Λύσεις — Κεφάλαιο 11: Φυτοπροστασία Δενδρωδών Καλλιεργειών (σελ. 241) – ΔΕΝΔΡΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

ΔΕΝΔΡΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ ΔΕΝΔΡΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ – ΛΥΣΕΙΣ – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ασκήσεων Σχολικού Βιβλίου Λύσεις — Κεφάλαιο 11: Φυτοπροστασία Δενδρωδών Καλλιεργειών (σελ. 241) – ΔΕΝΔΡΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 11: Φυτοπροστασία Δενδρωδών Καλλιεργειών

Αναλυτικές απαντήσεις στις 20 ερωτήσεις της σελ. 241 του βιβλίου «Δενδροκομία» Γ΄ ΕΠΑΛ.

Σπουδαιότεροι ζωικοί εχθροί

Ερώτηση: Ονομάστε τους σπουδαιότερους ζωικούς εχθρούς των φυτών.

Απάντηση:

Πού το λέει το βιβλίο. Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 240) απαριθμεί: «Στους ζωικούς εχθρούς υπάγονται τα έντομα, τα ακάρεα, οι νηματώδεις σκώληκες και άλλα ζώα (πουλιά, τρωκτικά κ.λπ.).»
Η επιλογή του κεφαλαίου. Στην §11.1 το βιβλίο δηλώνει ότι θα ασχοληθεί «α) με τους ζωικούς εχθρούς (έντομα-ακάρεα-νηματώδεις)» και ότι «δε θα γίνει αναφορά σε ζωικούς εχθρούς όπως τα τρωκτικά, τα πουλιά και άλλα ζημιογόνα τετράποδα, επειδή ο χώρος είναι περιορισμένος και επειδή σχετίζονται με την ύλη άλλου μαθήματος».
α) Έντομα. «ανήκουν στο ζωικό βασίλειο, στο φύλο των αρθροπόδων» — σώμα με τρία ευδιάκριτα μέρη (κεφαλή, θώρακας, κοιλία), πτέρυγες και τρία ζεύγη ποδιών.
β) Ακάρεα. «είναι άπτερα, έχουν τον κεφαλοθώρακα … και τέσσερα ζεύγη ποδιών» — επίσης αρθρόποδα.
γ) Νηματώδεις. «παράσιτα που ζουν στο έδαφος και προσβάλλουν τις ρίζες των δέντρων» — «σκουλήκια μικροσκοπικού μεγέθους (συνήθως κάτω από 3 χιλιοστά του μέτρου)». Σπουδαιότερα γένη: Meloidogyne και Platylenchus.
δ) Άλλα ζώα. Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ προσθέτει τα πουλιά και τα τρωκτικά — τα οποία όμως δεν αναπτύσσονται στο κεφάλαιο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι σπουδαιότεροι ζωικοί εχθροί των φυτών είναι, κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ του κεφαλαίου, «τα έντομα, τα ακάρεα, οι νηματώδεις σκώληκες και άλλα ζώα (πουλιά, τρωκτικά κ.λπ.)». Το κεφάλαιο αναπτύσσει μόνο τους τρεις πρώτους — «έντομα-ακάρεα-νηματώδεις» — και δηλώνει ρητά ότι «δε θα γίνει αναφορά σε ζωικούς εχθρούς όπως τα τρωκτικά, τα πουλιά και άλλα ζημιογόνα τετράποδα», γιατί «ο χώρος είναι περιορισμένος» και γιατί «σχετίζονται με την ύλη άλλου μαθήματος».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Έντομα και ακάρεα είναι αρθρόποδα· οι νηματώδεις είναι σκουλήκια του εδάφους.
Τα πουλιά και τα τρωκτικά ανήκουν στους ζωικούς εχθρούς, αλλά μένουν εκτός της ύλης του κεφαλαίου.

Μικροοργανισμοί που προκαλούν ασθένειες

Ερώτηση: Ποιοι μικροοργανισμοί προκαλούν τις ασθένειες στα φυτά;

Απάντηση:

Ο κανόνας της §11.3. «Οι μικροοργανισμοί που προκαλούν ζημιές στα δέντρα ανήκουν κυρίως στους μύκητες και τα βακτήρια. Οι ζημιές που προκαλούνται από τους μύκητες και τα βακτήρια ονομάζονται ασθένειες.»
Και οι ιοί. «Ιώσεις ονομάζονται οι ασθένειες που προκαλούνται από τους ιούς» (§11.4). Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ συνοψίζει: «Από τους βιοτικούς παράγοντες ασθένειες στα φυτά προκαλούν οι μύκητες, τα βακτήρια και οι ιοί.»
Ο πλήρης κατάλογος των παθογενών αιτίων. Η §11.3 ονομάζει παθογενείς τις ασθένειες που οφείλονται «σε βιολογικούς παράγοντες (μικροοργανισμοί, ιοί, ιοειδή, μυκοπλάσματα)» — άρα στον κατάλογο προστίθενται και τα ιοειδή και τα μυκοπλάσματα.
Η αντιδιαστολή. Οι μη παθογενείς (μη παρασιτικές) ασθένειες δεν οφείλονται σε μικροοργανισμούς, αλλά σε «δυσμενείς συνθήκες του περιβάλλοντος (πολύ υψηλές ή χαμηλές θερμοκρασίες, έλλειψη εδαφικής υγρασίας, έλλειψη θρεπτικών στοιχείων, μόλυνση της ατμόσφαιρας), ασυμφωνία υποκειμένου και εμβολίου, τοξικότητα των φυτοφαρμάκων και άλλους αγνώστους παράγοντες».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τις ασθένειες στα φυτά τις προκαλούν κυρίως οι μύκητες και τα βακτήρια — «οι ζημιές που προκαλούνται από τους μύκητες και τα βακτήρια ονομάζονται ασθένειες» — καθώς και οι ιοί, των οποίων οι ασθένειες ονομάζονται ιώσεις. Στον πλήρη κατάλογο των παθογενών (βιοτικών) αιτίων το βιβλίο προσθέτει και τα ιοειδή και τα μυκοπλάσματα: παθογενείς είναι οι ασθένειες «που οφείλονται σε βιολογικούς παράγοντες (μικροοργανισμοί, ιοί, ιοειδή, μυκοπλάσματα)» και τα αίτιά τους ονομάζονται «παθογόνα αίτια ή παράσιτα».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Μύκητες + βακτήρια + ιοί = ο πυρήνας της απάντησης· ιοειδή και μυκοπλάσματα συμπληρώνουν τον κατάλογο.
Οι μη παθογενείς ασθένειες δεν οφείλονται σε μικροοργανισμούς.

Έντομα, ακάρεα, νηματώδεις

Ερώτηση: Τι είναι τα έντομα, τι τα ακάρεα και τι οι νηματώδεις;

Απάντηση:

Το κοινό πλαίσιο. «Τα έντομα και τα ακάρεα ανήκουν στο ζωικό βασίλειο, στο φύλο των αρθροπόδων, όπου ανήκουν τα περισσότερα είδη.»
α) Έντομα. «Το σώμα των εντόμων αποτελείται από τρία ευδιάκριτα μέρη (κεφαλή, θώρακας και κοιλία) και φέρουν πτέρυγες και τρία ζεύγη ποδιών που εκφύονται από τον θώρακα.»
β) Ακάρεα. «Τα ακάρεα είναι άπτερα, έχουν τον κεφαλοθώρακα (σύμπτυξη κεφαλής και θώρακα) και τέσσερα ζεύγη ποδιών που εκφύονται από το θώρακα.»
γ) Νηματώδεις. «Οι νηματώδεις είναι παράσιτα που ζουν στο έδαφος και προσβάλλουν τις ρίζες των δέντρων, χωρίς πολλές φορές να προκαλέσουν χαρακτηριστικά συμπτώματα που να προδίδουν την ύπαρξή τους. Όμως, οι ζημιές που προκαλούν στα δέντρα μπορεί να είναι αρκετά σοβαρές. Οι νηματώδεις είναι σκουλήκια μικροσκοπικού μεγέθους (συνήθως κάτω από 3 χιλιοστά του μέτρου) και συνεπώς δυσδιάκριτα με γυμνό οφθαλμό.»

Ο συγκριτικός πίνακας.

	Έντομα	Ακάρεα	Νηματώδεις
Ομάδα	αρθρόποδα	αρθρόποδα	σκώληκες
Σώμα	3 μέρη	κεφαλοθώρακας + κοιλία	νηματοειδές, < 3 mm
Πτέρυγες	ναι	όχι	όχι
Πόδια	3 ζεύγη	4 ζεύγη	—
Θέση	υπέργεια και εσωτερικά μέρη	υπέργεια	έδαφος — ρίζες

Σύνοψη: (ενδεικτική) Έντομα και ακάρεα ανήκουν «στο ζωικό βασίλειο, στο φύλο των αρθροπόδων». Τα έντομα έχουν σώμα «από τρία ευδιάκριτα μέρη (κεφαλή, θώρακας και κοιλία)», φέρουν πτέρυγες και τρία ζεύγη ποδιών που εκφύονται από τον θώρακα. Τα ακάρεα «είναι άπτερα, έχουν τον κεφαλοθώρακα (σύμπτυξη κεφαλής και θώρακα) και τέσσερα ζεύγη ποδιών». Οι νηματώδεις είναι «παράσιτα που ζουν στο έδαφος και προσβάλλουν τις ρίζες των δέντρων», «σκουλήκια μικροσκοπικού μεγέθους (συνήθως κάτω από 3 χιλιοστά του μέτρου)», δηλαδή δυσδιάκριτα με γυμνό οφθαλμό, που «πολλές φορές δεν προκαλούν χαρακτηριστικά συμπτώματα», αν και «οι ζημιές που προκαλούν … μπορεί να είναι αρκετά σοβαρές».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ασφαλέστερη διάκριση εντόμου-ακάρεος: 3 ζεύγη πόδια + πτέρυγες έναντι 4 ζεύγη + άπτερα.
Ο νηματώδης είναι σκώληκας, όχι αρθρόποδο, και δρα στη ρίζα.

