΣΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΙΙ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 16

Δεκαεννέα λύσεις πάνω σε αυτούσια αποσπάσματα του κεφαλαίου της αφίσας: ο λεξικογραφικός ορισμός και το ύφος, η πορεία από τις προϊστορικές τοιχογραφίες και τους δημόσιους κήρυκες ως την τυπογραφία του Γουτεμβέργιου και τη λιθογραφία του Senefelder, οι Γάλλοι πρωτοπόροι, η προπαγανδιστική αφίσα των δύο πολέμων, οι πρωτοπορίες De Stijl, φουτουρισμού και ντανταϊσμού με το φωτομοντάζ, το Bauhaus και η POP ART, η ελληνική πορεία από τη λαϊκή εικονογραφία και τον Γύζη ως την εταιρεία GEO, το 1940, την τουριστική αφίσα, τη δικτατορία και τη Μεταπολίτευση, η σύγχρονη αφίσα σε Γαλλία, Αγγλία, Αμερική και Ιαπωνία, τα τρία είδη της αφίσας, και τέλος η τέχνη, ο σχεδιασμός, τα συνθετικά στοιχεία, η εικονογράφηση και οι διαστάσεις της.

Η αφίσα λεξικογραφικά — ο ορισμός και το ύφος της

Ερώτηση: Η αφίσα είναι σήμερα ένα έντυπο που έχει ως στόχο τη μετάδοση μιας οπτικής πληροφορίας, δηλαδή ενός γεγονότος, ενός μηνύματος, μιας ιδέας, την προώθηση ενός προϊόντος, την προβολή μιας εταιρείας, ενός κόμματος, ενός πολιτικού προσώπου. Από πού προέρχεται η λέξη και τι προσθέτει το βιβλίο για τη σύνθεση και το ύφος της;

Απάντηση:

Η ετυμολογία, αυτούσια (§16.1, σελ. 238): «Αφίσα από την γαλλική λέξη affiche (ιταλικά: affisso, γερμανικά: plakat, αγγλικά: poster). Σημαίνει έντυπο πού μπορεί να τοιχοκολληθεί.»

⚠️ Η λέξη κρύβει ήδη τον τρόπο χρήσης: το έντυπο κολλιέται σε τοίχο, άρα διαβάζεται όρθιο, από απόσταση και εν κινήσει — και από εκεί βγαίνουν όλοι οι κανόνες σχεδιασμού του κεφαλαίου.

Η σύνθεση, αυτούσια: «Η αφίσα είναι η σύνθεση εικόνας και λόγου με τέτοιο οργανωμένο τρόπο και τέτοια δομή, ώστε να προκαλέσει οπτική έκπληξη και ενδιαφέρον στο θεατή μέσα σε ελάχιστα λεπτά ή και δευτερόλεπτα.»

   ΟΙ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΟΡΟΙ ΤΟΥ ΟΡΙΣΜΟΥ

   ΥΛΙΚΟ      ΕΝΤΥΠΟ που ΤΟΙΧΟΚΟΛΛΕΙΤΑΙ
   ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΜΕΤΑΔΟΣΗ ΟΠΤΙΚΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ
              γεγονός · μήνυμα · ιδέα ·
              προώθηση προϊόντος · προβολή εταιρείας,
              κόμματος, πολιτικού προσώπου
   ΜΕΣΑ       ΕΙΚΟΝΑ + ΛΟΓΟΣ σε ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΗ ΔΟΜΗ
   ΧΡΟΝΟΣ     ελάχιστα ΛΕΠΤΑ ή ΔΕΥΤΕΡΟΛΕΠΤΑ
              → ΟΠΤΙΚΗ ΕΚΠΛΗΞΗ + ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ

Το ύφος, αυτούσια: «Το ύφος της αφίσας, άλλοτε δραματικό, άλλοτε χιουμοριστικό και άλλοτε σατυρικό, σχετίζεται με τη θεματολογία της.»

⚠️ Το ύφος ΔΕΝ επιλέγεται ελεύθερα: το βιβλίο λέει ρητά ότι σχετίζεται με τη θεματολογία. Μια αφίσα για κοινωνικό πρόβλημα θα είναι δραματική, μια πολιτική σάτιρα σατυρική, μια εμπορική για νεανικό προϊόν χιουμοριστική. Το ίδιο κριτήριο επανέρχεται στη §16.5, όπου κάθε είδος αφίσας έχει το δικό του ύφος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η λέξη αφίσα προέρχεται από τη γαλλική λέξη affiche (ιταλικά affisso, γερμανικά plakat, αγγλικά poster) και σημαίνει έντυπο που μπορεί να τοιχοκολληθεί. Η αφίσα είναι σήμερα ένα έντυπο που έχει ως στόχο τη μετάδοση μιας οπτικής πληροφορίας, δηλαδή ενός γεγονότος, ενός μηνύματος, μιας ιδέας, την προώθηση ενός προϊόντος, την προβολή μιας εταιρείας, ενός κόμματος ή ενός πολιτικού προσώπου. Είναι η σύνθεση εικόνας και λόγου με τέτοιο οργανωμένο τρόπο και τέτοια δομή, ώστε να προκαλέσει οπτική έκπληξη και ενδιαφέρον στον θεατή μέσα σε ελάχιστα λεπτά ή και δευτερόλεπτα. Το ύφος της, άλλοτε δραματικό, άλλοτε χιουμοριστικό και άλλοτε σατυρικό, σχετίζεται με τη θεματολογία της.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Από τις τοιχογραφίες στους δημόσιους κήρυκες

Ερώτηση: Ο άνθρωπος προσπαθούσε να επικοινωνήσει από τα προϊστορικά ακόμη χρόνια μέσω των τοιχογραφιών γράφοντας ή ζωγραφίζοντας πάνω σε πέτρα ή δέρμα, μεταδίδοντας μηνύματα και γεγονότα σε συνανθρώπους του. Πώς συνεχίστηκε η δημόσια επικοινωνία στην Αρχαία Ελλάδα, στη Ρώμη και στον Μεσαίωνα;

Απάντηση:

Η προϊστορία και η Αρχαία Ελλάδα, αυτούσια (§16.2, σελ. 238): «Συναντούμε τοιχογραφίες, πρωτόγονες αφίσες θα λέγαμε, στον αρχαίο αιγυπτιακό πολιτισμό.»

«Στην Αρχαία Ελλάδα, η δημόσια επικοινωνία, με σκοπό κυρίως την ενημέρωση για τα γεγονότα της εποχής εκείνης, γινόταν πάνω σε ξύλινες περιστρεφόμενες πινακίδες.»
Η Ρώμη, αυτούσια: «Αργότερα, οι Ρωμαίοι εφάρμοσαν σύστημα ενημέρωσης και πρώιμης διαφήμισης περίπου όμοιο με το σημερινό. Στις ρωμαϊκές πόλεις υπήρχε ένας τοίχος ειδικά διαμορφωμένος, ώστε να δέχεται όλα τα μηνύματα, τις ειδήσεις, τις επίσημες αναγγελίες του κράτους. Αλλά και διαφημίσεις θεατρικών παραστάσεων, ψυχαγωγίας, ζωγραφισμένες με επιμέλεια, με εντυπωσιακά χρώματα και με τις κατάλληλες πληροφορίες (όνομα καλλιτέχνη, τόπος διεξαγωγής της παράστασης ή του καλλιτεχνικού δρώμενου).»

⚠️ Γιατί «περίπου όμοιο με το σημερινό»: υπάρχει σταθερή θέση (ο διαμορφωμένος τοίχος), ανάμειξη επίσημου και εμπορικού περιεχομένου, χρώμα και τυποποιημένες πληροφορίες — ακριβώς ό,τι έχει σήμερα μια αφίσα παράστασης.
Ο Μεσαίωνας, αυτούσια: «Στο Μεσαίωνα όμως, όταν ο αναλφαβητισμός ήταν κανόνας για τις λαϊκές τάξεις, το ρόλο της διαφήμισης τον ανέλαβαν οι δημόσιοι κήρυκες. Σε όλη την Ευρώπη αυτοί διαλαλούσαν τα επίσημα νέα του κράτους, τη διακίνηση των εμπορευμάτων, την απώλεια ή την ανεύρεση των αντικειμένων. Τα σύμβολα και τα οικόσημα θεωρούνται από πολλούς πρόδρομοι της αφίσας στην Ευρώπη.»
```
   ΓΙΑΤΙ Ο ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ ΓΥΡΙΖΕΙ ΣΤΟΝ ΠΡΟΦΟΡΙΚΟ ΛΟΓΟ

   ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΣ κανόνας για τις λαϊκές τάξεις
        ↓
   το ΓΡΑΠΤΟ μήνυμα ΔΕΝ ΔΙΑΒΑΖΕΤΑΙ
        ↓
   ① ΔΗΜΟΣΙΟΙ ΚΗΡΥΚΕΣ (φωνή)
   ② ΣΥΜΒΟΛΑ + ΟΙΚΟΣΗΜΑ (εικόνα χωρίς γράμματα)
        ↓
   τα ② = ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΑΦΙΣΑΣ
```
⚠️ Η γραμμή αυτή είναι η ίδια με του κεφ. 5: όταν το κοινό δεν διαβάζει, μιλάει το σύμβολο — γι' αυτό τα οικόσημα θεωρούνται πρόδρομοι και της αφίσας και του σήματος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο άνθρωπος προσπαθούσε να επικοινωνήσει από τα προϊστορικά χρόνια μέσω των τοιχογραφιών, γράφοντας ή ζωγραφίζοντας πάνω σε πέτρα ή δέρμα· τέτοιες τοιχογραφίες, πρωτόγονες αφίσες θα λέγαμε, συναντούμε στον αρχαίο αιγυπτιακό πολιτισμό. Στην Αρχαία Ελλάδα η δημόσια επικοινωνία, με σκοπό κυρίως την ενημέρωση για τα γεγονότα της εποχής, γινόταν πάνω σε ξύλινες περιστρεφόμενες πινακίδες. Αργότερα οι Ρωμαίοι εφάρμοσαν σύστημα ενημέρωσης και πρώιμης διαφήμισης περίπου όμοιο με το σημερινό, αφού στις ρωμαϊκές πόλεις υπήρχε ένας τοίχος ειδικά διαμορφωμένος για όλα τα μηνύματα, τις ειδήσεις και τις επίσημες αναγγελίες του κράτους, αλλά και για διαφημίσεις θεατρικών παραστάσεων και ψυχαγωγίας, ζωγραφισμένες με επιμέλεια, με εντυπωσιακά χρώματα και με τις κατάλληλες πληροφορίες. Στον Μεσαίωνα, όταν ο αναλφαβητισμός ήταν κανόνας για τις λαϊκές τάξεις, τον ρόλο της διαφήμισης τον ανέλαβαν οι δημόσιοι κήρυκες, που διαλαλούσαν τα επίσημα νέα του κράτους, τη διακίνηση των εμπορευμάτων και την απώλεια ή ανεύρεση αντικειμένων, ενώ τα σύμβολα και τα οικόσημα θεωρούνται από πολλούς πρόδρομοι της αφίσας στην Ευρώπη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τυπογραφία, λιθογραφία και οι Γάλλοι πρωτοπόροι

Ερώτηση: Στα μισά του 15ου αιώνα ολοκληρώνεται η εφεύρεση της τυπογραφίας από τον Γουτεμβέργιο. Με τη μέθοδο της τυπογραφίας τυπώνονται βιβλία, αφίσες και διάφορα άλλα έντυπα, με αποτέλεσμα το πλήθος των πολιτών να αρχίζει να συμμετέχει ενεργά στις πολιτιστικές διαδικασίες. Πώς εξελίσσεται η αφίσα από τον 16ο ως τον 19ο αιώνα;

Απάντηση:

Ο 16ος αιώνας και ο έλεγχος, αυτούσια (§16.2, σελ. 239): «Αρχικά, οι αφίσες τυπώνονται ασπρόμαυρες. Από το 16ο αιώνα και μετά η αφίσα χρησιμοποιείται για τη διαφήμιση κοινωνικών δραστηριοτήτων. Η πολιτική εξουσία αντιλαμβάνεται τη δύναμη και την επιρροή που μπορεί να έχει η αφίσα στο κοινό και γι' αυτό προσπαθεί να την ελέγξει.»

⚠️ Η λογοκρισία εμφανίζεται ταυτόχρονα με τη δύναμη του μέσου — και θα επανέλθει πανομοιότυπα στη §16.3 για το 1967 («υπάρχει λογοκρισία παντού»).

Η λιθογραφία, αυτούσια: «Η αφίσα βελτιώνεται ως προς την ποιότητά της με την ανακάλυψη της λιθογραφίας το 1796 από τον Α. Senefelder. Αργότερα, γίνεται έγχρωμη και παίρνει σταδιακά τη σημερινή της μορφή.»

   ΤΡΕΙΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ, ΤΡΕΙΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΦΙΣΑΣ

   15ος αι.  ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ (Γουτεμβέργιος)
             → ΑΣΠΡΟΜΑΥΡΗ, μόνο γράμματα
   1796      ΛΙΘΟΓΡΑΦΙΑ (Α. Senefelder)
             → καλύτερη ΠΟΙΟΤΗΤΑ, σχέδιο στο χέρι
   αργότερα  ΕΓΧΡΩΜΗ ΛΙΘΟΓΡΑΦΙΑ
             → «παίρνει σταδιακά τη ΣΗΜΕΡΙΝΗ της μορφή»

Η αφετηρία της σύγχρονης αφίσας, αυτούσια: «Η επανάσταση της αφίσας έγινε με την εξέλιξη του εικονογραφημένου βιβλίου. Για να διαφημίσουν οι εκδότες τα βιβλία τους, ανέθεταν τη σύνθεση της αφίσας σε επώνυμους και διακεκριμένους καλλιτέχνες, οι οποίοι και τις υπέγραφαν. Πρωτοπόροι υπήρξαν οι Γάλλοι με κορυφαίους εκπροσώπους τον Jules Cheret, Henri de Toulouse Lautrec, Delacroix, Manet, Daumier.»

