Λύσεις — Κεφάλαιο 8: Κλάδεμα των οπωροφόρων δένδρων (σελ. 179) – ΔΕΝΔΡΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 8: Κλάδεμα των οπωροφόρων δένδρων

Αναλυτικές απαντήσεις στις 11 ερωτήσεις της σελ. 179 του βιβλίου «Δενδροκομία» Γ΄ ΕΠΑΛ.

Ο ορισμός του κλαδέματος

Ερώτηση: Τι είναι το κλάδεμα;

Απάντηση:

• Ο ορισμός του βιβλίου. «Το κλάδεμα είναι η καλλιεργητική τεχνική με την οποία γίνεται αφαίρεση μέρους της κόμης του δέντρου.» Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «Το κλάδεμα είναι μία από τις καλλιεργητικές φροντίδες των δέντρων κατά την οποία αφαιρείται κάθε χρόνο μέρος της κόμης τους.»
• Η ευρύτερη έννοια. «Με την ευρύτερη έννοια το κλάδεμα συμπεριλαμβάνει την αφαίρεση οφθαλμών, την αφαίρεση δακτυλίου φλοιού (χαράκωμα) και το κλάδεμα της ρίζας.»
• Η ιστορική του εξέλιξη. «Είναι τεχνική η οποία εφαρμόζεται εδώ και πολλές εκατονταετίες και η εξελικτική της πορεία στο χρόνο πέρασε από τα στάδια της «τέχνης», δηλαδή της ικανοποίησης της αισθητικής αναζήτησης του κλαδευτή, στη σημερινή δενδροκομική πρακτική, η οποία σχετίζεται με τη φυσιολογία του δέντρου και την απόκτηση του καλύτερου δυνατού οικονομικού αποτελέσματος.» Η επιστημονική μελέτη του «άρχισε από τα μέσα του 19ου μ.Χ. αιώνα», ενώ «από τα μέσα του 20ου αιώνα αναπτύχθηκαν νέα συστήματα κλαδέματος που ανταποκρίνονται καλύτερα στις εντατικές μορφές δενδροκομικών εκμεταλλεύσεων».
• Τι είδους εργασία είναι. «Το κλάδεμα των καρποφόρων δέντρων είναι από τις σπουδαιότερες και δυσκολότερες καλλιεργητικές εργασίες, γιατί απαιτεί και γνώσεις και πρακτική εμπειρία και επένδυση αρκετής και καλά αμειβόμενης ανθρώπινης εργασίας, η οποία επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο.»
• Πού βρίσκεται η σημασία του. «Η σημασία του κλαδέματος δεν έγκειται μόνο στην οικονομική επιβάρυνση από την εκτέλεση της εργασίας, αλλά κυρίως στην επίδρασή του στο δέντρο και στην καρποφορία.»
• Και ο σημερινός του στόχος. «Σήμερα, το κλάδεμα, αν και εφαρμόζεται σε κάθε δέντρο χωριστά, στοχεύει στην αύξηση των στρεμματικών αποδόσεων και έτσι γίνεται μετά από συνεκτίμηση τόσο της βλαστικής κατάστασης του δέντρου, όσο και των γειτονικών δέντρων» — σε αντίθεση με το παρελθόν, όταν «στόχευε στην επίτευξη μεγάλης παραγωγής καρπών ανά δέντρο και αυτό οδηγούσε σε αραιές φυτεύσεις».

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Το κλάδεμα είναι η καλλιεργητική τεχνική με την οποία γίνεται αφαίρεση μέρους της κόμης του δέντρου» — ή, κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ, «μία από τις καλλιεργητικές φροντίδες των δέντρων κατά την οποία αφαιρείται κάθε χρόνο μέρος της κόμης τους». Με την ευρύτερη έννοια «το κλάδεμα συμπεριλαμβάνει την αφαίρεση οφθαλμών, την αφαίρεση δακτυλίου φλοιού (χαράκωμα) και το κλάδεμα της ρίζας». Είναι τεχνική «που εφαρμόζεται εδώ και πολλές εκατονταετίες» και πέρασε από το στάδιο της «τέχνης» — της αισθητικής αναζήτησης του κλαδευτή — «στη σημερινή δενδροκομική πρακτική, η οποία σχετίζεται με τη φυσιολογία του δέντρου και την απόκτηση του καλύτερου δυνατού οικονομικού αποτελέσματος». Είναι «από τις σπουδαιότερες και δυσκολότερες καλλιεργητικές εργασίες», και η σημασία του «έγκειται … κυρίως στην επίδρασή του στο δέντρο και στην καρποφορία».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το κλάδεμα δεν είναι μόνο κόψιμο κλάδων: με την ευρύτερη έννοια περιλαμβάνει οφθαλμούς, φλοιό και ρίζα.
• Από την «τέχνη» στη δενδροκομική πρακτική: σήμερα κριτήριο είναι η φυσιολογία και το οικονομικό αποτέλεσμα.

