Λύσεις — Κεφάλαιο 3: Πολλαπλασιασμός των καρποφόρων δέντρων (σελ. 84) – ΔΕΝΔΡΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

ΔΕΝΔΡΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ ΔΕΝΔΡΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ – ΛΥΣΕΙΣ – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ασκήσεων Σχολικού Βιβλίου Λύσεις — Κεφάλαιο 3: Πολλαπλασιασμός των καρποφόρων δέντρων (σελ. 84) – ΔΕΝΔΡΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 3: Πολλαπλασιασμός των καρποφόρων δέντρων

Αναλυτικές απαντήσεις στις 19 ερωτήσεις της σελ. 84 του βιβλίου «Δενδροκομία» Γ΄ ΕΠΑΛ.

Εγγενής και αγενής πολλαπλασιασμός

Ερώτηση: Τι είναι ο εγγενής και τι ο αγενής πολλαπλασιασμός;

Απάντηση:

Το σημείο εκκίνησης — η εισαγωγή του κεφαλαίου (σελ. 57). «Γενικά υπάρχουν δύο βασικοί τρόποι πολλαπλασιασμού των καρποφόρων δέντρων: ο εγγενής, δηλαδή ο πολλαπλασιασμός με σπόρο και ο αγενής, δηλαδή ο πολλαπλασιασμός με τη χρήση άλλων τμημάτων του βλαστού ή με τη χρήση της ρίζας του δέντρου.»
Ο εγγενής αναλυτικά (§3.1). «Στον εγγενή πολλαπλασιασμό η βασική μονάδα παραγωγής του νέου δέντρου είναι ο σπόρος, δηλαδή το σπέρμα. Άρα η γενετική ύλη που θα περιέχει το νεο δέντρο είναι η ίδια που περιέχει το έμβρυο του σπόρου.» Επειδή το σπέρμα είναι «το προϊόν της σύζευξης του ωαρίου με το γυρεόκοκκο», ο σπόρος «κληρονομεί χαρακτηριστικά και από τους δύο γονείς του» — γι' αυτό «ξεκινώντας από μία ποικιλία παράγονται σπορόφυτα πολλών ποικιλιών».
Ο αγενής αναλυτικά (§3.7). «Ο αγενής πολλαπλασιαμός ονομάζεται και φυτοζωϊκός ή ασεξουαλικός ή κλωνικός πολλαπλασιασμός. Είναι ο πολλαπλασιασμός κατά τον οποίο ως υλικό εκκίνησης για την παραγωγή νέων φυτών χρησιμοποιούνται οποιαδήποτε μέρη ή όργανα του μητρικού φυτού, πλην του ζυγώτη (το προϊόν της συνένωσης ωαρίου και γυρεοκόκκου).»
Το αποτέλεσμα κάθε τρόπου — η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 82). «Με το σπόρο παράγονται φυτά που συνήθως διαφέρουν μεταξύ τους αλλά και με τους γονείς τους, ενώ εκείνα που παράγονται αγενώς είναι κλωνικά φυτά, που μοιάζουν μεταξύ τους και με το μητρικό φυτό.»

Συγκριτικός πίνακας

	Εγγενής	Αγενής
Υλικό εκκίνησης	ο σπόρος (σπέρμα)	οποιαδήποτε μέρη ή όργανα του μητρικού φυτού, πλην του ζυγώτη
Άλλες ονομασίες	—	φυτοζωϊκός, ασεξουαλικός, κλωνικός
Προϊόν	σπορόφυτα, «συνήθως διαφέρουν μεταξύ τους και με τους γονείς»	κλωνικά φυτά, «μοιάζουν μεταξύ τους και με το μητρικό φυτό»
Πιστότητα	συνήθως μη αληθή ως προς την ποικιλία	«πανομοιότυπα … και αληθή ως προς την ποικιλία»
Κύρια χρήση	σποροδενδρύλλια ως υποκείμενα και δημιουργία νέων ποικιλιών	αναπαραγωγή της επιθυμητής ποικιλίας

Η ενδιάμεση περίπτωση. Τα απογαμικά έμβρυα των εσπεριδοειδών βρίσκονται τυπικά μέσα στον σπόρο, αλλά «στην ουσία, τα δενδρύλλια των απογαμικών εμβρύων είναι προϊόντα αγενούς πολλαπλασιασμού» (σελ. 59) — γι' αυτό και η πρώτη μέθοδος του αγενούς πολλαπλασιασμού είναι «η χρήση απομικτικών ή απογαμικών σπόρων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εγγενής είναι ο πολλαπλασιασμός με σπόρο: «η βασική μονάδα παραγωγής του νέου δέντρου είναι ο σπόρος, δηλαδή το σπέρμα», και επειδή ο σπόρος «κληρονομεί χαρακτηριστικά και από τους δύο γονείς», τα φυτά «συνήθως διαφέρουν μεταξύ τους αλλά και με τους γονείς τους». Αγενής — που «ονομάζεται και φυτοζωϊκός ή ασεξουαλικός ή κλωνικός» — είναι «ο πολλαπλασιασμός κατά τον οποίο ως υλικό εκκίνησης … χρησιμοποιούνται οποιαδήποτε μέρη ή όργανα του μητρικού φυτού, πλην του ζυγώτη», δηλαδή «άλλα τμήματα του βλαστού ή … η ρίζα του δέντρου»· τα φυτά που προκύπτουν είναι κλωνικά, «μοιάζουν μεταξύ τους και με το μητρικό φυτό» και είναι αληθή ως προς την ποικιλία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το κρίσιμο κριτήριο είναι το υλικό εκκίνησης: ζυγώτης/σπόρος → εγγενής· οτιδήποτε άλλο → αγενής.
Τα απογαμικά έμβρυα των εσπεριδοειδών είναι η εξαίρεση: βρίσκονται μέσα στον σπόρο, αλλά είναι προϊόντα αγενούς πολλαπλασιασμού.

Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα του εγγενούς πολλαπλασιασμού

Ερώτηση: Ποια είναι τα πλεονεκτήματα και ποια τα μειονεκτήματα του εγγενούς πολλαπλασιασμού;

Απάντηση:

Η αιτία όλων των μειονεκτημάτων (σελ. 57). Οι καρποί που συλλέγονται για σπόρο «αντιπροσωπεύ[ουν] ένα μείγμα διαφόρων ποικιλιών, των οποίων ο διαχωρισμός σ' αυτό το στάδιο είναι αδύνατος». Άρα «ξεκινώντας από μία ποικιλία παράγονται σπορόφυτα πολλών ποικιλιών» και «πρέπει να αποφεύγεται η παραγωγή αυτόριζων σπορόφυτων στον οπωρώνα».

Τα τέσσερα μειονεκτήματα αυτολεξεί (σελ. 57-58).

	Μειονέκτημα
α	«τα παραγόμενα δέντρα παρουσιάζουν μεγάλη ανομοιομορφία, ως προς τη μητέρα και μεταξύ τους … συνεπώς και οι καρποί τους είναι επίσης ανομοιόμορφοι»
β	«κάθε δέντρο ωριμάζει τους καρπούς του σε διαφορετικό χρόνο»
γ	«οι ανάγκες των δέντρων σε λιπάσματα και νερό είναι επίσης διαφορετικές»
δ	«ο βαθμός αντοχής των δέντρων στις ασθένειες ποικίλλει»

Η πρακτική συνέπεια. «Όλα αυτά συντελούν στο να μην μπορεί ο παραγωγός να εφαρμόσει ένα κοινό ορθολογικό και αποτελεσματικό καλλιεργητικό πρόγραμμα.» Ένας οπωρώνας από σπορόφυτα θα χρειαζόταν διαφορετικό πρόγραμμα λίπανσης, άρδευσης, φυτοπροστασίας και διαφορετική εποχή συγκομιδής για κάθε δέντρο.

Τα τέσσερα πλεονεκτήματα αυτολεξεί (σελ. 58).

	Πλεονέκτημα
α	«η ζωηρότητα των δενδρυλλίων με την έννοια της ευκολότερης προσαρμογής τους στο περιβάλλον, της μακροβιότητας και του μεγαλύτερου βαθμού αντοχής στις ασθένειες»
β	«η τελειότητα του ριζικού συστήματος … (περιέχει και την πρωτογενή ρίζα), που αυξάνει την ικανότητα διείσδυσης στο έδαφος»
γ	«η δυνατότητα απόκτησης μεγάλου αριθμού δενδρυλλίων, λόγω της διαθεσιμότητας μεγάλων ποσοτήτων καρπών και σπόρων»
δ	«η δυνατότητα απόκτησης νέων ποικιλιών με τα επιθυμητά χαρακτηριστικά»

Πού «πιάνουν» τα πλεονεκτήματα. Ακριβώς επειδή τα σποροδενδρύλλια είναι ζωηρά, μακρόβια και με τέλεια ρίζα, «αυτά χρησιμοποιούνται ως υποκείμενα, για να εμβολιάζονται οι επιθυμητές ποικιλίες». Έτσι ο εγγενής πολλαπλασιασμός δεν παράγει τον οπωρώνα, παράγει το υποκείμενό του.
Το τίμημα. «Η χρήση σποροδενδρυλλίων, ως υποκειμένων έχει διαδοθεί αρκετά στην Ελλάδα, μολονότι οι εμβολιαζόμενες σ' αυτά ποικιλίες παρουσιάζουν το μειονέκτημα της καθυστέρησης εισόδου σε καρποφορία, λόγω του ότι έχουν ζωηρή και ανομοιόμορφη βλάστηση» (σελ. 58).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μειονεκτήματα: α) «τα παραγόμενα δέντρα παρουσιάζουν μεγάλη ανομοιομορφία, ως προς τη μητέρα και μεταξύ τους … συνεπώς και οι καρποί τους είναι επίσης ανομοιόμορφοι», β) «κάθε δέντρο ωριμάζει τους καρπούς του σε διαφορετικό χρόνο», γ) «οι ανάγκες των δέντρων σε λιπάσματα και νερό είναι επίσης διαφορετικές» και δ) «ο βαθμός αντοχής των δέντρων στις ασθένειες ποικίλλει» — με αποτέλεσμα «να μην μπορεί ο παραγωγός να εφαρμόσει ένα κοινό ορθολογικό και αποτελεσματικό καλλιεργητικό πρόγραμμα». Πλεονεκτήματα: α) η ζωηρότητα των δενδρυλλίων («ευκολότερη προσαρμογή, μακροβιότητα, μεγαλύτερη αντοχή στις ασθένειες»), β) η τελειότητα του ριζικού συστήματος («περιέχει και την πρωτογενή ρίζα», που «αυξάνει την ικανότητα διείσδυσης στο έδαφος»), γ) η δυνατότητα απόκτησης μεγάλου αριθμού δενδρυλλίων και δ) η δυνατότητα απόκτησης νέων ποικιλιών. Χάρη σ' αυτά τα σποροδενδρύλλια «χρησιμοποιούνται ως υποκείμενα, για να εμβολιάζονται οι επιθυμητές ποικιλίες».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα πλεονεκτήματα δεν αφορούν τον καρπό αλλά το φυτό-υποκείμενο — γι' αυτό ο εγγενής πολλαπλασιασμός επιβιώνει στα φυτώρια.
Τίμημα της χρήσης σποροδενδρυλλίων ως υποκειμένων: καθυστέρηση εισόδου σε καρποφορία.

Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα του αγενούς πολλαπλασιασμού

Ερώτηση: Ποια είναι τα πλεονεκτήματα και ποια τα μειονεκτήματα του αγενούς πολλαπλασιασμού;

Απάντηση:

Τα τέσσερα πλεονεκτήματα αυτολεξεί (σελ. 67).

	Πλεονέκτημα
α	«τα φυτά που αποκτώνται είναι πανομοιότυπα, προς το γονέα τους αλλά και μεταξύ τους και αληθή ως προς την ποικιλία»
β	«τις περισσότερες φορές είναι ευκολότερος από τον εγγενή πολλαπλασιασμό, ιδιαίτερα όταν οι σπόροι είναι σε βαθύ λήθαργο»
γ	«κάνει δυνατό τον πολλαπλασιασμό φυτών τα οποία δεν παράγουν ζωτικά ή δεν παράγουν καθόλου σπέρματα»
δ	«με τις σύγχρονες τεχνικές μπορούν να παραχθούν χρήσιμα για τους βελτιωτές απλοειδή φυτά (με μία μόνο σειρά χρωμοσωμάτων)»

Τα παραδείγματα του (γ). «π.χ. ποικιλία Μέρλιν του πορτοκαλιού, ποικιλία Τόμσον του γκρέιπφρουτ, ποικιλία Γκρος Μισέλ της μπανάνας, ποικιλία Σουλτανίνα αμπελιού κ.ά.» Χωρίς αγενή πολλαπλασιασμό οι ποικιλίες αυτές δεν θα υπήρχαν καθόλου ως καλλιέργεια.

Τα τρία μειονεκτήματα αυτολεξεί (σελ. 67).