Μύκητες και βακτήρια

Ερώτηση: Τι είναι οι μύκητες και τι τα βακτήρια;

Απάντηση:

α) Μύκητες — ο ορισμός. «Οι μύκητες είναι πολυκύτταροι μικροοργανισμοί που στερούνται χλωροφύλλης. Με εξαίρεση μερικές πρωτόγονες μορφές, οι μύκητες χαρακτηρίζονται από ατρακτοειδή και διακλαδιζόμενη ανάπτυξη που ονομάζεται μυκήλιο ή μυκηλιακή υφή.»
Αναπαραγωγή και διάδοση των μυκήτων. «Αναπαράγονται με σπόρια, τα οποία μπορεί να είναι προϊόντα αγενούς ή εγγενούς πολλαπλασιασμού και διαδίδονται με τον άνεμο, τη βροχή, τα έντομα, τα καλλιεργητικά εργαλεία, τον άνθρωπο και το αρδευτικό νερό, όταν αυτό μολυνθεί.»
Είσοδος και θρέψη. «τα σπόρια βλαστάνουν πάνω στην επιφάνεια … και εισέρχονται στο φυτό από τις πληγές των ιστών, από τα στομάτια των φύλλων και από κάθε λύση της επιδερμίδας» · «επειδή οι ίδιοι στερούνται χλωροφύλλης, εξαρτώνται απόλυτα από τα πράσινα φυτά για τη διατροφή τους».
Παθογόνοι μύκητες. «Εκείνοι που προσβάλλουν ευθέως τα φυτά, προκαλώντας σ' αυτά ασθένειες, καλούνται παθογόνοι» και «προσβάλλουν κάθε μέρος του φυτού: φύλλα, άνθη, καρπούς, νεαρούς βλαστούς, κορμό (τραχειομυκώσεις, φυτόφθορες) και ριζικό σύστημα, όπου προκαλούν σηψιριζίες ή απόφραξη των αγγείων».
β) Βακτήρια — ο ορισμός. «Τα βακτήρια είναι οι μικρότεροι ζωντανοί μικροοργανισμοί και αποτελούνται από ένα μόνο κύτταρο.» «Τα παθογόνα βακτήρια των φυτών ανήκουν σε επτά γένη, από τα οποία τέσσερα κυρίως προσβάλλουν τα δέντρα και κανένα τους δεν παράγει σπόρια.»
Πολλαπλασιασμός, είσοδος, μεταφορά. «Πολλαπλασιάζονται με διαίρεση του κυττάρου. Εισέρχονται στα φυτά από τις πληγές στην επιδερμίδα τους ή από φυσικά ανοίγματα, όπως είναι τα στομάτια και οι πόροι του φελλώδους περιβλήματος των κορμών. Μεταφέρονται με το πολλαπλασιαστικό υλικό, το νερό της βροχής, τα εργαλεία και τα έντομα.»
Τα σπουδαιότερα παθογόνα βακτήρια: «ο βακτηριακός καρκίνος (αγροβακτήριο), το βακτηριακό έλκος (ψευδομονάδα), η φυματίωση ή καρκίνος της ελιάς, το βακτηριακό κάψιμο (ερβίνια), η βακτηριακή κηλίδωση των πυρηνόκαρπων (ξανθομονάδα)».
⚠️ Προσοχή σε μια ασυνέπεια: η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 240) γράφει ότι οι μύκητες «είναι υποχρεωτικά παράσιτα», ενώ το κύριο κείμενο λέει μόνο ότι «εξαρτώνται απόλυτα από τα πράσινα φυτά για τη διατροφή τους» και χαρακτηρίζει ρητά υποχρεωτικά παράσιτα μόνο τους ιούς (σελ. 229).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι μύκητες είναι «πολυκύτταροι μικροοργανισμοί που στερούνται χλωροφύλλης», με «ατρακτοειδή και διακλαδιζόμενη ανάπτυξη που ονομάζεται μυκήλιο ή μυκηλιακή υφή»· αναπαράγονται «με σπόρια … αγενούς ή εγγενούς πολλαπλασιασμού», διαδίδονται «με τον άνεμο, τη βροχή, τα έντομα, τα καλλιεργητικά εργαλεία, τον άνθρωπο και το αρδευτικό νερό» και «εξαρτώνται απόλυτα από τα πράσινα φυτά για τη διατροφή τους». Τα βακτήρια είναι «οι μικρότεροι ζωντανοί μικροοργανισμοί» και «αποτελούνται από ένα μόνο κύτταρο»· «πολλαπλασιάζονται με διαίρεση του κυττάρου», εισέρχονται «από τις πληγές … ή από φυσικά ανοίγματα, όπως είναι τα στομάτια και οι πόροι του φελλώδους περιβλήματος» και μεταφέρονται «με το πολλαπλασιαστικό υλικό, το νερό της βροχής, τα εργαλεία και τα έντομα». Τα παθογόνα βακτήρια των φυτών «ανήκουν σε επτά γένη» και «κανένα τους δεν παράγει σπόρια».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η αντίθεση-κλειδί: μύκητες = πολυκύτταροι με σπόρια· βακτήρια = μονοκύτταρα χωρίς σπόρια.
Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ λέει λανθασμένα ότι οι μύκητες είναι «υποχρεωτικά παράσιτα» — αυτό ισχύει για τους ιούς.

Ο πολυμορφισμός των εντόμων

Ερώτηση: Τι ονομάζεται πολυμορφισμός στα έντομα και πώς προσδιορίζεται;

Απάντηση:

Το πλαίσιο. Ο πολυμορφισμός είναι το πέμπτο (ε) πλεονέκτημα των εντόμων και των ακάρεων στον «αδυσώπητο και συνεχή» αγώνα τους με τον άνθρωπο.
Ο ορισμός. «ο πολυμορφισμός τους, η ιδιότητά τους δηλαδή να μεταμορφώνονται τελείως, ώστε να μπορούν να λαμβάνουν την τροφή και να αναπαράγονται».
⚠️ Τυπογραφικό του βιβλίου (σελ. 224, επαληθευμένο με render): τυπώνεται «να μεταφορφώνονται» αντί «να μεταμορφώνονται» — δύο γραμμές πιο κάτω το ίδιο το βιβλίο γράφει σωστά «πλήρη μεταμορφισμό».

Πώς προσδιορίζεται — οι τέσσερις φάσεις. «ο κύκλος της ζωής ενός εντόμου που υφίσταται πλήρη μεταμορφισμό έχει τέσσερις φάσεις»:

Φάση	Μορφή	Λειτουργία
i	αβγό	—
ii	προνύμφη (κάμπια ή σκουλήκι)	«φάση αναζήτησης της τροφής»
iii	νύμφη (χρυσαλλίδα)	«φάση της ανάπαυσης, όταν η προνύμφη μεταμορφώνεται σε μορφή ενηλίκου»
iv	τέλειο έντομο	«φάση της αναπαραγωγής ή φάση του ενήλικα»

Η γεωπονική σημασία. «Οι προνύμφες (κάμπιες), οι οποίες καθόλου δε μοιάζουν με το τέλειο έντομο, είναι και οι πλέον ζημιογόνες στα φυτά» — γι' αυτό «πολλές φορές η κοινή ονομασία του εντόμου έχει ως αφετηρία τη μορφή αυτή» (σκουλήκι των μήλων, του κερασιού, του λάχανου).
Και το αντίστροφο. «Στα κολεόπτερα κυρίως, αλλά και σε πολλά υμενόπτερα, το ακμαίο είναι εκείνο που προκαλεί τις ζημιές» — άρα ο στόχος του ψεκασμού αλλάζει ανάλογα με την τάξη του εντόμου.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πολυμορφισμός ονομάζεται «η ιδιότητά τους … να μεταμορφώνονται τελείως, ώστε να μπορούν να λαμβάνουν την τροφή και να αναπαράγονται» (το βιβλίο τυπώνει, από τυπογραφικό λάθος, «να μεταφορφώνονται»). Προσδιορίζεται από τον κύκλο ζωής του εντόμου που υφίσταται πλήρη μεταμορφισμό, ο οποίος «έχει τέσσερις φάσεις: i) τη φάση του αβγού, ii) τη φάση της προνύμφης (κάμπια ή σκουλήκι) ή φάση αναζήτησης της τροφής, iii) τη φάση της νύμφης (χρυσαλλίδα) ή φάση της ανάπαυσης, όταν η προνύμφη μεταμορφώνεται σε μορφή ενηλίκου, και iv) τη φάση του τέλειου εντόμου ή φάση της αναπαραγωγής ή φάση του ενήλικα». Καθεμία φάση έχει διαφορετική μορφή και λειτουργία, γι' αυτό και η προνύμφη — που «καθόλου δε μοιάζει με το τέλειο έντομο» — είναι «η πλέον ζημιογόνη στα φυτά».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο πολυμορφισμός είναι πλεονέκτημα του εντόμου: κάθε φάση έχει δικό της ρόλο (τροφή / ανάπαυση / αναπαραγωγή).
Στη φάση της νύμφης το έντομο δεν τρέφεται — γι' αυτό λέγεται «φάση της ανάπαυσης».