Γιατί εφαρμόζεται το κλάδεμα

Ερώτηση: Γιατί εφαρμόζεται (τι επιδιώκεται με) το κλάδεμα;

Απάντηση:

• Η γενική διατύπωση. «Με την εφαρμογή του κλαδέματος επιδιώκεται η εκπλήρωση των εξής στόχων.»
• α) Σχήμα και μέγεθος. «η επίτευξη του κατάλληλου σχήματος και μεγέθους ενός δέντρου».
• β) Αντοχή των βραχιόνων. «η αποφυγή σπασιμάτων των βραχιόνων από το βάρος των καρπών, με τη διαμόρφωση της κατάλληλης γωνίας αυτών με τον κεντρικό άξονα του δέντρου».
• γ) Κατανομή της καρποφορίας. «η εξασφάλιση της σωστής κατανομής των καρποφόρων κλαδίσκων στο χώρο».
• δ) Ισορροπία καρπών και βλάστησης. «η αποκατάσταση της ισορροπίας μεταξύ καρπών και βλάστησης, ώστε να γίνεται σωστή τροφοδοσία των καρπών με λιπαντικά στοιχεία».
• ε) Φως, αέρας και ευκολία εργασιών. «η διάταξη των βλαστών να είναι τέτοια που να μην παρεμποδίζεται η είσοδος της ηλιακής ακτινοβολίας και στα χαμηλότερα σημεία της κόμης του δέντρου, να επιτρέπεται η ελεύθερη κυκλοφορία του αέρα στην κόμη και να διευκολύνεται η εφαρμογή των ψεκασμών, η αραίωση και η συλλογή των καρπών».
• στ) Βλαστοί εκτός θέσης. «η αφαίρεση βλαστών που εκφύονται από ακατάλληλες θέσεις».
• ζ) Υγεία της κόμης. «η αφαίρεση των βλαστών που έχουν προσβληθεί από ασθένειες και εχθρούς και τμημάτων της κόμης που έχουν ζημιωθεί από φυσικά αίτια (παγετός, χαλάζι, πυρκαγιά)».
• Η σύνοψη της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ. «Με το κλάδεμα επιδιώκεται η διαμόρφωση του κατάλληλου σχήματος, η σωστή κατανομή των καρποφόρων οργάνων στην κόμη, η εξισορρόπηση βλάστησης και καρποφορίας, η διάταξη των κλάδων κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να διευκολύνεται η ελεύθερη διέλευση του αέρα και η είσοδος του φωτός και στα κατώτερα σημεία της κόμης, η αφαίρεση βλαστών που έχουν προσβληθεί από ασθένειες και εχθρούς, καθώς και βλαστών που εκπτύχθηκαν από ακατάλληλες θέσεις.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με το κλάδεμα «επιδιώκεται η εκπλήρωση» επτά στόχων: «α) η επίτευξη του κατάλληλου σχήματος και μεγέθους ενός δέντρου, β) η αποφυγή σπασιμάτων των βραχιόνων από το βάρος των καρπών, με τη διαμόρφωση της κατάλληλης γωνίας αυτών με τον κεντρικό άξονα, γ) η εξασφάλιση της σωστής κατανομής των καρποφόρων κλαδίσκων στο χώρο, δ) η αποκατάσταση της ισορροπίας μεταξύ καρπών και βλάστησης, ώστε να γίνεται σωστή τροφοδοσία των καρπών με λιπαντικά στοιχεία, ε) η διάταξη των βλαστών να είναι τέτοια που να μην παρεμποδίζεται η είσοδος της ηλιακής ακτινοβολίας και στα χαμηλότερα σημεία της κόμης, να επιτρέπεται η ελεύθερη κυκλοφορία του αέρα και να διευκολύνεται η εφαρμογή των ψεκασμών, η αραίωση και η συλλογή των καρπών, στ) η αφαίρεση βλαστών που εκφύονται από ακατάλληλες θέσεις και ζ) η αφαίρεση των βλαστών που έχουν προσβληθεί από ασθένειες και εχθρούς και τμημάτων της κόμης που έχουν ζημιωθεί από φυσικά αίτια (παγετός, χαλάζι, πυρκαγιά)».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οι στόχοι είναι τρεις ομάδες: σχήμα και στερεότητα, ισορροπία και κατανομή καρποφορίας, φως - αέρας - υγεία.
• Η γωνία των βραχιόνων με τον άξονα δεν είναι αισθητική: κρατά τους βραχίονες να μη σπάσουν.