	Μειονέκτημα
α	«τα φυτά που αποκτώνται μειονεκτούν σε σχέση με τα αντίστοιχα του εγγενούς πολλαπλασιασμού ως προς τη ζωτικότητά τους, τη μακροβιότητά τους, την προσαρμογή τους στο περιβάλλον, την ανθεκτικότητά τους στις ασθένειες (τις περισσότερες φορές) και την τελειότητα του ριζικού συστήματος»
β	«δε δημιουργούνται νέες ποικιλίες»
γ	«δεν είναι εφαρμόσιμος πάντα και σ' όλα τα είδη καρποφόρων δέντρων»

Η συμμετρία των δύο μεθόδων. Τα μειονεκτήματα του αγενούς είναι ακριβώς τα πλεονεκτήματα του εγγενούς και αντίστροφα:

	Εγγενής	Αγενής
Ομοιομορφία	ανομοιόμορφα φυτά	πανομοιότυπα
Ζωτικότητα - μακροβιότητα - ρίζα	πλεονεκτούν	μειονεκτούν
Νέες ποικιλίες	δίνει	δεν δίνει
Βαθύς λήθαργος σπόρων	εμπόδιο	παρακάμπτεται

Γιατί επικρατεί ο αγενής στην πράξη. Επειδή ο δενδροκόμος πουλάει καρπό συγκεκριμένης ποικιλίας, το (α) — «πανομοιότυπα … και αληθή ως προς την ποικιλία» — υπερκαλύπτει όλα τα μειονεκτήματα· τα μειονεκτήματα της ρίζας και της αντοχής επιλύονται με εμβολιασμό σε κατάλληλο υποκείμενο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πλεονεκτήματα: α) «τα φυτά που αποκτώνται είναι πανομοιότυπα, προς το γονέα τους αλλά και μεταξύ τους και αληθή ως προς την ποικιλία», β) «τις περισσότερες φορές είναι ευκολότερος από τον εγγενή πολλαπλασιασμό, ιδιαίτερα όταν οι σπόροι είναι σε βαθύ λήθαργο», γ) «κάνει δυνατό τον πολλαπλασιασμό φυτών τα οποία δεν παράγουν ζωτικά ή δεν παράγουν καθόλου σπέρματα» (Μέρλιν του πορτοκαλιού, Τόμσον του γκρέιπφρουτ, Γκρος Μισέλ της μπανάνας, Σουλτανίνα του αμπελιού) και δ) «μπορούν να παραχθούν … απλοειδή φυτά (με μία μόνο σειρά χρωμοσωμάτων)». Μειονεκτήματα: α) τα φυτά «μειονεκτούν … ως προς τη ζωτικότητά τους, τη μακροβιότητά τους, την προσαρμογή τους στο περιβάλλον, την ανθεκτικότητά τους στις ασθένειες (τις περισσότερες φορές) και την τελειότητα του ριζικού συστήματος», β) «δε δημιουργούνται νέες ποικιλίες» και γ) «δεν είναι εφαρμόσιμος πάντα και σ' όλα τα είδη καρποφόρων δέντρων».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα δύο πρώτα μειονεκτήματα του αγενούς είναι κατοπτρικά των πλεονεκτημάτων του εγγενούς — γι' αυτό οι δύο μέθοδοι συνδυάζονται με τον εμβολιασμό.
Το βιβλίο τυπώνει τον τίτλο της §3.7 «Αγενής πολλαπλασιαμός», χωρίς το σίγμα.

Λήθαργος σπερμάτων και διακοπή του

Ερώτηση: Τι είναι λήθαργος σπερμάτων και πώς γίνεται η διακοπή του;

Απάντηση:

Ο ορισμός (σελ. 60). «Όταν τα σπέρματα που περιέχουν ζωντανά έμβρυα βρεθούν σε ευνοϊκές συνθήκες και δε βλαστάνουν, λέγεται ότι ληθαργούν και η κατάστασή τους ονομάζεται κατάσταση λήθαργου.» Προσοχή: το έμβρυο πρέπει να είναι ζωντανό — ο κούφιος ή νεκρός σπόρος δεν ληθαργεί, απλώς «δε βλαστάνει ποτέ».

Οι δύο τύποι (σελ. 60-61).

	Εξωτερικός	Εσωτερικός
Συνώνυμα	«λήθαργος των σποροπεριβλημάτων ή λήθαργος των χιτώνων ή εξωγενής»	«λήθαργος του εμβρύου ή εσωγενής ή φυσιολογικός»
Αίτιο	«η φύση των σποροπεριβλημάτων, τα οποία μπορεί να είναι πολύ παχιά ή σκληρά ή αδιάβροχα και αδιαπέραστα στο νερό και το οξυγόνο»	«τα αίτια … βρίσκονται στο ίδιο το έμβρυο, το οποίο μπορεί να είναι είτε άωρο ή καθυστερημένης ανάπτυξης, είτε σε κατάσταση λήθαργου»
Εκπρόσωποι	«η ελιά και τα είδη της οικογένειας των ψυχανθών (χαρουπιά, ακακία κ.ά.)»	«τα περισσότερα από τα φυλλοβόλα καρποφόρα δέντρα»

Δύο ακραίες περιπτώσεις. Διπλός λήθαργος («και εσωτερικό και εξωτερικό»): «της μηλιάς, της αχλαδιάς, της ζιζυφιάς κ.ά.». Κανένας λήθαργος: «σε αντίθεση με την αχλαδιά, τα σπέρματα της γκορτσιάς (αγριοαχλαδιάς) δεν έχουν ούτε εσωτερικό ούτε εξωτερικό λήθαργο». Ως φυσιολογικά αίτια αναφέρονται «οι μηχανισμοί που συμβάλλουν στην παραγωγή ουσιών, οι οποίες ρυθμίζουν την ανάπτυξη του εμβρύου, δηλαδή ουσιών που προάγουν ή παρεμποδίζουν την ανάπτυξη του».
Η διακοπή (§3.5, σελ. 61). «Η απομάκρυνση του λήθαργου λέγεται διακοπή ή σπάσιμο.» Για τον εξωτερικό ο σκοπός είναι «το μαλάκωμα των σκληρών περιβλημάτων»: α) μηχανικά — «το σκαριφάρισμα (γρατζούνισμα), η τριβή (με γυαλόχαρτο) και το λιμάρισμα του περιβλήματος … ή το τσίμπημα (το κόψιμο) του άκρου (της μύτης) του σπόρου», β) χημικά — «με τη χρήση θειϊκού, νιτρικού και οξικού οξέος ή καυστικού νατρίου», γ) «η χρήση θερμού νερού, θερμοκρασίας 77-100°C, … [που] μπορεί να μαλακώσει το σκληρό περίβλημα μέσα σε 24 ώρες» και δ) «η εφαρμογή της στρωμάτωσης».
Η διακοπή του εσωτερικού. «Επιτυγχάνεται με: α) τη μεθωρίμαση του εμβρύου, η οποία ολοκληρώνεται με την αποθήκευση του ώριμου σπέρματος σε ξηρό περιβάλλον … και β) τη χρήση της υγρής ψύξης, δηλαδή την έκθεση των σπερμάτων σε χαμηλές θερμοκρασίες (0,5-7°C) και υγρό περιβάλλον.» Το καθεστώς αυτό «παρέχεται με φυσικό τρόπο στο ύπαιθρο κατά τη διάρκεια του χειμώνα και τεχνητά στο ψυγείο, οποιαδήποτε εποχή».
Η στρωμάτωση — η πρακτική μορφή της υγρής ψύξης. «Στρωμάτωση είναι η δενδροκομική τεχνική που συνίσταται από εναλλασσόμενα στρώματα άμμου ή εδάφους και σπόρων μέσα σε τάφρους ή κιβώτια.» Διακρίνεται σε μεικτή (μικροί σπόροι — μηλιά, αχλαδιά, χαρουπιά) και σε στρώματα (μεγάλοι — αμύγδαλο, καρύδι, φουντούκι, βερίκοκο), σε ψυχρή (σχεδόν όλα τα φυλλοβόλα· τα αειθαλή «δε χρειάζονται … αλλά … δεν τους βλάπτει») και θερμή («υψηλότερα από τους 8 °C», «ακολουθεί την ψυχρή» και είναι αναγκαία «στα σπέρματα που έχουν διπλό λήθαργο»).
Το τέλος και η νεότερη μέθοδος. «Η στρωμάτωση ολοκληρώνεται με την έναρξη της βλάστησης του σπόρου που λέγεται μύτισμα ή κέντρωμα.» Τέλος, «τα τελευταία χρόνια εφαρμόζεται μία νέα μέθοδος διακοπής του λήθαργου, η οποία ονομάζεται καλλιέργεια εμβρύων»: «απομακρύνονται τα σκληρά περιβλήματα … κάτω από ασηπτικές συνθήκες και τα γυμνά πλέον έμβρυα … τοποθετούνται πάνω σε συνθετικά θρεπτικά υποστρώματα» με μορφή πηκτώματος (ζελέ)· «εφαρμόζεται με επιτυχία σε πολλά σπέρματα που δείχνουν μεγάλη αντίσταση στη διακοπή του εσωτερικού λήθαργου».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Λήθαργος είναι η κατάσταση στην οποία «τα σπέρματα που περιέχουν ζωντανά έμβρυα βρεθούν σε ευνοϊκές συνθήκες και δε βλαστάνουν». Υπάρχουν δύο τύποι: ο εξωτερικός (ή των σποροπεριβλημάτων ή των χιτώνων ή εξωγενής), που «οφείλεται στη φύση των σποροπεριβλημάτων, τα οποία μπορεί να είναι πολύ παχιά ή σκληρά ή αδιάβροχα και αδιαπέραστα στο νερό και το οξυγόνο» (ελιά, ψυχανθή), και ο εσωτερικός (ή του εμβρύου ή εσωγενής ή φυσιολογικός), του οποίου «τα αίτια … βρίσκονται στο ίδιο το έμβρυο, το οποίο μπορεί να είναι είτε άωρο ή καθυστερημένης ανάπτυξης, είτε σε κατάσταση λήθαργου» (τα περισσότερα φυλλοβόλα). «Η απομάκρυνση του λήθαργου λέγεται διακοπή ή σπάσιμο.» Ο εξωτερικός διακόπτεται με μηχανικά μέσα (σκαριφάρισμα, τριβή με γυαλόχαρτο, λιμάρισμα, τσίμπημα της μύτης), χημικά (θειικό, νιτρικό και οξικό οξύ ή καυστικό νάτριο), με θερμό νερό 77-100 °C («μέσα σε 24 ώρες») και με στρωμάτωση. Ο εσωτερικός διακόπτεται με μεθωρίμαση του εμβρύου σε ξηρό περιβάλλον και με υγρή ψύξη στους 0,5-7 °C σε υγρό περιβάλλον, που στην πράξη επιτυγχάνεται με τη στρωμάτωση. Νεότερη μέθοδος είναι η καλλιέργεια εμβρύων, με απομάκρυνση των σκληρών περιβλημάτων σε ασηπτικές συνθήκες και τοποθέτηση των γυμνών εμβρύων σε συνθετικά θρεπτικά υποστρώματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο λήθαργος προϋποθέτει ζωντανό έμβρυο: ο κούφιος σπόρος δεν ληθαργεί, «δε βλαστάνει ποτέ».
Ξηρό περιβάλλον για τη μεθωρίμαση, υγρό για την ψύξη — η στρωμάτωση συνδυάζει ψύχος και υγρασία.

Σπορείο και φυτώριο

Ερώτηση: Τι είναι σπορείο και τι φυτώριο;

Απάντηση:

Σπορείο (§3.6.1, σελ. 63). «Σπορείο είναι ο χώρος όπου τοποθετούνται οι κεντρωμένοι ή οι μυτισμένοι σπόροι … για την παραπέρα ανάπτυξή τους.» Χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στην προετοιμασία του, «επειδή, στα αρχικά στάδια ανάπτυξής του, το φύτρο είναι πολύ ευαίσθητο».
Φυτώριο (§3.6.2, σελ. 66). «Φυτώριο λέγεται μια αγροτική έκταση όπου φιλοξενείται, για 13 έτη, φυτικό υλικό παραγωγής εγγενούς ή αγενούς πολλαπλασιασμού.» ⚠️ Το «13 έτη» είναι τυπογραφικό λάθος: η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 82) γράφει «φιλοξενείται για 1-3 έτη». «Μετά την ολοκλήρωση της ζωής του στο φυτώριο, το παραγόμενο υλικό ονομάζεται δενδρύλλιο.» Πιο απλά, «το φυτώριο είναι μια έκταση γης που προορίζεται για την παραγωγή δενδρυλλίων».