Μυζητικά και μασητικά έντομα

Ερώτηση: Πώς διακρίνονται τα έντομα ανάλογα με τον τύπο των στοματικών τους μορίων;

Απάντηση:

Ο κανόνας. «Τα έντομα, ανάλογα με τον τύπο των στοματικών τους μορίων και τον τρόπο που λαμβάνουν την τροφή τους, διακρίνονται σε μυζητικά και μασητικά.»
α) Μυζητικά (και τα ακάρεα): «αφίδες, λεπιδόπτερα, τζιτζικάκια, ψύλλες, κοκκοειδή». Συμπτώματα: «το κατσάρωμα των φύλλων, η ανακοπή της βλάστησης, η παραμόρφωση βλαστών, οργάνων, καρπών και κυρίως της βλαστικής κορυφής, η στιγμάτωση και το κιτρίνισμα των φύλλων».
β) Μασητικά: «με τη μορφή του τέλειου (ακρίδες, κολεόπτερα) ή της προνύμφης (δίπτερα, κολεόπτερα), κατατρώγουν τα φυτά, δημιουργώντας πολυάριθμες οπές ή και στοές».
Η διαγνωστική αξία. «Οι ζημιές που προκαλούνται στα υπέργεια μέρη των φυτών από τα μασητικά έντομα είναι πολύ χαρακτηριστικές και σπάνια συγχέονται με άλλα αίτια. Μόνο οι ζημιές που γίνονται στο εσωτερικό των βλαστών και στη ρίζα δεν είναι φανερές.»
⚠️ Εσωτερική αντίφαση του βιβλίου (σελ. 224, επαληθευμένη με render): τα λεπιδόπτερα κατατάσσονται στα μυζητικά, ενώ στην προηγούμενη παράγραφο της ίδιας σελίδας αναφέρονται μεταξύ εκείνων που «με τη μορφή του σκουληκιού προκαλούν ζημιές», δηλαδή ως μασητικά.
Πρακτική συνέπεια. Τα μυζητικά αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά με διασυστηματικά φάρμακα (που «μεταφέρονται σ' όλους τους ιστούς»), ενώ τα μασητικά και με φάρμακα στομάχου και δολωματικούς ψεκασμούς.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα έντομα, «ανάλογα με τον τύπο των στοματικών τους μορίων και τον τρόπο που λαμβάνουν την τροφή τους, διακρίνονται σε μυζητικά και μασητικά». Τα μυζητικά (αφίδες, τζιτζικάκια, ψύλλες, κοκκοειδή) — μαζί με τα ακάρεα — δίνουν «κατσάρωμα των φύλλων, ανακοπή της βλάστησης, παραμόρφωση βλαστών, οργάνων, καρπών και κυρίως της βλαστικής κορυφής, στιγμάτωση και κιτρίνισμα των φύλλων». Τα μασητικά, «με τη μορφή του τέλειου (ακρίδες, κολεόπτερα) ή της προνύμφης (δίπτερα, κολεόπτερα), κατατρώγουν τα φυτά, δημιουργώντας πολυάριθμες οπές ή και στοές»· οι ζημιές τους στα υπέργεια μέρη «είναι πολύ χαρακτηριστικές και σπάνια συγχέονται με άλλα αίτια», ενώ «μόνο οι ζημιές που γίνονται στο εσωτερικό των βλαστών και στη ρίζα δεν είναι φανερές».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Θυμήσου τη λογική: μυζητικά → παραμορφώσεις και μεταχρωματισμοί· μασητικά → οπές και στοές.
Τα λεπιδόπτερα το βιβλίο τα βάζει και στα δύο — πρόκειται για ασυνέπεια του κειμένου.

Meloidogyne και Platylenchus

Ερώτηση: Ονομάστε δύο γένη των νηματωδών και αναφέρατε τη διαφορά τους ως προς τα συμπτώματα των προσβολών που προκαλούν.

Απάντηση:

Τα δύο γένη. «Οι σπουδαιότεροι νηματώδεις, που προσβάλλουν τις δενδρώδεις καλλιέργειες, ανήκουν σε δύο γένη: Meloidogyne και Platylenchus.»
α) Meloidogyne — οι ριζόκομποι. «Τα είδη … προκαλούν στις ρίζες των προσβλημένων δέντρων υπερπλασίες σε μορφή πολυάριθμων κόμπων (όζων), που ονομάζονται ριζόκομποι. Οι ριζόκομποι αυτοί, τις περισσότερες φορές, αποτελούν χαρακτηριστικά συμπτώματα αναγνώρισης του είδους του νηματώδους.»
Ο μηχανισμός. «Οι προσβλημένες ρίζες σταδιακά εκφυλίζονται και αποτελούν περιοχές εισόδου παθογόνων μικροοργανισμών, που προκαλούν σήψεις στο ριζικό σύστημα και στο λαιμό. Οι ιστοί στην περιοχή των κόμπων (ιδιαίτερα οι ιστοί της αγγειώδους μοίρας) αποδιοργανώνονται, μερικά κύτταρα μεταμορφώνονται σε γιγαντοκύτταρα και συνεπώς αποφράσσονται τα αγγεία του ξύλου.»
Το αποτέλεσμα. «μειώνεται αφενός η απορροφητική ικανότητα των ριζών και αφετέρου η ικανότητα μεταφοράς του νερού από τη ρίζα προς τους βλαστούς» → «στην αρχή … συμπτώματα έλλειψης νερού (μαρασμός των φύλλων) και αργότερα τα δέντρα … γίνονται χλωρωτικά και καχεκτικά».
β) Platylenchus — τα αφανή συμπτώματα. «δε σχηματίζονται υπερπλασίες στις ρίζες και τα συμπτώματα δεν είναι εμφανή ή συγχέονται με τα συμπτώματα άλλων ασθενειών και ειδικά με εκείνα των σηψιριζιών.»
Η επιδημιολογική συνέπεια. «Η δυσκολία αναγνώρισης των συμπτωμάτων στα σπορόφυτα και στα δενδρύλλια συμβάλλει στην εύκολη μετάδοση … από το σπορείο στο φυτώριο και από το φυτώριο στον οπωρώνα» — με το πολλαπλασιαστικό υλικό, τα εργαλεία και το νερό της άρδευσης.
⚠️ «Η καταπολέμηση των νηματωδών είναι δύσκολη υπόθεση, ιδιαίτερα μετά την εγκατάσταση του οπωρώνα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα δύο γένη είναι το Meloidogyne και το Platylenchus. Η διαφορά τους στα συμπτώματα είναι καθοριστική: το Meloidogyne «προκαλεί στις ρίζες … υπερπλασίες σε μορφή πολυάριθμων κόμπων (όζων), που ονομάζονται ριζόκομποι», οι οποίοι «αποτελούν χαρακτηριστικά συμπτώματα αναγνώρισης του είδους του νηματώδους», ενώ στο Platylenchus «δε σχηματίζονται υπερπλασίες στις ρίζες και τα συμπτώματα δεν είναι εμφανή ή συγχέονται με τα συμπτώματα άλλων ασθενειών και ειδικά με εκείνα των σηψιριζιών». Ακριβώς αυτή «η δυσκολία αναγνώρισης των συμπτωμάτων στα σπορόφυτα και στα δενδρύλλια συμβάλλει στην εύκολη μετάδοση των νηματωδών του Platylenchus από το σπορείο στο φυτώριο και από το φυτώριο στον οπωρώνα».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Meloidogyne = ορατοί ριζόκομποι (εύκολη διάγνωση)· Platylenchus = αόρατη προσβολή (εύκολη εξάπλωση).
Και στα δύο, η καταπολέμηση μετά την εγκατάσταση του οπωρώνα είναι πολύ δύσκολη.

Ασθένεια και παθογνωμονικό σύμπτωμα

Ερώτηση: Τι είναι ασθένεια στα φυτά; Τι ονομάζεται ειδικό ή παθογνωμονικό σύμπτωμα;

Απάντηση:

α) Ο ορισμός της ασθένειας. «Ως ασθένεια χαρακτηρίζεται κάθε φυσιολογική ή μορφολογική ανωμαλία που ζημιώνει το ίδιο το φυτό ή τον καρπό του και έχει αντίκτυπο στο εμπορευόμενο προϊόν.»
Τα αίτια. «Εκτός από τους μικροοργανισμούς, αιτία ασθένειας μπορεί να είναι το αποτέλεσμα της επίδρασης δυσμενών συνθηκών του περιβάλλοντος (πολύ υψηλές ή χαμηλές θερμοκρασίες, έλλειψη εδαφικής υγρασίας, έλλειψη θρεπτικών στοιχείων, μόλυνση της ατμόσφαιρας), της ασυμφωνίας υποκειμένου και εμβολίου, της τοξικότητας των φυτοφαρμάκων και άλλων αγνώστων παραγόντων.»
Η διχοτόμηση. «Οι ασθένειες αυτές ονομάζονται μη παθογενείς ασθένειες ή μη παρασιτικές ασθένειες, ενώ οι ασθένειες που οφείλονται σε βιολογικούς παράγοντες (μικροοργανισμοί, ιοί, ιοειδή, μυκοπλάσματα) ονομάζονται παθογενείς ασθένειες και τα αίτια που τις προκαλούν παθογόνα αίτια ή παράσιτα.»
Η ονομασία. «Η ονομασία μίας ασθένειας προέρχεται είτε από το όνομα του παθογόνου είτε από το είδος της αντίδρασης του φυτού στη μόλυνση.»
β) Ο ορισμός του παθογνωμονικού συμπτώματος. «Η αντίδραση εκδηλώνεται με συμπτώματα τα οποία μπορεί να είναι παθογνωμονικά, δηλαδή αποτελούν ασφαλή γνωρίσματα της ασθένειας ή επουσιώδη, όταν είναι κοινά για περισσότερες ασθένειες.»
Παράδειγμα από το ίδιο το κεφάλαιο: οι ριζόκομποι του Meloidogyne — «τις περισσότερες φορές αποτελούν χαρακτηριστικά συμπτώματα αναγνώρισης του είδους του νηματώδους». Αντίθετα, ο μαρασμός είναι επουσιώδες σύμπτωμα, γιατί εμφανίζεται σε κάθε έλλειψη νερού.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ασθένεια στα φυτά είναι «κάθε φυσιολογική ή μορφολογική ανωμαλία που ζημιώνει το ίδιο το φυτό ή τον καρπό του και έχει αντίκτυπο στο εμπορευόμενο προϊόν». Ανάλογα με το αίτιο, οι ασθένειες διακρίνονται σε μη παθογενείς (μη παρασιτικές), όταν οφείλονται σε δυσμενείς συνθήκες περιβάλλοντος, ασυμφωνία υποκειμένου-εμβολίου, τοξικότητα φυτοφαρμάκων ή άγνωστους παράγοντες, και σε παθογενείς, όταν οφείλονται «σε βιολογικούς παράγοντες (μικροοργανισμοί, ιοί, ιοειδή, μυκοπλάσματα)»· τα αίτια των δεύτερων ονομάζονται «παθογόνα αίτια ή παράσιτα». Παθογνωμονικό (ή ειδικό) ονομάζεται το σύμπτωμα που «αποτελεί ασφαλές γνώρισμα της ασθένειας», σε αντιδιαστολή προς το επουσιώδες, που «είναι κοινό για περισσότερες ασθένειες».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το παθογνωμονικό σύμπτωμα αρκεί μόνο του για τη διάγνωση· το επουσιώδες όχι.
Ασθένεια δεν σημαίνει αναγκαστικά μικροοργανισμός — υπάρχουν και οι μη παρασιτικές.

