Λύσεις — Κεφάλαιο 7: Λίπανση στο δενδροκομείο (σελ. 157) – ΔΕΝΔΡΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 7: Λίπανση στο δενδροκομείο

Αναλυτικές απαντήσεις στις 19 ερωτήσεις της σελ. 157 του βιβλίου «Δενδροκομία» Γ΄ ΕΠΑΛ.

---

Τα απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία

Ερώτηση: Ποια είναι τα απαραίτητα για τα δέντρα θρεπτικά στοιχεία;

Απάντηση:

• Η αφετηρία. «Σήμερα γνωρίζουμε ότι το μεγαλύτερο μέρος (92 - 95%) του φυτού αποτελείται από άνθρακα, οξυγόνο και υδρογόνο. Το υπόλοιπο (5 - 8%) αποτελείται από άλλα 13 απαραίτητα ανόργανα στοιχεία καθώς και μερικά, μη απαραίτητα για το φυτό, επίσης όμως ανόργανα στοιχεία.»

• Τα 13 απαραίτητα, κατά το κείμενο (σελ. 143).

  Ομάδα	Στοιχεία
  Κύρια θρεπτικά στοιχεία ή μακροστοιχεία — έξι (6)	άζωτο, φωσφόρος, κάλιο, θείο, ασβέστιο και μαγνήσιο
  Ιχνοστοιχεία — επτά (7)	σίδηρος, ψευδάργυρος, μαγγάνιο, χαλκός, βόριο, μολυβδαίνιο και χλώριο

• Μαζί με τα τρία της ατμόσφαιρας, δεκαέξι. Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 155): «Τα δέντρα, προκειμένου να ζήσουν και να καρποφορήσουν, έχουν ανάγκη από 16 θρεπτικά στοιχεία.»

• ⚠️ Η ασυνέπεια του βιβλίου. Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ κατατάσσει στα μακροστοιχεία εννέα: «τα εννέα (οξυγόνο, άνθρακα, υδρογόνο, άζωτο, φωσφόρος, κάλιο, ασβέστιο, θείο και μαγνήσιο) χρειάζονται σε μεγάλες ποσότητες και ονομάζονται κύρια στοιχεία ή μακροστοιχεία», ενώ το κείμενο της σελ. 143 μετρά έξι — μη μετρώντας τον άνθρακα, το οξυγόνο και το υδρογόνο. Το άθροισμα πάντως συμφωνεί: 3 + 13 = 16 και 9 + 7 = 16.

• Από πού προέρχεται το καθένα. «Τον άνθρακα, το υδρογόνο και το οξυγόνο το φυτό τα προσλαμβάνει από την ατμόσφαιρα (τον αέρα), ενώ τα υπόλοιπα 13 τα απορροφά με μορφή διαλυμάτων στο νερό από το έδαφος, μέσω των ριζικών τριχιδίων.»

• Ποια ενδιαφέρουν πρακτικά. «Κυρίως ενδιαφέρουν τα στοιχεία άζωτο (Ν), φωσφόρος (Ρ), κάλιο (Κ), ασβέστιο (Ca), θείο (S) και μαγνήσιο (Mg), τα οποία άλλωστε αποτελούν τα συστατικά των γνωστών λιπασμάτων.»

• Και γιατί χρειάζονται όλα. «Οι ανάγκες των οπωροφόρων δέντρων δεν είναι ίδιες σε όλα τα στοιχεία, όμως ακόμα και όταν υπάρχει επάρκεια όλων των στοιχείων εκτός από ένα, το δέντρο δεν μπορεί να ζήσει.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα δέντρα, «προκειμένου να ζήσουν και να καρποφορήσουν, έχουν ανάγκη από 16 θρεπτικά στοιχεία». Τα τρία από αυτά — ο άνθρακας, το οξυγόνο και το υδρογόνο — αποτελούν «το μεγαλύτερο μέρος (92 - 95%) του φυτού» και προσλαμβάνονται από την ατμόσφαιρα. Τα υπόλοιπα 13 είναι τα απαραίτητα ανόργανα στοιχεία που «απορροφώνται από το έδαφος μέσω των ριζικών τριχιδίων» και χωρίζονται σε έξι κύρια θρεπτικά στοιχεία ή μακροστοιχεία («άζωτο, φωσφόρος, κάλιο, θείο, ασβέστιο και μαγνήσιο») και επτά ιχνοστοιχεία («σίδηρος, ψευδάργυρος, μαγγάνιο, χαλκός, βόριο, μολυβδαίνιο και χλώριο»). Πρακτικά «κυρίως ενδιαφέρουν τα στοιχεία άζωτο (Ν), φωσφόρος (Ρ), κάλιο (Κ), ασβέστιο (Ca), θείο (S) και μαγνήσιο (Mg), τα οποία άλλωστε αποτελούν τα συστατικά των γνωστών λιπασμάτων». Και τα δεκαέξι είναι απαραίτητα, αφού «ακόμα και όταν υπάρχει επάρκεια όλων των στοιχείων εκτός από ένα, το δέντρο δεν μπορεί να ζήσει».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• ⚠️ 6 ή 9 μακροστοιχεία; Το κείμενο (σελ. 143) λέει έξι, η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 155) εννέα — γιατί προσμετρά και τα C, O, H.
• 16 = 3 (από τον αέρα) + 13 (από το έδαφος) — και τα 13 = 6 μακροστοιχεία + 7 ιχνοστοιχεία.

---

Μακροστοιχεία, ιχνοστοιχεία και το κριτήριο της διάκρισης

Ερώτηση: Ποια είναι τα κύρια στοιχεία (μακροστοιχεία) και ποια τα ιχνοστοιχεία; Ποιο είναι το κριτήριο αυτής της διάκρισης;

Απάντηση:

• Α. Τα μακροστοιχεία. «Από τα 13 απαραίτητα στοιχεία, τα έξι (6) (δηλαδή άζωτο, φωσφόρος, κάλιο, θείο, ασβέστιο και μαγνήσιο) είναι απαραίτητα για το φυτό σε μεγάλες ποσότητες και ονομάζονται κύρια θρεπτικά στοιχεία ή μακροστοιχεία.»

• Β. Τα ιχνοστοιχεία. «Τα υπόλοιπα επτά (7) (δηλαδή σίδηρος, ψευδάργυρος, μαγγάνιο, χαλκός, βόριο, μολυβδαίνιο και χλώριο) απαντούν στο φυτό σε πολύ μικρές ποσότητες και ονομάζονται ιχνοστοιχεία.»

• Γ. Το κριτήριο. Είναι αποκλειστικά ποσοτικό: η ποσότητα στην οποία χρειάζεται και περιέχει το φυτό κάθε στοιχείο. Τα μακροστοιχεία «είναι απαραίτητα … σε μεγάλες ποσότητες», τα ιχνοστοιχεία «απαντούν … σε πολύ μικρές ποσότητες» — και κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ «απαιτούνται σε ελάχιστες ποσότητες (ίχνη)», εξ ου και το όνομά τους.

• Το κριτήριο ΔΕΝ είναι η σπουδαιότητα. Και τα δεκαέξι στοιχεία είναι απαραίτητα: «ακόμα και όταν υπάρχει επάρκεια όλων των στοιχείων εκτός από ένα, το δέντρο δεν μπορεί να ζήσει». Ένα ιχνοστοιχείο δεν είναι λιγότερο αναγκαίο — απλώς χρειάζεται σε ίχνη.

• Συγκριτικός πίνακας

  	Μακροστοιχεία	Ιχνοστοιχεία
  Πλήθος (κείμενο)	έξι (6)	επτά (7)
  Ποια	Ν, Ρ, Κ, θείο, ασβέστιο, μαγνήσιο	σίδηρος, ψευδάργυρος, μαγγάνιο, χαλκός, βόριο, μολυβδαίνιο, χλώριο
  Ποσότητα	«σε μεγάλες ποσότητες»	«σε πολύ μικρές ποσότητες» / «ίχνη»
  Λίπανση	τακτική, με βάση τη διάγνωση	«δε συνιστάται …, παρά μόνο όταν διαπιστωθεί έλλειψή τους»

• ⚠️ Προσοχή στην ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εκεί τα μακροστοιχεία είναι εννέα, γιατί προσμετρώνται και το οξυγόνο, ο άνθρακας και το υδρογόνο — τα τρία στοιχεία που «προσφέρονται στα δέντρα μέσω της ατμόσφαιρας».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μακροστοιχεία ή κύρια θρεπτικά στοιχεία είναι, κατά το κείμενο, «τα έξι (6) (δηλαδή άζωτο, φωσφόρος, κάλιο, θείο, ασβέστιο και μαγνήσιο)» και ιχνοστοιχεία «τα υπόλοιπα επτά (7) (δηλαδή σίδηρος, ψευδάργυρος, μαγγάνιο, χαλκός, βόριο, μολυβδαίνιο και χλώριο)». Το κριτήριο της διάκρισης είναι η ποσότητα: τα πρώτα «είναι απαραίτητα για το φυτό σε μεγάλες ποσότητες», ενώ τα δεύτερα «απαντούν στο φυτό σε πολύ μικρές ποσότητες» ή, κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ, «απαιτούνται σε ελάχιστες ποσότητες (ίχνη)». Το κριτήριο δεν είναι η σπουδαιότητα: όλα είναι απαραίτητα, αφού «ακόμα και όταν υπάρχει επάρκεια όλων των στοιχείων εκτός από ένα, το δέντρο δεν μπορεί να ζήσει». (Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ της σελ. 155 μετρά εννέα μακροστοιχεία, γιατί προσθέτει και τα οξυγόνο, άνθρακα, υδρογόνο που προσλαμβάνονται από την ατμόσφαιρα.)

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το κριτήριο είναι ποσοτικό — μεγάλες ποσότητες έναντι ιχνών, όχι σπουδαιότητα.
• Και για τα δύο ισχύει: ένα μόνο στοιχείο που λείπει αρκεί για να μην μπορεί να ζήσει το δέντρο.

---

Ο ρόλος του αζώτου

Ερώτηση: Ποιος ο ρόλος του αζώτου στα δέντρα;

Απάντηση:

• Πόσο άζωτο έχει το δέντρο. «Το άζωτο συνιστά το 1,5 - 2,5% του ξηρού βάρους των δέντρων, ενώ στα πλήρως ανεπτυγμένα φύλλα το ποσοστό αυτό ανέρχεται στο 2,5-4,5%. Όμως οι ουσίες του δέντρου που περιέχουν άζωτο ανέρχονται στο 25% περίπου του ξηρού βάρους του δέντρου.»
• Σε ποιες ουσίες. «Τέτοιες ουσίες είναι τα αμινοξέα, τα νουκλεοξέα, οι πρωτεΐνες και η χλωροφύλλη.»
• Ο ρόλος του με μία πρόταση. «Συνεπώς, το άζωτο είναι το θεμελιώδες στοιχείο για την ανάπτυξη, καρποφορία και αναπαραγωγή του δέντρου και δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να υπάρχει έλλειψη ή μειωμένη περιεκτικότητά του στο έδαφος.»
• Γιατί δεν αρκεί το άζωτο του αέρα. «Το άζωτο είναι στοιχείο αδρανές, άοσμο, άγευστο, σε κατάσταση αερίου και ως τέτοιο δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί από το φυτό. Το άζωτο της ατμόσφαιρας δεσμεύεται στο έδαφος από μία κατηγορία μικροοργανισμών που καλούνται αζωτοβακτήρια.»
• Πώς το παίρνει το δέντρο. «Τα δέντρα απορροφούν το άζωτο από το έδαφος με τα τριχοειδή ριζίδια σε μορφή ιόντων. Τα νιτρικά ιόντα προσλαμβάνονται με μεγαλύτερη ευκολία απ' ό,τι τα αμμωνιακά ιόντα.»
• Γιατί η αζωτούχος λίπανση επαναλαμβάνεται. «Όμως, τόσο τα νιτρικά όσο και τα αμμωνιακά ιόντα, ξεπλένονται εύκολα από το έδαφος με τις βροχές και τα ποτίσματα. Γι' αυτό κάθε χρόνο πρέπει να λιπαίνεται το έδαφος και μάλιστα με περισσότερες από μία δόσεις, που αρχίζουν το Φεβρουάριο, εφόσον χρησιμοποιείται αμμωνιακό λίπασμα, ή από το Μάρτιο, εφόσον χρησιμοποιούνται νιτρικά λιπάσματα.»
• Ποιο λίπασμα πού. «Στα εδάφη με υψηλό pH χρησιμοποιούνται τα αμμωνιακά, ενώ στα λιγότερο όξινα, το νιτρικό νάτριο και η νιτρική άσβεστος.»
• Το κέρδος της πρώιμης διαθεσιμότητας. «Όταν το άζωτο είναι διαθέσιμο στα δέντρα από νωρίς την άνοιξη, τότε ευνοείται τόσο η ανθοφορία όσο και η καρποφορία.»
• Και μια διαπίστωση με πρακτική σημασία. «Έχει αποδειχτεί ότι τα εδάφη είναι ελλειμματικά σε άζωτο περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο στοιχείο. Κατά συνέπεια, ο εμπλουτισμός τους έχει ως αποτέλεσμα την άμεση αύξηση της βλαστικής δραστηριότητας και της παραγωγής καρπών, στοιχεία που είναι αντιληπτά από τον καλλιεργητή.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το άζωτο «συνιστά το 1,5 - 2,5% του ξηρού βάρους των δέντρων» και 2,5-4,5% στα πλήρως ανεπτυγμένα φύλλα, ενώ «οι ουσίες του δέντρου που περιέχουν άζωτο ανέρχονται στο 25% περίπου του ξηρού βάρους» — «τα αμινοξέα, τα νουκλεοξέα, οι πρωτεΐνες και η χλωροφύλλη». Γι' αυτό «το άζωτο είναι το θεμελιώδες στοιχείο για την ανάπτυξη, καρποφορία και αναπαραγωγή του δέντρου και δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να υπάρχει έλλειψη ή μειωμένη περιεκτικότητά του στο έδαφος». Το ατμοσφαιρικό άζωτο δεν αξιοποιείται απευθείας, γιατί «είναι στοιχείο αδρανές, άοσμο, άγευστο, σε κατάσταση αερίου»· δεσμεύεται στο έδαφος από τα αζωτοβακτήρια και απορροφάται «με τα τριχοειδή ριζίδια σε μορφή ιόντων», με τα νιτρικά να προσλαμβάνονται ευκολότερα από τα αμμωνιακά. Επειδή και τα δύο «ξεπλένονται εύκολα … με τις βροχές και τα ποτίσματα», η αζωτούχος λίπανση γίνεται κάθε χρόνο και σε περισσότερες από μία δόσεις. Όταν το άζωτο υπάρχει από νωρίς την άνοιξη, «ευνοείται τόσο η ανθοφορία όσο και η καρποφορία».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 25% του ξηρού βάρους είναι αζωτούχες ουσίες, αν και το ίδιο το άζωτο είναι μόνο 1,5-2,5%.
• Αμμωνιακά από τον Φεβρουάριο, νιτρικά από τον Μάρτιο — και τα δύο σε πολλές δόσεις.

---

Ο ρόλος του φωσφόρου και του καλίου

Ερώτηση: Ποιος ο ρόλος του φωσφόρου και του καλίου στα δέντρα;

Απάντηση:

• Α. Ο φωσφόρος — πόσος και πού. «Ο φωσφόρος συνιστά περίπου το 0,2 - 0,3% του ξηρού βάρους του δέντρου. Είναι συστατικό των φωσφορολιπιδίων, των νουκλεοπρωτεϊνών και άλλων ουσιών με μεγάλη ενέργεια (ΑΤΡ και ADP).»

• Ο ρόλος του. «Έτσι ο φωσφόρος είναι το στοιχείο που αποτελεί το κέντρο των συστημάτων μεταφοράς ενέργειας από το ένα κύτταρο στο άλλο.»

• Η συμπεριφορά του στο έδαφος. «Ο φωσφόρος δεν απαντά ελεύθερος στη φύση και είναι σταθερά ενωμένος στα συστατικά του εδάφους, απ' όπου αποσπάται δύσκολα από τα φυτά. Δύσκολα όμως αποπλένεται και από το έδαφος.» «Η μείωση της ποσότητας φωσφόρου οφείλεται κυρίως στην απορρόφησή του από τα δέντρα και ελάχιστα σε άλλα αίτια.»

• Γιατί τα δέντρα σπανίως στερούνται φωσφόρου. «Σε αντίθεση με τα ετήσια φυτά, τα οπωροφόρα δέντρα σπανίως στερούνται φωσφόρου, επειδή με τις βαθιές ρίζες τους μπορούν να τον απορροφήσουν και από βαθύτερα στρώματα του υπεδάφους.»

• Η εξάρτηση από το pH

  pH	Τι συμβαίνει
  5 έως 7	«είναι εύκολα διαθέσιμος»
  7 έως 10	«σχηματίζει αδιάλυτα άλατα με το ασβέστιο»
  2 έως 5	«σχηματίζει δυσδιάλυτα άλατα με το σίδηρο και το αργίλιο»

• Η έλλειψή του. «Όπου υπάρχει έλλειψη φωσφόρου στο έδαφος, εκδηλώνεται με καχεκτική βλάστηση και μειωμένη ανθοφορία.»

• Β. Το κάλιο — ο ρόλος του. «Το κάλιο με μορφή κατιόντος είναι το επικρατέστερο ιόν στον κυτταρικό χυμό και ρυθμίζει την κίνηση του νερού μέσα από τα στομάτια.»

• Πόσο κάλιο και πού πηγαίνει. «Αποτελεί περίπου το 1% του ξηρού βάρους των δέντρων και το 3,5 - 4,5% των φύλλων. Αυτό σημαίνει ότι το δέντρο απορροφά από το έδαφος μεγάλες ποσότητες καλίου, οι οποίες κατευθύνονται τόσο προς τη βλάστηση, όσο και προς τον καρπό (στα όργανα δηλαδή τα οποία απομακρύνονται από το δέντρο τόσο με τη συγκομιδή, όσο και με το κλάδεμα).»

• Πού φαίνεται η έλλειψη. «Το κάλιο μετακινείται εύκολα μέσα στο δέντρο και η έλλειψή του εμφανίζεται πρώτα στα ηλικιωμένα φύλλα.» «Συνήθως τα εδάφη περιέχουν μεγάλες ποσότητες καλίου και σπανίως εμφανίζονται προβλήματα τροφοπενίας καλίου· πρόβλημα διαθέσιμου καλίου παρουσιάζεται σε εδάφη με άφθονη οργανική ύλη.» Η απόπλυσή του «εξαρτάται από τον τύπο της αργίλου και την ποσότητα οργανικής ύλης σ' αυτό».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο φωσφόρος «συνιστά περίπου το 0,2 - 0,3% του ξηρού βάρους» και «είναι συστατικό των φωσφορολιπιδίων, των νουκλεοπρωτεϊνών και άλλων ουσιών με μεγάλη ενέργεια (ΑΤΡ και ADP)»· ο ρόλος του είναι ότι «αποτελεί το κέντρο των συστημάτων μεταφοράς ενέργειας από το ένα κύτταρο στο άλλο». Επειδή «δεν απαντά ελεύθερος στη φύση» και «δύσκολα αποπλένεται», ενώ τα δέντρα «με τις βαθιές ρίζες τους μπορούν να τον απορροφήσουν και από βαθύτερα στρώματα του υπεδάφους», αυτά «σπανίως στερούνται φωσφόρου»· η έλλειψή του «εκδηλώνεται με καχεκτική βλάστηση και μειωμένη ανθοφορία». Το κάλιο, «με μορφή κατιόντος, είναι το επικρατέστερο ιόν στον κυτταρικό χυμό και ρυθμίζει την κίνηση του νερού μέσα από τα στομάτια». Αποτελεί «περίπου το 1% του ξηρού βάρους των δέντρων και το 3,5 - 4,5% των φύλλων», γι' αυτό το δέντρο απορροφά μεγάλες ποσότητες, που κατευθύνονται στη βλάστηση και στον καρπό — όργανα «τα οποία απομακρύνονται … τόσο με τη συγκομιδή, όσο και με το κλάδεμα». Μετακινείται εύκολα μέσα στο δέντρο, γι' αυτό «η έλλειψή του εμφανίζεται πρώτα στα ηλικιωμένα φύλλα».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Φωσφόρος = ενέργεια (ΑΤΡ, ADP)· κάλιο = νερό και στομάτια.
• Η έλλειψη καλίου φαίνεται στα ηλικιωμένα φύλλα (μετακινείται εύκολα), η έλλειψη ασβεστίου στα νέα.

---

Ο ρόλος του ασβεστίου και του μαγνησίου

Ερώτηση: Ποιος ο ρόλος του ασβεστίου και του μαγνησίου στα δέντρα;

Απάντηση:

• Α. Το ασβέστιο — ο ρόλος του. «Το ασβέστιο είναι δομικό υλικό των κυττάρων και αποτελεί συστατικό των κυτταρικών τοιχωμάτων και του μεσοκυττάριου χωρίσματος.»

• Η κινητικότητά του και η έλλειψη. «Δε μετακινείται εύκολα μέσα στο δέντρο, γι' αυτό και η έλλειψή του εμφανίζεται στα νέα φύλλα, τα οποία παραμένουν μικρού μεγέθους.»

• Στα ελληνικά εδάφη. «Σπάνια παρουσιάζονται ελλείψεις ασβεστίου στα ελληνικά εδάφη (προβλήματα δημιουργούνται στις περισσότερες περιπτώσεις, μάλλον από περίσσεια ασβεστίου στο έδαφος).»

• Και μια δεύτερη χρησιμότητα των λιπασμάτων ασβεστίου. «Τα λιπάσματα ασβεστίου, εκτός από πηγή του θρεπτικού στοιχείου Ca, αποτελούν υλικά για την ανύψωση του pH σε όξινα εδάφη, ώστε αυτά να βελτιωθούν και να αποδοθούν στην καλλιέργεια.»

• Β. Το μαγνήσιο — ο ρόλος του. «Το μαγνήσιο είναι συστατικό της χλωροφύλλης και επηρεάζει τη φωτοσύνθεση. Επίσης παίζει ρόλο στο σχηματισμό των αμινοξέων και των βιταμινών.»

• Πόσο και πού. «Τα δέντρα περιέχουν περίπου 0,2% του ξηρού τους βάρους σε μαγνήσιο, ενώ τα σπέρματα περιέχουν μεγαλύτερες ποσότητες μαγνησίου.»

• Πού λείπει και πού φαίνεται. «Έλλειψη μαγνησίου μπορεί να παρατηρηθεί σε όξινα, αμμώδη εδάφη και ιδίως σε υγρές περιοχές. Είναι σχετικά ευκίνητο στοιχείο μέσα στο φυτό, γι' αυτό και η έλλειψή του εμφανίζεται στα μεγαλύτερης ηλικίας φύλλα και φυτά.»