Συγκριτικός πίνακας

	Σπορείο	Φυτώριο
Τι δέχεται	κεντρωμένους ή μυτισμένους σπόρους	χονδρούς σπόρους, σπορόφυτα από το σπορείο, μοσχεύματα
Διάρκεια	«για ένα χρόνο»	1-3 έτη (το κείμενο γράφει «13 έτη»)
Προϊόν	σπορόφυτο	δενδρύλλιο
Έδαφος	«στραγγερό, βαθύ, ελαφράς σύστασης»	«ελαφριά (αμμοπηλώδης)» σύσταση, στραγγερό, γόνιμο, «απαλλαγμένο από πολυετή ζιζάνια»
Διαμόρφωση	πρασιές ή βραγιές ή αλίες	αυλάκια 5-10 m × 1,2-1,5 m × 10-15 cm
Κοπριά	4-5 τόνοι/στρέμμα	5 τόνοι χωνεμένης/στρέμμα
Λίπανση	μόνο αζωτούχο 5-10 μονάδες, Μάιο-Ιούνιο	5-10 / 10-20 / 10-20 μονάδες Ν στα τρία χρόνια

Η κοινή θέση. «Η θέση του φυτωρίου πρέπει να πληροί τις ίδιες προϋποθέσεις με το σπορείο»: «να μην το πιάνουν οι βοριάδες», νότιος, νοτιανατολικός ή νοτιοδυτικός προσανατολισμός και «καλό είναι … να μην εγκαθίστανται στον ίδιο αγρό επί σειρά ετών, ώστε να αποφεύγονται οι ασθένειες του εδάφους». Ειδικά για το φυτώριο: «κοντά στο σπίτι του φυτωριούχου, για καλύτερη επίβλεψη, και κοντά στην περιοχή ζήτησης των δενδρυλλίων».
Η ορολογία σπορά / φύτευση. «Ο κανόνας είναι να χρησιμοποιείται ο όρος σπορά, όταν σπέρνονται σπόροι. Εξαίρεση αποτελεί η περίπτωση των χονδρών σπόρων, για τους οποίους χρησιμοποιείται ο όρος φύτευση» (σελ. 66).
Η μετάβαση από το ένα στο άλλο. «Τα νεαρά φυτά παραμένουν στο σπορείο για ένα χρόνο … και τον επόμενο μεταφέρονται στο φυτώριο», αφού προηγηθούν πότισμα, εξαγωγή, διαλογή, ταξινόμηση, κλάδεμα βλάστησης, δεματοποίηση και «κατευθείαν μεταφορά τους στο φυτώριο για άμεση φύτευση».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σπορείο «είναι ο χώρος όπου τοποθετούνται οι κεντρωμένοι ή οι μυτισμένοι σπόροι … για την παραπέρα ανάπτυξή τους»· εκεί τα νεαρά φυτά «παραμένουν … για ένα χρόνο» και δίνουν σπορόφυτα. Φυτώριο «λέγεται μια αγροτική έκταση όπου φιλοξενείται, για 1-3 έτη (το κείμενο τυπώνει «13 έτη», η ΠΕΡΙΛΗΨΗ διορθώνει), φυτικό υλικό παραγωγής εγγενούς ή αγενούς πολλαπλασιασμού»· εκεί φυτεύονται χονδροί σπόροι, σπορόφυτα και μοσχεύματα, και «μετά την ολοκλήρωση της ζωής του στο φυτώριο, το παραγόμενο υλικό ονομάζεται δενδρύλλιο» — είναι δηλαδή «μια έκταση γης που προορίζεται για την παραγωγή δενδρυλλίων». Η θέση του φυτωρίου «πρέπει να πληροί τις ίδιες προϋποθέσεις με το σπορείο», με έδαφος στραγγερό και σύσταση ελαφριά (αμμοπηλώδη), ενώ και τα δύο «καλό είναι να μην εγκαθίστανται στον ίδιο αγρό επί σειρά ετών».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η αλυσίδα είναι: στρωμάτωση → σπορείο (1 χρόνος, σπορόφυτο) → φυτώριο (1-3 έτη, δενδρύλλιο) → δενδροκομείο.
Το «13 έτη» της σελ. 66 είναι τυπογραφικό: η ΠΕΡΙΛΗΨΗ της σελ. 82 γράφει 1-3 έτη.

Οι εργασίες στο φυτώριο

Ερώτηση: Ποιες εργασίες γίνονται στο φυτώριο;

Απάντηση:

Η ρητή απάντηση του βιβλίου (σελ. 67). «Το καλλιεργητικό πρόγραμμα στο φυτώριο συνίσταται σε: α) ποτίσματα, β) σκαλίσματα, γ) λίπανση, δ) καταπολέμηση των ασθενειών και των εχθρών, ε) μονοβέργισμα, στ) εμβολιασμό και ζ) χειρισμούς των εμβολιασμένων σπορόφυτων.» Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 82) επαναλαμβάνει τα ίδια επτά.
Οι εργασίες προετοιμασίας, πριν από το καλλιεργητικό πρόγραμμα. «Η προετοιμασία του φυτωρίου είναι ίδια με εκείνην του σπορείου» — βαθύ όργωμα ή σκάψιμο 30-40 cm, ισοπέδωση, καθαρισμός από πέτρες, διαμόρφωση και κοπριά — «αλλά αντί αλίες (βραγιές) κατασκευάζονται αυλάκια μήκους 5-10 m, πλάτους 1,2-1,5 m και βάθους 10-15 cm».
Η λίπανση αναλυτικά. «Περιλαμβάνει την προσθήκη 5 τόνων χωνεμένης κοπριάς ανά στρέμμα κατά την προετοιμασία του εδάφους και ενδεχομένως συμπληρωματική αζωτούχο λίπανση τα επόμενα χρόνια ως εξής: 5-10 μονάδες Ν ανά στρέμμα τον πρώτο χρόνο, 10-20 μονάδες Ν … το δεύτερο χρόνο και άλλες 10-20 μονάδες Ν … τον τρίτο χρόνο.»

Η φύτευση στο φυτώριο.

Θέμα	Τιμή
Τι φυτεύεται	«α) χονδρών σπόρων … από τα κιβώτια της στρωμάτωσης, β) σπορόφυτων από το σπορείο και γ) μοσχευμάτων»
Αποστάσεις γραμμών	30-40 cm (φυλλοβόλα) · 30 cm (αειθαλή)
Αποστάσεις πάνω στη γραμμή	30 cm (φυλλοβόλα) · 40 cm (αειθαλή)
Βάθος — σπορόφυτα	«το ίδιο με αυτό που είχαν στο σπορείο ή 4-5 cm βαθύτερα»
Βάθος — χονδροί σπόροι	3-8 cm
Αμέσως μετά	«ακολουθεί αμέσως πότισμα»

⚠️ Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 82) δίνει διαφορετικά: «γραμμές που απέχουν μεταξύ τους 30-40 cm. Πάνω στις γραμμές, η απόσταση … είναι επίσης 30-40 cm» — δεν ξεχωρίζει φυλλοβόλα από αειθαλή.

Η σύγχρονη τάση. «Τα τελευταία χρόνια διαμορφώνεται η τάση, όταν πρόκειται οι φυτωριούχοι να παράγουν κυρίως δενδρύλλια αειθαλών δέντρων (ελιά, εσπεριδοειδή) και φιστικιάς, … να φυτεύουν τα σπορόφυτα ή τους μεγάλους σπόρους σε ατομικά πλαστικά φυτοδοχεία, αντί για το έδαφος.»
Το κρίσιμο βήμα — ο εμβολιασμός. Οι μέθοδοι του ενοφθαλμισμού «είναι εύκολες τεχνικές και εφαρμόζονται από όλους τους φυτωριούχους για τον εμβολιασμό δενδρυλλίων ηλικίας ενός ή δύο ετών, στο φυτώριο» (σελ. 78). Εκεί, δηλαδή, γίνεται η σύζευξη του εγγενούς (υποκείμενο) με τον αγενή (εμβόλιο) πολλαπλασιασμό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Το καλλιεργητικό πρόγραμμα στο φυτώριο συνίσταται σε: α) ποτίσματα, β) σκαλίσματα, γ) λίπανση, δ) καταπολέμηση των ασθενειών και των εχθρών, ε) μονοβέργισμα, στ) εμβολιασμό και ζ) χειρισμούς των εμβολιασμένων σπορόφυτων.» Πριν από αυτές γίνεται η προετοιμασία, «ίδια με εκείνην του σπορείου», αλλά «αντί αλίες (βραγιές) κατασκευάζονται αυλάκια μήκους 5-10 m, πλάτους 1,2-1,5 m και βάθους 10-15 cm», και η λίπανση με 5 τόνους χωνεμένης κοπριάς ανά στρέμμα συν 5-10, 10-20 και 10-20 μονάδες Ν ανά στρέμμα τον πρώτο, δεύτερο και τρίτο χρόνο αντίστοιχα. Στο φυτώριο φυτεύονται χονδροί σπόροι από τα κιβώτια της στρωμάτωσης, σπορόφυτα από το σπορείο και μοσχεύματα, σε γραμμές που απέχουν 30-40 cm (φυλλοβόλα) ή 30 cm (αειθαλή), και «μετά τη φύτευση ακολουθεί αμέσως πότισμα».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο εμβολιασμός γίνεται μέσα στο φυτώριο, σε δενδρύλλια ενός ή δύο ετών — εκεί το σποροδενδρύλλιο γίνεται δέντρο της επιθυμητής ποικιλίας.
Οι αποστάσεις φύτευσης του κειμένου (σελ. 66) δεν συμφωνούν με τις αποστάσεις της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ (σελ. 82).

Οι μέθοδοι του αγενούς πολλαπλασιασμού

Ερώτηση: Ποιες είναι οι μέθοδοι του αγενούς πολλαπλασιασμού;

Απάντηση:

Ο κατάλογος αυτολεξεί (§3.8, σελ. 67-68). «Ο αγενής πολλαπλασιασμός μπορεί να επιτευχθεί με τις εξής μεθόδους: α) με τη χρήση απομικτικών ή απογαμικών σπόρων, όπως στα εσπεριδοειδή· β) με τη χρήση εξειδικευμένων τμημάτων βλαστού ή ρίζας ή οργάνων όπως: στόλωνες (φράουλα) και παραφυάδες (ελιά, κυδωνιά, φουντουκιά)· γ) με τη χρήση καταβολάδων· δ) με τη χρήση μοσχευμάτων· ε) με την εφαρμογή του εμβολιασμού και στ) με τις σύγχρονες εργαστηριακές μεθόδους (καλλιέργεια ιστών και οργάνων, καλλιέργεια κυττάρων, καλλιέργεια πρωτοπλαστών, καλλιέργεια εμβρύων).»
Ποιες επικρατούν στην πράξη. «Στα καρποφόρα δέντρα και στους θάμνους ως μέθοδοι αγενούς πολλαπλασιασμού χρησιμοποιούνται στην πράξη, σε μικρή μεν κλίμακα οι καταβολάδες και οι παραφυάδες, σε μεγαλύτερη δε κλίμακα τα μοσχεύματα, ο εμβολιασμός και οι σύγχρονες εργαστηριακές μέθοδοι.»

Συνοπτικός πίνακας

Μέθοδος	Υλικό	Χαρακτηριστικά παραδείγματα	Κλίμακα
Απογαμικοί σπόροι	απογαμικά έμβρυα	εσπεριδοειδή	—
Εξειδικευμένα τμήματα	στόλωνες, παραφυάδες	φράουλα · ελιά, κυδωνιά, φουντουκιά	μικρή
Καταβολάδες	ετήσιος βλαστός	ελιά, συκιά, εσπεριδοειδή (εναέρια)	μικρή
Μοσχεύματα	βλαστός ή φύλλο	συκιά, ελιά, λεμονιά	μεγάλη
Εμβολιασμός	οφθαλμός ή κεντράδι	όλα τα οπωροφόρα	μεγάλη
Εργαστηριακές μέθοδοι	έκφυτα	ροδακινιά, μηλιά, φράουλα, αμπέλι	μεγάλη

Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 82) δίνει τον ίδιο κατάλογο ελαφρώς συντομευμένο: «α) η χρήση απογαμικών σπόρων, β) η χρήση εξειδικευμένων τμημάτων βλαστού (στόλωνες, παραφυάδες), γ) η χρήση καταβολάδων, δ) η χρήση μοσχευμάτων, ε) η εφαρμογή του εμβολιασμού και στ) η εφαρμογή σύγχρονων εργαστηριακών μεθόδων.»
Γιατί έξι και όχι λιγότερες. Κάθε μέθοδος λύνει διαφορετικό πρόβλημα: ο εμβολιασμός δίνει ρίζα κατάλληλη για το έδαφος, τα μοσχεύματα δίνουν αυτόριζα κλωνικά φυτά, οι καταβολάδες λύνουν τη δύσκολη ριζοβόληση, οι εργαστηριακές μέθοδοι δίνουν ταχύτητα και εξυγίανση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Ο αγενής πολλαπλασιασμός μπορεί να επιτευχθεί με τις εξής μεθόδους: α) με τη χρήση απομικτικών ή απογαμικών σπόρων, όπως στα εσπεριδοειδή, β) με τη χρήση εξειδικευμένων τμημάτων βλαστού ή ρίζας ή οργάνων όπως στόλωνες (φράουλα) και παραφυάδες (ελιά, κυδωνιά, φουντουκιά), γ) με τη χρήση καταβολάδων, δ) με τη χρήση μοσχευμάτων, ε) με την εφαρμογή του εμβολιασμού και στ) με τις σύγχρονες εργαστηριακές μεθόδους (καλλιέργεια ιστών και οργάνων, κυττάρων, πρωτοπλαστών, εμβρύων).» Στην πράξη «σε μικρή μεν κλίμακα [χρησιμοποιούνται] οι καταβολάδες και οι παραφυάδες, σε μεγαλύτερη δε κλίμακα τα μοσχεύματα, ο εμβολιασμός και οι σύγχρονες εργαστηριακές μέθοδοι».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πρόσεξε ότι η πρώτη μέθοδος χρησιμοποιεί σπόρο — είναι όμως αγενής, γιατί τα απογαμικά έμβρυα δεν προέρχονται από γονιμοποίηση.
Οι έξι μέθοδοι δεν είναι ισοδύναμες: τρεις μόνο εφαρμόζονται σε μεγάλη κλίμακα.

Παραφυάδες και μόσχευμα

Ερώτηση: Τι είναι οι παραφυάδες; Τι είναι το μόσχευμα;

Απάντηση:

Παραφυάδες (§3.8.2, σελ. 69). «Οι παραφυάδες προέρχονται από τυχαίους ή επίκτητους οφθαλμούς, που σχηματίζονται στη βάση του κορμού ή στο τμήμα της ρίζας κοντά στο λαιμό και αναπτύσσονται σε βλαστούς και οι οποίοι λόγω των ευνοϊκών συνθηκών ριζοβολούν παράγοντας τέλεια φυτά.»
Πώς γίνονται αυτοτελή φυτά. «Αυτά είναι όμως ακόμη προσκολλημένα στο μητρικό φυτό. Με την απόσπασή τους μετατρέπονται σε αυτοτελή φυτά, τα οποία και μεταφέρονται σε οριστικές θέσεις στο δενδρώνα.»
Πού και πότε. «Στα είδη δέντρων που έχουν την τάση να σχηματίζουν πολλές παραφυάδες ανήκουν η ελιά, η φουντουκιά και η βυσσινιά. Η παραγωγή παραφυάδων στα παραπάνω είδη ευνοείται περισσότερο, όταν οι ρίζες τους τραυματίζονται, κατά την εκτέλεση εργασιών κοντά στον κορμό.» Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 82) το επιβεβαιώνει: «είτε απαντώνται φυσικά σε ορισμένα δέντρα ή προκαλούνται με τραυματισμό».
Μόσχευμα — ο ορισμός της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ (σελ. 82). «Μόσχευμα είναι κάθε κομμάτι του φυτού (βλαστός ή ρίζα) το οποίο μετά από ειδικούς χειρισμούς παράγει τέλειο φυτό.»
Οι τύποι του μοσχεύματος (σελ. 69-70). «Ανάλογα με το είδος του αποκομμένου τμήματος … τα μοσχεύματα διακρίνονται στους εξής τύπους: α) μοσχεύματα φύλλου και ενός οφθαλμού και β) μοσχεύματα βλαστού.» Τα δεύτερα, που έχουν «μεγάλη εφαρμογή», διακρίνονται σε «α) μοσχεύματα μαλακού ή άωρου ξύλου ή θερινά, β) μοσχεύματα σκληρού ή ώριμου ξύλου ή χειμερινά και γ) φυλλοφόρα μοσχεύματα».