Οι κατηγορίες συμπτωμάτων

Ερώτηση: Ποιες είναι οι κατηγορίες συμπτωμάτων που προκαλούνται από τις ασθένειες;

Απάντηση:

Η εισαγωγή του βιβλίου. «Τα συμπτώματα που εκδηλώνονται στα φυτά ως αποτέλεσμα μίας προσβολής από παθογόνο μικροοργανισμό και υποπίπτουν στην αντίληψή μας μπορεί να ανήκουν σε μία από τις παρακάτω κατηγορίες.»
1) Μεταχρωματισμοί των οργάνων του δέντρου: «α) η χλώρωση, β) το μωσαϊκό, γ) η ερυθρίαση, δ) η μολύβδωση ή αργύρωση και ε) η ποικιλόχρωση».
2) Κηλιδώσεις: «δηλαδή εντοπισμένοι μεταχρωματισμοί διαφόρων χρωμάτων».
3) Νεκρώσεις: «δηλαδή περιοχές νεκρών ιστών και κυττάρων με καστανό ή καστανομελανί χρώμα».
4) Μαρασμός: «δηλαδή η κατάσταση που δημιουργείται στο φυτό από έλλειψη νερού».
5) Παραμορφώσεις των οργάνων: «η πλάτυνση, το καρούλιασμα των φύλλων, το κατσάρωμα των φύλλων, η σκούπα της μάγισσας, η νημάτωση και η φυλλωδία».
6) Υπερτροφίες ή υπερπλασίες: «οι όγκοι και τα καρκινώματα, οι φλύκταινες και οι κηκίδες».
7) Ατροφίες: «η μικροφυλλία, η μικροκαρπία, η βραχυγονάτωση».
8) Φυλλόπτωση, καρπόπτωση, ανθόρροια και 9) Πληγές.
10) Εκκρίσεις: «η κομμίωση στα εσπεριδοειδή και τα πυρηνόκαρπα … και η έκκριση μελάνης στην καστανιά και στην καρυδιά».
Η επιβεβαίωση από την ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 240): «μεταχρωματισμοί, κηλιδώσεις, νεκρώσεις, μαρασμός, παραμορφώσεις οργάνων, υπερτροφίες, υπερπλασίες, ατροφίες, φυλλόπτωση, καρπόπτωση, ανθόρροια, πληγές και διάφορες εκκρίσεις.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κατηγορίες συμπτωμάτων που «υποπίπτουν στην αντίληψή μας» είναι: 1) μεταχρωματισμοί των οργάνων (χλώρωση, μωσαϊκό, ερυθρίαση, μολύβδωση ή αργύρωση, ποικιλόχρωση)· 2) κηλιδώσεις, δηλαδή «εντοπισμένοι μεταχρωματισμοί διαφόρων χρωμάτων»· 3) νεκρώσεις, δηλαδή «περιοχές νεκρών ιστών και κυττάρων με καστανό ή καστανομελανί χρώμα»· 4) μαρασμός, «η κατάσταση που δημιουργείται στο φυτό από έλλειψη νερού»· 5) παραμορφώσεις των οργάνων (πλάτυνση, καρούλιασμα, κατσάρωμα φύλλων, σκούπα της μάγισσας, νημάτωση, φυλλωδία)· 6) υπερτροφίες ή υπερπλασίες (όγκοι, καρκινώματα, φλύκταινες, κηκίδες)· 7) ατροφίες (μικροφυλλία, μικροκαρπία, βραχυγονάτωση)· 8) φυλλόπτωση, καρπόπτωση, ανθόρροια· 9) πληγές· και 10) εκκρίσεις (κομμίωση στα εσπεριδοειδή και τα πυρηνόκαρπα, έκκριση μελάνης στην καστανιά και στην καρυδιά).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο μαρασμός δηλώνει έλλειψη νερού — μπορεί να προέρχεται και από νηματώδεις που φράζουν τα αγγεία.
Υπερτροφίες και ατροφίες είναι αντίθετες κατηγορίες: υπερβολική ανάπτυξη έναντι υπολειπόμενης.

Οι κύριες κλάσεις των παθογόνων μυκήτων

Ερώτηση: Ποιες οι κύριες κλάσεις των παθογόνων μυκήτων;

Απάντηση:

Η απαρίθμηση. «Οι παθογόνοι μύκητες των δέντρων υπάγονται σε τέσσερις κλάσεις: τους ασκομύκητες, τους φυκομύκητες, τους βασιδιομύκητες και τους αδηλομύκητες.»
Τι είναι οι αδηλομύκητες. «Οι αδηλομύκητες είναι εκείνοι οι μύκητες των οποίων ο εγγενής κύκλος αναπαραγωγής είναι άγνωστος (ή πιθανά δεν τον εμφανίζουν), γι' αυτό και ονομάζονται ατελείς μύκητες ή δευτερομύκητες.»
α) Ασκομύκητες — «οι περισσότερο ζημιογόνοι»: «το ωΐδιο, ο εξώασκος, η καπνιά, η σηψιριζία των δέντρων, το φουζικλάδιο, η σκληρωτινίαση των εσπεριδοειδών, η σεπτορίωση, η φαιά σήψη (μονίλια) και το έλκος της καστανιάς».
β) Φυκομύκητες: «μερικές τήξεις στα σπορεία (πύθιο), τον περονόσπορο στο αμπέλι, την κομμίωση (φυτόφθορα) στα εσπεριδοειδή και τη μελάνωση στην καστανιά».
γ) Βασιδιομύκητες — «οι περισσότερο γνωστοί»: «τη σηψιριζία στη μηλιά (αρμιλλάρια), τη σκωρίαση στην αχλαδιά, την ίσκα στο αμπέλι και μία μορφή τήξης στα σπορεία (ριζοκτόνια)».
δ) Αδηλομύκητες: «την κορυφοξήρα στα εσπεριδοειδή, τη βερτιτσιλλίωση σε πολλά δέντρα, το κυκλοκόνιο στην ελιά, το κορύνεο στα πυρηνόκαρπα, το γλοιοσπόριο της ελιάς, τη βούλα (ξεροβούλα ή σαποβούλα) στην ελιά».
Πρακτική σημείωση. Η κατάταξη έχει σημασία γιατί καθορίζει το είδος του πολλαπλασιασμού — και άρα τον χρόνο του προληπτικού ψεκασμού: τα μυκητοκτόνα «είναι συνήθως προληπτικά κι όχι θεραπευτικά» και «σκοτώνουν τα σπόρια και τις μυκηλιακές υφές».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι παθογόνοι μύκητες των δέντρων «υπάγονται σε τέσσερις κλάσεις: τους ασκομύκητες, τους φυκομύκητες, τους βασιδιομύκητες και τους αδηλομύκητες». Από τους ασκομύκητες σπουδαιότεροι είναι «το ωΐδιο, ο εξώασκος, η καπνιά, η σηψιριζία των δέντρων, το φουζικλάδιο, η σκληρωτινίαση των εσπεριδοειδών, η σεπτορίωση, η φαιά σήψη (μονίλια) και το έλκος της καστανιάς»· στους φυκομύκητες ανήκουν οι μύκητες του πυθίου, του περονόσπορου, της φυτόφθορας και της μελάνωσης της καστανιάς· στους βασιδιομύκητες η αρμιλλάρια, η σκωρίαση της αχλαδιάς, η ίσκα και η ριζοκτόνια· και στους αδηλομύκητες, «εκείνοι οι μύκητες των οποίων ο εγγενής κύκλος αναπαραγωγής είναι άγνωστος … γι' αυτό και ονομάζονται ατελείς μύκητες ή δευτερομύκητες», η κορυφοξήρα, η βερτιτσιλλίωση, το κυκλοκόνιο, το κορύνεο, το γλοιοσπόριο και η βούλα της ελιάς.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ονομασία αδηλομύκητες προέρχεται από το άδηλο (άγνωστο) στάδιο της εγγενούς αναπαραγωγής.
Το φουζικλάδιο είναι ασκομύκητας — το πιο σημαντικό στα μηλοειδή (βλ. ΚΕΦ. 12).