Οι βασικές αρχές του κλαδέματος

Ερώτηση: Ποιες οι βασικές αρχές του κλαδέματος;

Απάντηση:

• Τι είναι. Είναι «οι βασικές αρχές του κλαδέματος, όσες πρέπει να έχει υπόψη του ο κλαδευτής κατά την εκτέλεση της εργασίας» — επτά στον αριθμό (α έως ζ).
• α) Κάθε κλάδεμα είναι ζημιά. «Κάθε αφαίρεση τμημάτων της κόμης, ουσιαστικά προκαλεί ζημιά στο δέντρο, με την έννοια ότι μειώνει τη φυλλική επιφάνεια και συνεπώς τη φωτοσύνθεση, τουλάχιστον κατά τους πρώτους μήνες της βλαστικής περιόδου.»
• β) Το αυστηρό κλάδεμα ζωηροποιεί. «Κάθε αυστηρό κλάδεμα έχει ως αποτέλεσμα την έκπτυξη ζωηρών βλαστών από τους οφθαλμούς που μένουν στο δέντρο την άνοιξη. Αυτό οφείλεται στο ότι το σύνολο του νερού που απορροφάται από τη ρίζα (με τα θρεπτικά στοιχεία) κατανέμεται, στην αρχή της βλαστικής περιόδου, σε λιγότερους οφθαλμούς.»
• γ) Το κλαδεμένο δενδρύλλιο είναι λεπτότερο. «Οι κλάδοι και ο κορμός ενός δενδρυλλίου που υφίστανται κλάδεμα παρουσιάζουν μειωμένο πάχος σε σύγκριση με εκείνους που δεν κλαδεύονται. Κατά παρόμοιο τρόπο και οι ρίζες του αποκτούν μικρότερο μήκος και πάχος.»
• δ) Πρώιμο κλάδεμα και υγρός καιρός. «Εάν το κλάδεμα γίνει πριν από την ολοκλήρωση της ξυλοποίησης των βλαστών, τότε υπάρχει κίνδυνος προσβολής των δέντρων από ασθένειες μέσω των πληγών ή υπάρχει κίνδυνος να ζημιωθεί το δέντρο κοντά στις τομές του κλαδέματος, εάν αυτό διενεργηθεί λίγο πριν ή κατά τη διάρκεια ψυχρού και υγρού καιρού.»
• ε) Ο νανισμός. «Το αυστηρό κλάδεμα, που αρχίζει να εφαρμόζεται όταν τα δέντρα είναι νεαρά και εξακολουθεί να εφαρμόζεται και κατά τα επόμενα χρόνια της παραγωγικής τους ζωής, προκαλεί νανισμό.»
• στ) Η γνώση του είδους. «Το σωστό κλάδεμα προϋποθέτει τη γνώση του φυσικού τρόπου βλάστησης και καρποφορίας κάθε δενδροκομικού είδους και κάθε ποικιλίας.»
• ζ) Η κυριαρχία της κορυφής. «Ο κορυφαίος οφθαλμός ασκεί στους κάτω απ' αυτόν πλάγιους οφθαλμούς την κυριαρχία του, δηλαδή παρεμποδίζει την έκπτυξή τους. Για να καταργηθεί η κυριαρχία της κορυφής, πρέπει να αφαιρεθεί ο κορυφαίος οφθαλμός, πράγμα που γίνεται με το κλάδεμα.»
• Η ίδια λίστα στην ΠΕΡΙΛΗΨΗ, ως «θεμελιώδεις αρχές»: «Κάθε αφαίρεση τμημάτων της κόμης μειώνει τη φυλλική επιφάνεια, άρα και τη φωτοσύνθεση· κάθε αυστηρό κλάδεμα οδηγεί στην έκπτυξη ζωηρών βλαστών· οι κλάδοι, ο κορμός και οι ρίζες ενός κλαδεμένου δενδρυλλίου παρουσιάζουν μειωμένο πάχος και μήκος σε σύγκριση με το ακλάδευτο· αυστηρό κλάδεμα εφαρμοζόμενο διαδοχικά για πολλά χρόνια προκαλεί νανισμό· με το κορυφολόγημα παύει να ισχύει η κυριαρχία του επάκριου οφθαλμού· κλάδεμα σε τρέχουσα βλάστηση … μπορεί να αποτελέσει αιτία εισόδου ασθενειών μέσω των πληγών· σωστό κλάδεμα επιτυγχάνεται μόνο όταν ο κλαδευτής γνωρίζει τον τρόπο καρποφορίας κάθε είδους δέντρου.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι βασικές αρχές είναι επτά. α) «Κάθε αφαίρεση τμημάτων της κόμης … προκαλεί ζημιά στο δέντρο, … μειώνει τη φυλλική επιφάνεια και συνεπώς τη φωτοσύνθεση.» β) «Κάθε αυστηρό κλάδεμα έχει ως αποτέλεσμα την έκπτυξη ζωηρών βλαστών», γιατί «το σύνολο του νερού … κατανέμεται … σε λιγότερους οφθαλμούς». γ) «Οι κλάδοι και ο κορμός ενός δενδρυλλίου που υφίστανται κλάδεμα παρουσιάζουν μειωμένο πάχος» και «οι ρίζες … μικρότερο μήκος και πάχος». δ) Κλάδεμα «πριν από την ολοκλήρωση της ξυλοποίησης» ή «κατά τη διάρκεια ψυχρού και υγρού καιρού» φέρνει ασθένειες μέσω των πληγών και ζημιές κοντά στις τομές. ε) «Το αυστηρό κλάδεμα, που αρχίζει … όταν τα δέντρα είναι νεαρά και … εξακολουθεί …, προκαλεί νανισμό.» στ) «Το σωστό κλάδεμα προϋποθέτει τη γνώση του φυσικού τρόπου βλάστησης και καρποφορίας κάθε δενδροκομικού είδους και κάθε ποικιλίας.» ζ) «Ο κορυφαίος οφθαλμός ασκεί … την κυριαρχία του» και «για να καταργηθεί …, πρέπει να αφαιρεθεί ο κορυφαίος οφθαλμός, πράγμα που γίνεται με το κλάδεμα».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το παράδοξο της αρχής (α) και (β): το κλάδεμα είναι ζημιά για τη φωτοσύνθεση, αλλά ζωηροποιεί τη βλάστηση.
• Το αυστηρό κλάδεμα δίνει ζωηρούς βλαστούς — αλλά, αν επαναλαμβάνεται για χρόνια, νανισμό.