Ο Toulouse Lautrec, αυτούσια: «μεγάλος ζωγράφος και σχεδιαστής, επινόησε δικές του μεθόδους για την παραγωγή των εξαιρετικών του σχεδίων στις έγχρωμες χρωμολιθογραφικές του αφίσες, που σήμερα θεωρούνται κλασικές δημιουργίες.»

⚠️ Προσέξτε τη σειρά αιτίων: εικονογραφημένο βιβλίο → ανάγκη διαφήμισής του → ανάθεση σε επώνυμο καλλιτέχνη → υπογραφή → καλλιτεχνική αναγνώριση της αφίσας. Γι' αυτό «τα λιθογραφικά έργα των καλλιτεχνών αυτής της περιόδου, πραγματικά αριστουργήματα, έχουν σήμερα τεράστια συλλεκτική αξία».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στα μισά του 15ου αιώνα ολοκληρώνεται η εφεύρεση της τυπογραφίας από τον Γουτεμβέργιο και με τη μέθοδο αυτή τυπώνονται βιβλία, αφίσες και διάφορα άλλα έντυπα, με αποτέλεσμα το πλήθος των πολιτών να αρχίζει να συμμετέχει ενεργά στις πολιτιστικές διαδικασίες. Αρχικά οι αφίσες τυπώνονται ασπρόμαυρες, ενώ από τον 16ο αιώνα και μετά η αφίσα χρησιμοποιείται για τη διαφήμιση κοινωνικών δραστηριοτήτων και η πολιτική εξουσία, αντιλαμβανόμενη τη δύναμη και την επιρροή της στο κοινό, προσπαθεί να την ελέγξει. Η αφίσα βελτιώνεται ως προς την ποιότητά της με την ανακάλυψη της λιθογραφίας το 1796 από τον Α. Senefelder, αργότερα γίνεται έγχρωμη και παίρνει σταδιακά τη σημερινή της μορφή. Η επανάσταση της αφίσας έγινε με την εξέλιξη του εικονογραφημένου βιβλίου: για να διαφημίσουν οι εκδότες τα βιβλία τους, ανέθεταν τη σύνθεση της αφίσας σε επώνυμους και διακεκριμένους καλλιτέχνες, οι οποίοι και τις υπέγραφαν. Πρωτοπόροι υπήρξαν οι Γάλλοι, με κορυφαίους εκπροσώπους τους Jules Cheret, Henri de Toulouse Lautrec, Delacroix, Manet και Daumier.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η προπαγανδιστική αφίσα

Ερώτηση: Με την κήρυξη του Α΄ παγκοσμίου πολέμου, η ανάγκη να τονωθεί το πατριωτικό συναίσθημα έκανε απαραίτητη τη χρήση της προπαγανδιστικής αφίσας. Πώς χειρίστηκαν οι δημιουργοί το θέμα και τι έγινε στη Σοβιετική Ένωση;

Απάντηση:

Η τεχνική των δημιουργών, αυτούσια (§16.2, σελ. 240): «Οι δημιουργοί τους, θέλοντας να πείσουν χωρίς να προκαλέσουν τρόμο για τον πόλεμο και τη χρήση της βίας, χρησιμοποιούν στις αφίσες πατριωτικά μηνύματα και συμβολικούς όρους. Τέτοιου είδους αφίσες εμφανίστηκαν στη Γερμανία, καθώς και στην αντίπερα όχθη, στην Αμερική.»

⚠️ Το δίλημμα του προπαγανδιστή: πρέπει να στρατεύσει χωρίς να τρομάξει. Η λύση είναι ο συμβολισμός — η βία δεν δείχνεται, υπονοείται. Είναι η ίδια τεχνική που η §16.8 ονομάζει «η εικόνα λειτουργεί συμβολικά, με συνειρμούς».
Η Σοβιετική Ένωση, αυτούσια: «Αλλά και στη Σοβιετική Ένωση με την επανάσταση του 1917, ο Λένιν προχώρησε σε ένα πρόγραμμα προπαγάνδας μέσω της “μνημειακής τέχνης” και της “τέχνης των δρόμων”. Οι καλλιτέχνες προπαγανδίζουν, μέσω των έργων τους, ιδέες και πολιτικά μηνύματα με έντονη την δραματοποίηση των θεμάτων τους. Μετά το θάνατο του Λένιν το 1924, μία καινούρια γενιά καλλιτεχνών θα συνεχίσει την παράδοση φέρνοντας το “σοσιαλιστικό ρεαλισμό”.»
```
   ΔΥΟ ΔΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΙΣΤΙΚΗΣ ΑΦΙΣΑΣ

   ΔΥΣΗ (Γερμανία, Αμερική)
     στόχος: ΤΟΝΩΣΗ ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΟΥ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΟΣ
     μέσο:   ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΑ ΜΗΝΥΜΑΤΑ + ΣΥΜΒΟΛΙΚΟΙ ΟΡΟΙ
     όριο:   ΧΩΡΙΣ ΤΡΟΜΟ για τον πόλεμο και τη βία

   ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ (1917)
     πρόγραμμα ΛΕΝΙΝ: «ΜΝΗΜΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΗ» +
                      «ΤΕΧΝΗ ΤΩΝ ΔΡΟΜΩΝ»
     μέσο:   ΕΝΤΟΝΗ ΔΡΑΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ
     1924 →  ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΟΣ ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ
```
Η δυτική Ευρώπη μετά τον πόλεμο, αυτούσια (σελ. 240): «Στη δυτική Ευρώπη, η χρήση της φωτογραφίας, η αφαίρεση, η εγκατάλειψη της διακόσμησης, η προσοχή και ο εστιασμός στην κεντρική ιδέα και στη λειτουργικότητα γίνονται οδηγοί στον καινούριο κόσμο των γραφικών τεχνών.»

⚠️ Κρατήστε τη φράση «εστιασμός στην κεντρική ιδέα»: είναι ακριβώς ο κανόνας που θα διατυπωθεί ως αρχή σχεδιασμού στη §16.7 — «Τον κύριο λόγο σε μία αφίσα τον έχει η κεντρική ιδέα». Η πρωτοπορία του Μεσοπολέμου δεν είναι διακοσμητική μόδα· είναι η γέννηση της μεθοδολογίας του γραφίστα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με την κήρυξη του Α΄ παγκοσμίου πολέμου, η ανάγκη να τονωθεί το πατριωτικό συναίσθημα έκανε απαραίτητη τη χρήση της προπαγανδιστικής αφίσας. Οι δημιουργοί της, θέλοντας να πείσουν χωρίς να προκαλέσουν τρόμο για τον πόλεμο και τη χρήση της βίας, χρησιμοποιούν πατριωτικά μηνύματα και συμβολικούς όρους, και τέτοιες αφίσες εμφανίστηκαν στη Γερμανία αλλά και στην αντίπερα όχθη, στην Αμερική. Στη Σοβιετική Ένωση, με την επανάσταση του 1917, ο Λένιν προχώρησε σε ένα πρόγραμμα προπαγάνδας μέσω της μνημειακής τέχνης και της τέχνης των δρόμων, με τους καλλιτέχνες να προπαγανδίζουν ιδέες και πολιτικά μηνύματα με έντονη τη δραματοποίηση των θεμάτων τους· μετά τον θάνατο του Λένιν το 1924, μια καινούρια γενιά καλλιτεχνών συνέχισε την παράδοση φέρνοντας τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Στη δυτική Ευρώπη, η χρήση της φωτογραφίας, η αφαίρεση, η εγκατάλειψη της διακόσμησης και ο εστιασμός στην κεντρική ιδέα και στη λειτουργικότητα γίνονται οδηγοί στον καινούριο κόσμο των γραφικών τεχνών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οι εκθέσεις, το έντυπο και η ομάδα De Stijl

Ερώτηση: Όλες αυτές οι δραστηριότητες έδωσαν νέα ώθηση στις γραφικές τέχνες, αφού απαραίτητη ήταν πλέον η παραγωγή κάθε είδους εντύπου. Κάρτες, προσπέκτους, μονόφυλλα φυλλάδια, αφισέτες, αφίσες, γιγαντοαφίσες. Τι πίστευαν οι καλλιτέχνες της ομάδας De Stijl και ποιοι ήταν οι κυρίαρχοί της;

Απάντηση:

Η αιτία της ώθησης, αυτούσια (§16.2, σελ. 240-241): «Η προοδευτική ανάπτυξη της βιομηχανίας και ο εμπορικός ανταγωνισμός που προκάλεσε η βιομηχανική παραγωγή οδήγησαν τις βιομηχανίες σε μια νέα μορφή προβολής και επίδειξης των προϊόντων τους, στις ομαδικές εκθέσεις σε εθνικό και διεθνές πεδίο συμμετοχής.»

⚠️ Η έκθεση είναι εκείνη που γεννά το πλήρες φάσμα του εντύπου: κάρτες, προσπέκτους, φυλλάδια, αφισέτες, αφίσες, γιγαντοαφίσες. Είναι η ίδια λογική με την οπτική ταυτότητα των κεφ. 6-7: ένα γεγονός → πολλές εφαρμογές.
Η De Stijl, αυτούσια (σελ. 241): «Στην Ολλανδία οι καλλιτέχνες της ομάδας De Stijl πιστεύουν στην αναντικατάστατη αξία της ευθείας γραμμής στην τέχνη και τονίζουν την “ανάγκη για αφαίρεση και απλοποίηση”. Αναζητούν “σαφήνεια, βεβαιότητα και τάξη” στα έργα τους μέσα από ευθείες γραμμές ορθογώνια ή κύβους, χρώματα απλοποιημένα στα κύρια, κόκκινο, κίτρινο, μπλε και στα ουδέτερα μαύρο, λευκό και γκρίζο. Κυρίαρχοι της θεωρητικής ομάδας De Stijl ήταν ο Piet Mondrian, ο Theo Van Doesburg.»
```
   ΤΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ De Stijl

   ΓΡΑΜΜΗ    ΕΥΘΕΙΑ — «αναντικατάστατη αξία»
   ΣΧΗΜΑ     ΟΡΘΟΓΩΝΙΑ · ΚΥΒΟΙ
   ΧΡΩΜΑ     κύρια: ΚΟΚΚΙΝΟ · ΚΙΤΡΙΝΟ · ΜΠΛΕ
             ουδέτερα: ΜΑΥΡΟ · ΛΕΥΚΟ · ΓΚΡΙΖΟ
   ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ ΣΑΦΗΝΕΙΑ · ΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ · ΤΑΞΗ
   ΜΕΘΟΔΟΣ   ΑΦΑΙΡΕΣΗ + ΑΠΛΟΠΟΙΗΣΗ
   ΚΥΡΙΑΡΧΟΙ Piet Mondrian · Theo Van Doesburg
```
Ο φουτουρισμός, αυτούσια (σελ. 241): «Στην Ιταλία το 1908 ξεκινάει ένα καινούριο ρεύμα καλλιτεχνών, οι φουτουριστές, με τη μορφή μιας εξέγερσης νέων διανοούμενων κατά του πολιτιστικού τέλματος στο οποίο ήταν βυθισμένη η χώρα τους το 19ο αιώνα.»