• Συγκριτικός πίνακας

  	Ασβέστιο	Μαγνήσιο
  Ρόλος	δομικό υλικό των κυττάρων, συστατικό κυτταρικών τοιχωμάτων και μεσοκυττάριου χωρίσματος	συστατικό της χλωροφύλλης, επηρεάζει τη φωτοσύνθεση, ρόλος σε αμινοξέα και βιταμίνες
  Κινητικότητα	δε μετακινείται εύκολα	σχετικά ευκίνητο
  Πού φαίνεται η έλλειψη	στα νέα φύλλα (μικρού μεγέθους)	στα μεγαλύτερης ηλικίας φύλλα και φυτά
  Πού λείπει	σπάνια στα ελληνικά εδάφη	σε όξινα, αμμώδη εδάφη, σε υγρές περιοχές

• ⚠️ Τυπογραφικό. Στη σελ. 146 τυπώνεται «Είναι σχετικά ευκίνητο στοιχείο μέσα στα φυτό» (επαληθεύτηκε με render του PDF 147) — σωστό «μέσα στο φυτό».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ασβέστιο «είναι δομικό υλικό των κυττάρων και αποτελεί συστατικό των κυτταρικών τοιχωμάτων και του μεσοκυττάριου χωρίσματος». Επειδή «δε μετακινείται εύκολα μέσα στο δέντρο», «η έλλειψή του εμφανίζεται στα νέα φύλλα, τα οποία παραμένουν μικρού μεγέθους»· στα ελληνικά εδάφη «σπάνια παρουσιάζονται ελλείψεις … (προβλήματα δημιουργούνται … μάλλον από περίσσεια ασβεστίου)». Το μαγνήσιο «είναι συστατικό της χλωροφύλλης και επηρεάζει τη φωτοσύνθεση» και «παίζει ρόλο στο σχηματισμό των αμινοξέων και των βιταμινών». Τα δέντρα περιέχουν «περίπου 0,2% του ξηρού τους βάρους», ενώ «τα σπέρματα περιέχουν μεγαλύτερες ποσότητες». Έλλειψή του παρατηρείται «σε όξινα, αμμώδη εδάφη και ιδίως σε υγρές περιοχές» και, επειδή «είναι σχετικά ευκίνητο στοιχείο μέσα στο φυτό», εμφανίζεται στα μεγαλύτερης ηλικίας φύλλα και φυτά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η κινητικότητα του στοιχείου καθορίζει πού φαίνεται η έλλειψη: ακίνητο → νέα φύλλα, ευκίνητο → παλιά φύλλα.
• ⚠️ Στη σελ. 146 το βιβλίο γράφει «μέσα στα φυτό» (render PDF 147).

---

Ο ρόλος των ιχνοστοιχείων

Ερώτηση: Ποιος ο ρόλος των ιχνοστοιχείων στα δέντρα;

Απάντηση:

• Ποια είναι. «Τα υπόλοιπα επτά (7) (δηλαδή σίδηρος, ψευδάργυρος, μαγγάνιο, χαλκός, βόριο, μολυβδαίνιο και χλώριο) απαντούν στο φυτό σε πολύ μικρές ποσότητες και ονομάζονται ιχνοστοιχεία.»
• Ο ρόλος τους (§7.1.7). «Αποτελούν συστατικά ενζύμων και συνενζύμων και ως καταλύτες ενεργοποιούν ενζυμικές και άλλες αντιδράσεις.»
• Ο γενικός κανόνας της λίπανσης. «Δε συνιστάται η λίπανση των δέντρων με ιχνοστοιχεία, παρά μόνο όταν διαπιστωθεί έλλειψή τους.» (Ο ίδιος κανόνας ισχύει και για το θείο.)
• Πώς δίνονται όταν χρειαστεί. Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «Διαλύματα ιχνοστοιχείων εφαρμόζονται κυρίως με ψεκασμό της φυλλικής επιφάνειας των δέντρων, οπότε γίνεται διαφυλλική λίπανση.» Το σύστημα διαφυλλικής λίπανσης «χρησιμοποιείται κυρίως για λιπάνσεις ιχνοστοιχείων και για την αντιμετώπιση έκτακτων και σοβαρών τροφοπενιών».
• Η σύγχρονη μορφή τους — οι χηλικές ενώσεις. «Οι χηλικές ενώσεις αυξάνουν τη διαθεσιμότητα των ιχνοστοιχείων (π.χ. Fe, Zn, Mn) κοντά στα ριζικά τριχίδια των δέντρων και συνεπώς αυξάνουν το ρυθμό απορρόφησής τους από το δέντρο.»
• Και η θέση τους στη γενική εικόνα. Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «Άλλα από αυτά [τα θρεπτικά στοιχεία] αποτελούν δομικά στοιχεία των κυττάρων και των ιστών και άλλα είναι συστατικά εξαιρετικών ουσιών (π.χ. χλωροφύλλης), διάφορων αμινοξέων, νουκλεοξέων, πρωτεϊνών, βιταμινών και των ενζύμων. Έτσι δρουν ως καταλύτες πολλών βιοχημικών αντιδράσεων, οι οποίες γίνονται στα κύτταρα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα ιχνοστοιχεία — «σίδηρος, ψευδάργυρος, μαγγάνιο, χαλκός, βόριο, μολυβδαίνιο και χλώριο» — «απαντούν στο φυτό σε πολύ μικρές ποσότητες». Ο ρόλος τους είναι καταλυτικός και όχι δομικός: «αποτελούν συστατικά ενζύμων και συνενζύμων και ως καταλύτες ενεργοποιούν ενζυμικές και άλλες αντιδράσεις». Ακριβώς επειδή χρειάζονται σε ίχνη, «δε συνιστάται η λίπανση των δέντρων με ιχνοστοιχεία, παρά μόνο όταν διαπιστωθεί έλλειψή τους»· όταν χρειαστεί, «διαλύματα ιχνοστοιχείων εφαρμόζονται κυρίως με ψεκασμό της φυλλικής επιφάνειας, οπότε γίνεται διαφυλλική λίπανση», ενώ οι χηλικές ενώσεις «αυξάνουν τη διαθεσιμότητα των ιχνοστοιχείων (π.χ. Fe, Zn, Mn) κοντά στα ριζικά τριχίδια … και συνεπώς αυξάνουν το ρυθμό απορρόφησής τους».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Καταλύτες, όχι δομικά υλικά — γι' αυτό αρκούν ίχνη.
• Λίπανση με ιχνοστοιχεία μόνο όταν διαπιστωθεί η έλλειψη — και κατά προτίμηση διαφυλλικά.

---

Οι μέθοδοι προσδιορισμού των αναγκών των δέντρων

Ερώτηση: Ποιες οι μέθοδοι προσδιορισμού των αναγκών των δέντρων σε θρεπτικά στοιχεία;

Απάντηση:

• Γιατί χρειάζεται ο προσδιορισμός. «Η μέγιστη απόδοση των δέντρων επιτυγχάνεται, όταν τα απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία βρίσκονται σε άριστες ποσότητες στο έδαφος, ενώ ταυτόχρονα και όλοι οι υπόλοιποι παράγοντες … είναι σε ικανοποιητικά επίπεδα. Έτσι, πρέπει πρώτα απ' όλα να προσδιοριστούν οι άριστες ποσότητες των θρεπτικών στοιχείων, οι οποίες διαφέρουν από είδος σε είδος δέντρου και από ποικιλία σε ποικιλία.»

• Οι τρεις μέθοδοι.

  Μέθοδος	Τι είναι
  α) Χημική ανάλυση του χυμού φρέσκων ιστών του δέντρου	ανάλυση του χυμού νωπών ιστών
  β) Χημική ανάλυση των φύλλων	«ονομάζεται και φυλλοδιαγνωστική»
  γ) Πειραματική μέθοδος	«απαιτεί περισσότερο χρόνο για να καταλήξει σε ασφαλή αποτελέσματα»

• Το δεύτερο βήμα — τι υπάρχει ήδη στο έδαφος. «Μετά τον προσδιορισμό των άριστων επιπέδων …, προκειμένου να καθοριστούν οι δόσεις των λιπάνσεων, πρέπει να προσδιοριστούν, στο έδαφος, οι ποσότητες των θρεπτικών στοιχείων που είναι διαθέσιμες. Οι ποσότητες αυτές προσδιορίζονται από τη χημική ανάλυση του εδάφους.»

• Το τρίτο βήμα — η αφαίρεση. «Από τη διαφορά μεταξύ των άριστων αναγκών των δέντρων σε θρεπτικά στοιχεία (υπάρχουν ειδικοί πίνακες για κάθε είδος δέντρου) και των διαθέσιμων ποσοτήτων των ίδιων στοιχείων στο έδαφος, προκύπτουν οι δόσεις των λιπασμάτων που πρέπει να προστεθούν στο έδαφος, δηλαδή προσδιορίζονται οι λιπάνσεις.»

• Η επιβεβαίωση από την ΠΕΡΙΛΗΨΗ. «Οι ανάγκες των δέντρων σε θρεπτικά στοιχεία προσδιορίζονται με τη χημική ανάλυση του χυμού φρέσκων ιστών, τη χημική ανάλυση των φύλλων (φυλλοδιαγνωστική) και με την πειραματική μέθοδο.»

• Και όταν τα αποτελέσματα δεν συμφωνούν. «Πολλές φορές, ενώ η ανάλυση του εδάφους δείχνει επάρκεια …, η φυλλοδιαγνωστική δείχνει ανεπάρκεια …» — τότε «οι λιπάνσεις γίνονται με ενισχυμένες δόσεις, οι οποίες καθορίζονται είτε με πειράματα λίπανσης, που γίνονται στον οπωρώνα από ειδικούς επιστήμονες, είτε από την εμπειρία του καλλιεργητή, μετά από πολυετή παρακολούθηση της αντίδρασης των δέντρων».

• ⚠️ Λάθος παραπομπή του βιβλίου. Η φράση αυτή κλείνει με «(εικ. 7.1β)» (render PDF 149), ενώ η Εικόνα 7.1 δείχνει συμπτώματα έλλειψης αζώτου και δεν έχει υποδιαίρεση β· η εικόνα που εννοείται είναι η 7.3β («κανονική ανάπτυξη σε λιπασμένο δέντρο»).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ανάγκες των δέντρων προσδιορίζονται με τρεις μεθόδους: «α) η χημική ανάλυση του χυμού φρέσκων ιστών του δέντρου, β) η χημική ανάλυση των φύλλων, που ονομάζεται και φυλλοδιαγνωστική, γ) η πειραματική μέθοδος, η οποία απαιτεί περισσότερο χρόνο για να καταλήξει σε ασφαλή αποτελέσματα». Με αυτές βρίσκονται τα άριστα επίπεδα των θρεπτικών στοιχείων, τα οποία «διαφέρουν από είδος σε είδος δέντρου και από ποικιλία σε ποικιλία». Στη συνέχεια, «από τη χημική ανάλυση του εδάφους» βρίσκονται οι διαθέσιμες ποσότητες, και «από τη διαφορά μεταξύ των άριστων αναγκών … και των διαθέσιμων ποσοτήτων … προκύπτουν οι δόσεις των λιπασμάτων …, δηλαδή προσδιορίζονται οι λιπάνσεις». Όταν η ανάλυση του εδάφους και η φυλλοδιαγνωστική διαφωνούν, οι λιπάνσεις «γίνονται με ενισχυμένες δόσεις», που καθορίζονται «είτε με πειράματα λίπανσης … είτε από την εμπειρία του καλλιεργητή».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οι μέθοδοι αφορούν το δέντρο (χυμός, φύλλα, πείραμα)· η χημική ανάλυση του εδάφους απαντά στο επόμενο ερώτημα.
• Άριστες ανάγκες − διαθέσιμες ποσότητες = δόση λιπάσματος.