Τα είδη του κλαδέματος

Ερώτηση: Ποια τα είδη κλαδέματος;

Απάντηση:

• Η διάκριση της §8.3. «Ανάλογα με το στόχο που εξυπηρετεί ή την εποχή της εφαρμογής του, το κλάδεμα μπορεί να διακριθεί σε: α) κλάδεμα διαμόρφωσης του σχήματος, β) κλάδεμα καρποφορίας, γ) χειμερινό κλάδεμα και δ) θερινό ή χλωρό κλάδεμα.»

• Τα τέσσερα είδη αναλυτικά.

  Είδος	Πότε εφαρμόζεται - τι κάνει
  Διαμόρφωσης του σχήματος	«από το πρώτο έτος της εγκατάστασης του δενδρυλλίου στο δενδρώνα και ολοκληρώνεται με την είσοδο του δέντρου στην παραγωγική του ζωή»
  Καρποφορίας	«εφαρμόζεται κάθε χρόνο και αποσκοπεί κυρίως στην κατανομή του φορτίου των καρπών στους βλαστούς και στο χώρο»
  Χειμερινό	«γίνεται από νωρίς το φθινόπωρο, με την πτώση των φύλλων, και μπορεί να παραταθεί μέχρι λίγες ημέρες πριν από την έναρξη της βλάστησης την άνοιξη»
  Θερινό ή χλωρό	«εφαρμόζεται νωρίς το καλοκαίρι, μετά την άνθηση και ενώ ακόμη οι βλαστοί είναι τρυφεροί»

• Τα δύο κριτήρια. Τα δύο πρώτα είδη προκύπτουν από τον στόχο που εξυπηρετεί το κλάδεμα, τα δύο τελευταία από την εποχή της εφαρμογής του. Γι' αυτό συνυπάρχουν: το κλάδεμα καρποφορίας «διενεργείται συνήθως το χειμώνα (χειμερινό κλάδεμα) στα φυλλοβόλα δέντρα και το καλοκαίρι (θερινό ή χλωρό κλάδεμα) στα αειθαλή».