⚠️ Δύο πρωτοπορίες, δύο αντίθετες στάσεις απέναντι στην τάξη: η De Stijl ζητά σαφήνεια, βεβαιότητα και τάξη, ενώ ο φουτουρισμός υμνεί την κίνηση, την ένταση και την εξέγερση. Και οι δύο όμως καταλήγουν στο ίδιο γραφιστικό συμπέρασμα: τα γράμματα είναι εικόνα — η De Stijl τα βάζει σε πλέγμα, οι φουτουριστές τα σπάνε σε «ολοκληρωμένες οπτικές φόρμες».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η προοδευτική ανάπτυξη της βιομηχανίας και ο εμπορικός ανταγωνισμός που προκάλεσε η βιομηχανική παραγωγή οδήγησαν τις βιομηχανίες σε μια νέα μορφή προβολής και επίδειξης των προϊόντων τους, στις ομαδικές εκθέσεις σε εθνικό και διεθνές πεδίο συμμετοχής. Όλες αυτές οι δραστηριότητες έδωσαν νέα ώθηση στις γραφικές τέχνες, αφού απαραίτητη ήταν πλέον η παραγωγή κάθε είδους εντύπου: κάρτες, προσπέκτους, μονόφυλλα φυλλάδια, αφισέτες, αφίσες, γιγαντοαφίσες. Στην Ολλανδία οι καλλιτέχνες της ομάδας De Stijl πιστεύουν στην αναντικατάστατη αξία της ευθείας γραμμής στην τέχνη και τονίζουν την ανάγκη για αφαίρεση και απλοποίηση, αναζητώντας σαφήνεια, βεβαιότητα και τάξη μέσα από ευθείες γραμμές, ορθογώνια ή κύβους και χρώματα απλοποιημένα στα κύρια, κόκκινο, κίτρινο και μπλε, και στα ουδέτερα, μαύρο, λευκό και γκρίζο. Κυρίαρχοι της θεωρητικής ομάδας ήταν ο Piet Mondrian και ο Theo Van Doesburg. Παράλληλα, στην Ιταλία το 1908 ξεκινά το ρεύμα των φουτουριστών, ως εξέγερση νέων διανοούμενων κατά του πολιτιστικού τέλματος στο οποίο ήταν βυθισμένη η χώρα τους τον 19ο αιώνα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο φουτουρισμός, ο ντανταϊσμός και η ανακάλυψη του φωτομοντάζ

Ερώτηση: Το 1916 ιδρύεται ο ντανταϊσμός. Οι ντανταϊστές πίστευαν ότι η λογική και ο ορθολογισμός είχαν οδηγήσει στη συμφορά του Α΄ παγκοσμίου πολέμου και ότι ο μόνος σωστός δρόμος για τη σωτηρία ήταν μέσω της πολιτικής αναρχίας, του αυθορμητισμού και των φυσικών συναισθημάτων. Τι ήταν η σημαντικότερη καινοτομία τους;

Απάντηση:

Το φωτομοντάζ, αυτούσια (§16.2, σελ. 242): «Μια σημαντική καινοτομία του γερμανικού ντανταϊσμού ήταν η ανακάλυψη του φωτομοντάζ. Το φωτομοντάζ δημιουργείται με τη συγκόλληση τμημάτων από διαφορετικές φωτογραφίες ανθρώπων και συμβάντων σε μια σύνθεση με νέο περιεχόμενο, που μπορεί να περιλαμβάνει κομμάτια από εξώφυλλα βιβλίων, αφίσες, τυπωμένα γράμματα διαφόρων μεγεθών και οικογενειών, οτιδήποτε μπορεί να προκαλέσει. Μεταγενέστερα το φωτομοντάζ οδήγησε τη φαντασία σε μοναδικές δημιουργίες.»
```
   ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΩΤΟΜΟΝΤΑΖ

   ΠΡΩΤΗ ΥΛΗ   ΤΜΗΜΑΤΑ από ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ φωτογραφίες
               ανθρώπων και συμβάντων
               + εξώφυλλα · αφίσες · τυπωμένα γράμματα
   ΠΡΑΞΗ       ΣΥΓΚΟΛΛΗΣΗ
   ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ  σύνθεση με ΝΕΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
   ΚΡΙΤΗΡΙΟ    «ΟΤΙΔΗΠΟΤΕ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΚΑΛΕΣΕΙ»
```
⚠️ Το φωτομοντάζ δεν είναι κολάζ εικόνων· είναι κατασκευή ΝΟΗΜΑΤΟΣ. Το κείμενο το λέει ρητά: «σύνθεση με ΝΕΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ». Τα κομμάτια χάνουν το αρχικό τους νόημα και αποκτούν άλλο μέσα στη νέα σύνθεση.
Ο φουτουρισμός, αυτούσια (σελ. 242): «Η τέχνη του φουτουρισμού υμνούσε τη σύγχρονη βιομηχανία και τη ζωή των μεγαλουπόλεων, την ιδέα της προοπτικής, της μεταμόρφωσης και της κίνησης που πολλαπλασιάζει το κινούμενο αντικείμενο.»

«Οι φουτουριστές, χρησιμοποιώντας σημεία, γράμματα, λέξεις ως ολοκληρωμένες οπτικές φόρμες, δημιουργούν τυπογραφικές συνθέσεις με δύναμη και ένταση.»

⚠️ Εδώ γεννιέται η σύγχρονη τυπογραφική αφίσα: το γράμμα παύει να είναι φορέας κειμένου και γίνεται οπτική φόρμα. Είναι ακριβώς η περίπτωση «β) Μόνο γράμματα» που θα απαριθμήσει η §16.8.
Οι ντανταϊστές και το τυχαίο, αυτούσια: «Εκφράσθηκαν μέσα από φόρμες αρνητικές, αναρχικές και καταστροφικές. Για πολλά χρόνια διερευνούσαν το στοιχείο του τυχαίου και του συμπτωματικού κατά την διαμόρφωση ενός έργου τέχνης.»
```
   ΔΥΟ ΡΕΥΜΑΤΑ — ΔΥΟ ΑΙΤΙΕΣ

   ΦΟΥΤΟΥΡΙΣΜΟΣ  1908, Ιταλία
     αιτία:  ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΤΕΛΜΑ του 19ου αι.
     πίστη:  ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ · ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ · ΠΟΛΕΜΟΣ
             ως «φυσικά και λογικά μέσα»
     μορφή:  ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΣΕΙΣ με ΕΝΤΑΣΗ

   ΝΤΑΝΤΑΪΣΜΟΣ   1916
     αιτία:  Η ΣΥΜΦΟΡΑ του Α΄ Παγκοσμίου
     πίστη:  ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΑΡΧΙΑ · ΑΥΘΟΡΜΗΤΙΣΜΟΣ ·
             ΦΥΣΙΚΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ
     μορφή:  ΦΩΤΟΜΟΝΤΑΖ · ΤΥΧΑΙΟ · ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΙΚΟ
```
⚠️ Η σχέση των δύο είναι σχέση αιτίου-αποτελέσματος: οι φουτουριστές έβλεπαν στον πόλεμο λογικό μέσο επίλυσης· οκτώ χρόνια αργότερα οι ντανταϊστές ιδρύονται ακριβώς επειδή ο πόλεμος υπήρξε συμφορά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο φουτουρισμός υμνούσε τη σύγχρονη βιομηχανία και τη ζωή των μεγαλουπόλεων, την ιδέα της προοπτικής, της μεταμόρφωσης και της κίνησης που πολλαπλασιάζει το κινούμενο αντικείμενο, ενώ οι φουτουριστές, χρησιμοποιώντας σημεία, γράμματα και λέξεις ως ολοκληρωμένες οπτικές φόρμες, δημιουργούν τυπογραφικές συνθέσεις με δύναμη και ένταση. Το 1916 ιδρύεται ο ντανταϊσμός: οι ντανταϊστές πίστευαν ότι η λογική και ο ορθολογισμός είχαν οδηγήσει στη συμφορά του Α΄ παγκοσμίου πολέμου και ότι ο μόνος σωστός δρόμος για τη σωτηρία ήταν μέσω της πολιτικής αναρχίας, του αυθορμητισμού και των φυσικών συναισθημάτων, εκφράστηκαν μέσα από φόρμες αρνητικές, αναρχικές και καταστροφικές και διερευνούσαν το στοιχείο του τυχαίου και του συμπτωματικού. Σημαντική καινοτομία του γερμανικού ντανταϊσμού ήταν η ανακάλυψη του φωτομοντάζ, που δημιουργείται με τη συγκόλληση τμημάτων από διαφορετικές φωτογραφίες ανθρώπων και συμβάντων σε μια σύνθεση με νέο περιεχόμενο, η οποία μπορεί να περιλαμβάνει κομμάτια από εξώφυλλα βιβλίων, αφίσες και τυπωμένα γράμματα διαφόρων μεγεθών και οικογενειών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το Bauhaus, το κλείσιμό του και η POP ART

Ερώτηση: Το 1919 στη Βαϊμάρη της Γερμανίας, ο αρχιτέκτονας Gropius ιδρύει τη σχολή Bauhaus με σκοπό το λειτουργικό συνδυασμό τέχνης, τεχνικής και αρχιτεκτονικής. Ποιοι συνεργάστηκαν μαζί της, ποια ήταν τα βασικά της στοιχεία και τι απέγινε;

Απάντηση:

Οι συνεργάτες και ο σκοπός, αυτούσια (§16.2, σελ. 243): «Με τη σχολή του συνεργάστηκαν πρωτοποριακοί εξέχοντες καλλιτέχνες της εποχής, ο Vasily Kandinsky, ο Paul Klee, ο Làszló Moholy Nagy, o Herbert Bayer και πολλοί άλλοι. Ο σκοπός αυτών των κινημάτων ήταν να ξεπεραστεί η καθιερωμένη έως τότε μορφή Τέχνης και να χαραχτεί καινούρια πορεία, πνοή και προοπτική στην καλλιτεχνική δημιουργία.»

«Ο Kandinsky με τις συνθέσεις του θα ανοίξει την πόρτα στην Αφηρημένη Τέχνη. Ο Moholy Nagy πετυχαίνει το συνδυασμό τυπογραφίας και φωτογραφίας με το μοντάζ και τα φωτογραφικά τρικ.»
Τα βασικά στοιχεία, αυτούσια: «Βασικά στοιχεία στις δημιουργίες των καλλιτεχνών του Bauhaus είναι τα βασικά σχήματα: κύκλος, τρίγωνο, τετράγωνο, ορθογώνιο και τα τρία βασικά χρώματα κόκκινο magenta, κίτρινο, κυανό. Έντονες γραμμές, διαγώνιες με τόλμη και δυναμισμό, καθώς και οριζόντιες και κατακόρυφες διατάξεις των στοιχείων.»
```
   ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΤΟΥ BAUHAUS

   ΣΧΗΜΑΤΑ   ΚΥΚΛΟΣ · ΤΡΙΓΩΝΟ · ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ · ΟΡΘΟΓΩΝΙΟ
   ΧΡΩΜΑΤΑ   ΚΟΚΚΙΝΟ MAGENTA · ΚΙΤΡΙΝΟ · ΚΥΑΝΟ
   ΓΡΑΜΜΕΣ   έντονες · ΔΙΑΓΩΝΙΕΣ με τόλμη και δυναμισμό
   ΔΙΑΤΑΞΗ   ΟΡΙΖΟΝΤΙΕΣ + ΚΑΤΑΚΟΡΥΦΕΣ
   ΣΚΟΠΟΣ    ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΣ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ
             ΤΕΧΝΗΣ + ΤΕΧΝΙΚΗΣ + ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ
```
⚠️ Τα τρία χρώματα του Bauhaus είναι τα τρία βασικά της ΕΚΤΥΠΩΣΗΣ (κόκκινο magenta, κίτρινο, κυανό) — όχι τα χρώματα του ζωγράφου. Αυτό ακριβώς σημαίνει «λειτουργικός συνδυασμός τέχνης και ΤΕΧΝΙΚΗΣ».
Το κλείσιμο και η μεταφύτευση, αυτούσια (σελ. 244): «Όταν ο ναζισμός επικράτησε στη Γερμανία, η Σχολή έκλεισε. Οι δάσκαλοι της Σχολής εγκατέλειψαν τη Γερμανία και κατέφυγαν στην Αμερική, όπου το έργο τους αναγνωρίστηκε και απέσπασε το θαυμασμό και την εκτίμηση. Τα έργα που δημιουργήθηκαν στα επόμενα 14 χρόνια, έντυπα, φυλλάδια, αφίσες διαμόρφωσαν μία καινούρια αντίληψη στο χώρο των Γραφικών Τεχνών.»
Η POP ART, αυτούσια (σελ. 245): «Μετά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια παρουσιάστηκε μια σειρά συγγενικών μορφών τέχνης που είναι γνωστή ως POP ART, ως νέος ρεαλισμός ή και με άλλα ονόματα. Καλλιτέχνες που ανήκουν σ' αυτή την κατηγορία είναι κατά το πλείστον Αμερικανοί και Βρετανοί. Το κοινό καλλιτεχνικό τους σημείο είναι ότι χρησιμοποιούν στο έργο τους μοτίβα μέσα από την καθημερινότητα.»

⚠️ Προσέξτε τη γεωγραφική συνέχεια: το κλείσιμο του Bauhaus από τον ναζισμό μεταφέρει το κέντρο των γραφικών τεχνών στην Αμερική — και εκεί ακριβώς, μεταπολεμικά, γεννιέται η POP ART, που θα δώσει στην αφίσα τα μοτίβα της καθημερινότητας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το 1919 στη Βαϊμάρη της Γερμανίας ο αρχιτέκτονας Gropius ιδρύει τη σχολή Bauhaus με σκοπό τον λειτουργικό συνδυασμό τέχνης, τεχνικής και αρχιτεκτονικής. Με τη σχολή συνεργάστηκαν πρωτοποριακοί καλλιτέχνες όπως ο Vasily Kandinsky, ο Paul Klee, ο Làszló Moholy Nagy και ο Herbert Bayer, με σκοπό να ξεπεραστεί η καθιερωμένη μορφή Τέχνης και να χαραχτεί καινούρια πορεία στην καλλιτεχνική δημιουργία· ο Kandinsky άνοιξε την πόρτα στην Αφηρημένη Τέχνη και ο Moholy Nagy πέτυχε τον συνδυασμό τυπογραφίας και φωτογραφίας με το μοντάζ. Βασικά στοιχεία των δημιουργιών τους είναι τα βασικά σχήματα, δηλαδή ο κύκλος, το τρίγωνο, το τετράγωνο και το ορθογώνιο, και τα τρία βασικά χρώματα, κόκκινο magenta, κίτρινο και κυανό, μαζί με έντονες γραμμές, διαγώνιες με τόλμη και δυναμισμό και οριζόντιες και κατακόρυφες διατάξεις. Όταν ο ναζισμός επικράτησε, η Σχολή έκλεισε και οι δάσκαλοί της κατέφυγαν στην Αμερική, όπου τα έργα των επόμενων δεκατεσσάρων ετών διαμόρφωσαν μια καινούρια αντίληψη στον χώρο των Γραφικών Τεχνών. Μετά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια παρουσιάστηκε η POP ART ή νέος ρεαλισμός, με Αμερικανούς και Βρετανούς κυρίως καλλιτέχνες, των οποίων κοινό σημείο είναι ότι χρησιμοποιούν στο έργο τους μοτίβα μέσα από την καθημερινότητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ελληνική λαϊκή εικονογραφία και ο Νικόλαος Γύζης

Ερώτηση: Στο τέλος του 19ου αιώνα εμφανίζεται στην Ελλάδα η λεγόμενη ελληνική λαϊκή εικονογραφία ιστορικών και επίκαιρων γεγονότων. Τι χαρακτηρίζει αυτές τις εικόνες και ποιος Έλληνας ζωγράφος σχεδιάζει την ίδια εποχή διαφημιστικές αφίσες;

Απάντηση:

Οι λαϊκές εικόνες, αυτούσια (§16.3, σελ. 246): «Οι λαϊκές αυτές εικόνες συνοδεύονται από κείμενο που εξυμνούσε ή σατίριζε πρόσωπα και εθνικά γεγονότα και χρησιμοποιήθηκαν για τη διακόσμηση σπιτιών, καταστημάτων, περιπτέρων, καφενείων κ.ά. Το όνομα του καλλιτέχνη σπάνια εμφανίζεται, ενώ συνήθως αναγράφονται σ' αυτές ο εκδότης και το λιθογραφείο εκτύπωσης.»