---

Ο προσδιορισμός της περιεκτικότητας των εδαφών

Ερώτηση: Πώς προσδιορίζεται η περιεκτικότητα των εδαφών σε θρεπτικά στοιχεία;

Απάντηση:

• Η άμεση μέθοδος. «Οι ποσότητες [των διαθέσιμων θρεπτικών στοιχείων] προσδιορίζονται από τη χημική ανάλυση του εδάφους.» Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ, ο βαθμός γονιμότητας «προσδιορίζεται άμεσα με τη χημική ανάλυση δειγμάτων εδάφους».
• Η έμμεση μέθοδος. «Ο βαθμός γονιμότητας του εδάφους προσδιορίζεται, εκτός από τη χημική ανάλυση δειγμάτων εδάφους, και από τη χημική ανάλυση φύλλων του δέντρου, τη φυλλοδιαγνωστική.» Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «έμμεσα από την θρεπτική κατάσταση του δέντρου μέσω της φυλλοδιαγνωστικής».
• Γιατί έχει σημασία. «Η περιεκτικότητα του εδάφους σε θρεπτικά στοιχεία καθορίζει και το βαθμό γονιμότητάς του.» Και: «Ανάλογα με την περιεκτικότητα των εδαφών … αλλά και τη διαθεσιμότητα αυτών των στοιχείων στα φυτά, τα εδάφη χαρακτηρίζονται ως γόνιμα, μέτρια και φτωχά.»
• Όταν οι δύο μέθοδοι δεν συμφωνούν. «Πολλές φορές, ενώ η ανάλυση του εδάφους δείχνει επάρκεια σε θρεπτικά στοιχεία, η φυλλοδιαγνωστική δείχνει ανεπάρκεια των ίδιων στοιχείων στο δέντρο. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν διάφορες αιτίες που δεν επιτρέπουν την απορρόφηση ικανοποιητικών ποσοτήτων μερικών ή ενός στοιχείου από το δέντρο.»
• Οι αιτίες. «Είτε σε ασθένειες του ριζικού συστήματος ή των αγγείων του ξύλου της ρίζας και του κορμού είτε σε δυσμενείς παράγοντες του εδάφους (ανισορροπία στη σχέση ή ανταγωνισμός των θρεπτικών στοιχείων μεταξύ τους) ή σε παράγοντες του περιβάλλοντος.»
• Και τι γίνεται τότε. «Έτσι οι λιπάνσεις γίνονται με ενισχυμένες δόσεις» — καθορισμένες «είτε με πειράματα λίπανσης … από ειδικούς επιστήμονες, είτε από την εμπειρία του καλλιεργητή». Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «Οι σωστότερες λιπάνσεις καθορίζονται με πειράματα λίπανσης στον οπωρώνα ή από την εμπειρία του καλλιεργητή.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η περιεκτικότητα των εδαφών σε θρεπτικά στοιχεία — δηλαδή ο βαθμός γονιμότητάς τους, αφού «η περιεκτικότητα του εδάφους σε θρεπτικά στοιχεία καθορίζει και το βαθμό γονιμότητάς του» — προσδιορίζεται με δύο τρόπους. Άμεσα, «από τη χημική ανάλυση του εδάφους», δηλαδή «με τη χημική ανάλυση δειγμάτων εδάφους». Έμμεσα, «από τη χημική ανάλυση φύλλων του δέντρου, τη φυλλοδιαγνωστική», δηλαδή «από την θρεπτική κατάσταση του δέντρου». Οι δύο μέθοδοι δεν συμφωνούν πάντοτε: «ενώ η ανάλυση του εδάφους δείχνει επάρκεια, η φυλλοδιαγνωστική δείχνει ανεπάρκεια» — κάτι που σημαίνει «ότι υπάρχουν διάφορες αιτίες που δεν επιτρέπουν την απορρόφηση», όπως ασθένειες του ριζικού συστήματος ή των αγγείων του ξύλου, δυσμενείς παράγοντες του εδάφους (ανισορροπία ή ανταγωνισμός των στοιχείων) ή παράγοντες του περιβάλλοντος. Τότε οι λιπάνσεις γίνονται με ενισχυμένες δόσεις, που καθορίζονται με πειράματα λίπανσης ή από την εμπειρία του καλλιεργητή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Άμεσα = ανάλυση εδάφους· έμμεσα = φυλλοδιαγνωστική.
• Διαφωνία των δύο μεθόδων δεν σημαίνει σφάλμα, αλλά εμπόδιο στην απορρόφηση.

---

Οι τρόποι εφαρμογής των στερεών λιπασμάτων

Ερώτηση: Ποιοι είναι οι τρόποι εφαρμογής των στερεών λιπασμάτων στο έδαφος;

Απάντηση:

• Οι τέσσερις τρόποι. «Για την εφαρμογή των στερεών λιπασμάτων στο δενδροκομείο υπάρχουν διάφοροι τρόποι λίπανσης όπως: α) η επιφανειακή λίπανση, β) η λίπανση σε λωρίδες, γ) η λίπανση σε λεκάνες και δ) η λίπανση σε λάκκους.»

• α) Επιφανειακή λίπανση. «Τα στερεά λιπάσματα διασκορπίζονται με το χέρι ή με λιπασματοδιανομέα σε όλη την επιφάνεια του οπωρώνα και στη συνέχεια ενσωματώνονται στο έδαφος με ελαφρύ όργωμα ή φρεζάρισμα.»

• β) Λίπανση σε λωρίδες. «Η διανομή των λιπασμάτων γίνεται σε ζώνες, δεξιά και αριστερά της γραμμής των δέντρων.»

• γ) Λίπανση σε λεκάνες. «Τα στερεά λιπάσματα σκορπίζονται μόνο στις λεκάνες που έχουν διαμορφωθεί κάτω από την κόμη του δέντρου.»

• δ) Λίπανση σε λάκκους. «Τα στερεά φωσφορούχα και καλιούχα λιπάσματα τοποθετούνται σε μικρού βάθους λάκκους που ανοίγονται για το σκοπό αυτό σε διάφορες θέσεις γύρω από τον κορμό του δέντρου και στη συνέχεια σκεπάζονται με χώμα.»

• Το κοινό τους σημείο. «Και στις τρεις τελευταίες περιπτώσεις η διασπορά των λιπασμάτων γίνεται με το νερό της βροχής ή το νερό του ποτίσματος.» (Μόνο στην επιφανειακή η ενσωμάτωση γίνεται μηχανικά, με όργωμα ή φρεζάρισμα.)

• Συγκριτικός πίνακας

  Τρόπος	Πού μπαίνει το λίπασμα	Πώς ενσωματώνεται
  Επιφανειακή	σε όλη την επιφάνεια του οπωρώνα	ελαφρύ όργωμα ή φρεζάρισμα
  Σε λωρίδες	ζώνες δεξιά και αριστερά της γραμμής	νερό βροχής ή ποτίσματος
  Σε λεκάνες	λεκάνες κάτω από την κόμη	νερό βροχής ή ποτίσματος
  Σε λάκκους	μικρού βάθους λάκκους γύρω από τον κορμό (φωσφορούχα, καλιούχα)	σκέπασμα με χώμα και νερό

• Και η επιβεβαίωση της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ. «Η εφαρμογή των στερεών λιπασμάτων γίνεται επιφανειακά, σε λωρίδες, σε λεκάνες και σε λάκκους.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι τρόποι είναι τέσσερις: «α) η επιφανειακή λίπανση, β) η λίπανση σε λωρίδες, γ) η λίπανση σε λεκάνες και δ) η λίπανση σε λάκκους». Στην επιφανειακή, «τα στερεά λιπάσματα διασκορπίζονται με το χέρι ή με λιπασματοδιανομέα σε όλη την επιφάνεια του οπωρώνα και … ενσωματώνονται στο έδαφος με ελαφρύ όργωμα ή φρεζάρισμα». Στη λίπανση σε λωρίδες, «η διανομή … γίνεται σε ζώνες, δεξιά και αριστερά της γραμμής των δέντρων». Στη λίπανση σε λεκάνες, «τα στερεά λιπάσματα σκορπίζονται μόνο στις λεκάνες που έχουν διαμορφωθεί κάτω από την κόμη». Στη λίπανση σε λάκκους, «τα στερεά φωσφορούχα και καλιούχα λιπάσματα τοποθετούνται σε μικρού βάθους λάκκους … γύρω από τον κορμό … και σκεπάζονται με χώμα». Στις τρεις τελευταίες περιπτώσεις «η διασπορά των λιπασμάτων γίνεται με το νερό της βροχής ή το νερό του ποτίσματος».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Μόνο η επιφανειακή ενσωματώνεται μηχανικά· οι άλλες τρεις βασίζονται στο νερό.
• Στους λάκκους μπαίνουν ειδικά τα φωσφορούχα και καλιούχα, που κινούνται δύσκολα στο έδαφος.

---

Ο χρόνος των λιπάνσεων

Ερώτηση: Πότε διενεργούνται οι λιπάνσεις;

Απάντηση:

• Οι τρεις παράγοντες. «Για την εποχή της εφαρμογής της λίπανσης λαμβάνονται υπόψη: α) Η εποχή που γίνονται οι βροχοπτώσεις και η εποχή διαθεσιμότητας του νερού άρδευσης· β) Η μηχανική σύσταση του εδάφους· γ) Οι πραγματικές ανάγκες των δέντρων σε θρεπτικά στοιχεία ανάλογα με το βλαστικό στάδιο.»

• α) Το νερό. «Μετακίνηση των λιπασμάτων από ένα σημείο του οπωρώνα σε άλλο δεν μπορεί να γίνει χωρίς την ύπαρξη νερού στο έδαφος.»

• β) Το έδαφος. «Τα ελαφρά και αμμώδη εδάφη δε μπορούν να συγκρατήσουν τις υδατοδιαλυτές μορφές των λιπασμάτων και ιδιαίτερα τα αζωτούχα και καλιούχα, τα οποία ξεπλένονται εύκολα, άρα πρέπει να προστίθενται πολλές φορές σε μικρότερες δόσεις, την άνοιξη. Αντίθετα, τα βαριά και αργιλώδη εδάφη συγκρατούν τα λιπάσματα με μεγαλύτερες δυνάμεις και συνεπώς οι καλιούχες και φωσφορούχες λιπάνσεις γίνονται σε μία δόση, από το φθινόπωρο μέχρι αρχές Φεβρουαρίου.»

• γ) Το βλαστικό στάδιο. «Σίγουρα πρέπει να υπάρχουν επαρκείς ποσότητες θρεπτικών στοιχείων κατά την ανθοφορία, την καρπόδεση και την ανάπτυξη των καρπών, δηλαδή καθόλη τη βλαστική περίοδο, όταν τα δέντρα έχουν τις μεγάλες απαιτήσεις. Όμως, επιβάλλεται να υπάρχει επάρκεια … και κατά την εποχή της διαφοροποίησης των ανθοφόρων οφθαλμών, η οποία … γίνεται από τις αρχές του καλοκαιριού μέχρι το Δεκέμβριο.»

• Η προειδοποίηση για τα πρώιμα είδη. «Αυτό έχει μεγάλη σημασία σε δέντρα στα οποία η συγκομιδή των καρπών γίνεται νωρίς το καλοκαίρι (μουσμουλιά, κερασιά, πρώιμες ποικιλίες βερικοκιάς, ροδακινιάς κ.λπ.), επειδή οι περισσότεροι καλλιεργητές θεωρούν ότι ο ετήσιος κύκλος του δέντρου τελειώνει με τη συγκομιδή και σταματούν τις φροντίδες μετά την ολοκλήρωσή της.»

• Οι συγκεκριμένες ημερομηνίες που δίνει το βιβλίο.