• ⚠️ Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ προσθέτει πέμπτο είδος. «Το κλάδεμα διακρίνεται ανάλογα με το στόχο σε κλάδεμα διαμόρφωσης του σχήματος, κλάδεμα καρποφορίας και κλάδεμα ανανέωσης και ανάλογα με το χρόνο εκτέλεσης σε χειμερινό κλάδεμα και θερινό ή χλωρό κλάδεμα.» Το κλάδεμα ανανέωσης ή αναγέννησης περιγράφεται πράγματι στην §8.5 («η καρατόμηση ή η εκ περιτροπής τομή των βραχιόνων»), αλλά δεν περιλαμβάνεται στη λίστα της §8.3.

• Και η ευρύτερη έννοια. «Με την ευρύτερη έννοια το κλάδεμα συμπεριλαμβάνει την αφαίρεση οφθαλμών, την αφαίρεση δακτυλίου φλοιού (χαράκωμα) και το κλάδεμα της ρίζας.»

• Μια χρήσιμη διευκρίνιση. Το χλωρό (θερινό) κλάδεμα δεν έχει την ίδια σημασία σε όλα τα δέντρα: κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ, «όταν εφαρμόζεται την άνοιξη ή αρχές καλοκαιριού στα φυλλοβόλα δέντρα, έχει την έννοια της αραίωσης της τρέχουσας βλάστησης, ενώ όταν εφαρμόζεται το φθινόπωρο συνιστά πρόδρομη εργασία του χειμερινού κλαδέματος και ονομάζεται κλαδοκάθαρος».

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Ανάλογα με το στόχο που εξυπηρετεί ή την εποχή της εφαρμογής του, το κλάδεμα μπορεί να διακριθεί σε: α) κλάδεμα διαμόρφωσης του σχήματος, που «εφαρμόζεται από το πρώτο έτος της εγκατάστασης του δενδρυλλίου … και ολοκληρώνεται με την είσοδο του δέντρου στην παραγωγική του ζωή», β) κλάδεμα καρποφορίας, που «εφαρμόζεται κάθε χρόνο και αποσκοπεί κυρίως στην κατανομή του φορτίου των καρπών στους βλαστούς και στο χώρο», γ) χειμερινό κλάδεμα, που «γίνεται από νωρίς το φθινόπωρο, με την πτώση των φύλλων, και μπορεί να παραταθεί μέχρι λίγες ημέρες πριν από την έναρξη της βλάστησης την άνοιξη», και δ) θερινό ή χλωρό κλάδεμα, που «εφαρμόζεται νωρίς το καλοκαίρι, μετά την άνθηση και ενώ ακόμη οι βλαστοί είναι τρυφεροί». Σημειώνεται ότι η ΠΕΡΙΛΗΨΗ του κεφαλαίου προσθέτει, ανάλογα με τον στόχο, και το κλάδεμα ανανέωσης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τα δύο πρώτα είδη ορίζονται από τον στόχο, τα δύο τελευταία από την εποχή — γι' αυτό συνδυάζονται μεταξύ τους.
• ⚠️ Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ προσθέτει πέμπτο είδος, το κλάδεμα ανανέωσης, που λείπει από τη λίστα της §8.3.

Οι μεγάλες κατηγορίες του κλαδέματος διαμόρφωσης του σχήματος

Ερώτηση: Ποιες είναι οι μεγάλες κατηγορίες του κλαδέματος διαμόρφωσης του σχήματος ενός δέντρου;

Απάντηση:

• Οι τρεις κατηγορίες. Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «Υπάρχουν τρεις μεγάλες κατηγορίες κλαδεμάτων διαμόρφωσης του σχήματος των δέντρων: τα ελεύθερα, τα ημιελεύθερα και τα αναγκαστικά σχήματα.»

• Α. Ελεύθερα σχήματα. «Τα δέντρα αναπτύσσουν μεγάλη κόμη, άρα απαιτούν μεγάλο χώρο.» «Κατά το σύστημα αυτό γίνεται αφαίρεση μόνο των εκτός θέσης βλαστών και των βλαστών που έχουν υποστεί ζημίες από ασθένειες ή φυσικά αίτια» και «τα δέντρα ακολουθούν το φυσικό τρόπο βλάστησής τους και αποκτούν σχήμα σφαιρικό, ημισφαιρικό, πυραμοειδές ή ακανόνιστο».