⚠️ Η αντίθεση με τη Γαλλία είναι το κλειδί: εκεί (§16.2) ο καλλιτέχνης υπέγραφε την αφίσα και γι' αυτό οι λιθογραφίες απέκτησαν συλλεκτική αξία· εδώ «το όνομα του καλλιτέχνη σπάνια εμφανίζεται». Η ελληνική αφίσα ξεκινά ανώνυμη και λαϊκή, όχι επώνυμη και καλλιτεχνική.

Ο Γύζης, αυτούσια: «Την ίδια εποχή στο Μόναχο, ο Νικόλαος Γύζης (1842-1901), παράλληλα με τη ζωγραφική του, σχεδιάζει και διαφημιστικές αφίσες για καλλιτεχνικές εκθέσεις στο Μόναχο. Οι αφίσες του έχουν συμβολικό περιεχόμενο, παρουσιάζουν δηλαδή γυναικείες μορφές με αλληγορική σημασία.»

   ΔΥΟ ΠΑΡΑΛΛΗΛΕΣ ΑΦΕΤΗΡΙΕΣ (τέλη 19ου αι.)

   ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ          ΣΤΟ ΜΟΝΑΧΟ
   λαϊκή εικονογραφία   ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΥΖΗΣ (1842-1901)
   ΑΝΩΝΥΜΗ              ΕΠΩΝΥΜΟΣ ζωγράφος
   ιστορικά/επίκαιρα    ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΚΘΕΣΕΙΣ
   εξύμνηση ή ΣΑΤΙΡΑ    ΣΥΜΒΟΛΙΚΟ περιεχόμενο
   διακόσμηση σπιτιών,  γυναικείες μορφές με
   καφενείων            ΑΛΛΗΓΟΡΙΚΗ σημασία
   αναγράφεται ΕΚΔΟΤΗΣ
   + ΛΙΘΟΓΡΑΦΕΙΟ

⚠️ Γιατί «διακόσμηση» και όχι «τοιχοκόλληση»: οι λαϊκές εικόνες δεν λειτουργούσαν ως αφίσες με τη σημερινή έννοια — δεν κολλιούνταν σε δημόσιο τοίχο για να διαβαστούν από περαστικούς, αλλά κρέμονταν μέσα σε χώρους. Γι' αυτό το βιβλίο τις αναφέρει ως προϊστορία και βάζει την πραγματική αρχή στη δεκαετία 1910-1920, όταν «κυκλοφορούν οι πρώτες επαγγελματικές αφίσες».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στο τέλος του 19ου αιώνα εμφανίζεται στην Ελλάδα η λεγόμενη ελληνική λαϊκή εικονογραφία ιστορικών και επίκαιρων γεγονότων. Οι λαϊκές αυτές εικόνες συνοδεύονται από κείμενο που εξυμνούσε ή σατίριζε πρόσωπα και εθνικά γεγονότα και χρησιμοποιήθηκαν για τη διακόσμηση σπιτιών, καταστημάτων, περιπτέρων και καφενείων. Το όνομα του καλλιτέχνη σπάνια εμφανίζεται, ενώ συνήθως αναγράφονται σε αυτές ο εκδότης και το λιθογραφείο εκτύπωσης. Την ίδια εποχή στο Μόναχο ο Νικόλαος Γύζης (1842-1901), παράλληλα με τη ζωγραφική του, σχεδιάζει και διαφημιστικές αφίσες για καλλιτεχνικές εκθέσεις· οι αφίσες του έχουν συμβολικό περιεχόμενο, παρουσιάζουν δηλαδή γυναικείες μορφές με αλληγορική σημασία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οι πρώτες επαγγελματικές αφίσες και η εταιρεία GEO

Ερώτηση: Πριν από το 1910 σπάνια βλέπει κανείς στην Ελλάδα τοιχοκολλήματα. Σε κεντρικά σημεία της Αθήνας, όπως στο Σύνταγμα, στην Ομόνοια, στους βασιλικούς στάβλους, εμφανίζονται διαφημιστικά πανό ζωγραφισμένα και αφίσες από θιασάρχες και καραγκιοζοπαίχτες που πληροφορούν για τα έργα τους. Πότε κυκλοφορούν οι πρώτες επαγγελματικές αφίσες;

Απάντηση:

Η δεκαετία 1910-1920, αυτούσια (§16.3, σελ. 247): «Στη δεκαετία 1910-1920 κυκλοφορούν οι πρώτες επαγγελματικές αφίσες. Ο ζωγράφος-χαράκτης Άγγελος Θεοδωρόπουλος (1889-1965) διευθύνει από το 1919 τη διαφημιστική εταιρεία GEO. Το 1912 φιλοτεχνεί δύο αφίσες για τα τσιγάρα “Πέρση”.»

«Στο ίδιο εργαστήριο θα σχεδιάσουν και θα συνθέσουν τις αφίσες τους ο Σπύρος Βασιλείου (1902), ο Περικλής Βυζάντιος (1993-1972), ο Πάνος Αραβαντινός (1886-1930), ο Νίκος Λύτρας (1883-1927), ο Όθων Περβολαράκης (1887-1974), ο Δώρης Παπαγεωργίου, ο Λαμπίρης και ο Παύλος Μαθιόπουλος (1876-1956).»

⚠️ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: γράφει «Περικλής Βυζάντιος (1993-1972)» — προφανώς εννοεί 1893-1972, αφού το έτος γέννησης δεν μπορεί να είναι μεταγενέστερο του θανάτου. Στη σελ. 249 ο ίδιος καλλιτέχνης αναφέρεται κανονικά.
Η καπνοβιομηχανία, αυτούσια (σελ. 249): «Με την ανάπτυξη της ελληνικής καπνοβιομηχανίας δίνεται η δυνατότητα στους καλλιτέχνες να δημιουργήσουν πολλές λιθογραφικές αφίσες, να σχεδιάσουν στις συσκευασίες των πακέτων τσιγάρων με εξαιρετικά θέματα γεμάτα τόλμη και φαντασία.»
```
   ΤΟ ΤΣΙΓΑΡΟ ΩΣ ΜΗΤΡΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΦΙΣΤΙΚΗΣ

   1912  Θεοδωρόπουλος → 2 αφίσες για τα «ΠΕΡΣΗ»
   1919  διευθύνει την εταιρεία GEO
         ↓
   ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΠΝΟΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ
         ↓  δύο παράλληλα πεδία εργασίας
   ① ΛΙΘΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΦΙΣΕΣ
   ② ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΣΤΙΣ ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΕΣ των πακέτων
      «θέματα γεμάτα ΤΟΛΜΗ ΚΑΙ ΦΑΝΤΑΣΙΑ»
```
⚠️ Το ίδιο εργαστήριο παράγει αφίσα ΚΑΙ συσκευασία — δηλαδή, πολύ πριν διατυπωθεί ο όρος, εφαρμόζεται στην πράξη η ενιαία οπτική ταυτότητα των κεφ. 6-7.
Ο Φοράουερ και οι επόμενοι, αυτούσια (σελ. 249): «Μετά το 1930 έρχεται στην Ελλάδα ο Γερμανός ζωγράφος Τόνι Φοράουερ και με τη δική του αισθητική επηρεάζει και αυτός τα καλλιτεχνικά δρώμενα στο χώρο της διαφημιστικής αφίσας. Ο Κώστας Θεολογίδης με τις εμπορικές του αφίσες, ο Στέφανος Αλμαλιώτης, από τους πρώτους δημιουργούς της κινηματογραφικής αφίσας, και ο Περικλής Βυζάντιος ολοκληρώνουν τον κύκλο των καλλιτεχνών που ασχολούνται με τη διαφήμιση.»

Το Εθνικό Λαχείο: ο Βυζάντιος «φιλοτεχνεί τις πρώτες αφίσες του Εθνικού λαχείου με το σήμα “ο ένας στους δύο κερδίζει”» — πρώιμο ελληνικό σλόγκαν, ακριβώς με τη λειτουργία που περιγράφει το κεφ. 12.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πριν από το 1910 σπάνια βλέπει κανείς στην Ελλάδα τοιχοκολλήματα· σε κεντρικά σημεία της Αθήνας, όπως στο Σύνταγμα, στην Ομόνοια και στους βασιλικούς στάβλους, εμφανίζονται διαφημιστικά πανό ζωγραφισμένα και αφίσες από θιασάρχες και καραγκιοζοπαίχτες που πληροφορούν για τα έργα τους. Στη δεκαετία 1910-1920 κυκλοφορούν οι πρώτες επαγγελματικές αφίσες: ο ζωγράφος-χαράκτης Άγγελος Θεοδωρόπουλος (1889-1965) διευθύνει από το 1919 τη διαφημιστική εταιρεία GEO, ενώ το 1912 φιλοτεχνεί δύο αφίσες για τα τσιγάρα Πέρση. Στο ίδιο εργαστήριο σχεδίασαν τις αφίσες τους ο Σπύρος Βασιλείου, ο Περικλής Βυζάντιος, ο Πάνος Αραβαντινός, ο Νίκος Λύτρας, ο Όθων Περβολαράκης, ο Δώρης Παπαγεωργίου, ο Λαμπίρης και ο Παύλος Μαθιόπουλος. Με την ανάπτυξη της ελληνικής καπνοβιομηχανίας δίνεται η δυνατότητα στους καλλιτέχνες να δημιουργήσουν πολλές λιθογραφικές αφίσες και να σχεδιάσουν στις συσκευασίες των πακέτων τσιγάρων θέματα γεμάτα τόλμη και φαντασία, ενώ μετά το 1930 ο Γερμανός ζωγράφος Τόνι Φοράουερ επηρεάζει με την αισθητική του τον χώρο της διαφημιστικής αφίσας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το 1940, η Σχολή Καλών Τεχνών και η αντιστασιακή αφίσα

Ερώτηση: Το 1940, με την κήρυξη του πολέμου, το Υπουργείο Τύπου αναθέτει στο εργαστήριο της Σχολής Καλών Τεχνών αφίσες πατριωτικού περιεχομένου, για να τονώσει το πατριωτικό φρόνημα του λαού. Ποιοι φιλοτέχνησαν τις πρώτες αντιφασιστικές αφίσες και τι ακολούθησε στην Κατοχή;

Απάντηση:

Ο Κεφαλληνός και οι μαθητές του, αυτούσια (§16.3, σελ. 249): «Ο Γιάννης Κεφαλληνός (1894-1957) μαζί με τους μαθητές του Α. Τάσσο (1914), Κώστα Γραμματόπουλο (1916), Βάσω Κατράκη (1914), Λουκία Μαγγιώρου (1914), Γιώργο Μανουσάκη (1914), Γιώργο Δήμου (1911), I. Μόραλη (1916) φιλοτεχνούν τις πρώτες αντιφασιστικές αφίσες.»

«Ο σκιτσογράφος Φωκίων Δημητριάδης (1894-1977) σατιρίζει μέσα από τα σχέδιά του Ιταλούς και Γερμανούς φασίστες.»

⚠️ Εδώ επιβεβαιώνεται ο κανόνας της §16.1: το ύφος σχετίζεται με τη θεματολογία. Ο Κεφαλληνός δουλεύει πατριωτικά-δραματικά, ο Δημητριάδης σατυρικά — ίδιος εχθρός, δύο ύφη.

Η Κατοχή, αυτούσια: «Μετά την κατοχή της Ελλάδας από τους Γερμανούς και το ξεκίνημα της εθνικής αντίστασης, καλλιτέχνες, χαράκτες, ζωγράφοι αναπτύσσουν μεγάλη αντιστασιακή δράση με αφίσες προκηρύξεις, επιγραφές στους τοίχους κ.ά.»