Η κρίσιμη διαφορά παραφυάδας - μοσχεύματος

	Παραφυάδα	Μόσχευμα
Πού ριζοβολεί	πάνω στο μητρικό φυτό, πριν αποσπαστεί	αφού αποκοπεί, σε υπόστρωμα ριζοβόλησης
Προέλευση	τυχαίοι ή επίκτητοι οφθαλμοί στη βάση του κορμού ή στη ρίζα	οποιοδήποτε κομμάτι βλαστού ή ρίζας
Πρωτοβουλία	του φυτού («απαντώνται φυσικά») ή με τραυματισμό	αποκλειστικά του καλλιεργητή
Είδη	ελιά, φουντουκιά, βυσσινιά	ευρύτατη εφαρμογή

Ειδικές μορφές μοσχευμάτων. Στα μοσχεύματα ανήκουν και τα γροθάρια ή κουτσούρια («χοντρά μοσχεύματα παλιού ξύλου ελιάς», που φυτεύονται οριζόντια) και οι γόγγροι, «δηλαδή οι σφαιροειδείς υπερπλασίες που σχηματίζονται στο μέρος της ρίζας ή του κορμού, κοντά στο λαιμό», που «αποσπώνται …, στρωματώνονται και παράγουν τέλεια φυτά με ρίζες και βλαστό» — «κυρίως της ελιάς».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Παραφυάδες είναι οι βλαστοί που «προέρχονται από τυχαίους ή επίκτητους οφθαλμούς, που σχηματίζονται στη βάση του κορμού ή στο τμήμα της ρίζας κοντά στο λαιμό» και «λόγω των ευνοϊκών συνθηκών ριζοβολούν παράγοντας τέλεια φυτά», ενώ είναι ακόμη «προσκολλημένα στο μητρικό φυτό»· «με την απόσπασή τους μετατρέπονται σε αυτοτελή φυτά». Σχηματίζονται κυρίως στην ελιά, τη φουντουκιά και τη βυσσινιά, και «ευνοείται περισσότερο [η παραγωγή τους], όταν οι ρίζες τους τραυματίζονται». Μόσχευμα είναι «κάθε κομμάτι του φυτού (βλαστός ή ρίζα) το οποίο μετά από ειδικούς χειρισμούς παράγει τέλειο φυτό»· διακρίνεται σε μοσχεύματα φύλλου και ενός οφθαλμού και σε μοσχεύματα βλαστού (μαλακού ή άωρου ξύλου ή θερινά, σκληρού ή ώριμου ξύλου ή χειμερινά και φυλλοφόρα). Η βασική διαφορά: η παραφυάδα ριζοβολεί πάνω στο μητρικό φυτό και μετά αποσπάται, ενώ το μόσχευμα αποκόπτεται πρώτα και ριζοβολεί σε υπόστρωμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η παραφυάδα ριζοβολεί πριν αποσπαστεί· το μόσχευμα αποσπάται πριν ριζοβολήσει.
Τα γροθάρια και οι γόγγροι της ελιάς είναι κι αυτά μοσχεύματα, παρά το ασυνήθιστο σχήμα τους.

Περιβαλλοντικές συνθήκες ριζοβόλησης των μοσχευμάτων

Ερώτηση: Ποιες είναι οι περιβαλλοντικές συνθήκες που επηρεάζουν τη ριζοβόληση των μοσχευμάτων;

Απάντηση:

Η ρητή απάντηση (σελ. 72). «Η ριζοβόληση (ή ριζοβολία) των μοσχευμάτων επηρεάζεται από παράγοντες του περιβάλλοντος και από εσωτερικούς παράγοντες (του ίδιου του μοσχεύματος). Από τους περιβαλλοντικούς παράγοντες οι σημαντικότεροι είναι: η θερμοκρασία, η υγρασία, το φως και το μέσο (υπόστρωμα) ριζοβόλησης.»
1. Θερμοκρασία. «Κατάλληλη και ευνοϊκή θερμοκρασία είναι για το υπόστρωμα μεταξύ 21 και 24 °C, ενώ για την ατμόσφαιρα μεταξύ 16 και 21 °C τη νύχτα και μεταξύ 21 και 27 °C την ημέρα.» Τον χειμώνα «το υπόστρωμα θερμαίνεται με διάφορα μέσα και κυρίως με ηλεκτρικές αντιστάσεις». Ο κανόνας: «καλύτερη ριζοβόληση επιτυγχάνεται όταν η θερμοκρασία του υποστρώματος είναι λίγο υψηλότερη από εκείνην της ατμόσφαιρας».

2. Υγρασία — δύο υγρασίες. «Η υγρασία αφορά και την υγρασία του υποστρώματος και τη σχετική υγρασία της ατμόσφαιρας.»

	Απαίτηση	Γιατί
Σχετική υγρασία ατμόσφαιρας	«αρκετά υψηλή»· στα φύλλων και φυλλοφόρων «κοντά στο σημείο κορεσμού»	«ώστε να περιορίζει τις απώλειες νερού του μοσχεύματος από τη διαπνοή»
Υγρασία υποστρώματος	«υψηλή, αλλά κάτω από το σημείο κορεσμού του»	«ώστε να επιτυγχάνεται άνετα η κυκλοφορία του αέρα στη μάζα του υποστρώματος»

Στα φυλλοφόρα μοσχεύματα «ο χώρος στρωμάτωσης καλύπτεται με διαφανές φύλλο πλαστικού» και «το νερό παρέχεται με συχνά ποτίσματα, με εκτοξευτήρες υψηλής πίεσης, οπότε δημιουργείται υδρονέφωση»· «οι διακοπές στα ποτίσματα είναι μικρής διάρκειας και έτσι τα φύλλα διατηρούνται συνεχώς βρεγμένα».

3. Φως — δρα αντίθετα στις δύο κατηγορίες. «Το φως παίζει σπουδαίο ρόλο στα φυλλοφόρα μοσχεύματα και στα μοσχεύματα φύλλων, επειδή αυτά φωτοσυνθέτουν και παράγουν σάκχαρα, τα οποία συμβάλλουν στη σύνθεση ουσιών απαραίτητων για το σχηματισμό των ριζών. Αντίθετα, η έλλειψη φωτός ευνοεί τη ριζοβόληση μοσχευμάτων σκληρού ή μαλακού ξύλου, τα οποία στερούνται φύλλων, αλλά έχουν αρκετά αποθέματα τροφών.»
4. Μέσο ριζοβόλησης. «Πρέπει να αποτελείται από υλικό που επιτρέπει την ελεύθερη διακίνηση του αέρα (δηλαδή του οξυγόνου) και να είναι σχεδόν απαλλαγμένο από παθογόνους μικροοργανισμούς … Το μέσο δεν είναι ανάγκη να είναι εφοδιασμένο με θρεπτικά στοιχεία, μέχρι την ημέρα σχηματισμού ενός πλούσιου ριζικού συστήματος.» Κατάλληλα: «μείγματα εδάφους που περιέχουν άμμο και τύρφη ή συνθετικά μείγματα από αδρανή υλικά, όπως ο περλίτης και ο βερμικουλίτης».
Για αντιδιαστολή — οι εσωτερικοί παράγοντες. «α) η ηλικία και το στάδιο ανάπτυξης του φυτού από το οποίο προέρχεται το μόσχευμα, β) ο τύπος και η θέση του μοσχεύματος στο βλαστό (κορυφαίο, μεσαίο ή βασικό τμήμα), γ) ο χρόνος αποκοπής …, δ) η θρεπτική κατάσταση … και ε) η συγκέντρωση ορμονών ριζοβόλησης.» Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 82) τους συνοψίζει ως «τροφική κατάσταση, ηλικία, θέση στο βλαστό, χρόνος αποκοπής, συγκέντρωση ορμονών ριζοβολίας».

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Από τους περιβαλλοντικούς παράγοντες οι σημαντικότεροι είναι: η θερμοκρασία, η υγρασία, το φως και το μέσο (υπόστρωμα) ριζοβόλησης.» Η θερμοκρασία πρέπει να είναι 21-24 °C για το υπόστρωμα και 16-21 °C τη νύχτα και 21-27 °C την ημέρα για την ατμόσφαιρα, με τον κανόνα ότι «καλύτερη ριζοβόληση επιτυγχάνεται όταν η θερμοκρασία του υποστρώματος είναι λίγο υψηλότερη από εκείνην της ατμόσφαιρας». Η σχετική υγρασία της ατμόσφαιρας πρέπει να είναι «αρκετά υψηλή, ώστε να περιορίζει τις απώλειες νερού του μοσχεύματος από τη διαπνοή» — στα φυλλοφόρα και στα μοσχεύματα φύλλων «κοντά στο σημείο κορεσμού», με υδρονέφωση από εκτοξευτήρες υψηλής πίεσης — ενώ η υγρασία του υποστρώματος πρέπει να είναι «υψηλή, αλλά κάτω από το σημείο κορεσμού», για να κυκλοφορεί ο αέρας. Το φως είναι σπουδαίο στα φυλλοφόρα και στα μοσχεύματα φύλλων, «επειδή αυτά φωτοσυνθέτουν και παράγουν σάκχαρα», ενώ «η έλλειψη φωτός ευνοεί τη ριζοβόληση μοσχευμάτων σκληρού ή μαλακού ξύλου». Το μέσο ριζοβόλησης πρέπει να «επιτρέπει την ελεύθερη διακίνηση του αέρα» και να είναι «απαλλαγμένο από παθογόνους μικροοργανισμούς», χωρίς ανάγκη θρεπτικών στοιχείων — π.χ. άμμος με τύρφη, περλίτης, βερμικουλίτης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δύο διαφορετικές υγρασίες: της ατμόσφαιρας κοντά στον κορεσμό, του υποστρώματος κάτω από τον κορεσμό.
Το φως δρα αντίθετα στις δύο κατηγορίες μοσχευμάτων — απαραίτητο στα φυλλοφόρα, εμπόδιο στα ξυλώδη χωρίς φύλλα.

Η καταβολάδα και τα είδη της

Ερώτηση: Τι είναι καταβολάδα και ποια είδη καταβολάδας διακρίνουμε;

Απάντηση:

Η μέθοδος (§3.8.1, σελ. 68). «Κατά τη μέθοδο των καταβολάδων, ο ετήσιος βλαστός ενός μητρικού φυτού κάμπτεται προς τα κάτω και το κορυφαίο τμήμα παραχώνεται στο έδαφος. Ο παραχωμένος βλαστός, ο οποίος τρέφεται από το μητρικό φυτό, μετά την πάροδο μερικών εβδομάδων ριζοβολεί.»
Επιτάχυνση. «Η ροζοβόληση [ριζοβόληση] μπορεί να επιταχυνθεί με τη δημιουργία πληγής ή χαρακώματος στον παραχωμένο βλαστό.» ⚠️ Το «ροζοβόληση» είναι τυπογραφικό λάθος του βιβλίου: δύο λέξεις νωρίτερα, στην ίδια πρόταση, γράφεται σωστά «ριζοβολεί». «Οι συνθήκες που ευνοούν την επιτυχία των καταβολάδων είναι παρόμοιες με εκείνες των μοσχευμάτων.»

Τα έξι είδη

Είδος	Τι παραχώνεται	Σχ. 3.3
Καταβολάδα κορυφής	«το ακραίο τμήμα μαζί με την κορυφή του βλαστού»	α
Απλή	«το τμήμα του βλαστού προς την κορυφή, όχι όμως η κορυφή του»	β
Πολλαπλή	«το μεγαλύτερο τμήμα του βλαστού»	γ
Οφιοειδής	«τα παραχωμένα τμήματα … διαδέχονται εναλλάξ τα μη παραχωμένα»	δ
Σύμμανα	«μόνο οι βάσεις των ετήσιων βλαστών» (λαίμαργοι, παραφυάδες ή μετά από καρατόμηση σε μικρό ύψος)	ε
Εναέρια	τίποτε — γίνεται χαράκωμα πάνω στον βλαστό	ζ

⚠️ Το υπόμνημα του Σχ. 3.3 πηδάει το «στ» και δίνει στην εναέρια το γράμμα (ζ).