Ζιζάνια και ο ανταγωνισμός τους

Ερώτηση: Τι είναι τα ζιζάνια; Γιατί υπερισχύουν των δέντρων στον ανταγωνισμό;

Απάντηση:

α) Ο ορισμός. «Με τον όρο ζιζάνιο νοείται κάθε είδος φυτού το οποίο ανταγωνίζεται στο χωράφι τα καλλιεργούμενα φυτά. Πιο εξειδικευμένα, ο όρος αναφέρεται σε ορισμένα «επιθετικά» φυτά, τα οποία βλάπτουν τον άνθρωπο ή τα καλλιεργούμενα φυτά.»
Ο βαθμός επικινδυνότητας. «εξαρτάται από το είδος του ζιζανίου. Μερικά ζιζάνια όπως η αγριάδα, η περικοκλάδα, το πολυκόμπι, εάν δεν αντιμετωπιστούν με σοβαρότητα, μπορεί να επικρατήσουν πλήρως στο χωράφι και να εξαφανίσουν τα δέντρα.»
Οι δύο πηγές απωλειών. «είτε στον ανταγωνισμό που υφίστανται από τα ζιζάνια για το νερό του εδάφους, για τα θρεπτικά στοιχεία και το φως είτε στο ότι τα ζιζάνια είναι ξενιστές εχθρών και ασθενειών, τα οποία μολύνουν τα καλλιεργούμενα δέντρα.»
β) Γιατί υπερισχύουν — κύριο κείμενο (σελ. 230). «τα δεύτερα πολλαπλασιάζονται με ταχείς ρυθμούς, έχουν ζωηρότατη βλάστηση και μεγάλη ανταγωνιστική ικανότητα.» Ακόμη: «οι σπόροι τους διατηρούν τη βλαστική τους ικανότητα για πολύ περισσότερα χρόνια από ό,τι τα καλλιεργούμενα φυτά και γι' αυτό είναι δύσκολη η καταπολέμησή τους.»
Επιπλέον όπλα. «Μερικά ζιζάνια σχηματίζουν ριζώματα (αγριάδα, βερονίκη) και πολλαπλασιάζονται με αυτά. Η καταστροφή των ριζωμάτων είναι δύσκολη υπόθεση και απαιτεί ειδικούς χειρισμούς.» Και: «τα περισσότερα ζιζάνια χαρακτηρίζονται από μεγάλη αντίσταση στους περισσότερους παθογόνους μικροοργανισμούς και επίσης από αντοχή στις υψηλές αλλά και στις χαμηλές θερμοκρασίες.»
Το συμπέρασμα. «Στον ελεύθερο ανταγωνισμό τους με τα καλλιεργούμενα φυτά και δέντρα (ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια μετά την εγκατάσταση του οπωρώνα), τα ζιζάνια είναι σχεδόν πάντα οι νικητές.»
⚠️ Ασυνέπεια του βιβλίου: η ΠΕΡΙΛΗΨΗ (σελ. 240) αποδίδει τη νίκη των ζιζανίων σε τρεις άλλους λόγους — «στην ταχεία βλάστηση των σπόρων, στη γρήγορη ανάπτυξη του σπορόφυτού τους και στη γρήγορη και σε βάθος ανάπτυξη του ριζικού τους συστήματος».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ζιζάνιο είναι «κάθε είδος φυτού το οποίο ανταγωνίζεται στο χωράφι τα καλλιεργούμενα φυτά» — πιο ειδικά, «ορισμένα «επιθετικά» φυτά, τα οποία βλάπτουν τον άνθρωπο ή τα καλλιεργούμενα φυτά». Υπερισχύουν των δέντρων γιατί «πολλαπλασιάζονται με ταχείς ρυθμούς, έχουν ζωηρότατη βλάστηση και μεγάλη ανταγωνιστική ικανότητα», γιατί «οι σπόροι τους διατηρούν τη βλαστική τους ικανότητα για πολύ περισσότερα χρόνια από ό,τι τα καλλιεργούμενα φυτά», γιατί μερικά «σχηματίζουν ριζώματα … και πολλαπλασιάζονται με αυτά», και γιατί «χαρακτηρίζονται από μεγάλη αντίσταση στους περισσότερους παθογόνους μικροοργανισμούς» και από «αντοχή στις υψηλές αλλά και στις χαμηλές θερμοκρασίες». Έτσι, «στον ελεύθερο ανταγωνισμό … ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια μετά την εγκατάσταση του οπωρώνα, τα ζιζάνια είναι σχεδόν πάντα οι νικητές». Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ προσθέτει την «ταχεία βλάστηση των σπόρων», τη «γρήγορη ανάπτυξη του σπορόφυτού τους» και τη «γρήγορη και σε βάθος ανάπτυξη του ριζικού τους συστήματος».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το ζιζάνιο βλάπτει δύο φορές: ως ανταγωνιστής και ως ξενιστής εχθρών και ασθενειών.
Ο πιο κρίσιμος χρόνος είναι τα πρώτα χρόνια μετά την εγκατάσταση του οπωρώνα.

Οι μέθοδοι αντιμετώπισης

Ερώτηση: Ποιες οι μέθοδοι αντιμετώπισης των εχθρών, των ασθενειών και των ζιζανίων;

Απάντηση:

Η λογική αφετηρία. «Για να εκδηλωθεί μία ασθένεια πρέπει να υπάρχει το παθογόνο αίτιο, να επικρατήσουν ευνοϊκές περιβαλλοντικές συνθήκες (θερμοκρασία, υγρασία) για την ανάπτυξή του και η καλλιέργεια να είναι ευαίσθητη στο παθογόνο αίτιο προκειμένου να εκδηλωθούν οι ζημιές.»
Ο κανόνας που προκύπτει. «Κάθε μέτρο που συμβάλλει στον περιορισμό ή στην εξαφάνιση του παράσιτου, στην επικράτηση δυσμενών για το παράσιτο περιβαλλοντικών συνθηκών και στην ανθεκτικότητα της καλλιέργειας στο παθογόνο συνιστά μέθοδο για την αντιμετώπιση μίας ασθένειας ή ενός εχθρού.»
α) Καλλιεργητική μέθοδος: «η εφαρμογή καλλιεργητικών μέτρων» — «όλα τα καλλιεργητικά μέτρα για την αποφυγή της εισόδου της μόλυνσης μέσα στον οπωρώνα».
β) Χημική μέθοδος: «η εφαρμογή χημικών σκευασμάτων» — φυτοφάρμακα ή φυτοπροστατευτικά προϊόντα.
γ) Βιολογική μέθοδος: «η χρησιμοποίηση βιολογικών παραγόντων» — «αξιοποιείται η ανταγωνιστικότητα μεταξύ των ζωντανών οργανισμών».
δ) Ολοκληρωμένη αντιμετώπιση: «ο συνδυασμός όλων των προηγούμενων μεθόδων», ενταγμένων — κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ — «σε ένα αυστηρά και πιστά εφαρμοζόμενο καλλιεργητικό πρόγραμμα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι μέθοδοι είναι τέσσερις: «α) η καλλιεργητική μέθοδος (η εφαρμογή καλλιεργητικών μέτρων), β) η χημική μέθοδος (η εφαρμογή χημικών σκευασμάτων), γ) η βιολογική μέθοδος (η χρησιμοποίηση βιολογικών παραγόντων) και δ) η ολοκληρωμένη αντιμετώπιση (ο συνδυασμός όλων των προηγούμενων μεθόδων)». Όλες στηρίζονται στην ίδια αρχή: επειδή για να εκδηλωθεί μια ασθένεια χρειάζονται παθογόνο αίτιο, ευνοϊκές συνθήκες και ευαίσθητη καλλιέργεια, «κάθε μέτρο που συμβάλλει στον περιορισμό ή στην εξαφάνιση του παράσιτου, στην επικράτηση δυσμενών για το παράσιτο περιβαλλοντικών συνθηκών και στην ανθεκτικότητα της καλλιέργειας συνιστά μέθοδο αντιμετώπισης».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οι τρεις πρώτες μέθοδοι είναι συστατικά της τέταρτης, της ολοκληρωμένης.
Κάθε μέθοδος χτυπά μία πλευρά του τριγώνου παθογόνο – περιβάλλον – ξενιστής.

Φυτοπροστατευτικά προϊόντα

Ερώτηση: Τι είναι φυτοπροστατευτικά προϊόντα; Σε ποιες γενικές κατηγορίες διακρίνονται;

Απάντηση:

Ο ορισμός. Η χημική μέθοδος «περιλαμβάνει τη χρήση χημικών σκευασμάτων που καλούνται φυτοφάρμακα ή φυτοπροστατευτικά προϊόντα».
Το κριτήριο της διάκρισης. «ανάλογα με τον βιοτικό παράγοντα που καταπολεμούν».
Οι οκτώ γενικές κατηγορίες. «εντομοκτόνα, ακαρεοκτόνα, νηματωδοκτόνα, μυοκτόνα (ποντικοφάρμακα), μυκητοκτόνα, βακτηριοκτόνα, αντιβιοτικά και ζιζανιοκτόνα».

Πώς εφαρμόζεται καθεμία.

Κατηγορία	Τρόπος εφαρμογής
εντομοκτόνα-ακαρεοκτόνα, μυκητοκτόνα-βακτηριοκτόνα, αντιβιοτικά	«καθολικός ψεκασμός της κόμης των δέντρων»
εντομοκτόνα (εναλλακτικά)	«δολωματικοί ψεκασμοί ή και εντομοπαγίδες»
νηματωδοκτόνα	«εφαρμόζονται στο έδαφος»
ζιζανιοκτόνα	«είτε σε γυμνό είτε σε καλυμμένο από ζιζάνια έδαφος»
μυοκτόνα	«με τη μορφή δολωμάτων»

Η προειδοποίηση της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ (σελ. 240): «όλα τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα είναι από λίγο έως πολύ ισχυρά δηλητήρια, τόσο για τον άνθρωπο, όσο και την υπόλοιπη πανίδα και χλωρίδα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Φυτοπροστατευτικά προϊόντα (ή φυτοφάρμακα) είναι τα χημικά σκευάσματα που χρησιμοποιεί η χημική μέθοδος αντιμετώπισης εχθρών, ασθενειών και ζιζανίων. Ανάλογα με τον βιοτικό παράγοντα που καταπολεμούν διακρίνονται σε οκτώ γενικές κατηγορίες: «εντομοκτόνα, ακαρεοκτόνα, νηματωδοκτόνα, μυοκτόνα (ποντικοφάρμακα), μυκητοκτόνα, βακτηριοκτόνα, αντιβιοτικά και ζιζανιοκτόνα». Ο συνηθέστερος τρόπος εφαρμογής «των εντομοκτόνων-ακαρεοκτόνων, των μυκητοκτόνων-βακτηριοκτόνων και των αντιβιοτικών είναι ο καθολικός ψεκασμός της κόμης των δέντρων»· τα νηματωδοκτόνα εφαρμόζονται στο έδαφος και τα μυοκτόνα «με τη μορφή δολωμάτων».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το κριτήριο της κατάταξης είναι ποιον σκοτώνουν, όχι πώς δρουν.
Όλα είναι «από λίγο έως πολύ ισχυρά δηλητήρια» — γι' αυτό η §11.7.