   1940-1944: ΤΡΕΙΣ ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΕΣ, ΤΡΕΙΣ ΦΩΝΕΣ

   ΚΡΑΤΟΣ (1940)   ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΥΠΟΥ → ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ
                   «αφίσες ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΟΥ περιεχομένου»
                   σκοπός: ΤΟΝΩΣΗ ΤΟΥ ΦΡΟΝΗΜΑΤΟΣ
   ΤΥΠΟΣ           ΦΩΚΙΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ — ΣΑΤΙΡΑ
   ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ       ΠΑΡΑΝΟΜΑ: αφίσες · ΠΡΟΚΗΡΥΞΕΙΣ ·
                   ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟΥΣ ΤΟΙΧΟΥΣ

⚠️ Η αφίσα επιστρέφει στη ρίζα της: η λέξη σημαίνει «έντυπο που μπορεί να τοιχοκολληθεί», και στην Κατοχή ο τοίχος γίνεται το μόνο ελεύθερο μέσο. Οι «επιγραφές στους τοίχους» είναι η ακραία μορφή: αφίσα χωρίς χαρτί.

Το μοτίβο θα επαναληφθεί ακριβώς το ίδιο το 1967: όταν υπάρχει λογοκρισία, οι αντιδικτατορικές αφίσες δημιουργούνται έξω από τα σύνορα της Ελλάδας (Γιώργος Αργυράκης, Σάββας Τζανετάκης).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το 1940, με την κήρυξη του πολέμου, το Υπουργείο Τύπου αναθέτει στο εργαστήριο της Σχολής Καλών Τεχνών αφίσες πατριωτικού περιεχομένου, για να τονώσει το πατριωτικό φρόνημα του λαού. Ο Γιάννης Κεφαλληνός (1894-1957) μαζί με τους μαθητές του Α. Τάσσο, Κώστα Γραμματόπουλο, Βάσω Κατράκη, Λουκία Μαγγιώρου, Γιώργο Μανουσάκη, Γιώργο Δήμου και Ι. Μόραλη φιλοτεχνούν τις πρώτες αντιφασιστικές αφίσες, ενώ ο σκιτσογράφος Φωκίων Δημητριάδης (1894-1977) σατιρίζει μέσα από τα σχέδιά του Ιταλούς και Γερμανούς φασίστες. Μετά την κατοχή της Ελλάδας από τους Γερμανούς και το ξεκίνημα της εθνικής αντίστασης, καλλιτέχνες, χαράκτες και ζωγράφοι αναπτύσσουν μεγάλη αντιστασιακή δράση με αφίσες, προκηρύξεις και επιγραφές στους τοίχους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η τουριστική αφίσα και η γιγαντοαφίσα του κινηματογράφου

Ερώτηση: Η αφίσα εξελίσσεται και ως προς τη θεματολογία της. Ο πόλεμος έχει τελειώσει και αρχίζει η ανάπτυξη του τουρισμού. Ποιοι φιλοτέχνησαν τις τουριστικές αφίσες και τι συνέβαινε παράλληλα στον κινηματογράφο;

Απάντηση:

Η τουριστική αφίσα, αυτούσια (§16.3, σελ. 252): «Η τουριστική αφίσα αρχίζει να κάνει έντονη την παρουσία της και έχει σκοπό να προβάλλει διεθνώς την Ελλάδα μέσω του Ελληνικού Οργανισμού Τουρισμού. Σειρές από τουριστικές αφίσες φιλοτεχνούν διακεκριμένοι ζωγράφοι όπως οι: Σπύρος Βασιλείου, Γιάννης Μόραλης, Παναγιώτης Τέτσης, Περικλής Βυζάντιος. Η εικονογράφηση των θεμάτων γίνεται, συνήθως, με ζωγραφικό τρόπο.»

⚠️ Η εικονογράφηση «με ζωγραφικό τρόπο» δεν είναι λεπτομέρεια: την εποχή αυτή ο γραφίστας ως χωριστό επάγγελμα δεν υπάρχει ακόμη στην Ελλάδα — θα εμφανιστεί από το 1958 («νέοι εξειδικευμένοι καλλιτέχνες γραφίστες»). Ως τότε, την αφίσα τη φτιάχνει ο ζωγράφος, με τα εργαλεία του ζωγράφου.
Ο κινηματογράφος, αυτούσια: «Είμαστε στην εποχή που ο ελληνικός κινηματογράφος γνωρίζει δόξα και οι γιγαντοαφίσες του κινηματογράφου των ζωγράφων Στέφανου Αλμαλιώτη, Γιώργου Βακιρτζή και του σκηνογράφου Γιώργου Ανεμογιάννη είναι στο προσκήνιο του καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος.»

Η ΔΕΘ, αυτούσια (σελ. 251): «Μετά τον πόλεμο (1951 έως σήμερα), οι αφίσες της Διεθνούς Έκθεσης διαφοροποιούνται αρκετά ως προς την εικονογραφική τους σύνθεση. Ο Γιάννης Σβορώνος (1919-1986), κορυφαίος δημιουργός αφισών, συνεργάζεται με την ΔΕΘ επί είκοσι σχεδόν χρόνια.»
```
   ΤΡΕΙΣ ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗΣ ΑΦΙΣΑΣ

   ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ    φορέας: ΕΟΤ · στόχος: ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΡΟΒΟΛΗ
                δημιουργοί: ΖΩΓΡΑΦΟΙ
                τρόπος: ΖΩΓΡΑΦΙΚΟΣ
   ΕΜΠΟΡΙΟ      ΔΕΘ (από 1926, μεταπολεμικά 1951→)
                ΣΒΟΡΩΝΟΣ, ΕΙΚΟΣΙ σχεδόν χρόνια
                «εμπορικό ΚΑΙ τουριστικό, γιορταστικό
                 γεγονός με ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ σημασία»
   ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΓΙΓΑΝΤΟΑΦΙΣΕΣ
                Αλμαλιώτης · Βακιρτζής · Ανεμογιάννης
```
⚠️ Η ΔΕΘ δείχνει κάτι σημαντικό για τη θεματολογία: οι αφίσες της «ερμηνεύουν ένα εμπορικό και ταυτόχρονα τουριστικό, γιορταστικό γεγονός». Δηλαδή μία αφίσα εξυπηρετεί ταυτόχρονα δύο σκοπούς — όπως ακριβώς στο κεφ. 12 μια διαφήμιση κατατάσσεται ταυτόχρονα σε πολλά κριτήρια.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αφίσα εξελίσσεται και ως προς τη θεματολογία της: ο πόλεμος έχει τελειώσει και αρχίζει η ανάπτυξη του τουρισμού. Η τουριστική αφίσα αρχίζει να κάνει έντονη την παρουσία της και έχει σκοπό να προβάλλει διεθνώς την Ελλάδα μέσω του Ελληνικού Οργανισμού Τουρισμού, με σειρές αφισών να φιλοτεχνούν διακεκριμένοι ζωγράφοι όπως ο Σπύρος Βασιλείου, ο Γιάννης Μόραλης, ο Παναγιώτης Τέτσης και ο Περικλής Βυζάντιος, ενώ η εικονογράφηση των θεμάτων γίνεται συνήθως με ζωγραφικό τρόπο. Παράλληλα, ο ελληνικός κινηματογράφος γνωρίζει δόξα και οι γιγαντοαφίσες του, των ζωγράφων Στέφανου Αλμαλιώτη και Γιώργου Βακιρτζή και του σκηνογράφου Γιώργου Ανεμογιάννη, βρίσκονται στο προσκήνιο του καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος. Στη Θεσσαλονίκη, μετά τον πόλεμο, οι αφίσες της Διεθνούς Έκθεσης διαφοροποιούνται ως προς την εικονογραφική τους σύνθεση, με τον Γιάννη Σβορώνο (1919-1986), κορυφαίο δημιουργό αφισών, να συνεργάζεται με τη ΔΕΘ επί είκοσι σχεδόν χρόνια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Από το 1958 στη δικτατορία και στη Μεταπολίτευση

Ερώτηση: Από το 1958 και μετά, στο χώρο των εφαρμοσμένων τεχνών απασχολούνται νέοι εξειδικευμένοι καλλιτέχνες γραφίστες. Ιδρύονται οι πρώτες ιδιωτικές σχολές γραφικών τεχνών που εκπαιδεύουν και καταρτίζουν νέους γραφίστες. Ποια γεγονότα σημαδεύουν τα χρόνια 1963, 1967 και 1974;

Απάντηση:

Το 1963 και το 1967, αυτούσια (§16.3, σελ. 254): «Το 1963 γίνεται στην Αθήνα η Α΄ Διεθνής Έκθεση Αφίσας στην αίθουσα τέχνης “Ζυγός” με συμμετοχή Ελλήνων και Ευρωπαίων καλλιτεχνών. Το 1967, με την επιβολή της δικτατορίας στην Ελλάδα, σταματά η ανοδική πορεία της αφίσας. Οι καλλιτέχνες φιμώνονται, υπάρχει λογοκρισία παντού.»

⚠️ Ακριβώς τέσσερα χρόνια χωρίζουν την κορύφωση (Α΄ Διεθνής Έκθεση) από τη διακοπή (δικτατορία). Η πρόταση «σταματά η ανοδική πορεία» είναι η κρίση του ίδιου του βιβλίου.
Η ξένη διείσδυση, αυτούσια (σελ. 255): «Την ίδια περίοδο, ξένα διαφημιστικά γραφεία ιδρύουν παραρτήματα στην Ελλάδα και κυκλοφορούν πολλές γιγαντοαφίσες (4,20 x 2 m), κυρίως εμπορικές, προσαρμοσμένες στα ελληνικά από ξενόγλωσσα πρωτότυπα.»

«Το αντιδικτατορικό κίνημα δίνει φτερά σε νέους καλλιτέχνες που δημιουργούν αφίσες με αντιφασιστικό περιεχόμενο έξω από τα σύνορα της Ελλάδας. Τέτοιες αφίσες είναι του Γιώργου Αργυράκη (1938) και του Σάββα Τζανετάκη (1939-1978).»
```
   1967-1974: ΤΟ ΔΙΠΛΟ ΠΡΟΣΩΠΟ

   ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ      ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΑ ΣΥΝΟΡΑ
   ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑ παντού     ΑΝΤΙΔΙΚΤΑΤΟΡΙΚΟ κίνημα
   καλλιτέχνες ΦΙΜΩΝΟΝΤΑΙ αφίσες ΑΝΤΙΦΑΣΙΣΤΙΚΕΣ
   ξένα γραφεία →        Γ. Αργυράκης (1938)
   ΓΙΓΑΝΤΟΑΦΙΣΕΣ         Σ. Τζανετάκης (1939-1978)
   4,20 x 2 m,
   ΠΡΟΣΑΡΜΟΣΜΕΝΕΣ
   από ξενόγλωσσα
```
⚠️ Η λέξη «προσαρμοσμένες» είναι καταγγελία: η αφίσα παύει να σχεδιάζεται και απλώς μεταφράζεται — χάνεται δηλαδή ακριβώς το στάδιο «σύνθεση της κεντρικής ιδέας σε γραφική εικόνα» της §16.7.
Το 1974 και η κριτική, αυτούσια (σελ. 255-256): «Από το 1974 έως σήμερα, αφού νομιμοποιήθηκαν όλα τα πολιτικά κόμματα, κυκλοφορεί πληθώρα πολιτικών, εμπορικών αφισών και εντύπων γενικότερα. Η αφίσα έγινε συνώνυμη με την επιτυχία ή όχι μιας προεκλογικής καμπάνιας.»

«Διαπιστώνεται σε αυτές βιασύνη, αντιγραφή και χαμηλή ποιότητα εξαιτίας του πρόχειρου και γρήγορου σχεδιασμού. Όμως, υπάρχουν και δείγματα καλών εργασιών από νέους γραφίστες οι οποίοι, χρησιμοποιώντας τα αντικειμενικά πληροφοριακά στοιχεία της εικόνας, δε δείχνουν να αγνοούν το συναισθηματικό κόσμο και την αισθητική του παρατηρητή.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Από το 1958 και μετά, στον χώρο των εφαρμοσμένων τεχνών απασχολούνται νέοι εξειδικευμένοι καλλιτέχνες γραφίστες και ιδρύονται οι πρώτες ιδιωτικές σχολές γραφικών τεχνών. Το 1963 γίνεται στην Αθήνα η Α΄ Διεθνής Έκθεση Αφίσας στην αίθουσα τέχνης Ζυγός, με συμμετοχή Ελλήνων και Ευρωπαίων καλλιτεχνών. Το 1967, με την επιβολή της δικτατορίας, σταματά η ανοδική πορεία της αφίσας, οι καλλιτέχνες φιμώνονται και υπάρχει λογοκρισία παντού, ενώ ξένα διαφημιστικά γραφεία ιδρύουν παραρτήματα στην Ελλάδα και κυκλοφορούν πολλές γιγαντοαφίσες 4,20 x 2 m, κυρίως εμπορικές, προσαρμοσμένες στα ελληνικά από ξενόγλωσσα πρωτότυπα· το αντιδικτατορικό κίνημα δίνει φτερά σε νέους καλλιτέχνες, όπως ο Γιώργος Αργυράκης και ο Σάββας Τζανετάκης, που δημιουργούν αντιφασιστικές αφίσες έξω από τα σύνορα. Από το 1974, αφού νομιμοποιήθηκαν όλα τα πολιτικά κόμματα, κυκλοφορεί πληθώρα πολιτικών και εμπορικών αφισών και η αφίσα έγινε συνώνυμη με την επιτυχία ή όχι μιας προεκλογικής καμπάνιας, με βιασύνη, αντιγραφή και χαμηλή ποιότητα, αλλά και με δείγματα καλών εργασιών από νέους γραφίστες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η σύγχρονη αφίσα σε Γαλλία, Αγγλία, Αμερική και Ιαπωνία

Ερώτηση: Στην Ευρώπη, η Γαλλία δίνει σημαντικά ποσοστά των διαφημιστικών επενδύσεών της στην αφίσα. Παρ' όλο που τα διαφημιστικά μέσα πολλαπλασιάστηκαν (ραδιόφωνο, τηλεοπτικά κανάλια), τυπώνονται αφίσες που συζητιούνται σε όλες τις χώρες. Ποια είναι τα παραδείγματα του βιβλίου και τι γίνεται στις άλλες χώρες;

Απάντηση:

Τα γαλλικά παραδείγματα, αυτούσια (§16.4, σελ. 258): «Χαρακτηριστικό παράδειγμα η διαφημιστική εταιρεία Eldorado με καταπληκτικές επιτυχίες, όπως οι αφίσες της United Colours of Benneton και η διαφημιστική καμπάνια των Galeries Lafayette. Επίσης, η εταιρεία Saatchi & Saatchi με τα μεταξωτά του Silk Cut δημιουργεί ένα εντελώς προσωπικό στιλ. Οι Άγγλοι καλλιτέχνες με παράδοση στις γραφικές τέχνες διεκδικούν για πολλά χρόνια τα βραβεία σε διεθνείς διαγωνισμούς.»