  Λίπανση	Εποχή
  Αζωτούχος με αμμωνιακό λίπασμα	«αρχίζουν το Φεβρουάριο»
  Αζωτούχος με νιτρικά λιπάσματα	«από το Μάρτιο»
  Καλιούχος - φωσφορούχος σε βαριά εδάφη	«σε μία δόση, από το φθινόπωρο μέχρι αρχές Φεβρουαρίου»
  Αζωτούχος - καλιούχος σε ελαφρά εδάφη	«πολλές φορές σε μικρότερες δόσεις, την άνοιξη»
  Υγρή λίπανση	«από την άνοιξη, μέχρι το αργότερο τον Ιούλιο»
  Διαφυλλική λίπανση	«προσφέρει αποτελέσματα, όταν εφαρμόζεται εντός του Μαΐου»
  Αχώνευτη κοπριά	«μόνο στην περίοδο του λήθαργου …, από αργά το φθινόπωρο μέχρι τα τέλη του χειμώνα»

• Και ο συνδυασμός. «Επειδή τα ποτίσματα και η διαφυλλική λίπανση γίνονται από το Μάιο και αργότερα, υπάρχει ανάγκη να συνδυαστούν με τη στερεά λίπανση που θα γίνει το χειμώνα και την αρχή της άνοιξης, οπότε και προστίθεται στο έδαφος ένα μέρος, κυρίως, των αζωτούχων και καλιούχων λιπασμάτων.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η εποχή της λίπανσης καθορίζεται από τρεις παράγοντες: «α) Η εποχή που γίνονται οι βροχοπτώσεις και η εποχή διαθεσιμότητας του νερού άρδευσης», αφού «μετακίνηση των λιπασμάτων … δεν μπορεί να γίνει χωρίς την ύπαρξη νερού στο έδαφος»· «β) Η μηχανική σύσταση του εδάφους», γιατί στα ελαφρά και αμμώδη τα λιπάσματα «πρέπει να προστίθενται πολλές φορές σε μικρότερες δόσεις, την άνοιξη», ενώ στα βαριά και αργιλώδη «οι καλιούχες και φωσφορούχες λιπάνσεις γίνονται σε μία δόση, από το φθινόπωρο μέχρι αρχές Φεβρουαρίου»· και «γ) Οι πραγματικές ανάγκες των δέντρων … ανάλογα με το βλαστικό στάδιο», δηλαδή «κατά την ανθοφορία, την καρπόδεση και την ανάπτυξη των καρπών, … καθόλη τη βλαστική περίοδο», αλλά και «κατά την εποχή της διαφοροποίησης των ανθοφόρων οφθαλμών, η οποία … γίνεται από τις αρχές του καλοκαιριού μέχρι το Δεκέμβριο». Ειδικά, η αζωτούχος λίπανση αρχίζει τον Φεβρουάριο με αμμωνιακά και τον Μάρτιο με νιτρικά, η υγρή γίνεται «από την άνοιξη, μέχρι το αργότερο τον Ιούλιο» και η διαφυλλική αποδίδει «εντός του Μαΐου».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η μεγάλη παγίδα: στα πρώιμα είδη οι φροντίδες σταματούν με τη συγκομιδή — ενώ τότε γίνεται η διαφοροποίηση των ανθοφόρων οφθαλμών.
• Ελαφρά εδάφη → πολλές μικρές δόσεις την άνοιξη· βαριά εδάφη → μία δόση από το φθινόπωρο.

---

Τα συστήματα λίπανσης

Ερώτηση: Ποια τα συστήματα λίπανσης;

Απάντηση:

• Τα τέσσερα συστήματα. «Η εφαρμογή των λιπάνσεων στο δενδροκομείο μπορεί να γίνει με τα εξής συστήματα: α) σύστημα οργανικής λίπανσης …, β) σύστημα στερεών χημικών λιπασμάτων …, γ) σύστημα υγρής λίπανσης …, δ) σύστημα διαφυλλικής λίπανσης.»

• α) Οργανικής λίπανσης. «Οι ανάγκες των δέντρων καλύπτονται κάθε χρόνο με την προσθήκη κοπριάς ή άλλου οργανικού λιπάσματος ή με την υιοθέτηση της χλωράς λίπανσης.»

• β) Στερεών χημικών λιπασμάτων. «Τα οποία προστίθενται στο έδαφος με τους τρόπους που αναφέρθηκαν προηγουμένως» — δηλαδή επιφανειακά, σε λωρίδες, σε λεκάνες, σε λάκκους.

• γ) Υγρής λίπανσης. «Τα λιπάσματα, με μορφή διαλυμάτων, χορηγούνται είτε μέσω των σωλήνων άρδευσης, όπου υπάρχει αυτόματο πότισμα, οπότε γίνεται καλύτερη κατανομή και οικονομία λιπασμάτων, είτε μέσω εκχυτήρων που λειτουργούν με πίεση και εφαρμόζουν το λιπαντικό διάλυμα μέσα στο έδαφος.»

• δ) Διαφυλλικής λίπανσης. «Το υγρό λίπασμα ψεκάζεται στο φύλλωμα των δέντρων, οπότε και η αποτελεσματικότητα της λίπανσης είναι ταχύτερη. Το σύστημα … χρησιμοποιείται κυρίως για λιπάνσεις ιχνοστοιχείων και για την αντιμετώπιση έκτακτων και σοβαρών τροφοπενιών.»

• Ο εξοπλισμός της υγρής λίπανσης. «Τα λιπάσματα (με τη μορφή πυκνού διαλύματος) διοχετεύονται στον κύριο αγωγό άρδευσης με διάφορες συσκευές ή μηχανήματα, που ονομάζονται αραιωτές λιπάσματος ή λιπασματοδιανομείς ή λιπαντήρες.» Διακρίνονται «σε δύο μεγάλες κατηγορίες: α) τους λιπασματοδιανομείς αντικατάστασης ή εκτόπισης του λιπαντικού διαλύματος και β) τους λιπασματοδιανομείς θετικής εκτόξευσης»· «οι περισσότερο διαδεδομένοι είναι οι λιπασματοδιανομείς εκτόπισης και οι λιπασματοδιανομείς με δοσομετρική αντλία».

• Συγκριτικός πίνακας

  Σύστημα	Μορφή λιπάσματος	Πού εφαρμόζεται
  Οργανικής λίπανσης	κοπριά, οργανικό λίπασμα, χλωρή λίπανση	στο έδαφος
  Στερεών χημικών	στερεά (κοκκώδη)	στο έδαφος
  Υγρής λίπανσης	διαλύματα	μέσω σωλήνων άρδευσης ή εκχυτήρων, μέσα στο έδαφος
  Διαφυλλικής λίπανσης	υγρό λίπασμα	ψεκασμός στο φύλλωμα

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα συστήματα είναι τέσσερα. α) Σύστημα οργανικής λίπανσης, «οπότε οι ανάγκες των δέντρων καλύπτονται κάθε χρόνο με την προσθήκη κοπριάς ή άλλου οργανικού λιπάσματος ή με την υιοθέτηση της χλωράς λίπανσης». β) Σύστημα στερεών χημικών λιπασμάτων, «τα οποία προστίθενται στο έδαφος με τους τρόπους που αναφέρθηκαν προηγουμένως». γ) Σύστημα υγρής λίπανσης, «κατά το οποίο τα λιπάσματα, με μορφή διαλυμάτων, χορηγούνται είτε μέσω των σωλήνων άρδευσης, όπου υπάρχει αυτόματο πότισμα, οπότε γίνεται καλύτερη κατανομή και οικονομία λιπασμάτων, είτε μέσω εκχυτήρων που λειτουργούν με πίεση». δ) Σύστημα διαφυλλικής λίπανσης, «κατά το οποίο το υγρό λίπασμα ψεκάζεται στο φύλλωμα των δέντρων, οπότε και η αποτελεσματικότητα της λίπανσης είναι ταχύτερη» — και «χρησιμοποιείται κυρίως για λιπάνσεις ιχνοστοιχείων και για την αντιμετώπιση έκτακτων και σοβαρών τροφοπενιών». Στην υγρή λίπανση τα λιπάσματα διοχετεύονται στον κύριο αγωγό με τους αραιωτές λιπάσματος ή λιπασματοδιανομείς ή λιπαντήρες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Μην μπερδεύεις τρόπους (επιφανειακά, λωρίδες, λεκάνες, λάκκους) με συστήματα (οργανικό, στερεό, υγρό, διαφυλλικό).
• Η διαφυλλική είναι η ταχύτερη — αλλά κυρίως για ιχνοστοιχεία και έκτακτες τροφοπενίες.

---

Τροφοπενία και καλυμμένη τροφοπενία

Ερώτηση: Τι είναι τροφοπενία και τι καλυμμένη τροφοπενία;

Απάντηση:

• Η αφετηρία. «Στην περίπτωση που το έδαφος δεν ικανοποιεί τις ανάγκες του δέντρου σε θρεπτικά στοιχεία, τότε αυτό δεν αναπτύσσεται κανονικά, δεν ανθοφορεί ικανοποιητικά, δεν καρποδένει φυσιολογικά και δεν μπορεί να θρέψει με πληρότητα τους καρπούς του. Υπάρχει, δηλαδή, έλλειψη ενός ή περισσοτέρων στοιχείων.»

• Α. Τροφοπενία. «Όταν η έλλειψη ενός στοιχείου είναι έντονη, αυτή εκδηλώνεται με ειδικά συμπτώματα στα φύλλα ή σε άλλα όργανα ή επηρεάζει τις λειτουργίες του φυτού. Αυτή η κατάσταση ονομάζεται τροφοπενία του συγκεκριμένου στοιχείου.» Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «Σοβαρή έλλειψη κάποιου θρεπτικού στοιχείου εκδηλώνεται με χαρακτηριστικά συμπτώματα στα φύλλα και την κόμη του δέντρου και η κατάσταση ονομάζεται τροφοπενία.»

• Β. Καλυμμένη τροφοπενία. «Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις που η μειωμένη ποσότητα ενός στοιχείου στο έδαφος δεν είναι σε επίπεδο τέτοιο, που το δέντρο να εκδηλώσει τα χαρακτηριστικά συμπτώματα της τροφοπενίας, επηρεάζει όμως αρνητικά τις φυσιολογικές λειτουργίες του. Η κατάσταση αυτή καλείται καλυμμένη τροφοπενία.»

• Η διαφορά με μία γραμμή

  	Τροφοπενία	Καλυμμένη τροφοπενία
  Ένταση της έλλειψης	έντονη	μειωμένη ποσότητα, όχι όμως σε κρίσιμο επίπεδο
  Ορατά συμπτώματα	ναι — «ειδικά συμπτώματα στα φύλλα ή σε άλλα όργανα»	όχι
  Επίδραση στις λειτουργίες	ναι	ναι — «επηρεάζει αρνητικά τις φυσιολογικές λειτουργίες»
  Πώς εντοπίζεται	με το μάτι (συμπτώματα)	μόνο με ανάλυση (φυλλοδιαγνωστική, ανάλυση εδάφους)

• Η θεραπεία — και για τις δύο. «Οποιαδήποτε κατάσταση τροφοπενίας και αν υπάρχει, αυτή θεραπεύεται: α) με προσθήκη του θρεπτικού στοιχείου σε μορφή στερεού λιπάσματος στο έδαφος ή σε μορφή διαλύματος στο νερό της άρδευσης, όταν πρόκειται για κύριο στοιχείο ή β) με διαφυλλική λίπανση ή με προσθήκη του στοιχείου σε μορφή διαλύματος στο νερό της άρδευσης, όταν πρόκειται για ιχνοστοιχείο.»

• Και η διατύπωση της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ. «Οι τροφοπενίες θεραπεύονται είτε με την προσθήκη στο έδαφος ή στο νερό άρδευσης του θρεπτικού στοιχείου που λείπει είτε με την εφαρμογή μίας ή δύο διαφυλλικών λιπάνσεων.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τροφοπενία ενός στοιχείου είναι η κατάσταση στην οποία «η έλλειψη ενός στοιχείου είναι έντονη» και «εκδηλώνεται με ειδικά συμπτώματα στα φύλλα ή σε άλλα όργανα ή επηρεάζει τις λειτουργίες του φυτού». Καλυμμένη τροφοπενία είναι η περίπτωση όπου «η μειωμένη ποσότητα ενός στοιχείου στο έδαφος δεν είναι σε επίπεδο τέτοιο, που το δέντρο να εκδηλώσει τα χαρακτηριστικά συμπτώματα της τροφοπενίας, επηρεάζει όμως αρνητικά τις φυσιολογικές λειτουργίες του». Η διαφορά τους, δηλαδή, είναι ότι στην πρώτη η έλλειψη φαίνεται, ενώ στη δεύτερη δεν φαίνεται αλλά βλάπτει. Και οι δύο θεραπεύονται «α) με προσθήκη του θρεπτικού στοιχείου σε μορφή στερεού λιπάσματος στο έδαφος ή σε μορφή διαλύματος στο νερό της άρδευσης, όταν πρόκειται για κύριο στοιχείο» ή «β) με διαφυλλική λίπανση ή με προσθήκη του στοιχείου σε μορφή διαλύματος στο νερό της άρδευσης, όταν πρόκειται για ιχνοστοιχείο».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η καλυμμένη τροφοπενία είναι πιο ύπουλη: χωρίς συμπτώματα, αλλά με ζημιά στις λειτουργίες.
• Κύριο στοιχείο → έδαφος ή άρδευση· ιχνοστοιχείο → διαφυλλικά ή άρδευση.