Η βασική διαίρεση. «Όλες οι παραπάνω κατηγορίες ανήκουν στην κατηγορία των καταβολάδων εδάφους. Υπάρχουν όμως και οι εναέριες καταβολάδες.» Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 82) απαριθμεί: «Η καταβολάδα διακρίνεται σε απλή, πολλαπλή, οφιοειδή, σύμμανα, εναέρια και καταβολάδα κορυφής.»
Τι γίνεται στο τέλος. «Ανεξάρτητα από το είδος της καταβολάδας, αφού διαπιστωθεί η καλή ριζοβόληση, αποκόπτεται από το μητρικό φυτό ο βλαστός, που έχει ήδη μετατραπεί σε ένα τέλειο φυτό, το οποίο στη συνέχεια μεταφέρεται … στο δενδροκομείο.»
Πού χρησιμοποιείται. «Γενικά, ο πολλαπλασιασμός των δέντρων με καταβολάδες είναι υψηλού κόστους και μικρής απόδοσης. Συνεπώς, η εφαρμογή του περιορίζεται κυρίως στη συμπλήρωση των κενών ενός δενδρώνα (π.χ. κενά αμπελώνα με εφαρμογή της απλής ή της οφιοειδούς καταβολάδας), ή εκεί όπου η ριζοβόληση των μοσχευμάτων … είναι δύσκολη, ενώ είναι εύκολη στη βάση των ετήσιων βλαστών που είναι προσκολλημένοι στο μητρικό φυτό (π.χ. μηλιά, κυδωνιά).»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Καταβολάδα είναι η μέθοδος κατά την οποία «ο ετήσιος βλαστός ενός μητρικού φυτού κάμπτεται προς τα κάτω και το κορυφαίο τμήμα παραχώνεται στο έδαφος»· ο παραχωμένος βλαστός «τρέφεται από το μητρικό φυτό» και «μετά την πάροδο μερικών εβδομάδων ριζοβολεί», ενώ η ριζοβόληση επιταχύνεται «με τη δημιουργία πληγής ή χαρακώματος». Διακρίνουμε: καταβολάδα κορυφής («παραχώνεται το ακραίο τμήμα μαζί με την κορυφή»), απλή («το τμήμα … προς την κορυφή, όχι όμως η κορυφή του»), πολλαπλή («το μεγαλύτερο τμήμα του βλαστού»), οφιοειδή («τα παραχωμένα τμήματα … διαδέχονται εναλλάξ τα μη παραχωμένα»), σύμμανα («παραχώνονται μόνο οι βάσεις των ετήσιων βλαστών») — που όλες είναι καταβολάδες εδάφους — και την εναέρια. Όταν διαπιστωθεί καλή ριζοβόληση, «αποκόπτεται από το μητρικό φυτό ο βλαστός, που έχει ήδη μετατραπεί σε ένα τέλειο φυτό».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η καταβολάδα ριζοβολεί ενώ τρέφεται ακόμη από τη μητέρα — γι' αυτό πετυχαίνει σε είδη που τα μοσχεύματά τους ριζοβολούν δύσκολα.
Το υπόμνημα του Σχ. 3.3 δίνει στα έξι είδη τα γράμματα α, β, γ, δ, ε, ζ — παραλείπει το «στ».

Η δημιουργία της εναέριας καταβολάδας

Ερώτηση: Πώς δημιουργείται η εναέρια καταβολάδα;

Απάντηση:

Βήμα 1 — το χαράκωμα (σελ. 69). «Στην εναέρια καταβολάδα, πάνω στο βλαστό που έχει επιλεγεί γίνεται χαράκωμα (αφαίρεση φλοιού), με διπλάσιο πλάτος από το πάχος του βλαστού και ξύνεται το εσωτερικό του χαρακώματος, ώστε να απομακρυνθεί το κάμβιο.»
Βήμα 2 — το υπόστρωμα. «Στη συνέχεια τοποθετείται πάνω στο χαράκωμα, σε όλη την περιφέρεια του βλαστού, μάζα υποστρώματος που αποτελείται από βρεγμένα βρύα ή αποστειρωμένη υγρή τύρφη.»
Βήμα 3 — η κάλυψη. «Τέλος, το σύνολο καλύπτεται με πλαστικό φύλλο, το οποίο δένεται πάνω και κάτω από το χαράκωμα.» Έτσι το υπόστρωμα διατηρεί την υγρασία του και δημιουργείται γύρω από την πληγή περιβάλλον ανάλογο με εκείνο του υποστρώματος ριζοβόλησης των μοσχευμάτων.
Βήμα 4 — ο χρόνος. «Το χαράκωμα γίνεται το φθινόπωρο ή συνήθως την άνοιξη. Κάτω από αυτές τις συνθήκες ευνοείται η ριζοβόληση.»
Βήμα 5 — η αποκοπή. Ό,τι ισχύει για κάθε καταβολάδα: «αφού διαπιστωθεί η καλή ριζοβόληση, αποκόπτεται από το μητρικό φυτό ο βλαστός, που έχει ήδη μετατραπεί σε ένα τέλειο φυτό, το οποίο στη συνέχεια μεταφέρεται … στο δενδροκομείο.»
Γιατί δουλεύει. Η αφαίρεση του φλοιού και του καμβίου διακόπτει την καθοδική κυκλοφορία των θρεπτικών ουσιών, οι οποίες συσσωρεύονται πάνω από το χαράκωμα· εκεί, με υγρασία και αερισμό από τα βρύα ή την τύρφη, σχηματίζονται ρίζες. Το κρίσιμο σημείο είναι το πλάτος: αν το χαράκωμα ήταν στενό, το κάμβιο θα επουλωνόταν και η καταβολάδα θα αποτύγχανε.
Πού εφαρμόζεται. «Οι εναέριες είναι οι συχνότερα χρησιμοποιούμενες καταβολάδες στη δενδροκομική πράξη» και «χρησιμοποιείται κυρίως στην ελιά, στη συκιά και στα εσπεριδοειδή».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην εναέρια καταβολάδα «πάνω στο βλαστό που έχει επιλεγεί γίνεται χαράκωμα (αφαίρεση φλοιού), με διπλάσιο πλάτος από το πάχος του βλαστού και ξύνεται το εσωτερικό του χαρακώματος, ώστε να απομακρυνθεί το κάμβιο. Στη συνέχεια τοποθετείται πάνω στο χαράκωμα, σε όλη την περιφέρεια του βλαστού, μάζα υποστρώματος που αποτελείται από βρεγμένα βρύα ή αποστειρωμένη υγρή τύρφη. Τέλος, το σύνολο καλύπτεται με πλαστικό φύλλο, το οποίο δένεται πάνω και κάτω από το χαράκωμα.» «Το χαράκωμα γίνεται το φθινόπωρο ή συνήθως την άνοιξη» και «κάτω από αυτές τις συνθήκες ευνοείται η ριζοβόληση». Όταν αυτή διαπιστωθεί, ο βλαστός αποκόπτεται από το μητρικό φυτό ως τέλειο φυτό και μεταφέρεται στο δενδροκομείο. Η μέθοδος είναι «η συχνότερα χρησιμοποιούμενη» και εφαρμόζεται «κυρίως στην ελιά, στη συκιά και στα εσπεριδοειδή».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το διπλάσιο πλάτος του χαρακώματος δεν είναι λεπτομέρεια: εμποδίζει την επούλωση του καμβίου.
Στην εναέρια καταβολάδα τίποτε δεν παραχώνεται — το «χώμα» πηγαίνει στον βλαστό, όχι ο βλαστός στο χώμα.

Τα είδη των μοσχευμάτων και ο κορφίτης

Ερώτηση: Ποια τα είδη των μοσχευμάτων; Τι είναι ο κορφίτης;

Απάντηση:

Πρώτη διαίρεση — κατά το αποκομμένο τμήμα (σελ. 69). «Ανάλογα με το είδος του αποκομμένου τμήματος του φυτού, τα μοσχεύματα διακρίνονται στους εξής τύπους: α) μοσχεύματα φύλλου και ενός οφθαλμού και β) μοσχεύματα βλαστού.»
Το μόσχευμα φύλλου και ενός οφθαλμού. «Αποτελείται από το φύλλο (έλασμα και μίσχος), το μασχαλιαίο οφθαλμό και ένα ελάχιστο τμήμα του βλαστού.» Τοποθετείται «με τέτοιο τρόπο, που ο οφθαλμός, ο βλαστός και ο μίσχος να είναι χωμένα στο υπόστρωμα», ενώ το έλασμα μένει έξω. «Προσοχή χρειάζεται ώστε να μην πάθει βλάβη ο οφθαλμός, γιατί αλλιώς, ενώ θα παραχθούν ρίζες, θα λείπει ο βλαστός, άρα δε θα παραχθεί τέλειο φυτό.» Χρησιμοποιείται «σε είδη φυτών που ενώ ριζοβολούν εύκολα, δίνουν βλαστούς με δυσκολία (π.χ. λεμονιά)».

Δεύτερη διαίρεση — τα μοσχεύματα βλαστού (σελ. 70). «Στη δενδροκομική τεχνική μεγάλη εφαρμογή έχουν τα μοσχεύματα βλαστού, τα οποία διακρίνονται σε: α) μοσχεύματα μαλακού ή άωρου ξύλου ή θερινά, β) μοσχεύματα σκληρού ή ώριμου ξύλου ή χειμερινά και γ) φυλλοφόρα μοσχεύματα.»

	Μαλακού ξύλου	Ξυλοποιημένα
Υλικό	«τεμάχια τρυφερού βλαστού της τρέχουσας βλάστησης που δεν ξυλοποιήθηκε»	«βλαστούς ηλικίας ενός έτους και πάνω, οι οποίοι έχουν ξυλοποιηθεί»
Εποχή	«την άνοιξη ή το καλοκαίρι»· στα αειθαλή «μέχρι και αργά το φθινόπωρο»	—

Ο κορυφίτης. «Τόσο τα μοσχεύματα μαλακού ξύλου, όσο και τα ξυλοποιημένα μοσχεύματα, έχουν μήκος είτε 15-25 cm και περιέχουν και τον επάκριο οφθαλμό του βλαστού, οπότε καλούνται κορυφίτες (π.χ. συκιά) είτε 20 έως 40 cm και περιέχουν μόνο πλάγιους οφθαλμούς.» ⚠️ Η εκφώνηση του βιβλίου γράφει «κορφίτης», ενώ το κείμενο της σελ. 70 «κορυφίτες» — δύο γραφές για τον ίδιο όρο.
Η διαφορά στις τομές. «Ενώ οι κορυφίτες έχουν μόνο μία τομή στη βάση τους, τα δεύτερα έχουν δύο τομές, μία στη βάση και μία στο επάνω μέρος. Η τομή της βάσης είναι κάθετη προς τον άξονα του μοσχεύματος και γίνεται 1-2 cm κάτω από το γόνατο (κόμβος), ενώ η τομή της κορυφής είναι πλάγια, με γωνία κοντά στις 45°.» Ο κορυφίτης δεν χρειάζεται άνω τομή, γιατί τερματίζει στον επάκριο οφθαλμό.
Ειδικές μορφές. «Οριζόντια φυτεύονται συνήθως χοντρά μοσχεύματα παλιού ξύλου ελιάς, που ονομάζονται γροθάρια ή κουτσούρια.» Και «στα μοσχεύματα ανήκουν επίσης και οι γόγγροι, δηλαδή οι σφαιροειδείς υπερπλασίες που σχηματίζονται στο μέρος της ρίζας ή του κορμού, κοντά στο λαιμό», που «αποσπώνται από το δέντρο, στρωματώνονται και παράγουν τέλεια φυτά με ρίζες και βλαστό» — «κυρίως της ελιάς».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κατά το αποκομμένο τμήμα τα μοσχεύματα διακρίνονται σε μοσχεύματα φύλλου και ενός οφθαλμού — που αποτελούνται «από το φύλλο (έλασμα και μίσχος), το μασχαλιαίο οφθαλμό και ένα ελάχιστο τμήμα του βλαστού» και χρησιμοποιούνται σε είδη που «ενώ ριζοβολούν εύκολα, δίνουν βλαστούς με δυσκολία (π.χ. λεμονιά)» — και σε μοσχεύματα βλαστού, που έχουν «μεγάλη εφαρμογή» και διακρίνονται σε «α) μοσχεύματα μαλακού ή άωρου ξύλου ή θερινά, β) μοσχεύματα σκληρού ή ώριμου ξύλου ή χειμερινά και γ) φυλλοφόρα μοσχεύματα». Κορυφίτες (η εκφώνηση γράφει «κορφίτης») είναι τα μοσχεύματα που «έχουν μήκος … 15-25 cm και περιέχουν και τον επάκριο οφθαλμό του βλαστού … (π.χ. συκιά)», σε αντίθεση με εκείνα των 20-40 cm που «περιέχουν μόνο πλάγιους οφθαλμούς»· ο κορυφίτης έχει «μόνο μία τομή στη βάση», ενώ τα άλλα «δύο τομές, μία στη βάση και μία στο επάνω μέρος».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το βιβλίο γράφει τον όρο δύο διαφορετικά: «κορφίτης» στην εκφώνηση, «κορυφίτες» στο κείμενο της σελ. 70.
Ο κορυφίτης έχει μία τομή ακριβώς επειδή τελειώνει στον επάκριο οφθαλμό — δεν χρειάζεται άνω κόψιμο.

Ο εμβολιασμός και οι τύποι του

Ερώτηση: Τι είναι ο εμβολιασμός και πόσους τύπους εμβολιασμού διακρίνουμε;

Απάντηση:

Ο ορισμός (§3.9, σελ. 73). «Εμβολιασμός είναι η μέθοδος αγενούς πολλαπλασιασμού κατά την οποία δύο φυτικά μέρη έρχονται σε επαφή με σκοπό να ενωθούν, να αποτελέσουν δηλαδή ένα ενιαίο σύνολο και να αναπτυχτούν έτσι ως ένα σύνολο.»
Τα συμβαλλόμενα μέρη. «Στον εμβολιασμό, τα συμβαλλόμενα μέρη είναι το υποκείμενο και το εμβόλιο. Το υποκείμενο προσφέρει το ριζικό σύστημα και μέρος του κορμού ή μερικές φορές και μέρος των βραχιόνων. Το εμβόλιο προσφέρει την κόμη (βλαστούς, φύλλα, οφθαλμούς, άνθη και καρπούς).» Το σημείο εμβολιασμού είναι «το σημείο συνένωσης», «ευδιάκριτο και διδακτικό (δίνει πληροφορίες για τη σχέση μεταξύ εμβολίου και υποκειμένου)». Το υποκείμενο «μπορεί να είναι ένα σπορόφυτο ή ένας κλώνος … και διακρίνεται σε αρχικό υποκείμενο και ενδιάμεσο υποκείμενο».