• Πού ταιριάζουν τα ελεύθερα. «Σε λιγότερο εντατικοποιημένες εκμεταλλεύσεις ή σε είδη δέντρων τα οποία δύσκολα πειθαρχούν στα κλαδέματα ή σε είδη στα οποία τα κλαδέματα προκαλούν περισσότερη ζημία παρά όφελος, λόγω της ειδικής σύνθεσης των χυμών (συκιά, φιστικιά) ή λόγω της ευπάθειας του ξύλου τους στις τομές (καρυδιά, συκιά) ή λόγω της καθυστέρησης στην αποκατάσταση της ισορροπίας βλάστησης και ρίζας (αμυγδαλιά και μερικές φορές η βυσσινιά).»

• Β. Ημιελεύθερα σχήματα. «Όπως στα ελεύθερα σχήματα, έτσι και στα ημιελεύθερα, το δέντρο αναπτύσσεται προς όλες τις κατευθύνσεις στο χώρο. Είναι δηλαδή «σχήματα όγκου». Όμως, … περιορίζεται ο όγκος και το κάθε δέντρο σχηματίζει ένα σκελετό, που φέρει τους βραχίονες και τους κλάδους κατανεμημένους στο χώρο κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο.» «Η έναρξη εφαρμογής … αρχίζει από τον πρώτο χρόνο της εγκατάστασης των δενδρυλλίων στον οπωρώνα.»

• Γ. Αναγκαστικά σχήματα. «Στα σχήματα αυτά, τα δέντρα υποχρεώνονται σε διαμορφώσεις που δεν έχουν καμία σχέση με την τάση της φυσικής βλάστησης. Εφαρμόζονται κυρίως σε βιομηχανικούς οπωρώνες προκειμένου να διευκολυνθεί η χρήση μηχανημάτων …. αυξάνει ο αριθμός των δέντρων ανά στρέμμα και παράλληλα επιτυγχάνεται αύξηση της φυλλικής επιφάνειας, γεγονός που οδηγεί σε μεγαλύτερες στρεμματικές αποδόσεις.»

• Συγκριτικός πίνακας

  	Ελεύθερα	Ημιελεύθερα	Αναγκαστικά
  Σχέση με τη φυσική βλάστηση	την ακολουθούν	σχήματα όγκου, με περιορισμένο όγκο και σκελετό	«δεν έχουν καμία σχέση με την τάση της φυσικής βλάστησης»
  Επεμβάσεις	«μόνο εκτός θέσης και ζημιωμένοι βλαστοί»	διαμόρφωση σκελετού από τον 1ο χρόνο	υποστύλωση, σύρματα, πυκνή φύτευση
  Παραδείγματα	σφαιρικό, ημισφαιρικό, πυραμοειδές, ακανόνιστο (συκιά, φιστικιά, καρυδιά, αμυγδαλιά)	πυραμίδα, κύπελλο, κύπελλο με προσωρινό κεντρικό άξονα, κυπελλοπυραμίδα	παλμέττα, ελεύθερη και λεπτή άτρακτος, Ύψιλον, κρεβατίνα