⚠️ Το επιχείρημα του βιβλίου είναι ισχυρό: παρότι τα μέσα πολλαπλασιάστηκαν (ραδιόφωνο, τηλεοπτικά κανάλια), η αφίσα δεν υποχώρησε — αντίθετα, η Γαλλία της δίνει σημαντικά ποσοστά των διαφημιστικών επενδύσεων.
Η Αμερική του ’60, αυτούσια (σελ. 259): «Στη δεκαετία του ‘60 στην Αμερική, πολλοί καλλιτέχνες, επηρεασμένοι από μία εσωτερική αμφισβήτηση και αντίδραση στα πολιτικά ρεύματα της εποχής, εκφράστηκαν στις διάφορες μορφές τέχνης με ένα καινούριο στιλ. Ανατρεπτικό, απλό, λιτό, εκφράζει την πίκρα και την απογοήτευση αυτής της γενιάς.»
Η Ιαπωνία, αυτούσια (σελ. 259): «Στην Ιαπωνία, αμέσως μετά τη μεταπολεμική περίοδο, η συμμετοχή των Ιαπώνων καλλιτεχνών στη δημιουργία σημαντικών αφισών αυξάνεται με σταθερά βήματα. Με την πάροδο του χρόνου, οι Ιάπωνες καλλιτέχνες εμπνέονται από την ιαπωνική κουλτούρα, την ιαπωνική καλλιγραφία, τον ιαπωνικό χαρακτηριστικό τύπο γυναίκας και γενικά από την παράδοσή τους.»

«Χρησιμοποιούν και τη φωτογραφία στην εικονογράφηση, παίζουν με τα γράμματα και τις στιλιζαρισμένες φόρμες και δημιουργούν αφίσες με ψυχεδελικά στοιχεία. Συνδυάζουν τέλεια την καλλιτεχνική τους δεξιότητα με τη σημαντική γνώση της τεχνικής των εκτυπώσεων.»
```
   ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΕΘΝΙΚΕΣ ΣΧΟΛΕΣ

   ΓΑΛΛΙΑ    ΕΠΕΝΔΥΣΗ στην αφίσα · μεγάλες εταιρείες
             Eldorado (Benneton, Galeries Lafayette)
             Saatchi & Saatchi (Silk Cut)
   ΑΓΓΛΙΑ    ΠΑΡΑΔΟΣΗ στις γραφικές τέχνες
             ΒΡΑΒΕΙΑ σε διεθνείς διαγωνισμούς
   ΑΜΕΡΙΚΗ   δεκαετία ’60 · ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ
             ανατρεπτικό · ΑΠΛΟ · ΛΙΤΟ
             ΠΙΚΡΑ + ΑΠΟΓΟΗΤΕΥΣΗ
   ΙΑΠΩΝΙΑ   ΠΑΡΑΔΟΣΗ + καλλιγραφία + ΨΥΧΕΔΕΛΙΚΑ
             ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΔΕΞΙΟΤΗΤΑ
             + ΓΝΩΣΗ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΚΤΥΠΩΣΕΩΝ
```
⚠️ Η ιαπωνική περίπτωση είναι το ιδανικό του βιβλίου για τον μαθητή Γραφικών Τεχνών: τέχνη ΚΑΙ τεχνική μαζί — ακριβώς ο «λειτουργικός συνδυασμός τέχνης, τεχνικής» που ζητούσε το Bauhaus.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην Ευρώπη, η Γαλλία δίνει σημαντικά ποσοστά των διαφημιστικών επενδύσεών της στην αφίσα και, παρότι τα διαφημιστικά μέσα πολλαπλασιάστηκαν με το ραδιόφωνο και τα τηλεοπτικά κανάλια, τυπώνονται αφίσες που συζητιούνται σε όλες τις χώρες· χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η εταιρεία Eldorado με τις αφίσες της United Colours of Benneton και την καμπάνια των Galeries Lafayette, καθώς και η Saatchi & Saatchi με τα μεταξωτά του Silk Cut. Οι Άγγλοι καλλιτέχνες, με παράδοση στις γραφικές τέχνες, διεκδικούν για πολλά χρόνια τα βραβεία σε διεθνείς διαγωνισμούς. Στη δεκαετία του ’60 στην Αμερική, καλλιτέχνες επηρεασμένοι από μια εσωτερική αμφισβήτηση εκφράστηκαν με ένα στιλ ανατρεπτικό, απλό και λιτό, που εκφράζει την πίκρα και την απογοήτευση αυτής της γενιάς. Στην Ιαπωνία, μετά τη μεταπολεμική περίοδο, οι καλλιτέχνες εμπνέονται από την ιαπωνική κουλτούρα και καλλιγραφία, χρησιμοποιούν τη φωτογραφία, παίζουν με τα γράμματα και τις στιλιζαρισμένες φόρμες, δημιουργούν αφίσες με ψυχεδελικά στοιχεία και συνδυάζουν τέλεια την καλλιτεχνική τους δεξιότητα με τη σημαντική γνώση της τεχνικής των εκτυπώσεων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η αφίσα προϊόντων - καταναλωτικών αγαθών και οι αφίσες κύρους

Ερώτηση: Τέτοιες αφίσες έχουν κατακλύσει την αγορά και τους δρόμους. Είναι, τις περισσότερες φορές, μεγάλων διαστάσεων. Το κείμενο είναι περιορισμένο σε ένα σλόγκαν, και η δύναμη της εικόνας είναι κυρίαρχη επάνω μας, χρωματικά, συνθετικά ή με φωτογραφικά τρικ. Τι συμβαίνει όταν η εικόνα δεν σχετίζεται με το προϊόν;

Απάντηση:

Η ασύνδετη εικόνα, αυτούσια (§16.5, σελ. 259): «Δεχόμαστε καθημερινά έναν καταιγισμό μηνυμάτων με κεντρικό σύνθημα “αγοράστε” και “καταναλώστε”. Άλλες φορές το περιεχόμενο της αφίσας δεν έχει ουσιαστική ή και καθόλου σχέση με το ίδιο το προϊόν. Εντούτοις η εικόνα είναι τόσο δυνατή, ώστε σοκάροντας το θεατή προκαλεί ενδιαφέρον για το προϊόν ή την εταιρεία.»
Το παράδειγμα Benetton, αυτούσια: «Τέτοια ήταν μια σειρά αφισών της UNITED COLOURS OF BENETTON με θέματα αντιρατσιστικά ή και προβολής και θέας του γυμνού σώματος. Προσπαθεί, δηλαδή, η εταιρεία να προβάλλει, μέσα από την επίδειξη κοινωνικής ευαισθησίας τη δημόσια εικόνα (το image) της, στο κοινό. Αυτός είναι ένας τρόπος έμμεσης - πλάγιας διαφήμισης.»

⚠️ Η «έμμεση - πλάγια διαφήμιση» είναι το κλειδί: η αφίσα δεν πουλάει το προϊόν, χτίζει το image — και το image πουλάει το προϊόν. Είναι ακριβώς η «γενική» ή «θεσμολογική» διαφήμιση του κεφ. 12, που «έχει στόχο τη δημιουργία καλής φήμης».
Οι αφίσες κύρους, αυτούσια: «Συμπληρωματικά, θα αναφέρουμε τις αφίσες κύρους, όπου την εικόνα αντικαθιστά πλήρως το σήμα, το λογότυπο ή το σλόγκαν της εταιρείας ή του διαφημιζόμενου προϊόντος.»
```
   ΤΡΕΙΣ ΒΑΘΜΙΔΕΣ ΑΠΟΜΑΚΡΥΝΣΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΟΪΟΝ

   ① ΚΑΝΟΝΙΚΗ    ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ + ΣΛΟΓΚΑΝ
                 «αγοράστε» · «καταναλώστε»
   ② ΑΣΥΝΔΕΤΗ    εικόνα ΧΩΡΙΣ σχέση με το προϊόν
                 λειτουργεί με ΣΟΚ → προκαλεί ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ
                 στόχος: το IMAGE (έμμεση-πλάγια διαφήμιση)
   ③ ΚΥΡΟΥΣ      ΚΑΘΟΛΟΥ εικόνα
                 ΜΟΝΟ ΣΗΜΑ · ΛΟΓΟΤΥΠΟ · ΣΛΟΓΚΑΝ
```
⚠️ Η αφίσα κύρους προϋποθέτει ΗΔΗ αναγνωρίσιμο σήμα: αν το κοινό δεν ξέρει το λογότυπο, η αφίσα δεν λέει τίποτα. Γι' αυτό είναι η τελευταία βαθμίδα, όχι η πρώτη — και γι' αυτό στηρίζεται πάνω σε όλη τη δουλειά της οπτικής ταυτότητας (κεφ. 6-7).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι αφίσες προϊόντων και καταναλωτικών αγαθών έχουν κατακλύσει την αγορά και τους δρόμους, είναι τις περισσότερες φορές μεγάλων διαστάσεων, το κείμενο είναι περιορισμένο σε ένα σλόγκαν και η δύναμη της εικόνας είναι κυρίαρχη επάνω μας, χρωματικά, συνθετικά ή με φωτογραφικά τρικ. Δεχόμαστε καθημερινά έναν καταιγισμό μηνυμάτων με κεντρικό σύνθημα αγοράστε και καταναλώστε. Άλλες φορές το περιεχόμενο της αφίσας δεν έχει ουσιαστική ή και καθόλου σχέση με το ίδιο το προϊόν· εντούτοις η εικόνα είναι τόσο δυνατή, ώστε σοκάροντας τον θεατή προκαλεί ενδιαφέρον για το προϊόν ή την εταιρεία, όπως στη σειρά αφισών της UNITED COLOURS OF BENETTON με αντιρατσιστικά θέματα, όπου η εταιρεία προσπαθεί να προβάλει, μέσα από την επίδειξη κοινωνικής ευαισθησίας, τη δημόσια εικόνα της στο κοινό — ένας τρόπος έμμεσης, πλάγιας διαφήμισης. Συμπληρωματικά υπάρχουν οι αφίσες κύρους, όπου την εικόνα αντικαθιστά πλήρως το σήμα, το λογότυπο ή το σλόγκαν της εταιρείας ή του διαφημιζόμενου προϊόντος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η πολιτική αφίσα και η κριτική του βιβλίου

Ερώτηση: Με την πολιτική αφίσα στηρίζονται πολιτικές ιδέες, κινήματα, κόμματα, πολιτικά πρόσωπα. Είναι το εύκολο εργαλείο, μέσο με το οποίο μπορεί κάποιος να εξυψώσει ή να προβάλει πρόσωπα, να διαγράψει ή να αμαυρώσει πολιτικούς αντιπάλους και ιδέες. Ποια θέματα διαπραγματεύεται και τι κριτική της ασκεί το βιβλίο;

Απάντηση:

Τα θέματα, αυτούσια (§16.5, σελ. 260): «Όργανο προπαγάνδας, διαπραγματεύεται θέματα διεθνούς ενδιαφέροντος, όπως είναι η ειρήνη, η οικονομική άνοδος, η ενότητα των λαών, το πατριωτικό φρόνημα,τα ιδανικά,η επαναστατική διάθεση, η αλληλεγγύη.»

⚠️ Το ίδιο μέσο, δύο αντίθετες χρήσεις: «να εξυψώσει ή να προβάλει» / «να διαγράψει ή να αμαυρώσει». Η πολιτική αφίσα είναι το μόνο είδος όπου το βιβλίο αναγνωρίζει ρητά και επιθετική λειτουργία.

Η κριτική, αυτούσια: «Πολλές πολιτικές αφίσες καλλιεργούν έντονα στο λαό την προσωπολατρία. Τα τελευταία χρόνια η συνταγή αφίσα-πορτρέτο κυριαρχεί. Προβάλλονται σκηνές ευτυχίας, όπου όλα τα πρόσωπα εργάζονται με ένα μόνιμο χαμόγελο στα χείλη. Εξιδανικεύεται η καθημερινότητα και απλοποιούνται τα προβλήματα του σύγχρονου ανθρώπου.»

   Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΦΙΣΑ — ΤΙ ΚΑΝΕΙ, ΤΙ ΚΑΤΗΓΟΡΕΙΤΑΙ

   ΣΤΗΡΙΖΕΙ      ιδέες · κινήματα · κόμματα · πρόσωπα
   ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ     ΕΞΥΨΩΣΕΙ / ΠΡΟΒΑΛΕΙ πρόσωπα
                 ΔΙΑΓΡΑΨΕΙ / ΑΜΑΥΡΩΣΕΙ αντιπάλους
   ΘΕΜΑΤΑ        ειρήνη · οικονομική άνοδος ·
                 ενότητα λαών · πατριωτικό φρόνημα ·
                 ιδανικά · επαναστατική διάθεση ·
                 αλληλεγγύη
   ── ΚΡΙΤΙΚΗ ─────────────────────────────────
   ΠΡΟΣΩΠΟΛΑΤΡΙΑ         «συνταγή ΑΦΙΣΑ-ΠΟΡΤΡΕΤΟ»
   ΕΞΙΔΑΝΙΚΕΥΣΗ          «μόνιμο ΧΑΜΟΓΕΛΟ στα χείλη»
   ΑΠΛΟΠΟΙΗΣΗ            των προβλημάτων

⚠️ Προσέξτε τη λέξη «συνταγή»: το βιβλίο δεν λέει «τεχνική» ούτε «λύση», αλλά συνταγή — δηλαδή έτοιμο, επαναλαμβανόμενο σχήμα χωρίς κεντρική ιδέα. Είναι ακριβώς η μομφή που διατυπώνεται και για τη μεταπολιτευτική παραγωγή («βιασύνη, αντιγραφή και χαμηλή ποιότητα εξαιτίας του πρόχειρου και γρήγορου σχεδιασμού») και αντιβαίνει στη μεθοδολογία της §16.7, όπου ο γραφίστας «ξεκινάει με πολλά προσχέδια».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με την πολιτική αφίσα στηρίζονται πολιτικές ιδέες, κινήματα, κόμματα και πολιτικά πρόσωπα. Είναι το εύκολο εργαλείο, το μέσο με το οποίο μπορεί κάποιος να εξυψώσει ή να προβάλει πρόσωπα, να διαγράψει ή να αμαυρώσει πολιτικούς αντιπάλους και ιδέες. Ως όργανο προπαγάνδας διαπραγματεύεται θέματα διεθνούς ενδιαφέροντος, όπως η ειρήνη, η οικονομική άνοδος, η ενότητα των λαών, το πατριωτικό φρόνημα, τα ιδανικά, η επαναστατική διάθεση και η αλληλεγγύη. Το βιβλίο ασκεί κριτική: πολλές πολιτικές αφίσες καλλιεργούν έντονα στον λαό την προσωπολατρία και τα τελευταία χρόνια η συνταγή αφίσα-πορτρέτο κυριαρχεί, ενώ προβάλλονται σκηνές ευτυχίας όπου όλα τα πρόσωπα εργάζονται με ένα μόνιμο χαμόγελο στα χείλη, εξιδανικεύεται η καθημερινότητα και απλοποιούνται τα προβλήματα του σύγχρονου ανθρώπου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η κοινωνική — ενημερωτική αφίσα και το ειδικό κοινό της

Ερώτηση: Η κοινωνική αφίσα είναι η κατεξοχήν ενημερωτική αφίσα που απευθύνεται σε όλο τον κόσμο, και επιδρά κυρίως στη ρομαντική διάθεσή του και στο συναίσθημά του. Τι προβάλλει και τι πρέπει να προσέχει ο γραφίστας που τη σχεδιάζει;

Απάντηση:

Τι προβάλλει, αυτούσια (§16.5, σελ. 261): «Από την ενημερωτική αφίσα μαθαίνεις για κάθε εκδήλωση που παρουσιάζεται στην πόλη σου. Είσαι ελεύθερος να συμμετέχεις ή όχι. Μαθαίνεις για το θίασο που περιοδεύει σε κάθε πόλη και για τις παραστάσεις που δίνονται. Η ενημερωτική αφίσα προβάλλει ανθρώπους, τόπους, γεγονότα, εκδηλώσεις και δραστηριότητες. Σ' αυτή την κατηγορία περιλαμβάνεται και η γιγαντοαφίσα του κινηματογράφου.»

⚠️ Η φράση «Είσαι ελεύθερος να συμμετέχεις ή όχι» είναι η ουσιαστική διαφορά από την πολιτική και την εμπορική αφίσα: εκείνες πιέζουν (προπαγάνδα, «αγοράστε»), η ενημερωτική προσκαλεί.

Το ειδικό κοινό, αυτούσια: «Αυτό το είδος αφίσας (ενημερωτικό, πολιτιστικών εκδηλώσεων) απευθύνεται σε ένα ειδικό κοινό και ο γραφίστας θα πρέπει να λαμβάνει υπ' όψιν του τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κοινού αυτού (π.χ. κοινό για μουσική συναυλία ροκ, κ.ά.).»

   ΤΑ ΤΡΙΑ ΕΙΔΗ ΤΗΣ §16.5 ΣΕ ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΗ

                 ΚΟΙΝΟ        ΜΕΣΟ ΠΕΙΘΟΥΣ    ΣΤΟΧΟΣ
   ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ     ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΕΣ  ΔΥΝΑΜΗ ΕΙΚΟΝΑΣ  αγορά / image
                              + ΕΝΑ σλόγκαν
   ΠΟΛΙΤΙΚΗ      ΨΗΦΟΦΟΡΟΙ    ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ ·    στήριξη ή
                              ΠΡΟΣΩΠΟΛΑΤΡΙΑ   αμαύρωση
   ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ /   ΟΛΟΣ Ο       ΡΟΜΑΝΤΙΚΗ       ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ
   ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΗ   ΚΟΣΜΟΣ, και  ΔΙΑΘΕΣΗ +       «ελεύθερος να
                 ΕΙΔΙΚΟ κοινό ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ       συμμετέχεις ή όχι»

⚠️ Η φαινομενική αντίφαση «σε όλο τον κόσμο» / «σε ένα ειδικό κοινό» ΔΕΝ είναι λάθος του βιβλίου. Το κείμενο διακρίνει δύο επίπεδα: η κοινωνική αφίσα γενικά (π.χ. κατά της μόλυνσης) απευθύνεται σε όλους· η υποκατηγορία των πολιτιστικών εκδηλώσεων (φεστιβάλ, συναυλία ροκ, θεατρική παράσταση) απευθύνεται σε ειδικό κοινό, και εκεί ο γραφίστας πρέπει να λάβει υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η κοινωνική αφίσα είναι η κατεξοχήν ενημερωτική αφίσα, που απευθύνεται σε όλο τον κόσμο και επιδρά κυρίως στη ρομαντική διάθεσή του και στο συναίσθημά του. Από την ενημερωτική αφίσα μαθαίνεις για κάθε εκδήλωση που παρουσιάζεται στην πόλη σου, και είσαι ελεύθερος να συμμετέχεις ή όχι· μαθαίνεις για τον θίασο που περιοδεύει και για τις παραστάσεις που δίνονται. Η ενημερωτική αφίσα προβάλλει ανθρώπους, τόπους, γεγονότα, εκδηλώσεις και δραστηριότητες, και σε αυτή την κατηγορία περιλαμβάνεται και η γιγαντοαφίσα του κινηματογράφου. Το είδος αυτό, ενημερωτικό και πολιτιστικών εκδηλώσεων, απευθύνεται σε ένα ειδικό κοινό και ο γραφίστας θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη του τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κοινού αυτού, όπως για παράδειγμα το κοινό μιας μουσικής συναυλίας ροκ.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η τέχνη της αφίσας και τα τρία στάδια του σχεδιασμού

Ερώτηση: Η δημιουργία της αφίσας είναι εφαρμοσμένη τέχνη με στόχους και σκοπούς. Με λογική και σκέψη δημιουργική που οδηγεί σε κέρδος και έχει σκοπιμότητα. Σε τι διαφέρει από τη ζωγραφική και ποια στάδια ακολουθεί ο σχεδιασμός της;

Απάντηση:

Η διαφορά από τη ζωγραφική, αυτούσια (§16.6, σελ. 262): «Είναι μέρος ενός συνόλου διαφημιστικών μέσων που λειτουργούν ταυτόχρονα στα πλαίσια μιας διαφημιστικής καμπάνιας. Η διαφορά της από την τέχνη της ζωγραφικής είναι αυτός ακριβώς ο παράγοντας, η σκοπιμότητα. Η ζωγραφική παρέχει συνήθως αισθητική μόνο απόλαυση στο δημιουργό και στους θεατές της.»

⚠️ Η φράση «μέρος ενός συνόλου διαφημιστικών μέσων» συνδέει το κεφάλαιο με το κεφ. 12: η αφίσα δεν είναι αυτόνομο έργο, είναι ένα μέσο μέσα στον σχεδιασμό μέσων μιας καμπάνιας — γι' αυτό και υπακούει σε στόχους που τέθηκαν αλλού.
Τα τρία στάδια, αυτούσια (§16.7, σελ. 262): «α) Ανάλυση του προβλήματος (θέματος) β) Σύνθεση της κεντρικής ιδέας σε γραφική εικόνα γ) Αξιολόγηση των επιμέρους στοιχείων και της συνολικής διάταξης της εικόνας.»

«Ο γραφίστας, αφού αναζητήσει στοιχεία από μια έρευνα αγοράς που αφορά το θέμα του, ξεκινάει με πολλά προσχέδια, ώστε να έχει τη δυνατότητα αλλαγών, βελτιώσεων και ενίσχυσης της ιδέας του.»
```
   Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ

   ΕΡΕΥΝΑ ΑΓΟΡΑΣ για το θέμα
        ↓
   α) ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ (ΘΕΜΑΤΟΣ)
        ↓
   β) ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΙΔΕΑΣ ΣΕ ΓΡΑΦΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ
      → ΠΟΛΛΑ ΠΡΟΣΧΕΔΙΑ
        (αλλαγές · βελτιώσεις · ΕΝΙΣΧΥΣΗ της ιδέας)
        ↓
   γ) ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ επιμέρους στοιχείων
      + ΣΥΝΟΛΙΚΗΣ ΔΙΑΤΑΞΗΣ της εικόνας
```
Η ιεραρχία ιδέας-κειμένου, αυτούσια: «Τον κύριο λόγο σε μία αφίσα τον έχει η κεντρική ιδέα η οποία, μεταφρασμένη σε εικόνα, δίνει άμεσα, καθαρά και έντονα το μήνυμα που θέλει να μεταδώσει ο καλλιτέχνης. Το κείμενο συμπληρώνει την εικόνα, δίνοντας έμφαση σε κάποιο σημείο, παρέχοντας οδηγίες και επισημάνσεις σε άλλο, διατυπώνοντας ένα σλόγκαν ή αναγγέλλοντας μια σημαντική είδηση.»

⚠️ Η σειρά είναι απαράβατη: πρώτα ιδέα, μετά εικόνα, τελευταίο κείμενο. Το κείμενο έχει τέσσερις ρόλους — έμφαση, οδηγίες και επισημάνσεις, σλόγκαν, αναγγελία είδησης — αλλά κανέναν πρωταγωνιστικό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η δημιουργία της αφίσας είναι εφαρμοσμένη τέχνη με στόχους και σκοπούς, με λογική και σκέψη δημιουργική που οδηγεί σε κέρδος και έχει σκοπιμότητα, και είναι μέρος ενός συνόλου διαφημιστικών μέσων που λειτουργούν ταυτόχρονα στα πλαίσια μιας διαφημιστικής καμπάνιας. Η διαφορά της από την τέχνη της ζωγραφικής είναι ακριβώς αυτός ο παράγοντας, η σκοπιμότητα, αφού η ζωγραφική παρέχει συνήθως αισθητική μόνο απόλαυση στον δημιουργό και στους θεατές της. Ο σχεδιασμός της αφίσας περιλαμβάνει την ανάλυση του προβλήματος ή θέματος, τη σύνθεση της κεντρικής ιδέας σε γραφική εικόνα και την αξιολόγηση των επιμέρους στοιχείων και της συνολικής διάταξης της εικόνας. Ο γραφίστας, αφού αναζητήσει στοιχεία από μια έρευνα αγοράς, ξεκινάει με πολλά προσχέδια, ώστε να έχει τη δυνατότητα αλλαγών, βελτιώσεων και ενίσχυσης της ιδέας του. Τον κύριο λόγο τον έχει η κεντρική ιδέα, η οποία μεταφρασμένη σε εικόνα δίνει άμεσα, καθαρά και έντονα το μήνυμα, ενώ το κείμενο συμπληρώνει την εικόνα, δίνοντας έμφαση, παρέχοντας οδηγίες και επισημάνσεις, διατυπώνοντας ένα σλόγκαν ή αναγγέλλοντας μια σημαντική είδηση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα συνθετικά στοιχεία και η σύνθεση της αφίσας

Ερώτηση: Συνθετικά στοιχεία μιας αφίσας είναι το χρώμα, η εικόνα και τα γράμματα. Η μέθοδος με την οποία συνδέονται η εικόνα, η ιδέα, ο λόγος (κείμενο - γράμματα) είναι η σύνθεση της αφίσας. Πώς λειτουργεί καθένα από τα στοιχεία αυτά και ποιοι κανόνες διέπουν τη σύνθεση;

Απάντηση:

Οι δύο δυνατές μορφές και η εικόνα, αυτούσια (§16.8, σελ. 262-263): «Μια αφίσα μπορεί να περιλαμβάνει: α) Εικόνα + γράμματα. β) Μόνο γράμματα.»