Οι δύο τύποι. «Ο εμβολιασμός, ανάλογα με το είδος του εμβολίου, διακρίνεται σε δύο βασικούς τύπους: α) τον ενοφθαλμισμό, όταν το εμβόλιο είναι ένας οφθαλμός, β) τον εγκεντρισμό, όταν το εμβόλιο είναι ένα τεμάχιο βλαστού, δηλαδή ένα κεντράδι.»

	Ενοφθαλμισμός	Εγκεντρισμός
Εμβόλιο	ένας οφθαλμός (μάτι)	τεμάχιο βλαστού — κεντράδι, «με δύο έως τέσσερις οφθαλμούς»
Πότε	όταν «σηκώνει» ο φλοιός	«το χειμώνα ή αρχές της άνοιξης»
Πού	δενδρύλλια 1-2 ετών, στο φυτώριο	«φυλλοφόρα δέντρα μεγάλης ηλικίας»
Μέθοδοι	ασπιδωτός / με ξύλο· όρθιο ή ανεστραμμένο ταυ· πλακίτης· δακτυλιωτός	εντομή, σχισμή, γλωσσίδα, υπόφλοιος (+ παραλλαγές)

⚠️ Ασυνέπεια του βιβλίου στο μέγεθος του κεντραδιού: η σελ. 73 λέει απλώς «ένα τεμάχιο βλαστού», η σελ. 79 «κομμάτι ξυλοποιημένου βλαστού που φέρει δύο έως τέσσερις οφθαλμούς», ενώ η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 83) «τεμάχιο βλαστού με περισσότερους από δύο οφθαλμούς» — το «δύο» είναι ταυτόχρονα εντός και εκτός του εύρους.
Οι εννέα λόγοι που καθιέρωσαν τον εμβολιασμό (σελ. 73-74). «1) Η δυνατότητα πιστής διάδοσης αρεστών ποικιλιών, ώστε να προκύπτουν ομοιόμορφοι δενδρώνες. 2) Η δυνατότητα μετατροπής μιας μη αρεστής ποικιλίας … — γύρισμα της ποικιλίας. 3) Η δυνατότητα πολλαπλασιασμού ποικιλιών που δεν μπορούν να πολλαπλασιαστούν εύκολα με άλλες μεθόδους. 4) Η δυνατότητα εξημέρωσης αυτοφυών δέντρων (αγριελιά, γκορτσιά). 5) Η δυνατότητα αντιμετώπισης ή επανόρθωσης ζημιών … 6) Η αδυναμία της επιθυμητής ποικιλίας να αντιμετωπίσει ως αυτόριζη παθογενείς καταστάσεις του εδάφους … 7) Η δυνατότητα ταχείας διαπίστωσης (αναγνώρισης) μίας ποικιλίας. 8) Η δυνατότητα διερεύνησης εάν τα εισαγόμενα … δενδρύλλια είναι μολυσμένα από ιώσεις (υγειονομικός έλεγχος). 9) Η δυνατότητα μείωσης της ζωηρότητας του εμβολίου (πρόκληση νανισμού) ή … βελτίωσης της ποιότητας των καρπών.»
Ο ορισμός της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ (σελ. 83). «Το μέρος που φέρει τη ρίζα, τον κορμό ή μερικές φορές το βραχίονα ή τον κλάδο λέγεται υποκείμενο, ενώ το μέρος που φέρει τους βλαστούς, τα φύλλα, τους οφθαλμούς, τα άνθη και τους καρπούς λέγεται εμβόλιο. Το σημείο ένωσης ονομάζεται σημείο εμβολιασμού.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Εμβολιασμός είναι η μέθοδος αγενούς πολλαπλασιασμού κατά την οποία δύο φυτικά μέρη έρχονται σε επαφή με σκοπό να ενωθούν, να αποτελέσουν δηλαδή ένα ενιαίο σύνολο και να αναπτυχτούν έτσι ως ένα σύνολο.» Τα συμβαλλόμενα μέρη είναι το υποκείμενο, που «προσφέρει το ριζικό σύστημα και μέρος του κορμού ή μερικές φορές και μέρος των βραχιόνων», και το εμβόλιο, που «προσφέρει την κόμη (βλαστούς, φύλλα, οφθαλμούς, άνθη και καρπούς)»· το σημείο συνένωσής τους λέγεται σημείο εμβολιασμού. Διακρίνουμε δύο βασικούς τύπους, «ανάλογα με το είδος του εμβολίου»: «α) τον ενοφθαλμισμό, όταν το εμβόλιο είναι ένας οφθαλμός, β) τον εγκεντρισμό, όταν το εμβόλιο είναι ένα τεμάχιο βλαστού, δηλαδή ένα κεντράδι».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το κριτήριο της διάκρισης είναι αποκλειστικά το είδος του εμβολίου: οφθαλμός → ενοφθαλμισμός, κεντράδι → εγκεντρισμός.
Το μέγεθος του κεντραδιού δίνεται τρεις φορές διαφορετικά (σελ. 73, 79 και 83).

Οι βασικές προϋποθέσεις επιτυχίας του εμβολιασμού

Ερώτηση: Ποιες οι βασικές προϋποθέσεις επιτυχίας του εμβολιασμού;

Απάντηση:

Πρώτη προϋπόθεση — η συγγένεια (§3.9.2, σελ. 75). «Η συνένωση εμβολίου και υποκειμένου δεν είναι πάντα δυνατή ή δεν είναι το ίδιο επιτυχής σε όλους τους συνδυασμούς. Ο βαθμός επιτυχίας είναι συνάρτηση του βαθμού συγγένειας μεταξύ υποκειμένου και εμβολίου.» Φθίνουσα σειρά: «ο μεγαλύτερος βαθμός … μεταξύ ατόμων της ίδιας ποικιλίας ή κλώνου, ακολουθεί … μεταξύ δύο ποικιλιών του ίδιου είδους, έπεται … μεταξύ δύο ειδών του ιδίου γένους και τελευταία … μεταξύ δύο γενών της ίδιας οικογένειας».

Δεύτερη προϋπόθεση — η συμφωνία. «Για την επιτυχία ενός εμβολιασμού δεν αρκεί μόνο η ύπαρξη ενός βαθμού συγγένειας, πρέπει να συνυπάρχει και κάποια σχέση μεταξύ του εμβολίου και του υποκειμένου. Η σχέση αυτή ονομάζεται επίσης αρμονία, ομοιότητα, συμβιβαστό, συμπάθεια, συμφωνία και εκδηλώνεται στο σημείο εμβολιασμού ως υπεραύξηση του εμβολίου ή του υποκειμένου.»

Εκδήλωση	Κριτήριο
Θετική	«υπεραύξηση του υποκειμένου» (Ι+1, Ι+2, Ι+3)
Αρνητική	«υπεραύξηση του εμβολίου» (Ι-1, Ι-2, Ι-3)
Κανονική ή ιδεώδης	«το πάχος υποκειμένου και εμβολίου είναι σχεδόν ίδιο»

Πλήρης ασυμφωνία: Ι+3 και Ι-3.

Η λύση της ασυμφωνίας. «Όταν υπάρχει μεγάλη ασυμφωνία μεταξύ εμβολίου και υποκειμένου επιβάλλεται η εγκατάσταση ενός ενδιάμεσου υποκειμένου, το οποίο πρέπει να έχει κανονική σχέση συμφωνίας τόσο με το αρχικό υποκείμενο, όσο και με το εμβόλιο. Για παράδειγμα: αρχικό υποκείμενο η αμυγδαλιά, ενδιάμεσο υποκείμενο η ροδακινιά και εμβόλιο η βερικοκιά ή με την ίδια σειρά, κυδωνιά μηλιά αχλαδιά.»
Τρίτη προϋπόθεση — η κατάλληλη εποχή και κατάσταση των ιστών. Στον ενοφθαλμισμό η απόσπαση του οφθαλμού «είναι εύκολη μόνο κατά την εποχή που «σηκώνει» (αποκολλάται) ο φλοιός τόσο του εμβολιοφόρου βλαστού, όσο και του υποκειμένου» (σελ. 77). Στον σχιστό εμβολιασμό «τόσο το υποκείμενο, όσο και το εμβόλιο πρέπει να βρίσκονται σε λήθαργο», ενώ στον υπόφλοιο «το μεν εμβόλιο βρίσκεται σε λήθαργο, ενώ το υποκείμενο είναι σε βλάστηση» (σελ. 79-80).
Τέταρτη προϋπόθεση — η επαφή των καμβίων. «Με τον τρόπο αυτό τα δύο κάμβια έρχονται σε επαφή» (σελ. 77)· στον σχιστό «φροντίζουμε να γίνει συνένωση των καμβίων, τουλάχιστον σε δύο θέσεις» (σελ. 79). Γι' αυτό «κόβεται το τμήμα της ασπίδας που προεξέχει …, ώστε να διευκολυνθεί η τέλεια επαφή όλης της επιφάνειας της ασπίδας που φέρει το κάμβιο».
Πέμπτη προϋπόθεση — η σταθεροποίηση και η προστασία. «Για τη διασφάλιση της ένωσής τους τα συμβαλλόμενα μέρη προσδένονται με ράφια ή άλλου είδους ταινία, με την επιφύλαξη ότι ο οφθαλμός παραμένει ελεύθερος»· στον εγκεντρισμό με σχισμή «σταθεροποιείται το εμβόλιο με ράφια και επαλείφεται η τομή και το σημείο εμβολιασμού με πάστα».
Έκτη προϋπόθεση — η σωστή εκλογή εμβολίου (§3.9.3, σελ. 77). «Για την επιτυχία του εμβολιασμού παίζει ρόλο και το είδος του εμβολίου. Γι' αυτό κατά την επιλογή του κατάλληλου εμβολίου λαμβάνεται υπόψη ο τρόπος καρποφορίας του δέντρου» — στα μηλοειδή ξυλοφόροι ή μικτοί, στα πυρηνόκαρπα μόνο ξυλοφόροι, στη φιστικιά μόνο ξυλοφόροι, στα αειθαλή «δεν υπάρχει περιορισμός», αρκεί οι οφθαλμοί «να ληφθούν από βλαστούς που είναι συνέχεια των καρπών».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Βασικές προϋποθέσεις είναι: α) ο βαθμός συγγένειας — «ο βαθμός επιτυχίας είναι συνάρτηση του βαθμού συγγένειας», με μεγαλύτερο εκείνον «μεταξύ ατόμων της ίδιας ποικιλίας ή κλώνου» και μικρότερο «μεταξύ δύο γενών της ίδιας οικογένειας»· β) η συμφωνία — «δεν αρκεί μόνο η ύπαρξη ενός βαθμού συγγένειας, πρέπει να συνυπάρχει και κάποια σχέση», που ονομάζεται «αρμονία, ομοιότητα, συμβιβαστό, συμπάθεια, συμφωνία» και εκδηλώνεται στο σημείο εμβολιασμού ως θετική (υπεραύξηση του υποκειμένου), αρνητική (υπεραύξηση του εμβολίου) ή κανονική εκδήλωση (πάχη σχεδόν ίδια)· σε μεγάλη ασυμφωνία «επιβάλλεται η εγκατάσταση ενός ενδιάμεσου υποκειμένου»· γ) η κατάλληλη εποχή και κατάσταση των ιστών — στον ενοφθαλμισμό να «σηκώνει» ο φλοιός, στον σχιστό εμβολιασμό «τόσο το υποκείμενο, όσο και το εμβόλιο πρέπει να βρίσκονται σε λήθαργο», στον υπόφλοιο «το μεν εμβόλιο … σε λήθαργο, ενώ το υποκείμενο … σε βλάστηση»· δ) η επαφή των καμβίων, «τουλάχιστον σε δύο θέσεις»· ε) η σταθεροποίηση με ράφια και η προστασία με πάστα, με τον οφθαλμό να παραμένει ελεύθερος· και στ) η σωστή εκλογή του εμβολίου, με βάση «τον τρόπο καρποφορίας του δέντρου».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Συγγένεια και συμφωνία είναι δύο διαφορετικά πράγματα: μπορεί να υπάρχει συγγένεια και να λείπει η συμφωνία.
Η κατάσταση των ιστών αλλάζει ανά μέθοδο: λήθαργος και στα δύο μέρη στον σχιστό, λήθαργος μόνο στο εμβόλιο στον υπόφλοιο.

Οι μέθοδοι του ενοφθαλμισμού

Ερώτηση: Ποιες οι μέθοδοι του ενοφθαλμισμού;

Απάντηση:

Η απαρίθμηση της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ (σελ. 83). «Οι μέθοδοι του ενοφθαλμισμού είναι με όρθιο ταυ (Τ) και ανεστραμμένο ταυ, με πλακίτη και με δακτύλιο (δακτυλιωτός εμβολιασμός).»

Οι διακρίσεις του κειμένου (§3.10.1, σελ. 77). «Υπάρχουν δύο είδη ενοφθαλμισμού: α) ο ενοφθαλμισμός μαζί με το ξύλο και ο ασπιδωτός ενοφθαλμισμός.» ⚠️ Το βιβλίο παραλείπει το «β)» για το δεύτερο σκέλος.