Διάκριση εντομοκτόνων-ακαρεοκτόνων

Ερώτηση: Πώς διακρίνονται τα εντομοκτόνα ακαρεοκτόνα;

Απάντηση:

Το κριτήριο. «Τα εντομοκτόνα και τα ακαρεοκτόνα, ανάλογα με τον τρόπο δράσης τους, διακρίνονται σε: α) φάρμακα επαφής, β) φάρμακα στομάχου, γ) φάρμακα υποκαπνισμού και δ) διασυστηματικά φάρμακα.»
α) Φάρμακα επαφής — δρουν όταν το έντομο έρθει σε επαφή με το σκεύασμα.
β) Φάρμακα στομάχου — δρουν όταν το έντομο καταπιεί ψεκασμένο φυτικό ιστό· ταιριάζουν στα μασητικά.
γ) Φάρμακα υποκαπνισμού — δρουν σε αέρια μορφή· το βιβλίο τα συνιστά για τους νηματώδεις σε ακάλυπτα εδάφη.
δ) Διασυστηματικά φάρμακα — «έχουν την ιδιότητα να εισχωρούν από την ψεκαζόμενη επιφάνεια και να μεταφέρονται σ' όλους τους ιστούς του δέντρου. Έτσι καταπολεμούν τα παθογόνα που βρίσκονται όχι μόνο στην ψεκαζόμενη επιφάνεια αλλά οπουδήποτε στο δέντρο … τόσο αυτά που κατά την ώρα του ψεκασμού είναι εγκατεστημένα, όσο και αυτά που θα εισχωρήσουν στους ιστούς μετά τον ψεκασμό, και μάλιστα αρκετές ημέρες αργότερα.»
⚠️ Το μειονέκτημα των διασυστηματικών. «ενώ είναι πολύ αποτελεσματικά όταν εφαρμόζονται για πρώτη φορά, έχουν το μειονέκτημα ότι προκαλούν εθισμό στα παθογόνα και σιγά-σιγά καθίστανται αναποτελεσματικά.»
✎ Σημείωση: η εκφώνηση τυπώνει «εντομοκτόνα ακαρεοκτόνα» χωρίς ενωτικό — το κείμενο (σελ. 233) γράφει «εντομοκτόνων-ακαρεοκτόνων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα εντομοκτόνα και τα ακαρεοκτόνα, «ανάλογα με τον τρόπο δράσης τους, διακρίνονται σε: α) φάρμακα επαφής, β) φάρμακα στομάχου, γ) φάρμακα υποκαπνισμού και δ) διασυστηματικά φάρμακα». Τα διασυστηματικά «έχουν την ιδιότητα να εισχωρούν από την ψεκαζόμενη επιφάνεια και να μεταφέρονται σ' όλους τους ιστούς του δέντρου», ώστε να καταπολεμούν τα παθογόνα «οπουδήποτε στο δέντρο» — και μάλιστα και εκείνα που «θα εισχωρήσουν στους ιστούς μετά τον ψεκασμό, και μάλιστα αρκετές ημέρες αργότερα». Έχουν όμως το μειονέκτημα ότι «προκαλούν εθισμό στα παθογόνα και σιγά-σιγά καθίστανται αναποτελεσματικά».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ίδιο κριτήριο (τρόπος δράσης) ισχύει και για τα ζιζανιοκτόνα: επαφής έναντι διασυστηματικών.
Ο εθισμός των παθογόνων επιβάλλει εναλλαγή δραστικών ουσιών.

Διάκριση ζιζανιοκτόνων

Ερώτηση: Πώς διακρίνονται τα ζιζανιοκτόνα;

Απάντηση:

Ο ορισμός. «Τα ζιζανιοκτόνα είναι χημικές ουσίες οι οποίες καταστρέφουν τα ζιζάνια.»
α) Κατά την εκλεκτικότητα. «άλλα είναι εξειδικευμένα ή εκλεκτικά (καταπολεμούν μόνο ένα ή μικρό αριθμό ζιζανίων, αλλά δεν προκαλούν ζημιά στην καλλιέργεια) και άλλα είναι καθολικά, δηλαδή είναι τοξικά τόσο για τα ζιζάνια, όσο και για την καλλιέργεια.»
β) Κατά τον τρόπο δράσης. «Μερικά ζιζανιοκτόνα καταστρέφουν μόνο τα μέρη του φυτού με τα οποία έρχονται σε επαφή και ονομάζονται ζιζανιοκτόνα επαφής και άλλα απορροφώνται από την ψεκαζόμενη επιφάνεια των φύλλων και μεταφέρονται μέσα στους ιστούς των ζιζανίων και ονομάζονται διασυστηματικά ζιζανιοκτόνα.»
γ) Κατά το βλαστικό στάδιο-στόχο. «Μερικά ζιζανιοκτόνα σκοτώνουν τους σπόρους των ζιζανίων προτού αυτοί φυτρώσουν, άλλα καταστρέφουν τα νεαρά ζιζάνια και άλλα δρουν καλύτερα σε ανεπτυγμένα ζιζάνια.»
δ) Κατά τον τρόπο εφαρμογής. «η ζιζανιοκτονία μπορεί να είναι γενική, κατευθυνόμενη σε λωρίδες και κατά κηλίδες (κατά τόπους)».
Ποια χρησιμοποιούνται στη δενδροκομία. «Ο αριθμός … είναι περιορισμένος. Τα πλέον διαδεδομένα είναι το παρακουάτ με ντικουάτ, η σιμαζίνη, το νταλαπόν και το γλυφοσέιτ.»
Παραδείγματα εφαρμογής από τον Πίνακα 11.1. Σιμαζίνη/Ντιουρόν = προφυτρωτικά («πριν εμφανιστούν τα ζιζάνια»)· Παρακουάτ+Ντικουάτ = σε ζιζάνια 10-15 cm· Νταλαπόν = σε ζωηρή ανάπτυξη, για αγρωστώδη· Γλυφοζέϊτ = σε 15-20 cm, με «αυστηρά κατευθυνόμενο ψεκασμό».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα ζιζανιοκτόνα, «χημικές ουσίες οι οποίες καταστρέφουν τα ζιζάνια», διακρίνονται με τέσσερα κριτήρια: α) ως προς την εκλεκτικότητα σε εξειδικευμένα ή εκλεκτικά («καταπολεμούν μόνο ένα ή μικρό αριθμό ζιζανίων, αλλά δεν προκαλούν ζημιά στην καλλιέργεια») και σε καθολικά («τοξικά τόσο για τα ζιζάνια, όσο και για την καλλιέργεια)»· β) ως προς τον τρόπο δράσης σε ζιζανιοκτόνα επαφής («καταστρέφουν μόνο τα μέρη του φυτού με τα οποία έρχονται σε επαφή») και διασυστηματικά («απορροφώνται από την ψεκαζόμενη επιφάνεια των φύλλων και μεταφέρονται μέσα στους ιστούς»)· γ) ως προς το βλαστικό στάδιο, αφού «μερικά … σκοτώνουν τους σπόρους … προτού αυτοί φυτρώσουν, άλλα καταστρέφουν τα νεαρά ζιζάνια και άλλα δρουν καλύτερα σε ανεπτυγμένα»· και δ) ως προς τον τρόπο εφαρμογής, οπότε «η ζιζανιοκτονία μπορεί να είναι γενική, κατευθυνόμενη σε λωρίδες και κατά κηλίδες (κατά τόπους)».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Στη δενδροκομία τα διαδεδομένα είναι λίγα: παρακουάτ+ντικουάτ, σιμαζίνη, νταλαπόν, γλυφοσέιτ.
Το γλυφοζέϊτ εφαρμόζεται πάντα με αυστηρά κατευθυνόμενο ψεκασμό — είναι καθολικό.

Πέντε καλλιεργητικά μέτρα

Ερώτηση: Αναφέρατε πέντε καλλιεργητικά μέτρα για την προστασία των φυτών.