«Πολλές φορές η εικόνα λειτουργεί ρεαλιστικά, ό,τι βλέπουμε δηλαδή αυτό εννοείται. Άλλες πάλι λειτουργεί συμβολικά, με συνειρμούς. Ένα περιστέρι συμβολίζει την ειρήνη, μια υδρόγειος σφαίρα την παγκοσμιότητα. Η αξιοποίηση, με δημιουργικό τρόπο, των συμβόλων, των βασικών γεωμετρικών σχημάτων, των γραμμάτων και των αριθμών είναι αναγκαία.»

«Υπάρχουν αφίσες που έχουν κωδικοποιημένο το μήνυμά τους. Δίνεται με αυτό τον τρόπο στον παρατηρητή ένα απεικονιστικό αίνιγμα και αναγκάζεται να σκεφτεί και να ανακαλύψει τις προθέσεις του γραφίστα.»
Το χρώμα, αυτούσια (σελ. 263): «Τα χρώματα που χρησιμοποιούμε στην αφίσα θα πρέπει να είναι ζωντανά και καθαρά. Η πιο απλή μορφή αφίσας αλλά ταυτόχρονα και η πιο δύσκολη είναι η μονόχρωμη. Σ' αυτή την περίπτωση, ένα κλασικό οπτικό τρικ είναι η χρήση θετικού-αρνητικού σε θεματικές ενότητες εικόνων ή κειμένου. Ο χρωματικός συνδυασμός άσπρου-μαύρου χρησιμοποιείται ως ένας κλασικός συνδυασμός αντίθεσης, αλλά χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στο τελικό αποτέλεσμα της σύνθεσης.»

⚠️ «Η πιο απλή αλλά ταυτόχρονα και η πιο δύσκολη»: με ένα χρώμα δεν υπάρχει περιθώριο λάθους — δεν μπορείς να διορθώσεις μια αδύναμη σύνθεση με χρωματική ποικιλία. Γι' αυτό ζητείται τρικ (θετικό-αρνητικό).

Η σύνθεση, αυτούσια (σελ. 263): «Είναι καλό να εστιάζεται η προσοχή του θεατή σε τρία το πολύ στοιχεία ή ενότητες. Επιπλέον, ενότητες ή οπτικές φόρμες κουράζουν και δημιουργούν ασάφειες.»

«Είναι δύσκολο να δώσει κανείς “κανόνες” για τη σύνθεση μιας αφίσας. Παρ' όλα αυτά όταν μία αφίσα δίνει την αίσθηση της • ισορροπίας, • καλαισθησίας, • σωστής διευθέτησης του χώρου, τότε μπορεί να αποδώσει το θέμα με σοβαρότητα.»

   ΤΑ ΤΡΙΑ ΣΥΝΘΕΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

   ΧΡΩΜΑ     ΖΩΝΤΑΝΟ + ΚΑΘΑΡΟ
             ΜΟΝΟΧΡΩΜΗ = πιο ΑΠΛΗ και πιο ΔΥΣΚΟΛΗ
             τρικ: ΘΕΤΙΚΟ-ΑΡΝΗΤΙΚΟ
             ΑΣΠΡΟ-ΜΑΥΡΟ = κλασική ΑΝΤΙΘΕΣΗ
   ΕΙΚΟΝΑ    ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΑ (ό,τι βλέπουμε αυτό εννοείται)
             ΣΥΜΒΟΛΙΚΑ (περιστέρι = ειρήνη,
                        υδρόγειος = παγκοσμιότητα)
             ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΜΕΝΑ = «απεικονιστικό ΑΙΝΙΓΜΑ»
   ΓΡΑΜΜΑΤΑ  με εικόνα ή ΜΟΝΑ ΤΟΥΣ
   ── ΣΥΝΘΕΣΗ ────────────────────────────────
   ΤΡΙΑ ΤΟ ΠΟΛΥ στοιχεία/ενότητες
   ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ · ΚΑΛΑΙΣΘΗΣΙΑ · ΣΩΣΤΗ ΔΙΕΥΘΕΤΗΣΗ ΧΩΡΟΥ
   ΑΛΛΑ και η ΑΣΥΜΜΕΤΡΗ ΔΟΜΗ, με ΤΟΛΜΗ και ΔΥΝΑΜΙΣΜΟ

Η εξαίρεση, αυτούσια: «Μπορεί όμως και η ασύμμετρη δομή, όταν η προσωπική προσέγγιση έχει τόλμη και δυναμισμό, να μας εντυπωσιάσει, να μας συγκινήσει και τελικά να κερδίσει τις εντυπώσεις.»

⚠️ Το βιβλίο βάζει τη λέξη «κανόνες» σε εισαγωγικά και αμέσως μετά δίνει την εξαίρεση. Ο μόνος πραγματικά δεσμευτικός κανόνας είναι το όριο των τριών στοιχείων, γιατί δεν είναι αισθητικός αλλά αντιληπτικός: προκύπτει από τα «ελάχιστα λεπτά ή και δευτερόλεπτα» του ορισμού της §16.1.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Συνθετικά στοιχεία μιας αφίσας είναι το χρώμα, η εικόνα και τα γράμματα, και η μέθοδος με την οποία συνδέονται η εικόνα, η ιδέα και ο λόγος είναι η σύνθεση της αφίσας. Μια αφίσα μπορεί να περιλαμβάνει εικόνα και γράμματα ή μόνο γράμματα. Η εικόνα λειτουργεί άλλοτε ρεαλιστικά, ό,τι βλέπουμε δηλαδή αυτό εννοείται, και άλλοτε συμβολικά, με συνειρμούς, όπως το περιστέρι που συμβολίζει την ειρήνη και η υδρόγειος σφαίρα την παγκοσμιότητα, ενώ υπάρχουν και αφίσες με κωδικοποιημένο μήνυμα, που δίνουν στον παρατηρητή ένα απεικονιστικό αίνιγμα. Τα χρώματα πρέπει να είναι ζωντανά και καθαρά· η πιο απλή αλλά ταυτόχρονα και η πιο δύσκολη μορφή είναι η μονόχρωμη, όπου κλασικό οπτικό τρικ είναι η χρήση θετικού-αρνητικού, ενώ ο συνδυασμός άσπρου-μαύρου είναι κλασικός συνδυασμός αντίθεσης που χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Στη σύνθεση είναι καλό να εστιάζεται η προσοχή του θεατή σε τρία το πολύ στοιχεία ή ενότητες, γιατί επιπλέον ενότητες ή οπτικές φόρμες κουράζουν και δημιουργούν ασάφειες· όταν η αφίσα δίνει την αίσθηση της ισορροπίας, της καλαισθησίας και της σωστής διευθέτησης του χώρου, μπορεί να αποδώσει το θέμα με σοβαρότητα, μπορεί όμως και η ασύμμετρη δομή, όταν η προσωπική προσέγγιση έχει τόλμη και δυναμισμό, να κερδίσει τις εντυπώσεις.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η εικονογράφηση και οι διαστάσεις της αφίσας

Ερώτηση: Η εικονογράφηση της αφίσας γίνεται με διάφορες τεχνικές. Καθώς εξελίσσεται η τεχνολογία, προκύπτουν καινούριες μέθοδοι επεξεργασίας της εικόνας. Ποιους τρόπους απόδοσης της εικόνας χρησιμοποιούν οι γραφίστες και ποιες είναι οι διαστάσεις της αφίσας στην Ελλάδα;

Απάντηση:

Οι τρόποι και τα υλικά, αυτούσια (§16.9, σελ. 264): «Οι γραφίστες χρησιμοποιούν τους εξής τρόπους απόδοσης της εικόνας: α) Καλλιτεχνική εικονογράφηση (illustration). • Ζωγραφική απεικόνιση. • Σκίτσο. β) Φωτογραφία (επεξεργασμένη ή μη).»

«Μπορούν να χρησιμοποιήσουν υλικά και τεχνικές όπως: • Τέμπερες, κραγιόνια, λαδοπαστέλ, ακουαρέλες κτλ. • Κολάζ. • Αερογράφο. • Η/Υ. • Μεικτή τεχνική.»

⚠️ Δύο ερωτήματα, όχι ένα: πρώτα ΤΙ είδους εικόνα (illustration ή φωτογραφία) και ύστερα ΜΕ ΤΙ γίνεται (τέμπερες, κολάζ, αερογράφος, Η/Υ, μεικτή). Η μεικτή τεχνική επιτρέπει τον συνδυασμό — π.χ. φωτογραφία επεξεργασμένη στον Η/Υ με σχεδιαστικές προσθήκες.
Οι διαστάσεις, αυτούσια (§16.10, σελ. 265): «Οι διαστάσεις της αφίσας στην Ελλάδα είναι: • 35 x 50 cm και μικρότερη – αφισέτα εσωτερικών χώρων ή αφίσα προθήκης. • 50 x 70 cm. • 70 x 100 cm. • 58 x 86 cm κλασική αφίσα. • Γιγαντοαφίσα.»
```
   ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ

   35 x 50 cm και μικρότερη
        ΑΦΙΣΕΤΑ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ / ΑΦΙΣΑ ΠΡΟΘΗΚΗΣ
   50 x 70 cm
   58 x 86 cm   ← ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΦΙΣΑ
   70 x 100 cm
   ΓΙΓΑΝΤΟΑΦΙΣΑ
        ΚΑΘΕΤΟΣ ή ΟΡΙΖΟΝΤΙΟΣ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ
        ΤΟΥ ΕΝΟΣ ΦΥΛΛΟΥ
        → ΔΙΦΥΛΛΕΣ · ΤΡΙΦΥΛΛΕΣ · ΠΟΛΥΦΥΛΛΕΣ
        θέση: ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ή ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΟΔΡΟΜΟΙ
        συνήθως: ΔΙΑΦΗΜΙΣΕΙΣ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ
```
⚠️ Η αφισέτα ορίζεται από τη ΘΕΣΗ, όχι μόνο από το μέγεθος: «εσωτερικών χώρων ή αφίσα προθήκης». Διαβάζεται από κοντά, άρα σηκώνει περισσότερο κείμενο από τη γιγαντοαφίσα του δρόμου.
Η γιγαντοαφίσα και το offset, αυτούσια: «Η γιγαντοαφίσα δημιουργείται με τον κάθετο ή οριζόντιο πολλαπλασιασμό του ενός φύλλου. Προκύπτουν έτσι δίφυλλες, τρίφυλλες, πολύφυλλες κ.ά. αφίσες, που στήνονται σε ειδικές θέσεις μέσα στην πόλη ή σε αυτοκινητοδρόμους και είναι, συνήθως, διαφημίσεις προώθησης προϊόντων.»

«Στη δεκαετία’ 90 κυκλοφόρησαν πολλές αφίσες διάφορων μεγεθών και σχημάτων πέρα από τις καθορισμένες διαστάσεις. Με τη φωτογραφική μεταφορά της δουλειάς στο λιθογραφικό τσίγκο (offset) δεν υπάρχει καμία δυσκολία πιστής απόδοσης του πρωτότυπου θέματος που γίνεται και σε πολύ σύντομο χρόνο.»

⚠️ Η τεχνολογία λύνει τον περιορισμό: οι τυποποιημένες διαστάσεις υπήρχαν επειδή η μήτρα ήταν δέσμια του φύλλου. Με το offset η μεταφορά γίνεται φωτογραφικά, άρα το μέγεθος και το σχήμα ελευθερώνονται — ακριβώς όπως η λιθογραφία του 1796 είχε ελευθερώσει το χρώμα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η εικονογράφηση της αφίσας γίνεται με διάφορες τεχνικές και, καθώς εξελίσσεται η τεχνολογία, προκύπτουν καινούριες μέθοδοι επεξεργασίας της εικόνας. Οι γραφίστες χρησιμοποιούν την καλλιτεχνική εικονογράφηση (illustration), δηλαδή ζωγραφική απεικόνιση και σκίτσο, καθώς και τη φωτογραφία, επεξεργασμένη ή μη, ενώ τα υλικά και οι τεχνικές τους είναι τέμπερες, κραγιόνια, λαδοπαστέλ, ακουαρέλες, κολάζ, αερογράφος, Η/Υ και μεικτή τεχνική. Οι διαστάσεις της αφίσας στην Ελλάδα είναι 35 x 50 cm και μικρότερη, η αφισέτα εσωτερικών χώρων ή αφίσα προθήκης, 50 x 70 cm, 70 x 100 cm, 58 x 86 cm που είναι η κλασική αφίσα, και η γιγαντοαφίσα. Η γιγαντοαφίσα δημιουργείται με τον κάθετο ή οριζόντιο πολλαπλασιασμό του ενός φύλλου, οπότε προκύπτουν δίφυλλες, τρίφυλλες και πολύφυλλες αφίσες, που στήνονται σε ειδικές θέσεις μέσα στην πόλη ή σε αυτοκινητοδρόμους και είναι συνήθως διαφημίσεις προώθησης προϊόντων. Στη δεκαετία του ’90 κυκλοφόρησαν πολλές αφίσες διάφορων μεγεθών και σχημάτων πέρα από τις καθορισμένες διαστάσεις, αφού με τη φωτογραφική μεταφορά της δουλειάς στο λιθογραφικό τσίγκο (offset) δεν υπάρχει καμία δυσκολία πιστής απόδοσης του πρωτότυπου θέματος και μάλιστα σε πολύ σύντομο χρόνο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Προηγούμενο Στοιχείο

Επιστροφή στην Ενότητα

Επόμενο Στοιχείο