	Ασπιδωτός	Μαζί με το ξύλο
Σχήμα εμβολίου	ασπίδα — «με επιπόλαια τομή, που αρχίζει 1,5 cm πάνω και τελειώνει 2 cm περίπου κάτω από τον οφθαλμό»	«σχεδόν παραλληλόγραμμο»
Περιεχόμενο	«κομμάτι φλοιού και τον οφθαλμό»	φλοιός, οφθαλμός και «ελάχιστο ξύλο»

Κατά την κατάσταση του οφθαλμού. «Ανάλογα με το αν ο οφθαλμός είναι κοιμώμενος (ληθαργεί) ή όχι, η μέθοδος ονομάζεται αντίστοιχα μέθοδος ενοφθαλμισμού με κοιμώμενο οφθαλμό ή μέθοδος ενοφθαλμισμού με βλαστάνοντα οφθαλμό.»
Κατά το σχήμα της υποδοχής. «Το εμβόλιο τοποθετείται πάνω στο υποκείμενο σε ειδική υποδοχή που έχει σχήμα όρθιου ταυ (Τ) … ή ανεστραμμένου ταυ.» Και ακόμη: «ανάλογα με το αν το εμβόλιο φέρει ή όχι ξύλο, η μέθοδος … ονομάζεται εμβολιασμός με όρθιο ταυ ή ανεστραμμένο ταυ, με ξύλο ή χωρίς ξύλο» (σελ. 78). Το ανεστραμμένο ταυ «εφαρμόζεται σε δέντρα στα οποία, μετά το σχίσιμο του φλοιού, τρέχει γαλακτώδες υγρό (π.χ. συκιά)».
Πλακίτης. «Σε ορισμένες περιπτώσεις (καρυδιά, ελιά), αντί του ενοφθαλμισμού με Τ εφαρμόζεται ο πλακίτης, δηλαδή αντί της ασπίδας το εμβόλιο αποτελείται από ένα κομμάτι φλοιού σχήματος ορθογωνίου ή τετραγώνου, με τον οφθαλμό στη μέση. Στο υποκείμενο είτε χαράσσονται τομές Η ή I, όπου εισέρχεται το εμβόλιο, είτε αφαιρείται αντίστοιχο κομμάτι φλοιού …» Η εργασία «μπορεί να γίνει με ειδικό μηχανικό εμβολιαστήρι, οπότε … απλοποιείται».
Δακτυλιωτός. «Παραλλαγή του πλακίτη είναι ο δακτυλιωτός εμβολιασμός, όπου η αφαίρεση του φλοιού στο εμβόλιο και στο υποκείμενο, τα οποία είναι της ίδιας διαμέτρου, γίνεται σε μορφή δακτυλίου.»
Το πεδίο εφαρμογής. «Οι μέθοδοι του ενοφθαλμισμού είναι εύκολες τεχνικές και εφαρμόζονται από όλους τους φυτωριούχους για τον εμβολιασμό δενδρυλλίων ηλικίας ενός ή δύο ετών, στο φυτώριο.» Προϋπόθεση για όλες: «η απόσπασή του [οφθαλμού] είναι εύκολη μόνο κατά την εποχή που «σηκώνει» ο φλοιός».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι μέθοδοι του ενοφθαλμισμού, όπως τις απαριθμεί η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 83), είναι «με όρθιο ταυ (Τ) και ανεστραμμένο ταυ, με πλακίτη και με δακτύλιο (δακτυλιωτός εμβολιασμός)». Το κείμενο προσθέτει δύο ακόμη διακρίσεις: κατά τη μορφή του εμβολίου υπάρχει ο ασπιδωτός («το εμβόλιο αποσπάται σε μορφή ασπίδας, με επιπόλαια τομή, που αρχίζει 1,5 cm πάνω και τελειώνει 2 cm περίπου κάτω από τον οφθαλμό» και «περιέχει κομμάτι φλοιού και τον οφθαλμό») και ο μαζί με το ξύλο («σχήμα σχεδόν παραλληλόγραμμο» που «περιέχει και ελάχιστο ξύλο»)· κατά την κατάσταση του οφθαλμού, ο ενοφθαλμισμός με κοιμώμενο και με βλαστάνοντα οφθαλμό. Το ανεστραμμένο ταυ «εφαρμόζεται σε δέντρα στα οποία, μετά το σχίσιμο του φλοιού, τρέχει γαλακτώδες υγρό (π.χ. συκιά)», ο πλακίτης στην καρυδιά και την ελιά, ενώ ο δακτυλιωτός είναι «παραλλαγή του πλακίτη» με αφαίρεση φλοιού «σε μορφή δακτυλίου». Όλες «είναι εύκολες τεχνικές» και εφαρμόζονται «για τον εμβολιασμό δενδρυλλίων ηλικίας ενός ή δύο ετών, στο φυτώριο».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κοινή προϋπόθεση όλων: ο φλοιός να «σηκώνει» — γι' αυτό ο ενοφθαλμισμός δεν γίνεται οποιαδήποτε εποχή.
Στη σελ. 77 το βιβλίο γράφει «δύο είδη … α) … και ο ασπιδωτός», χωρίς να βάλει «β)».

Ενοφθαλμισμός με όρθιο και με ανεστραμμένο ταυ

Ερώτηση: Περιγράψτε τον τρόπο προετοιμασίας και ολοκλήρωσης του ενοφθαλμισμού με όρθιο ταυ (Τ). Πότε εφαρμόζεται ο ενοφθαλμισμός με ανεστραμμένο ταυ ( );

Απάντηση:

Βήμα 0 — η εποχή. «Επειδή στον ενοφθαλμισμό το εμβόλιο έχει μόνο έναν οφθαλμό (μάτι), η απόσπασή του είναι εύκολη μόνο κατά την εποχή που «σηκώνει» (αποκολλάται) ο φλοιός τόσο του εμβολιοφόρου βλαστού, όσο και του υποκειμένου» (σελ. 77).
Βήμα 1 — προετοιμασία του εμβολίου (ασπίδα). «Το εμβόλιο αποσπάται σε μορφή ασπίδας, με επιπόλαια τομή, που αρχίζει 1,5 cm πάνω και τελειώνει 2 cm περίπου κάτω από τον οφθαλμό (εικ. 3.11Α,Β). … Η ασπίδα περιέχει κομμάτι φλοιού και τον οφθαλμό.» Αν το εμβόλιο φέρει και λίγο ξύλο, έχουμε τον «ενοφθαλμισμό μαζί με το ξύλο».
Βήμα 2 — προετοιμασία του υποκειμένου (η υποδοχή Τ). «Η ειδική αυτή υποδοχή δημιουργείται με τη χάραξη μίας εγκάρσιας και μίας κάθετης σ' αυτήν τομής, στο φλοιό του υποκειμένου. Στη συνέχεια ανασηκώνεται ο φλοιός στις γωνίες των δύο τομών (εικ. 3.11Δ και σχ. 3.7,4).»
Βήμα 3 — τοποθέτηση της ασπίδας. «Έτσι, διευκολύνεται η είσοδος της ασπίδας με τέτοιο τρόπο, ώστε ο οφθαλμός να βρίσκεται περίπου 0,5 cm κάτω ή επάνω από την εγκάρσια τομή του Τ (εικ. 3.11Ε).»
Βήμα 4 — κόψιμο του πλεονάζοντος. «Στη συνέχεια, κόβεται το τμήμα της ασπίδας που προεξέχει από την εγκάρσια τομή του Τ, ώστε να διευκολυνθεί η τέλεια επαφή όλης της επιφάνειας της ασπίδας που φέρει το κάμβιο.»
Βήμα 5 — ολοκλήρωση. «Με τον τρόπο αυτό τα δύο κάμβια έρχονται σε επαφή και για τη διασφάλιση της ένωσής τους τα συμβαλλόμενα μέρη προσδένονται με ράφια ή άλλου είδους ταινία, με την επιφύλαξη ότι ο οφθαλμός παραμένει ελεύθερος (εικ. 3.11Ζ και σχ. 3.7,3 έως 3.7,8α).»
Το δεύτερο ερώτημα — πότε ανεστραμμένο ταυ. «Ο εμβολιασμός με ανεστραμμένο [ταυ] εφαρμόζεται σε δέντρα στα οποία, μετά το σχίσιμο του φλοιού, τρέχει γαλακτώδες υγρό (π.χ. συκιά)» (σελ. 78). Το ανεστραμμένο Τ αφήνει το γαλακτώδες υγρό να απορρέει προς τα κάτω, μακριά από την επιφάνεια επαφής των καμβίων, αντί να τη λιμνάζει και να εμποδίζει τη συνένωση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Προετοιμασία: η εργασία γίνεται μόνο «κατά την εποχή που «σηκώνει» (αποκολλάται) ο φλοιός» και του εμβολιοφόρου βλαστού και του υποκειμένου. Το εμβόλιο «αποσπάται σε μορφή ασπίδας, με επιπόλαια τομή, που αρχίζει 1,5 cm πάνω και τελειώνει 2 cm περίπου κάτω από τον οφθαλμό» και «περιέχει κομμάτι φλοιού και τον οφθαλμό». Στο υποκείμενο η υποδοχή σχήματος Τ «δημιουργείται με τη χάραξη μίας εγκάρσιας και μίας κάθετης σ' αυτήν τομής, στο φλοιό», και «στη συνέχεια ανασηκώνεται ο φλοιός στις γωνίες των δύο τομών». Ολοκλήρωση: η ασπίδα εισάγεται «με τέτοιο τρόπο, ώστε ο οφθαλμός να βρίσκεται περίπου 0,5 cm κάτω ή επάνω από την εγκάρσια τομή του Τ»· «κόβεται το τμήμα της ασπίδας που προεξέχει από την εγκάρσια τομή …, ώστε να διευκολυνθεί η τέλεια επαφή όλης της επιφάνειας της ασπίδας που φέρει το κάμβιο»· «με τον τρόπο αυτό τα δύο κάμβια έρχονται σε επαφή» και τα μέρη «προσδένονται με ράφια ή άλλου είδους ταινία, με την επιφύλαξη ότι ο οφθαλμός παραμένει ελεύθερος». Ο ενοφθαλμισμός με ανεστραμμένο ταυ «εφαρμόζεται σε δέντρα στα οποία, μετά το σχίσιμο του φλοιού, τρέχει γαλακτώδες υγρό (π.χ. συκιά)».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο οφθαλμός μένει πάντα ελεύθερος από το δέσιμο — αλλιώς δεν θα μπορέσει να εκπτυχθεί.
Το ανεστραμμένο Τ επιλέγεται για λόγο υδραυλικό: επιτρέπει στο γαλακτώδες υγρό να απορρέει, χωρίς να λιμνάζει στην επιφάνεια επαφής.

Οι μέθοδοι του εγκεντρισμού και ο εγκεντρισμός με σχισμή

Ερώτηση: Ποιες οι μέθοδοι του εγκεντρισμού; Περιγράψτε τον τρόπο προετοιμασίας και ολοκλήρωσης του εγκεντρισμού με σχισμή.

Απάντηση:

Το πλαίσιο (§3.10.2, σελ. 79). «Ο εγκεντρισμός εφαρμόζεται σε φυλλοφόρα δέντρα μεγάλης ηλικίας ή γενικότερα στις περιπτώσεις που είναι δύσκολος ο ενοφθαλμισμός, το χειμώνα ή αρχές της άνοιξης (ανάλογα με το είδος του εγκεντρισμού). Το εμβόλιο αποτελείται από κομμάτι ξυλοποιημένου βλαστού που φέρει δύο έως τέσσερις οφθαλμούς.»

Οι μέθοδοι κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 83). «Στον εγκεντρισμό διακρίνονται οι παρακάτω μέθοδοι εμβολιασμού: α) εγκεντρισμός με εντομή, β) εγκεντρισμός με σχισμή, γ) υπόφλοιος εγκεντρισμός, δ) εγκεντρισμός με γλωσσίδα, ε) εμβολιασμός με προσέγγιση, στ) εμβολιασμός μεγάλων δέντρων και ζ) γεφυρωτός εμβολιασμός.»

Μέθοδος	Χαρακτηριστικό
Με εντομή	τριγωνική σφήνα στο εμβόλιο· μία, δύο ή τρεις (σε γωνία 120°) τριγωνικές εντομές στο υποκείμενο
Με σχισμή (σχιστός)	μία ή δύο αντιδιαμετρικές σχισμές· εμβόλιο σε λεπτή σφήνα
Με γλωσσίδα	ίδιο πάχος· λοξές τομές 20°· γλωσσίδα στο 1/3 του άξονα· «επιτραπέζιος»
Υπόφλοιος	μόνο στον φλοιό· «μόνο σε υποκείμενα που ο φλοιός τους «σηκώνει»»
Με chip (διπλής εντομής)	παραλλαγή του με γλωσσίδα
Με προσέγγιση	τα μέρη «είναι ακόμη προσκολλημένα στα μητρικά φυτά»
Γεφυρωτός	για «τη διάσωση πολύτιμων δέντρων» με ζημιά στον φλοιό
Μεγάλων δέντρων	με καρατόμηση και μετά εντομή ή σχισμή