Απάντηση:

Ο σκοπός τους. Η καλλιεργητική μέθοδος «περιλαμβάνει όλα τα καλλιεργητικά μέτρα για την αποφυγή της εισόδου της μόλυνσης μέσα στον οπωρώνα».
α) «η χρησιμοποίηση υγιούς πολλαπλασιαστικού υλικού»·
β) «η καταστροφή των ζιζανίων του οπωρώνα τόσο πριν όσο και μετά την εγκατάσταση των δέντρων»·
γ) «η έγκαιρη απομάκρυνση όσων φύλλων, ανθέων, καρπών και νεαρών βλαστών έχουν προσβληθεί από ασθένειες, αμέσως μόλις εμφανιστούν τα πρώτα συμπτώματα»·
δ) «η λήψη μέτρων για τη μείωση της σχετικής υγρασίας στον οπωρώνα»·
ε) «η χρησιμοποίηση ανθεκτικών υποκειμένων και εμβολίων (ποικιλιών) σε συγκεκριμένες ασθένειες»·
στ) «η συχνή απολύμανση των εργαλείων και των χεριών των εργατών»·
ζ) «η εφαρμογή ορθολογικού προγράμματος λιπάνσεων και αρδεύσεων, ώστε το δέντρο να διατηρείται σε καλή βλαστική κατάσταση»·
η) «η εφαρμογή του υδρατμού στο έδαφος των σπορείων και των φυτωρίων πριν από τη σπορά και πριν από την εγκατάσταση των σπορόφυτων».
Και ειδικά για τα ζιζάνια: «την αφαίρεση των ζιζανίων με τα χέρια (βοτανίσματα)», «τη χρήση χειρωνακτικών μέσων (σκαλίσματα)» και «τη χρήση μηχανικών μέσων παρελκόμενων του ελκυστήρα» (σκαλιστήρι, άροτρο, σκαπτικό/φρέζα, χορτοκοπτικό).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πέντε (από τα οκτώ) καλλιεργητικά μέτρα που αναφέρει το βιβλίο είναι: α) «η χρησιμοποίηση υγιούς πολλαπλασιαστικού υλικού»· β) «η καταστροφή των ζιζανίων του οπωρώνα τόσο πριν όσο και μετά την εγκατάσταση των δέντρων»· γ) «η έγκαιρη απομάκρυνση όσων φύλλων, ανθέων, καρπών και νεαρών βλαστών έχουν προσβληθεί από ασθένειες, αμέσως μόλις εμφανιστούν τα πρώτα συμπτώματα»· δ) «η λήψη μέτρων για τη μείωση της σχετικής υγρασίας στον οπωρώνα»· και ε) «η χρησιμοποίηση ανθεκτικών υποκειμένων και εμβολίων (ποικιλιών) σε συγκεκριμένες ασθένειες». Το βιβλίο προσθέτει ακόμη «τη συχνή απολύμανση των εργαλείων και των χεριών των εργατών», «την εφαρμογή ορθολογικού προγράμματος λιπάνσεων και αρδεύσεων» και «την εφαρμογή του υδρατμού στο έδαφος των σπορείων και των φυτωρίων».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Όλα τα μέτρα είναι προληπτικά: στοχεύουν στην αποφυγή εισόδου της μόλυνσης.
Η σχετική υγρασία είναι η δεύτερη κορυφή του τριγώνου της ασθένειας.

Η βιολογική μέθοδος

Ερώτηση: Τι είναι η βιολογική μέθοδος προστασίας των φυτών;

Απάντηση:

Γιατί προκύπτει. «Η μακρόχρονη χρήση των φυτοφαρμάκων είναι επιζήμια στο φυσικό περιβάλλον, επειδή μαζί με τους επιβλαβείς οργανισμούς σκοτώνονται ωφέλιμα έντομα και άλλοι μικροοργανισμοί και παράλληλα μολύνουν το περιβάλλον, το έδαφος και τα νερά. Σε πολλές δε περιπτώσεις, από τη χρήση τους βλάπτεται και η υγεία του καταναλωτή.»
Ο φαύλος κύκλος. «οι παθογόνοι οργανισμοί έχουν αποκτήσει ανθεκτικότητα σε αρκετά φυτοφάρμακα, οπότε η βιομηχανία καλείται να παρασκευάσει νέα φάρμακα. Έτσι έχει αρχίσει ένας ατέρμονας κύκλος παραγωγής και κατανάλωσης ουσιών, που επιβαρύνουν συνεχώς το περιβάλλον.»
Ο ορισμός. «Στο διαφαινόμενο αδιέξοδο η λύση μπορεί να προκύψει αν, αντί των χημικών σκευασμάτων, αρχίσει η εφαρμογή της βιολογικής καταπολέμησης … Αυτό σημαίνει ότι αξιοποιείται η ανταγωνιστικότητα μεταξύ των ζωντανών οργανισμών.»
Ο μηχανισμός. «ένας μεγάλος αριθμός ωφέλιμων εντόμων παρασιτούν, ζουν δηλαδή σε βάρος των επιβλαβών εντόμων και μειώνουν ή εξαφανίζουν τους πληθυσμούς τους. (Αυτά τα ωφέλιμα έντομα κατατρώγουν ή απομυζούν τα αβγά ή τις άλλες μορφές των επιβλαβών εντόμων.)»
Τι εφαρμόζεται ήδη. «προγράμματα βιολογικής καταπολέμησης των αφίδων, των τετράνυχων, των φυλλορυκτών, του θρίπα κ.λπ. με αρπακτικά ή μυζητικά έντομα»· «η παραγωγή και απελευθέρωση στο περιβάλλον στείρων αρσενικών (δάκος της ελιάς)»· «ωφέλιμοι μύκητες και ωφέλιμα βακτήρια»· «φυτικά εκχυλίσματα που διακρίνονται για την εντομοκτόνο, μυκητοκτόνο ή βακτηριοκτόνο δράση τους»· «η προσβολή της καλλιέργειας από ήπιες μορφές παθογόνων, που προκαλούν ανοσοποίηση στα καλλιεργούμενα φυτά».
Και η νεότερη κατεύθυνση. «Τα τελευταία χρόνια γίνεται προσπάθεια αντιμετώπισης … με τη χρήση των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Βιολογική μέθοδος είναι η αντιμετώπιση των εχθρών και των ασθενειών με βιολογικούς παράγοντες αντί για χημικά σκευάσματα: «Αυτό σημαίνει ότι αξιοποιείται η ανταγωνιστικότητα μεταξύ των ζωντανών οργανισμών», αφού «ένας μεγάλος αριθμός ωφέλιμων εντόμων παρασιτούν, ζουν δηλαδή σε βάρος των επιβλαβών εντόμων και μειώνουν ή εξαφανίζουν τους πληθυσμούς τους», καθώς «κατατρώγουν ή απομυζούν τα αβγά ή τις άλλες μορφές των επιβλαβών εντόμων». Περιλαμβάνει προγράμματα «με αρπακτικά ή μυζητικά έντομα» κατά των αφίδων, τετράνυχων, φυλλορυκτών και του θρίπα, την «παραγωγή και απελευθέρωση στο περιβάλλον στείρων αρσενικών (δάκος της ελιάς)», τη χρήση ωφέλιμων μυκήτων και βακτηρίων, φυτικών εκχυλισμάτων με εντομοκτόνο, μυκητοκτόνο ή βακτηριοκτόνο δράση, και την «προσβολή της καλλιέργειας από ήπιες μορφές παθογόνων, που προκαλούν ανοσοποίηση». Την επιβάλλουν τα μειονεκτήματα των φυτοφαρμάκων: θανάτωση ωφέλιμων, μόλυνση περιβάλλοντος-εδάφους-νερών, βλάβη της υγείας του καταναλωτή και η ανθεκτικότητα των παθογόνων, που δημιουργεί «έναν ατέρμονα κύκλο».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η βιολογική μέθοδος δεν σημαίνει αδράνεια: σημαίνει αντικατάσταση του χημικού με ζωντανό παράγοντα.
Η ανοσοποίηση με ήπιες μορφές παθογόνων είναι επίσης βιολογική καταπολέμηση.

Γενετικά τροποποιημένα φυτά

Ερώτηση: Τι είναι τα γενετικά τροποποιημένα φυτά; Σε τί ωφελούν;

Απάντηση:

Το πλαίσιο. «Τα τελευταία χρόνια γίνεται προσπάθεια αντιμετώπισης των εχθρών, των ασθενειών και των ζιζανίων με τη χρήση των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών.»
Ο ορισμός. «Από αυτούς, τα γενετικά τροποποιημένα φυτά είναι προϊόντα της γενετικής μηχανικής.»
Ο μηχανισμός. «Με αυτήν, γονίδια που προσδίδουν ανθεκτικότητα σε κάποιο εχθρό, ασθένεια ή ζιζάνιο μπορεί να μεταφερθούν είτε από φυτά άλλης ποικιλίας, άλλου είδους ή γένους της ίδιας ή άλλης οικογένειας, είτε από άλλους εντελώς διαφορετικούς οργανισμούς.»
Ο σκοπός. Τα γονίδια μεταφέρονται «σε μία αρεστή ποικιλία του οπωρώνα που είναι ευαίσθητη στο συγκεκριμένο παθογόνο» — δηλαδή διατηρείται η εμπορικά επιθυμητή ποικιλία και προστίθεται σε αυτήν η ανθεκτικότητα που της λείπει.
Η ωφέλεια σε πρακτικούς όρους. Επειδή, όπως λέει η §11.1, «οι περισσότερες ποικιλίες δέντρων, ως προϊόντα της γενετικής βελτίωσης, στερούνται ή έχουν μειωμένη αντοχή», η γενετική τροποποίηση αποκαθιστά την αντοχή και έτσι μειώνει την ανάγκη ψεκασμών — στόχος που το βιβλίο θέτει και για την ολοκληρωμένη αντιμετώπιση («κατανάλωση ελάχιστων ποσοτήτων φυτοφαρμάκων»).
✎ Σημείωση: η εκφώνηση τυπώνει «Σε τί ωφελούν;» με περιττό τόνο στο ερωτηματικό «τι».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γενετικά τροποποιημένα φυτά είναι τα φυτά που αποτελούν «προϊόντα της γενετικής μηχανικής»: «γονίδια που προσδίδουν ανθεκτικότητα σε κάποιο εχθρό, ασθένεια ή ζιζάνιο μπορεί να μεταφερθούν είτε από φυτά άλλης ποικιλίας, άλλου είδους ή γένους της ίδιας ή άλλης οικογένειας, είτε από άλλους εντελώς διαφορετικούς οργανισμούς, σε μία αρεστή ποικιλία του οπωρώνα που είναι ευαίσθητη στο συγκεκριμένο παθογόνο». Ωφελούν, επομένως, στο ότι καθιστούν ανθεκτική μια ποικιλία που ο καλλιεργητής θέλει να διατηρήσει για εμπορικούς λόγους αλλά είναι ευαίσθητη — και έτσι η αντιμετώπιση του εχθρού, της ασθένειας ή του ζιζανίου γίνεται χωρίς χημικά σκευάσματα. Το βιβλίο τα εντάσσει στη βιολογική μέθοδο (§11.6.3).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το γονίδιο μπορεί να έρθει και από εντελώς διαφορετικό οργανισμό, όχι μόνο από συγγενικό φυτό.
Το πλεονέκτημα είναι ότι διατηρείται η αρεστή ποικιλία και προστίθεται μόνο η ανθεκτικότητα.