---

Ο ορισμός του λιπάσματος και οι κατηγορίες λιπασμάτων

Ερώτηση: Τι ονομάζεται λίπασμα και ποιες οι κατηγορίες λιπασμάτων;

Απάντηση:

• Α. Ο ορισμός. «Λίπασμα ονομάζεται κάθε υλικό (συστατικό) το οποίο προστίθεται στο έδαφος για να ικανοποιήσει τις ανάγκες του φυτού σε ένα ή περισσότερα θρεπτικά στοιχεία.» Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «Κάθε ουσία ή συστατικό που περιέχει ένα ή περισσότερα θρεπτικά στοιχεία ονομάζεται λίπασμα.» Και: «Η προσθήκη των θρεπτικών στοιχείων στο έδαφος καλείται λίπανση.»

• Β. Οι τρεις κατηγορίες — I. Κατά την προέλευση. «Τα λιπάσματα, ανάλογα με την προέλευσή τους, διακρίνονται σε οργανικά και ανόργανα.»

  Κατηγορία	Τι περιλαμβάνει
  Οργανικά	«η ζωική κοπριά, τα ζωικά υπολείμματα κτηνοτροφικών μονάδων (νύχια, οπλές, κέρατα κ.ά.), η χλωρή λίπανση, τα διάφορα φυτικά υπολείμματα (τύρφη, στέμφυλα κ.ά.) και οι χημικές ενώσεις»
  Ανόργανα	«τα φυσικά ορυκτά λιπάσματα και τα χημικά λιπάσματα που παράγονται από τις χημικές βιομηχανίες»

• II. Κατά τη φυσική κατάσταση. «Διακρίνονται σε στερεά λιπάσματα (συνήθως κοκκώδη), που είναι και τα περισσότερα, και σε υγρά λιπάσματα (συνήθως διαλύματα).»

• Η πρακτική διαφορά τους. «Τα στερεά λιπάσματα είναι εύχρηστα για τους παραγωγούς, ενώ τα υγρά … είναι λιγότερο εύχρηστα και μερικές φορές επικίνδυνα, λόγω της καυστικότητάς τους (συνήθως ισχυρά οξέα) και χρησιμοποιούνται από εξειδικευμένο προσωπικό στις υδρολιπάνσεις. Βεβαίως, στις υδρολιπάνσεις χρησιμοποιούνται και στερεά λιπάσματα, τα οποία διαλύονται στο νερό με μεγάλη ή σχετική ευκολία.»

• III. Κατά τη χημική αντίδραση που προκαλούν στο έδαφος.

  Ομάδα	Παραδείγματα	Πού χρησιμοποιούνται
  i) Αυξάνουν την οξύτητα	«η θειϊκή αμμωνία, η νιτρική αμμωνία, το νιτρικό οξύ, το φωσφορικό οξύ»	«σε αλατούχα εδάφη με υψηλό pH»
  ii) Μειώνουν την οξύτητα	«το νιτρικό ασβέστιο, το νιτρικό νάτριο, η αμμωνία και το ανθρακικό ασβέστιο»	«σε όξινα εδάφη»
  iii) Ουδέτερης αντίδρασης	«η ουρία, το απλό και το τριπλό υπερφωσφορικό, το θειϊκό κάλιο, το νιτρικό κάλιο και η γύψος»	«τα περισσότερα λιπάσματα του εμπορίου»

• Η διατύπωση της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ. «Τα λιπάσματα διακρίνονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες: α) σε οργανικά (κοπριά, χλωρή λίπανση, υπολείμματα καλλιεργειών, τύρφη κ.λπ.) και ανόργανα (φυσικά και χημικά) λιπάσματα, β) σε στερεά και υγρά λιπάσματα και γ) σε όξινα, ουδέτερα και βασικά λιπάσματα.»

• Μια τέταρτη διάκριση — κατά τα κύρια στοιχεία. Ανεξάρτητα από τα παραπάνω, «τα λιπάσματα, ανάλογα με το πόσα από τα κύρια θρεπτικά στοιχεία … περιέχουν, διακρίνονται σε απλά, μικτά ή σύνθετα και πλήρη» (βλ. ερώτηση 14).

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Λίπασμα ονομάζεται κάθε υλικό (συστατικό) το οποίο προστίθεται στο έδαφος για να ικανοποιήσει τις ανάγκες του φυτού σε ένα ή περισσότερα θρεπτικά στοιχεία», ενώ «η προσθήκη των θρεπτικών στοιχείων στο έδαφος καλείται λίπανση». Τα λιπάσματα κατατάσσονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες. I. Κατά την προέλευση, σε οργανικά — «η ζωική κοπριά, τα ζωικά υπολείμματα κτηνοτροφικών μονάδων …, η χλωρή λίπανση, τα διάφορα φυτικά υπολείμματα (τύρφη, στέμφυλα κ.ά.) και οι χημικές ενώσεις» — και σε ανόργανα, δηλαδή «τα φυσικά ορυκτά λιπάσματα και τα χημικά λιπάσματα που παράγονται από τις χημικές βιομηχανίες». II. Κατά τη φυσική κατάσταση, σε στερεά («συνήθως κοκκώδη», «που είναι και τα περισσότερα») και υγρά («συνήθως διαλύματα»). III. Κατά τη χημική αντίδραση που προκαλούν στο έδαφος, σε λιπάσματα «που αυξάνουν την οξύτητα» (θειική και νιτρική αμμωνία, νιτρικό και φωσφορικό οξύ — για αλατούχα εδάφη με υψηλό pH), «που μειώνουν την οξύτητα» (νιτρικό ασβέστιο, νιτρικό νάτριο, αμμωνία, ανθρακικό ασβέστιο — για όξινα εδάφη) και «ουδέτερης αντίδρασης» (ουρία, απλό και τριπλό υπερφωσφορικό, θειικό κάλιο, νιτρικό κάλιο, γύψος).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ ονομάζει την τρίτη κατηγορία «όξινα, ουδέτερα και βασικά» — το κείμενο τη διατυπώνει ως αύξηση / μείωση της οξύτητας.
• Η διάκριση σε απλά - μικτά - πλήρη είναι άλλο κριτήριο (πλήθος κύριων στοιχείων), όχι κατηγορία προέλευσης.

---

Οι τύποι (μορφές) των χημικών λιπασμάτων

Ερώτηση: Ποιοι είναι οι τύποι (οι μορφές) των χημικών λιπασμάτων;

Απάντηση:

• Το κριτήριο. «Τη λιπασματολογία ενδιαφέρουν όλα τα λιπάσματα, όμως τους καλλιεργητές και το εμπόριο ενδιαφέρουν μόνο τα λιπάσματα που περιέχουν ένα ή περισσότερα από τα τρία κύρια θρεπτικά στοιχεία, δηλαδή το άζωτο (Ν), το φωσφόρο (Ρ) και το κάλιο (Κ).»

• Οι αφομοιώσιμες μορφές. «Μάλιστα, για το φωσφόρο και το κάλιο ενδιαφέρον παρουσιάζουν κυρίως οι αφομοιώσιμες μορφές τους, που είναι το πεντοξείδιο του φωσφόρου (Ρ2Ο5) και το οξείδιο του καλίου (Κ2Ο) αντίστοιχα.»

• Οι τρεις τύποι. «Τα λιπάσματα, ανάλογα με το πόσα από τα κύρια θρεπτικά στοιχεία … περιέχουν, διακρίνονται σε απλά, μικτά ή σύνθετα και πλήρη.»

  Τύπος	Ορισμός
  Απλά	«περιέχουν μόνο ένα από τα κύρια θρεπτικά στοιχεία Ν, Ρ ή Κ και ονομάζονται αντίστοιχα αζωτούχα ή φωσφορούχα ή καλιούχα»
  Μικτά ή σύνθετα	«προκύπτουν από το μηχανικό ή χημικό συνδυασμό δύο ή περισσότερων λιπασματικών ουσιών και περιέχουν δύο από τα τρία κύρια στοιχεία (Ν, Ρ, Κ) και ένα ή περισσότερα από τα υπόλοιπα … θρεπτικά στοιχεία, όπως μαγνήσιο, θείο, ασβέστιο κ.λπ.»
  Πλήρη	«περιέχουν οπωσδήποτε και τα τρία κύρια θρεπτικά στοιχεία, δηλαδή το άζωτο, το φωσφόρο και το κάλιο και ενδεχομένως και άλλα στοιχεία»

• Πώς φαίνεται ο τύπος στη συσκευασία. «Κάθε εμπορική συσκευασία λιπάσματος έχει στο εξωτερικό περίβλημά της τρεις αριθμούς, γραμμένους με μεγάλα στοιχεία. Ο πρώτος αριθμός αναφέρεται στις μονάδες αζώτου, ο δεύτερος … στις μονάδες φωσφόρου και ο τρίτος στις μονάδες καλίου.»

• Η εξαίρεση. «Στις συσκευασίες των απλών λιπασμάτων ασβεστίου, μαγνησίου, θείου ή άλλου στοιχείου (τα οποία δεν περιέχουν Ν, ούτε Ρ, ούτε Κ), η συσκευασία έχει μόνο έναν αριθμό, που δηλώνει την περιεκτικότητα του λιπάσματος στο συγκεκριμένο στοιχείο.»

• Η διατύπωση της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ. «Οι τύποι ή οι μορφές των λιπασμάτων καθορίζονται από τον αριθμό των τριών κύριων στοιχείων (Ν, Ρ, Κ) που περιέχονται στο λίπασμα και προσδιορίζονται με τρία νούμερα στη σειρά.» Και: «Τα μικτά ή σύνθετα περιέχουν δύο στοιχεία και μπορεί να είναι αζωτοφωσφορούχα, αζωτοκαλιούχα ή φωσφοροκαλιούχα.»

• ⚠️ Μια απόκλιση. Το κείμενο (σελ. 152) λέει ότι τα μικτά περιέχουν «δύο από τα τρία κύρια στοιχεία … και ένα ή περισσότερα από τα υπόλοιπα», ενώ η ΠΕΡΙΛΗΨΗ λέει σκέτο «περιέχουν δύο στοιχεία» — οι δύο διατυπώσεις δεν ταυτίζονται.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι τύποι (μορφές) των χημικών λιπασμάτων καθορίζονται από το πόσα από τα τρία κύρια θρεπτικά στοιχεία — άζωτο (Ν), φωσφόρο (Ρ), κάλιο (Κ) — περιέχει το λίπασμα και είναι τρεις. Τα απλά «περιέχουν μόνο ένα από τα κύρια θρεπτικά στοιχεία Ν, Ρ ή Κ και ονομάζονται αντίστοιχα αζωτούχα ή φωσφορούχα ή καλιούχα». Τα μικτά ή σύνθετα «προκύπτουν από το μηχανικό ή χημικό συνδυασμό δύο ή περισσότερων λιπασματικών ουσιών και περιέχουν δύο από τα τρία κύρια στοιχεία (Ν, Ρ, Κ) και ένα ή περισσότερα από τα υπόλοιπα αναγκαία στα φυτά θρεπτικά στοιχεία, όπως μαγνήσιο, θείο, ασβέστιο κ.λπ.» — κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ «μπορεί να είναι αζωτοφωσφορούχα, αζωτοκαλιούχα ή φωσφοροκαλιούχα». Τα πλήρη «περιέχουν οπωσδήποτε και τα τρία κύρια θρεπτικά στοιχεία … και ενδεχομένως και άλλα στοιχεία». Ο τύπος φαίνεται από τους τρεις αριθμούς της συσκευασίας, που δηλώνουν μονάδες αζώτου, φωσφόρου και καλίου αντίστοιχα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Για το φωσφόρο και το κάλιο μετρούν οι αφομοιώσιμες μορφές: Ρ2Ο5 και Κ2Ο.
• ⚠️ Το κείμενο λέει ότι τα μικτά έχουν δύο κύρια + ένα ή περισσότερα άλλα· η ΠΕΡΙΛΗΨΗ, σκέτο «δύο στοιχεία».