Ο εγκεντρισμός με σχισμή — προετοιμασία του εμβολίου. «Μοιάζει με τον εγκεντρισμό με εντομή, αλλά διαφέρει ως προς το ότι, αντί της τριγωνικής εντομής (αφαίρεσης τμήματος που έχει σχήμα τριγωνικής σφήνας) γίνονται στο υποκείμενο μία ή δύο (αντιδιαμετρικές) σχισμές, εντός των οποίων εισέρχονται τα εμβόλια που έχουν σχήμα λεπτής σφήνας.»
Άνοιγμα της σχισμής. «Για την τοποθέτηση του εμβολίου, η διάταση της σχισμής γίνεται με ειδικό δενδροκομικό σχιστή.»
Η κρίσιμη στιγμή — τα κάμβια. «Κατά την τοποθέτηση φροντίζουμε να γίνει συνένωση των καμβίων, τουλάχιστον σε δύο θέσεις.»
Ολοκλήρωση. «Τέλος, σταθεροποιείται το εμβόλιο με ράφια και επαλείφεται η τομή και το σημείο εμβολιασμού με πάστα (σχ. 3.9).»
Η προϋπόθεση επιτυχίας. «Προϋπόθεση επιτυχίας του σχιστού εμβολιασμού είναι ότι τόσο το υποκείμενο, όσο και το εμβόλιο πρέπει να βρίσκονται σε λήθαργο.» Πρόσεξε τη διαφορά από τον υπόφλοιο, που «γίνεται με επιτυχία, όταν το μεν εμβόλιο βρίσκεται σε λήθαργο, ενώ το υποκείμενο είναι σε βλάστηση».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι μέθοδοι του εγκεντρισμού, κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ, είναι «α) εγκεντρισμός με εντομή, β) εγκεντρισμός με σχισμή, γ) υπόφλοιος εγκεντρισμός, δ) εγκεντρισμός με γλωσσίδα, ε) εμβολιασμός με προσέγγιση, στ) εμβολιασμός μεγάλων δέντρων και ζ) γεφυρωτός εμβολιασμός», ενώ το κείμενο προσθέτει ως παραλλαγές τον εμβολιασμό με πλάγια γλωσσίδα και τον εγκεντρισμό διπλής εντομής ή με chip. Ο εγκεντρισμός με σχισμή ή σχιστός εμβολιασμός «μοιάζει με τον εγκεντρισμό με εντομή, αλλά διαφέρει ως προς το ότι, αντί της τριγωνικής εντομής …, γίνονται στο υποκείμενο μία ή δύο (αντιδιαμετρικές) σχισμές, εντός των οποίων εισέρχονται τα εμβόλια που έχουν σχήμα λεπτής σφήνας. Για την τοποθέτηση του εμβολίου, η διάταση της σχισμής γίνεται με ειδικό δενδροκομικό σχιστή. Κατά την τοποθέτηση φροντίζουμε να γίνει συνένωση των καμβίων, τουλάχιστον σε δύο θέσεις. Τέλος, σταθεροποιείται το εμβόλιο με ράφια και επαλείφεται η τομή και το σημείο εμβολιασμού με πάστα.» «Προϋπόθεση επιτυχίας του σχιστού εμβολιασμού είναι ότι τόσο το υποκείμενο, όσο και το εμβόλιο πρέπει να βρίσκονται σε λήθαργο.»

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο σχιστός θέλει και τα δύο μέρη σε λήθαργο — ο υπόφλοιος θέλει εμβόλιο σε λήθαργο και υποκείμενο σε βλάστηση.
Στη σελ. 80 το βιβλίο τυπώνει «Παραλλαγή του εκκεντρισμού με γλωσσίδα», αντί «εγκεντρισμού».

Σύγχρονες εργαστηριακές μέθοδοι, θρεπτικό υπόστρωμα και έκφυτο

Ερώτηση: Ποιο είναι το χαρακτηριστικό των σύγχρονων εργαστηριακών μεθόδων πολλαπλασιασμού; Τι είναι θρεπτικό υπόστρωμα; Τι ονομάζεται έκφυτο;

Απάντηση:

Το χαρακτηριστικό (§3.11, σελ. 80). «Το χαρακτηριστικό των σύγχρονων εργαστηριακών μεθόδων πολλαπλασιασμού είναι ότι γίνονται σε συνθετικά υποστρώματα, κάτω από συνθήκες ασηψίας (αποστείρωσης).»
Γιατί τις χρησιμοποιούμε. «Οι σύγχρονες εργαστηριακές μέθοδοι αγενούς πολλαπλασιασμού διακρίνονται για την ταχύτητα αναπαραγωγής (υψηλοί ρυθμοί πολλαπλασιασμού), επομένως για την απόκτηση μεγάλου αριθμού κλωνικών και, συνεπώς, πανομοιότυπων φυτών. Χρησιμοποιούνται επίσης για την εξυγίανση φυτών μεγάλης αξίας που έχουν προσβληθεί από ιώσεις ή άλλες καταστροφικές ασθένειες και κινδυνεύουν από αφανισμό.»

Θρεπτικό υπόστρωμα. «Τα θρεπτικά υποστρώματα περιέχουν: α) όλα τα απαραίτητα για τα φυτά ανόργανα θρεπτικά στοιχεία σε μορφή ανόργανων αλάτων, β) βιταμίνες, γ) αμινοξέα και δ) ορμόνες.» Είναι δηλαδή συνθετικό και πλήρες μέσο, που αντικαθιστά ταυτόχρονα το έδαφος και το μητρικό φυτό.

Συστατικό	Ρόλος
Ανόργανα άλατα	τα θρεπτικά στοιχεία που θα έπαιρνε το φυτό από το έδαφος
Βιταμίνες	ουσίες που δεν μπορεί να συνθέσει το έκφυτο μόνο του
Αμινοξέα	δομικές μονάδες πρωτεϊνών
Ορμόνες	κατεύθυνση της ανάπτυξης (ρίζα ή βλαστός)

Έκφυτο. «Τα φυτικά μέρη που χρησιμοποιούνται στις μεθόδους αυτές ονομάζονται έκφυτα.» «Τα έκφυτα, τα οποία μπορεί να βρίσκονται μέσα σε θρεπτικό διάλυμα ή επάνω σε πήκτωμα, τοποθετούνται μέσα σε θαλάμους ανάπτυξης με ρυθμιζόμενη θερμοκρασία, υγρασία και φωτισμό.»
Καλλιέργεια και in vitro. «Η διάρκεια παραμονής των εκφύτων στους θαλάμους ανάπτυξης ονομάζεται καλλιέργεια. Η καλλιέργεια αυτή, επειδή γίνεται στο εργαστήριο, λέγεται in vitro καλλιέργεια.»
Τα προϊόντα. «Τα φυτά που παράγονται με τις in vitro καλλιέργειες ονομάζονται και φυτά του σωλήνα. Αυτά, για να επιβιώσουν στο περιβάλλον, υφίστανται ειδικό χειρισμό σκληραγώγησης.» Στις μεθόδους αυτές «υπάγεται και ο μικροεμβολιασμός, ο οποίος διενεργείται κάτω από ασηπτικές συνθήκες, σε φυτά του σωλήνα που δε ριζοβολούν ή ριζοβολούν με δυσκολία».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το χαρακτηριστικό των σύγχρονων εργαστηριακών μεθόδων «είναι ότι γίνονται σε συνθετικά υποστρώματα, κάτω από συνθήκες ασηψίας (αποστείρωσης)»· επιπλέον «διακρίνονται για την ταχύτητα αναπαραγωγής» και χρησιμοποιούνται «για την εξυγίανση φυτών μεγάλης αξίας που έχουν προσβληθεί από ιώσεις». Θρεπτικό υπόστρωμα είναι το συνθετικό μέσο ανάπτυξης, που περιέχει «α) όλα τα απαραίτητα για τα φυτά ανόργανα θρεπτικά στοιχεία σε μορφή ανόργανων αλάτων, β) βιταμίνες, γ) αμινοξέα και δ) ορμόνες»· έχει μορφή θρεπτικού διαλύματος ή πηκτώματος (ζελέ). Έκφυτα ονομάζονται «τα φυτικά μέρη που χρησιμοποιούνται στις μεθόδους αυτές»· τοποθετούνται «μέσα σε θαλάμους ανάπτυξης με ρυθμιζόμενη θερμοκρασία, υγρασία και φωτισμό», και «η διάρκεια παραμονής τους … ονομάζεται καλλιέργεια», η οποία «επειδή γίνεται στο εργαστήριο, λέγεται in vitro καλλιέργεια».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ασηψία + συνθετικό υπόστρωμα είναι το ζεύγος που ορίζει όλες τις εργαστηριακές μεθόδους.
Το θρεπτικό υπόστρωμα δεν έχει μόνο θρεπτικά στοιχεία: έχει και βιταμίνες, αμινοξέα και ορμόνες.

Κατηγορίες και θεωρητική βάση των ασηπτικών καλλιεργειών

Ερώτηση: Ποιες οι κατηγορίες των ασηπτικών καλλιεργειών; Πού στηρίζονται θεωρητικά οι ασηπτικές καλλιέργειες;

Απάντηση:

Οι κατηγορίες κατά το κείμενο (σελ. 80). «Ανάλογα με το είδος του εκφύτου, η in vitro καλλιέργεια διακρίνεται σε: α) καλλιέργεια ιστών (παρέγχυμα, μερίστωμα) και οργάνων (κοτυληδόνα, φύλλο, οφθαλμός, μικροκόνδυλος), β) καλλιέργεια φυτικών τμημάτων (κορυφή, γόνατο, μεσογονάτιο, ρίζα), γ) καλλιέργεια κυττάρων και δ) καλλιέργεια πρωτοπλαστών.»
Οι κατηγορίες κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 83). «Αυτές διακρίνονται σε: α) καλλιέργεια τμημάτων του φυτού, β) καλλιέργεια ιστών και οργάνων, γ) καλλιέργεια κυττάρων, δ) καλλιέργεια πρωτοπλαστών και ε) μικροεμβολιασμό.» ⚠️ Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ αντιστρέφει τη σειρά των δύο πρώτων και προσθέτει πέμπτη κατηγορία, τον μικροεμβολιασμό· η §3.8 απαριθμεί επιπλέον και την καλλιέργεια εμβρύων.

Πίνακας των κατηγοριών

Κατηγορία	Έκφυτο	Μέσο
Ιστών και οργάνων	παρέγχυμα, μερίστωμα · κοτυληδόνα, φύλλο, οφθαλμός, μικροκόνδυλος	πήκτωμα (ζελέ)
Φυτικών τμημάτων	κορυφή, γόνατο, μεσογονάτιο, ρίζα	πήκτωμα
Κυττάρων	μεμονωμένα κύτταρα	«υγρά θρεπτικά διαλύματα που συνεχώς ανακινούνται»
Πρωτοπλαστών	κύτταρα χωρίς κυτταρικό τοίχωμα	«υγρά θρεπτικά διαλύματα που συνεχώς ανακινούνται»
Μικροεμβολιασμός (ΠΕΡΙΛΗΨΗ)	φυτά του σωλήνα που «δε ριζοβολούν ή ριζοβολούν με δυσκολία»	ασηπτικές συνθήκες

Γιατί ανακινούνται. «Τα κύτταρα και οι πρωτοπλάστες καλλιεργούνται σε υγρά θρεπτικά διαλύματα που συνεχώς ανακινούνται, ώστε να μπαίνει οξυγόνο μέσα στο διάλυμα, ενώ τα άλλα είδη εκφύτων καλλιεργούνται πάνω σε πηκτώματα (ζελέ).»
Η θεωρητική βάση (σελ. 81). «Οι σύγχρονες μέθοδοι στηρίζονται στην ολιστική θεωρία, σύμφωνα με την οποία τα κύτταρα έχουν την ιδιότητα της ολοδυναμίας, δηλαδή την ικανότητα να παράγουν από μόνα τους τέλεια φυτά.» Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ το επαναλαμβάνει: «Οι σύγχρονες μέθοδοι στηρίζονται στην ολιστική θεωρία και την ολοδυναμία του κυττάρου.»
Η πρακτική συνέπεια της ολοδυναμίας. Αν ένα μόνο κύτταρο μπορεί να δώσει ολόκληρο φυτό, τότε από ένα μερίστωμα μπορούν να προκύψουν χιλιάδες πανομοιότυπα φυτά — από εκεί προκύπτουν και οι «υψηλοί ρυθμοί πολλαπλασιασμού» και η δυνατότητα εξυγίανσης (το μερίστωμα είναι συνήθως απαλλαγμένο από ιώσεις).
Πού εφαρμόζονται σήμερα. «Για την παραγωγή υποκειμένων δενδροκομικών ειδών, των οποίων τα μοσχεύματα ριζοβολούν με μεγάλη δυσκολία (ροδακινιά, μηλιά), για την εξυγίανση φυτών που προσβλήθηκαν από ιώσεις (βερικοκιά, φράουλα, αμπέλι) και για την παραγωγή βασικού πολλαπλασιαστικού υλικού (φράουλα, αμπέλι).»

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Ανάλογα με το είδος του εκφύτου, η in vitro καλλιέργεια διακρίνεται σε: α) καλλιέργεια ιστών (παρέγχυμα, μερίστωμα) και οργάνων (κοτυληδόνα, φύλλο, οφθαλμός, μικροκόνδυλος), β) καλλιέργεια φυτικών τμημάτων (κορυφή, γόνατο, μεσογονάτιο, ρίζα), γ) καλλιέργεια κυττάρων και δ) καλλιέργεια πρωτοπλαστών», ενώ η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 83) προσθέτει και ε) τον μικροεμβολιασμό. «Τα κύτταρα και οι πρωτοπλάστες καλλιεργούνται σε υγρά θρεπτικά διαλύματα που συνεχώς ανακινούνται, ώστε να μπαίνει οξυγόνο μέσα στο διάλυμα, ενώ τα άλλα είδη εκφύτων καλλιεργούνται πάνω σε πηκτώματα (ζελέ).» Θεωρητικά «οι σύγχρονες μέθοδοι στηρίζονται στην ολιστική θεωρία, σύμφωνα με την οποία τα κύτταρα έχουν την ιδιότητα της ολοδυναμίας, δηλαδή την ικανότητα να παράγουν από μόνα τους τέλεια φυτά».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ολιστική θεωρία → ολοδυναμία: ένα κύτταρο αρκεί για ένα ολόκληρο φυτό — εκεί στηρίζονται οι «υψηλοί ρυθμοί πολλαπλασιασμού».
Κείμενο και ΠΕΡΙΛΗΨΗ δεν συμφωνούν στον κατάλογο: η ΠΕΡΙΛΗΨΗ προσθέτει τον μικροεμβολιασμό ως πέμπτη κατηγορία.

Προηγούμενο Στοιχείο

Επιστροφή στην Ενότητα

Επόμενο Στοιχείο