Η ολοκληρωμένη φυτοπροστασία

Ερώτηση: Τι είναι η ολοκληρωμένη φυτοπροστασία;

Απάντηση:

Ο ορισμός. «Είναι ο συνδυασμός όλων των μεθόδων καταπολέμησης των εχθρών και των ασθενειών που μπορεί να εξασφαλίσει την παραγωγή καλής ποιότητας καρπών με κατανάλωση ελάχιστων ποσοτήτων φυτοφαρμάκων.»
Η προσθήκη της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ (σελ. 240): «είναι ο συνδυασμός όλων των υπολοίπων μεθόδων, ενταγμένων όμως σε ένα αυστηρά και πιστά εφαρμοζόμενο καλλιεργητικό πρόγραμμα».
Τα συμβατά φάρμακα. «Υπάρχουν φάρμακα όπως ο βορδιγάλειος πολτός, ο χειμερινός και θερινός πολτός, το θειάφι κ.λπ. που μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε συνδυασμό με βιολογικούς εχθρούς, εντομοπαγίδες και δολωματικούς ψεκασμούς, χωρίς να επιβαρύνουν τα προϊόντα με απαγορευμένες και επιζήμιες για τον άνθρωπο ουσίες.»
Ο κεντρικός κανόνας. «Η ταυτόχρονη και σχολαστική εφαρμογή όλων των καλλιεργητικών τεχνικών, ενταγμένων μάλιστα σε ένα ορθολογικό και πιστό πρόγραμμα, μπορεί να μειώσει στο ελάχιστο τον κίνδυνο μολύνσεων και συνεπώς να καταστήσει μη αναγκαίους τους ψεκασμούς με φυτοφάρμακα. Όπου υπάρχει δυνατότητα χρησιμοποίησης βιολογικών παραγόντων, πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια αξιοποίησής τους.»
Το διάγραμμα του προγράμματος (σελ. 238): αυστηρά μέτρα υγιεινής σε σπορείο-φυτώριο· επιλογή κατάλληλου υποκειμένου και εμβολίου· αυστηρός έλεγχος σπορόφυτων και δενδρυλλίων· καταπολέμηση ασθενειών, εντόμων εδάφους και νηματωδών πριν εγκατασταθούν τα δενδρύλλια· ισορροπημένη διαχείριση λιπασμάτων· πλήρης έλεγχος ζιζανίων με ισόρροπη χρήση καλλιεργητικών μέσων, βιολογικών παραγόντων και ελάχιστων ζιζανιοκτόνων· τεχνικές στα δέντρα (κλάδεμα, άμεση απομάκρυνση προσβεβλημένων τμημάτων, αραίωμα καρπών)· παγίδες κόλλας και ωφέλιμα έντομα· συλλογή, απομάκρυνση και καταστροφή των υπολειμμάτων.
Πότε αποδίδει καλύτερα. «Η ολοκληρωμένη καλλιέργεια έχει καλύτερα αποτελέσματα όταν εφαρμόζεται από πολλούς δενδροκαλλιεργητές, των οποίων τα κτήματα συνορεύουν και αποτελούν μία μεγάλη έκταση σε μία περιοχή.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ολοκληρωμένη φυτοπροστασία είναι «ο συνδυασμός όλων των μεθόδων καταπολέμησης των εχθρών και των ασθενειών που μπορεί να εξασφαλίσει την παραγωγή καλής ποιότητας καρπών με κατανάλωση ελάχιστων ποσοτήτων φυτοφαρμάκων» — με τις μεθόδους αυτές «ενταγμένες σε ένα αυστηρά και πιστά εφαρμοζόμενο καλλιεργητικό πρόγραμμα». Στηρίζεται στο ότι «η ταυτόχρονη και σχολαστική εφαρμογή όλων των καλλιεργητικών τεχνικών … μπορεί να μειώσει στο ελάχιστο τον κίνδυνο μολύνσεων και συνεπώς να καταστήσει μη αναγκαίους τους ψεκασμούς», ενώ «όπου υπάρχει δυνατότητα χρησιμοποίησης βιολογικών παραγόντων, πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια αξιοποίησής τους». Επιτρέπει φάρμακα όπως ο βορδιγάλειος πολτός, ο χειμερινός και θερινός πολτός και το θειάφι, «σε συνδυασμό με βιολογικούς εχθρούς, εντομοπαγίδες και δολωματικούς ψεκασμούς». Έχει «καλύτερα αποτελέσματα όταν εφαρμόζεται από πολλούς δενδροκαλλιεργητές, των οποίων τα κτήματα συνορεύουν».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το κλειδί δεν είναι η ποικιλία των μέσων αλλά το αυστηρά εφαρμοζόμενο πρόγραμμα.
Η συλλογική εφαρμογή σε γειτονικά κτήματα πολλαπλασιάζει το αποτέλεσμα.

Προφυλάξεις για τα φυτοφάρμακα

Ερώτηση: Αναφέρατε πέντε τουλάχιστον προφυλάξεις για την ασφαλή χρήση των φυτοφαρμάκων.

Απάντηση:

Γιατί χρειάζονται. «οι κίνδυνοι από τα φυτοφάρμακα αφορούν … τους ίδιους τους χειριστές τους, τα ζώα, τη φυσική πανίδα και χλωρίδα και τα νερά απορροής. Για τον άνθρωπο οι κίνδυνοι μπορεί να προέλθουν από την κατάποση, την απορρόφηση από το δέρμα ή από την εισπνοή του φυτοφαρμάκου.»
1. «Αγορά μόνο της απαιτούμενης ποσότητας, ώστε να καταναλωθεί αμέσως.»
2. «Ανάγνωση των οδηγιών χρήσης που περιέχει η ετικέτα, προτού ανοιχτεί η συσκευασία.»
3. «Αποφυγή της επανειλημμένης ή μακρόχρονης επαφής του φαρμάκου με την επιδερμίδα του χρήστη. Άτομα με υπερβολική ευαισθησία ή αλλεργία στα φάρμακα πρέπει να προσέχουν περισσότερο.»
4. «Ξέπλυμα των χεριών και του προσώπου με νερό και σαπούνι αμέσως μετά τη χρήση. Δεν επιτρέπεται το φαγητό, το ποτό και το κάπνισμα πριν από το πλύσιμο.»
5. «Χρήση μάσκας, γαντιών και προστατευτικής φόρμας κατά τη διάρκεια του ψεκασμού.»
6. «Πλύσιμο των ρούχων που βράχηκαν με το ψεκαστικό διάλυμα, πριν από την επαναχρησιμοποίησή τους.»
7. «Αποφυγή της διασποράς φαρμάκων σε αρδευτικά αυλάκια, ποτάμια και λίμνες ή και σε μέρη που επισκέπτονται συχνά άγρια ζώα.»
8. «Αποφυγή των ψεκασμών όταν επικρατούν άνεμοι ή χρήση ψεκαστήρων μικρής πίεσης όταν πρόκειται για ζιζανιοκτόνο.»
9. «Αποφυγή των ψεκασμών όταν η θερμοκρασία της ατμόσφαιρας είναι πάνω από 32 °C.»
10. «Αποφυγή χρήσης εντομοκτόνων κοντά σε κυψέλες μελισσών» και «Αποφυγή βόσκησης κατοικίδιων ζώων σε περιοχές που ψεκάστηκαν … τουλάχιστον για 15 ημέρες».
11. «Δεν επιτρέπεται η αποθήκευση φυτοφαρμάκων μαζί με σπόρους, βολβούς και λιπάσματα ή σε ράφια που μπορούν να φθάσουν τα μικρά παιδιά.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πέντε (από τις δεκαέξι) προφυλάξεις που απαριθμεί το βιβλίο είναι: 1) «Αγορά μόνο της απαιτούμενης ποσότητας, ώστε να καταναλωθεί αμέσως»· 2) «Ανάγνωση των οδηγιών χρήσης που περιέχει η ετικέτα, προτού ανοιχτεί η συσκευασία»· 3) «Χρήση μάσκας, γαντιών και προστατευτικής φόρμας κατά τη διάρκεια του ψεκασμού»· 4) «Ξέπλυμα των χεριών και του προσώπου με νερό και σαπούνι αμέσως μετά τη χρήση», με την επισήμανση ότι «δεν επιτρέπεται το φαγητό, το ποτό και το κάπνισμα πριν από το πλύσιμο»· και 5) «Αποφυγή των ψεκασμών όταν η θερμοκρασία της ατμόσφαιρας είναι πάνω από 32 °C». Το βιβλίο προσθέτει ακόμη την αποφυγή διασποράς σε «αρδευτικά αυλάκια, ποτάμια και λίμνες», την αποφυγή ψεκασμών με ανέμους, τη χρήση χωριστού ψεκαστήρα για τα ζιζανιοκτόνα, την αποφυγή εντομοκτόνων κοντά σε κυψέλες μελισσών, την αποφυγή βόσκησης για τουλάχιστον 15 ημέρες και την απαγόρευση αποθήκευσης μαζί με σπόρους, βολβούς και λιπάσματα ή σε ράφια προσιτά σε παιδιά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οι τρεις οδοί κινδύνου για τον άνθρωπο: κατάποση, δέρμα, εισπνοή — κάθε μέτρο κλείνει μία από αυτές.
«Όλα τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα είναι από λίγο έως πολύ ισχυρά δηλητήρια» (ΠΕΡΙΛΗΨΗ).

Προηγούμενο Στοιχείο

Επιστροφή στην Ενότητα

Επόμενο Στοιχείο