---

Οι ενδείξεις 0-0-50, 11-21-0 και 11-15-15

Ερώτηση: Τι σημαίνουν οι ενδείξεις λιπασμάτων 0-0-50, 11-21-0 και 11-15-15;

Απάντηση:

• Ο κανόνας ανάγνωσης. «Ο πρώτος αριθμός αναφέρεται στις μονάδες αζώτου που περιέχει το λίπασμα, ο δεύτερος αναφέρεται στις μονάδες φωσφόρου και ο τρίτος στις μονάδες καλίου.»

• Τι είναι η μονάδα. «Με τον όρο μονάδες προσδιορίζεται η εκατοστιαία αναλογία του θρεπτικού στοιχείου στο λίπασμα. Έτσι, 11 μονάδες αζώτου σημαίνει ότι το λίπασμα περιέχει 11% άζωτο.»

• α) 0-0-50. «Η ένδειξη (0-0-50) σημαίνει ότι το λίπασμα περιέχει μόνο κάλιο (50 μονάδες Κ2Ο) και καθόλου άζωτο και φωσφόρο.» Άρα είναι απλό καλιούχο λίπασμα με 50% Κ2Ο.

• β) 11-21-0. «Η ένδειξη (11-21-0) σημαίνει ότι το λίπασμα είναι μικτό και περιέχει 11 μονάδες αζώτου, 21 μονάδες φωσφόρου (Ρ2Ο5) και καθόλου κάλιο.» Άρα αζωτοφωσφορούχο, με 11% Ν και 21% Ρ2Ο5.

• γ) 11-15-15. «Η ένδειξη (11-15-15) σημαίνει ότι το λίπασμα είναι πλήρες και περιέχει 11 μονάδες αζώτου, 15 μονάδες φωσφόρου (Ρ2Ο5) και 15 μονάδες καλίου σε μορφή Κ2Ο.»

• Συγκεντρωτικός πίνακας

  Ένδειξη	Ν	Ρ2Ο5	Κ2Ο	Τύπος
  0-0-50	0	0	50 μονάδες	απλό (καλιούχο)
  11-21-0	11 μονάδες	21 μονάδες	0	μικτό
  11-15-15	11 μονάδες	15 μονάδες	15 μονάδες	πλήρες

• Και δύο ακόμη παραδείγματα του βιβλίου. «Η ένδειξη (0-20-0) … σημαίνει ότι το λίπασμα δεν περιέχει ούτε άζωτο, ούτε κάλιο αλλά μόνο 20 μονάδες φωσφόρου (Ρ2Ο5)» και «η ένδειξη (14-0-0) σημαίνει ότι το λίπασμα περιέχει μόνο άζωτο (14 μονάδες) και καθόλου φωσφόρο και κάλιο» — «και στις τρεις παραπάνω περιπτώσεις τα λιπάσματα είναι απλά».

• Πρακτική εφαρμογή. Από ένα λίπασμα 11-15-15 τα 100 κιλά δίνουν 11 κιλά άζωτο, 15 κιλά Ρ2Ο5 και 15 κιλά Κ2Ο, αφού «μονάδα» σημαίνει ποσοστό επί τοις εκατό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι τρεις αριθμοί κάθε συσκευασίας δηλώνουν, με τη σειρά, «τις μονάδες αζώτου, … τις μονάδες φωσφόρου και … τις μονάδες καλίου», όπου μονάδα είναι «η εκατοστιαία αναλογία του θρεπτικού στοιχείου στο λίπασμα». Επομένως: η ένδειξη 0-0-50 «σημαίνει ότι το λίπασμα περιέχει μόνο κάλιο (50 μονάδες Κ2Ο) και καθόλου άζωτο και φωσφόρο» — είναι δηλαδή απλό καλιούχο· η ένδειξη 11-21-0 «σημαίνει ότι το λίπασμα είναι μικτό και περιέχει 11 μονάδες αζώτου, 21 μονάδες φωσφόρου (Ρ2Ο5) και καθόλου κάλιο»· και η ένδειξη 11-15-15 «σημαίνει ότι το λίπασμα είναι πλήρες και περιέχει 11 μονάδες αζώτου, 15 μονάδες φωσφόρου (Ρ2Ο5) και 15 μονάδες καλίου σε μορφή Κ2Ο».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η σειρά είναι πάντα Ν - Ρ - Κ· ένα μηδενικό σημαίνει ότι το στοιχείο λείπει εντελώς.
• Ένα μη μηδενικό = απλό, δύο = μικτό, τρία = πλήρες.

---

Νιτρικά και αμμωνιακά λιπάσματα

Ερώτηση: Τι είναι τα νιτρικά και τι τα αμμωνιακά λιπάσματα;

Απάντηση:

• Η κατηγορία στην οποία ανήκουν. «Απλά αζωτούχα λιπάσματα. Αυτά διακρίνονται σε: νιτρικά λιπάσματα, …, αμμωνιακά, …, [και] λιπάσματα διαφόρων μορφών αζώτου.»

• Α. Νιτρικά. Ονομάζονται έτσι «επειδή περιέχουν τη νιτρική ρίζα (ΝΟ3-)».

  Λίπασμα	Περιεκτικότητα
  Νίτρο της Χιλής (ΝαΝΟ3)	«είναι φυσικό λίπασμα και περιέχει περίπου 15% άζωτο»
  Υγρό νιτρικό οξύ (ΗΝΟ3)	«περιέχει 21% Ν και κυκλοφορεί ως διάλυμα πυκνότητας 33-36%»
  Νιτρικό ασβέστιο Ca(NO3)2	«περιέχει περίπου 17,1% Ν και 24% ασβέστιο»

• Β. Αμμωνιακά. Ονομάζονται έτσι «επειδή περιέχουν την αμμωνιακή ρίζα (ΝΗ4+) ή την αμμωνία (ΝΗ3)».

  Λίπασμα	Περιεκτικότητα
  Συνθετική αμμωνία (ΝΗ3)	«περιέχει 82,3% Ν (είναι αέριο και χρησιμοποιείται κυρίως σε εργαστηριακά πειράματα λίπανσης)»
  Θειϊκή αμμωνία [(NH4)2SO4]	«περιέχει 21% Ν»

• Γ. Ο συνδυασμός των δύο. «Συνδυασμό νιτρικού και αμμωνιακού αζώτου αποτελούν τα λιπάσματα νιτρική αμμωνία (ΝΗ4ΝΟ3), που περιέχει 35% Ν, και η ασβεστούχος νιτρική αμμωνία, που περιέχει 21 ή 26% Ν.»

• Η πρακτική διαφορά τους. «Τα νιτρικά ιόντα προσλαμβάνονται με μεγαλύτερη ευκολία απ' ό,τι τα αμμωνιακά ιόντα», αλλά «τόσο τα νιτρικά όσο και τα αμμωνιακά ιόντα ξεπλένονται εύκολα από το έδαφος με τις βροχές και τα ποτίσματα».

• Πότε και πού. «Οι δόσεις … αρχίζουν το Φεβρουάριο, εφόσον χρησιμοποιείται αμμωνιακό λίπασμα, ή από το Μάρτιο, εφόσον χρησιμοποιούνται νιτρικά λιπάσματα. Στα εδάφη με υψηλό pH χρησιμοποιούνται τα αμμωνιακά, ενώ στα λιγότερο όξινα, το νιτρικό νάτριο και η νιτρική άσβεστος.»

• Και η αντίδρασή τους στο έδαφος. Η θειική και η νιτρική αμμωνία ανήκουν στα λιπάσματα «που αυξάνουν την οξύτητα του εδάφους … και χρησιμοποιούνται σε αλατούχα εδάφη με υψηλό pH», ενώ το νιτρικό ασβέστιο και το νιτρικό νάτριο στα λιπάσματα «που μειώνουν την οξύτητα … [και] χρησιμοποιούνται σε όξινα εδάφη».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Και τα δύο είναι απλά αζωτούχα λιπάσματα. Νιτρικά ονομάζονται «επειδή περιέχουν τη νιτρική ρίζα (ΝΟ3-)»· σε αυτά ανήκουν «το νίτρο της Χιλής (ΝαΝΟ3), το οποίο είναι φυσικό λίπασμα και περιέχει περίπου 15% άζωτο, το υγρό νιτρικό οξύ (ΗΝΟ3), το οποίο περιέχει 21% Ν και κυκλοφορεί ως διάλυμα πυκνότητας 33-36% και το νιτρικό ασβέστιο Ca(NO3)2, το οποίο περιέχει περίπου 17,1% Ν και 24% ασβέστιο». Αμμωνιακά ονομάζονται «επειδή περιέχουν την αμμωνιακή ρίζα (ΝΗ4+) ή την αμμωνία (ΝΗ3)»· σε αυτά ανήκουν «η συνθετική αμμωνία (ΝΗ3), η οποία περιέχει 82,3% Ν (είναι αέριο …) και η θειϊκή αμμωνία [(NH4)2SO4], που περιέχει 21% Ν». Συνδυασμό νιτρικού και αμμωνιακού αζώτου αποτελούν «η νιτρική αμμωνία (ΝΗ4ΝΟ3), που περιέχει 35% Ν, και η ασβεστούχος νιτρική αμμωνία, που περιέχει 21 ή 26% Ν». Πρακτικά, «τα νιτρικά ιόντα προσλαμβάνονται με μεγαλύτερη ευκολία», τα αμμωνιακά όμως προτιμώνται «στα εδάφη με υψηλό pH».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Νιτρική ρίζα ΝΟ3- έναντι αμμωνιακής ρίζας ΝΗ4+ — αυτό είναι όλο το κριτήριο.
• Η νιτρική αμμωνία δεν είναι ούτε καθαρά νιτρικό ούτε αμμωνιακό: είναι συνδυασμός και των δύο.

---

Τρία φωσφορούχα και τρία καλιούχα λιπάσματα

Ερώτηση: Αναφέρατε τρία φωσφορούχα και τρία καλιούχα λιπάσματα.

Απάντηση:

• Α. Τρία απλά φωσφορούχα λιπάσματα. Από τα υπερφωσφορικά κοκκώδη λιπάσματα της §7.7.3:

  Λίπασμα	Περιεκτικότητα
  Απλό υπερφωσφορικό	«περιέχει 8% Ρ (18-20% Ρ2Ο5)»
  Τριπλό υπερφωσφορικό	«περιέχει 21% Ρ (48% Ρ2Ο5)»
  Υπερφωσφορικό ασβέστιο [Ca(PO3)2]	«περιέχει 27-28% Ρ (62-64% Ρ2Ο5)»

• Και οι υπόλοιπες φωσφορούχες μορφές. «Στην κατηγορία αυτή ανήκουν οι διάφορες μορφές φυσικού απατίτη (φωσφορούχο ορυκτό με χλώριο, φθόριο ή ανθρακική ρίζα), το υγρό φωσφορικό οξύ που περιέχει 24% Ρ (55% Ρ2Ο5), το υγρό υπερφωσφορικό οξύ, που περιέχει 33% Ρ (76% Ρ2Ο5) και τα υπερφωσφορικά κοκκώδη λιπάσματα.» «Και τα δύο παραπάνω οξέα (φωσφορικό και υπερφωσφορικό) είναι καυστικά και χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή κατά τη χρήση τους.»

• Β. Τα τρία απλά καλιούχα λιπάσματα. Το βιβλίο αναφέρει ακριβώς τρία:

  Λίπασμα	Περιεκτικότητα
  Ορυκτό χλωριούχο κάλιο (KCl)	«περιέχει 55% Κ (65% Κ2Ο)»
  Θειικό κάλιο (K2SO4)	«περιέχει 41-44,2% Κ (48-50% Κ2Ο)»
  Θειϊκό καλιομαγνήσιο	«περιέχει 22% Κ2Ο και 10,8% μαγνήσιο»

• Προσοχή στη διατύπωση της ερώτησης. Ζητούνται φωσφορούχα και καλιούχα, δηλαδή απλά λιπάσματα — όχι μικτά. Το νιτρικό κάλιο (ΚΝΟ3), το μεταφωσφορικό κάλιο (ΚΡΟ3) και η φωσφορική αμμωνία είναι μικτά και δεν μετρούν εδώ.

• Δύο ακόμη σημεία. Το θειϊκό καλιομαγνήσιο είναι το μόνο καλιούχο που δίνει ταυτόχρονα και μαγνήσιο, ενώ το απλό και το τριπλό υπερφωσφορικό και το θειϊκό κάλιο ανήκουν στα λιπάσματα ουδέτερης αντίδρασης — «σ' αυτά ανήκουν τα περισσότερα λιπάσματα του εμπορίου».

• Και η επιβεβαίωση της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ. Ανάμεσα στα λιπάσματα «που περισσότερο χρησιμοποιούνται από τους παραγωγούς» αναφέρονται «το απλό υπερφωσφορικό, το τριπλό υπερφωσφορικό, το θειικό κάλιο» — μαζί με τη φωσφορική αμμωνία και το νιτρικό κάλιο, που όμως είναι μικτά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τρία φωσφορούχα (απλά) λιπάσματα είναι: το απλό υπερφωσφορικό, «που περιέχει 8% Ρ (18-20% Ρ2Ο5)», το τριπλό υπερφωσφορικό, «που περιέχει 21% Ρ (48% Ρ2Ο5)» και το υπερφωσφορικό ασβέστιο [Ca(PO3)2], «που περιέχει 27-28% Ρ (62-64% Ρ2Ο5)». Στα φωσφορούχα ανήκουν επίσης «οι διάφορες μορφές φυσικού απατίτη», το υγρό φωσφορικό οξύ (24% Ρ) και το υγρό υπερφωσφορικό οξύ (33% Ρ), και τα δύο καυστικά. Τρία καλιούχα (απλά) λιπάσματα είναι — και είναι ακριβώς αυτά που αναφέρει το βιβλίο — «το ορυκτό χλωριούχο κάλιο (KCl) που περιέχει 55% Κ (65% Κ2Ο), το θειικό κάλιο (K2SO4) που περιέχει 41-44,2% Κ (48-50% Κ2Ο), και το θειϊκό καλιομαγνήσιο το οποίο περιέχει 22% Κ2Ο και 10,8% μαγνήσιο».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το νιτρικό κάλιο και το μεταφωσφορικό κάλιο είναι μικτά, όχι απλά καλιούχα.
• Το θειικό καλιομαγνήσιο προσφέρει δύο στοιχεία: κάλιο και μαγνήσιο.

---

Χωνεμένη και αχώνευτη ζωική κοπριά

Ερώτηση: Πότε προστίθεται στον οπωρώνα η χωνεμένη και πότε η αχώνευτη ζωϊκή κοπριά;

Απάντηση:

• Πού ανήκει η κοπριά. «Στα πλήρη λιπάσματα μπορεί να καταταχθεί και η ζωική κοπριά.» Ανήκει επίσης στα οργανικά λιπάσματα, ενώ το αντίστοιχο σύστημα είναι το σύστημα οργανικής λίπανσης, «οπότε οι ανάγκες των δέντρων καλύπτονται κάθε χρόνο με την προσθήκη κοπριάς ή άλλου οργανικού λιπάσματος ή με την υιοθέτηση της χλωράς λίπανσης».

• Α. Ο γενικός κανόνας — χωνεμένη. «Η κοπριά, για να προστεθεί στον οπωρώνα, πρέπει να είναι χωνεμένη.» Δηλαδή η χωνεμένη κοπριά μπορεί να προστεθεί οποτεδήποτε, αφού δεν εκλύει πια αμμωνία.

• Β. Η εξαίρεση — αχώνευτη. «Αχώνευτη κοπριά προστίθεται μόνο στην περίοδο του λήθαργου των δέντρων, δηλαδή από αργά το φθινόπωρο μέχρι τα τέλη του χειμώνα.»

• Γ. Ο λόγος. «Αυτό επιβάλλεται από το γεγονός ότι, αν προστεθεί κατά τη βλαστική περίοδο των δέντρων, προκαλούνται βλάβες στις νεοσχηματιζόμενες ρίζες, από την αέρια αμμωνία που εκλύεται κατά τη διάρκεια της αποσύνθεσης (χώνευση) της κοπριάς.»

• Ποια κοπριά είναι καλύτερη. «Καταλληλότερη κοπριά θεωρείται εκείνη των μονόπλων (άλογα, ημίονοι, όνοι) και ακολουθεί η κοπριά των αιγοπροβάτων και των βοοειδών. Κατάλληλη θεωρείται και η κοπριά των πτηνών, μολονότι περιέχει αρκετά άλατα.»

• Συγκριτικός πίνακας

  	Χωνεμένη	Αχώνευτη
  Πότε	κανονικά — αυτή είναι η μορφή που «πρέπει» να μπαίνει στον οπωρώνα	μόνο στον λήθαργο: «από αργά το φθινόπωρο μέχρι τα τέλη του χειμώνα»
  Κίνδυνος	κανένας	βλάβες στις νεοσχηματιζόμενες ρίζες από την αέρια αμμωνία της χώνευσης
  Απαγορεύεται	—	κατά τη βλαστική περίοδο

• ⚠️ Τυπογραφικό της εκφώνησης. Η ερώτηση 18 τυπώνεται «ζωϊκή κοπριά» (με διαλυτικά), ενώ το κείμενο της σελ. 154 γράφει «ζωική κοπριά». Η ίδια διπλογραφία εμφανίζεται σε όλο το κεφάλαιο («θειϊκή αμμωνία» στη σελ. 152, «θειική αμμωνία» στην ΠΕΡΙΛΗΨΗ της σελ. 156).

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Η κοπριά, για να προστεθεί στον οπωρώνα, πρέπει να είναι χωνεμένη» — αυτή είναι, δηλαδή, η κανονική μορφή με την οποία προστίθεται η κοπριά στο δενδροκομείο. Αντίθετα, «αχώνευτη κοπριά προστίθεται μόνο στην περίοδο του λήθαργου των δέντρων, δηλαδή από αργά το φθινόπωρο μέχρι τα τέλη του χειμώνα». Ο λόγος του περιορισμού είναι ότι, αν προστεθεί κατά τη βλαστική περίοδο, «προκαλούνται βλάβες στις νεοσχηματιζόμενες ρίζες, από την αέρια αμμωνία που εκλύεται κατά τη διάρκεια της αποσύνθεσης (χώνευση) της κοπριάς». Συμπληρωματικά, η κοπριά κατατάσσεται «στα πλήρη λιπάσματα», ενώ «καταλληλότερη … θεωρείται εκείνη των μονόπλων (άλογα, ημίονοι, όνοι) και ακολουθεί η κοπριά των αιγοπροβάτων και των βοοειδών», με κατάλληλη και εκείνη των πτηνών, «μολονότι περιέχει αρκετά άλατα».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ο κίνδυνος της αχώνευτης κοπριάς είναι η αέρια αμμωνία της χώνευσης — γι' αυτό επιτρέπεται μόνο στον λήθαργο.
• ⚠️ Η εκφώνηση τυπώνεται «ζωϊκή», το κείμενο «ζωική».

---

Οι χηλικές ενώσεις

Ερώτηση: Τι είναι οι χηλικές ενώσεις;

Απάντηση:

• Ο ορισμός. «Χηλικές ενώσεις. Είναι σύμπλοκα λιπάσματα που περιέχουν μία οργανική ένωση, πάνω στην οποία είναι συνδεδεμένο ένα από τα ιχνοστοιχεία.»

• Το οργανικό μέρος. «Το οργανικό κομμάτι της σύμπλοκης ένωσης φέρει μία από τις ονομασίες EDTA, HEEDTA, DTPA, EDDHA ή ΝΤΑ.»

• Τα εμπορικά σκευάσματα.

  Χηλική ένωση	Εμπορικό όνομα	Περιεκτικότητα
  Χηλικός σίδηρος FeDTPA	Σεκεστρέν 330	«περιέχει 10% Fe»
  Χηλικός σίδηρος FeEDDHA	Σεκεστρέν 138	«περιέχει 6% σίδηρο»

  «Με το όνομα Σεκεστρέν κυκλοφορούν και λιπάσματα ψευδαργύρου.»

• Τι πετυχαίνουν. «Οι χηλικές ενώσεις αυξάνουν τη διαθεσιμότητα των ιχνοστοιχείων (π.χ. Fe, Zn, Mn) κοντά στα ριζικά τριχίδια των δέντρων και συνεπώς αυξάνουν το ρυθμό απορρόφησής τους από το δέντρο.»

• Γιατί αντικατέστησαν τα ανόργανα λιπάσματα ιχνοστοιχείων. «Επειδή αυτά σχηματίζουν, μαζί με την άργιλο του εδάφους, δυσδιάλυτα στο νερό σύμπλοκα άλατα του σιδήρου, του ψευδαργύρου, του μαγγανίου κ.λπ. Από τα σύμπλοκα αυτά, τα ριζίδια του δέντρου δύσκολα μπορούν να αποσπάσουν τα ιχνοστοιχεία.»

• Πώς χορηγούνται. Ανήκουν στα λιπάσματα «σε μορφή διαλύματος ή ευδιάλυτη στο νερό σκόνη (χηλικές ενώσεις), κατάλληλα για υγρή ή διαφυλλική λίπανση» (λεζάντα Εικ. 7.5) — και το σύστημα διαφυλλικής λίπανσης «χρησιμοποιείται κυρίως για λιπάνσεις ιχνοστοιχείων».

• Και η θέση τους στην ΠΕΡΙΛΗΨΗ. «Τα τελευταία χρόνια κυκλοφορούν οι χηλικές ενώσεις των ιχνοστοιχείων, όπως ο χηλικός σίδηρος (Σεκεστρέν) και ο χηλικός ψευδάργυρος.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι χηλικές ενώσεις «είναι σύμπλοκα λιπάσματα που περιέχουν μία οργανική ένωση, πάνω στην οποία είναι συνδεδεμένο ένα από τα ιχνοστοιχεία», με το οργανικό μέρος να φέρει «μία από τις ονομασίες EDTA, HEEDTA, DTPA, EDDHA ή ΝΤΑ». Χαρακτηριστικά παραδείγματα: «ο χηλικός σίδηρος FeDTPA καλείται Σεκεστρέν 330 και περιέχει 10% Fe, ενώ ο χηλικός σίδηρος FeEDDHA καλείται Σεκεστρέν 138 και περιέχει 6% σίδηρο», ενώ «με το όνομα Σεκεστρέν κυκλοφορούν και λιπάσματα ψευδαργύρου». Η χρησιμότητά τους είναι ότι «αυξάνουν τη διαθεσιμότητα των ιχνοστοιχείων (π.χ. Fe, Zn, Mn) κοντά στα ριζικά τριχίδια των δέντρων και συνεπώς αυξάνουν το ρυθμό απορρόφησής τους από το δέντρο». Αντικατέστησαν τα ανόργανα λιπάσματα των ιχνοστοιχείων, «επειδή αυτά σχηματίζουν, μαζί με την άργιλο του εδάφους, δυσδιάλυτα στο νερό σύμπλοκα άλατα … από [τα οποία] τα ριζίδια του δέντρου δύσκολα μπορούν να αποσπάσουν τα ιχνοστοιχεία».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η χηλική ένωση δεν προσθέτει νέο στοιχείο — κρατά διαθέσιμο το ιχνοστοιχείο κοντά στη ρίζα.
• Σεκεστρέν 330 = FeDTPA (10% Fe), Σεκεστρέν 138 = FeEDDHA (6% Fe).

---