• Η σύνοψη της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ. «Στα ελεύθερα σχήματα τα μέρη της κόμης που αφαιρούνται είναι ελάχιστα … Τα σχήματα αυτά ταιριάζουν σε δέντρα όπως η συκιά, η φιστικιά, η καρυδιά κ.λπ. Στα ημιελεύθερα … στην αρχή περιορίζεται ο όγκος … και στη συνέχεια η κόμη αναπτύσσεται με μεγάλη ελευθερία σ' όλο τον τρισδιάστατο χώρο … Στα αναγκαστικά σχήματα παραβιάζεται ο φυσιολογικός τρόπος της ανάπτυξης και το δέντρο εξαναγκάζεται να περιορίσει την κόμη του σε ένα επίπεδο ή σε περιορισμένο χώρο· για να επιτευχθεί αυτό χρησιμοποιούνται υποστυλώματα και οριζόντια σύρματα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι μεγάλες κατηγορίες είναι τρεις: «τα ελεύθερα, τα ημιελεύθερα και τα αναγκαστικά σχήματα». Στα ελεύθερα «τα μέρη της κόμης που αφαιρούνται είναι ελάχιστα» — «μόνο οι εκτός θέσης βλαστοί και όσοι «έχουν υποστεί ζημίες από ασθένειες ή φυσικά αίτια» — και «τα δέντρα ακολουθούν το φυσικό τρόπο βλάστησής τους και αποκτούν σχήμα σφαιρικό, ημισφαιρικό, πυραμοειδές ή ακανόνιστο»· ταιριάζουν σε συκιά, φιστικιά, καρυδιά, αμυγδαλιά. Στα ημιελεύθερα «το δέντρο αναπτύσσεται προς όλες τις κατευθύνσεις στο χώρο — είναι δηλαδή σχήματα όγκου», όμως «περιορίζεται ο όγκος και το κάθε δέντρο σχηματίζει ένα σκελετό, που φέρει τους βραχίονες και τους κλάδους κατανεμημένους στο χώρο κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο». Στα αναγκαστικά «τα δέντρα υποχρεώνονται σε διαμορφώσεις που δεν έχουν καμία σχέση με την τάση της φυσικής βλάστησης» και «εφαρμόζονται κυρίως σε βιομηχανικούς οπωρώνες», με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο αριθμός των δέντρων ανά στρέμμα και η φυλλική επιφάνεια και να επιτυγχάνονται μεγαλύτερες στρεμματικές αποδόσεις.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το κριτήριο της κατάταξης είναι πόσο πιέζεται η φυσική τάση του δέντρου: καθόλου - λίγο - πολύ.
• Μόνο τα αναγκαστικά απαιτούν υποστυλώματα και σύρματα — και δίνουν σχήματα επιπέδου, όχι όγκου.

Τα είδη των ημιελεύθερων σχημάτων

Ερώτηση: Ποια τα είδη των ημιελεύθερων σχημάτων;

Απάντηση:

• Τα τέσσερα ημιελεύθερα σχήματα. Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «Στα ημιελεύθερα σχήματα ανήκουν η πυραμίδα, το κύπελλο, το κύπελλο με προσωρινό κεντρικό άξονα και η κυπελλοπυραμίδα.» Η §8.4.2 τα απαριθμεί με τη σειρά α) η πυραμίδα, β) το κύπελλο, γ) κύπελλο με προσωρινό κεντρικό άξονα, δ) η κυπελλοπυραμίδα.
• α) Η πυραμίδα. «Στο δέντρο υπάρχει ένας κεντρικός άξονας (κορμός), ο οποίος αναπτύσσεται σε ύψος και γύρω απ' αυτόν υπάρχουν πλάγιοι βραχίονες (μπράτσα) είτε σε σπειροειδή διάταξη σε όλο το ύψος είτε σε πατώματα με 3 έως 5 βραχίονες ανά πάτωμα. Η διαφορά σε ύψος μεταξύ των βραχιόνων είναι από 60 έως 100 cm και η γωνία πρόσφυσής τους με τον κεντρικό άξονα περίπου 45°. Το ολικό ύψος της πυραμίδας είναι περίπου διπλάσιο από τη διαμέτρο της βάσης της κόμης.» Είναι «σχεδόν, το φυσικό σχήμα ανάπτυξης της αχλαδιάς και της μηλιάς, όταν αυτές είναι εμβολιασμένες στα σπορόφυτά τους ή σε ζωηρά υποκείμενα».
• Πλεονέκτημα και μειονεκτήματα της πυραμίδας. «Πλεονέκτημα … είναι ο ισχυρός σκελετός με καλούς και στέρεους βραχίονες.» Μειονεκτήματα: «i) το αυστηρό κλάδεμα των πρώτων 4-5 ετών, σε βάρος της πρώιμης εισόδου του δέντρου σε καρποφορία, ii) η εργασία που απαιτείται από τον κλαδευτή, «συγκριτικά περισσότερη απ' όση απαιτείται για άλλα σχήματα», iii) το ύψος και ο μεγάλος όγκος του δέντρου, «που δυσκολεύει όλες τις καλλιεργητικές εργασίες (κλάδεμα, ψεκασμοί, συλλογή καρπών)» και iv) οι μεγάλες αποστάσεις φύτευσης, «που έχουν ως αποτέλεσμα τις μειωμένες στρεμματικές αποδόσεις για πολλά χρόνια».
• β) Το κύπελλο. «Επιτρέπει την είσοδο του φωτός και στα εσωτερικά μέρη της κόμης, γεγονός που βελτιώνει την ποιότητα των καρπών σ' όλες τις θέσεις του δέντρου», «μορφοποιείται εύκολα και χωρίς ο κλαδευτής να έχει πολλές γνώσεις», «συμβάλλει στην ταχύτερη είσοδο του δέντρου στην καρποφορία» και «επιτρέπει την ελεύθερη διακίνηση του αέρα», που μειώνει τη σχετική υγρασία και επομένως τις προσβολές από ασθένειες. «Έχει τα ίδια μειονεκτήματα με την πυραμίδα, αλλά σε μικρότερο βαθμό … Είναι όμως πιο αποδοτικό από την πυραμίδα.»
• γ) Κύπελλο με προσωρινό κεντρικό άξονα. «Το δέντρο, κατά τα πρώτα χρόνια της ανάπτυξής του και προτού εισέλθει σε καρποφορία, υποβάλλεται στο σχηματισμό πυραμίδας. Με την είσοδο του δέντρου σε καρποφορία, καταργείται σταδιακά ο κεντρικός άξονας και σιγά-σιγά το σχήμα μετατρέπεται σε κύπελλο. Το σχήμα αυτό ονομάζεται και αργοπορημένο κύπελλο ή τροποποιημένη πυραμίδα.»
• δ) Η κυπελλοπυραμίδα. «Το σύστημα αυτό εφαρμόζεται με επιτυχία στη ροδακινιά και ουσιαστικά αποτελεί μία ανεστραμμένη πυραμίδα. … το δέντρο έχει 3 έως 5 κύριους βραχίονες και σε κάθε βραχίονα υπάρχουν υποβραχίονες σε διαφορετικά επίπεδα ύψους. Το σχήμα αυτό επιτρέπει την ελεύθερη είσοδο του ηλιακού φωτός και του αέρα, ακόμη και στο εσωτερικό και κάτω μέρος της κόμης …»
• Και οι τύποι κυπέλλου. Κατά τη λεζάντα της Εικόνας 8.3: «Χαμηλό κύπελλο (α), υψηλό κύπελλο (β), αργοπορημένο κύπελλο (γ) και κυπελλοπυραμίδα (δ).»
• ⚠️ Τυπογραφικό. Στη σελ. 170 οι παραπομπές γράφονται με κεφαλαία — «(εικ. 8.3Γ)» και «(εικ.8.3Δ)» — ενώ η λεζάντα της εικόνας χρησιμοποιεί πεζά (γ), (δ) (render PDF 171).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα ημιελεύθερα σχήματα είναι τέσσερα: «η πυραμίδα, το κύπελλο, το κύπελλο με προσωρινό κεντρικό άξονα και η κυπελλοπυραμίδα». Στην πυραμίδα «υπάρχει ένας κεντρικός άξονας (κορμός) … και γύρω απ' αυτόν … πλάγιοι βραχίονες, είτε σε σπειροειδή διάταξη είτε σε πατώματα με 3 έως 5 βραχίονες ανά πάτωμα», με διαφορά ύψους 60 έως 100 cm και γωνία περίπου 45°. Το κύπελλο «επιτρέπει την είσοδο του φωτός και στα εσωτερικά μέρη της κόμης», μορφοποιείται εύκολα, επιταχύνει την είσοδο στην καρποφορία και επιτρέπει την ελεύθερη διακίνηση του αέρα. Το κύπελλο με προσωρινό κεντρικό άξονα ξεκινά ως πυραμίδα και, «με την είσοδο του δέντρου σε καρποφορία, καταργείται σταδιακά ο κεντρικός άξονας και … μετατρέπεται σε κύπελλο»· λέγεται και «αργοπορημένο κύπελλο ή τροποποιημένη πυραμίδα». Η κυπελλοπυραμίδα, τέλος, «εφαρμόζεται με επιτυχία στη ροδακινιά» και «αποτελεί μία ανεστραμμένη πυραμίδα», με «3 έως 5 κύριους βραχίονες» και υποβραχίονες σε διαφορετικά επίπεδα ύψους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Και τα τέσσερα είναι σχήματα όγκου — αυτό τα ξεχωρίζει από τα αναγκαστικά.
• Τα τρία από τα τέσσερα είναι παραλλαγές του κυπέλλου: κύπελλο, αργοπορημένο κύπελλο, κυπελλοπυραμίδα.

Η διαμόρφωση του σχήματος του κυπέλλου

Ερώτηση: Περιγράψτε τον τρόπο διαμόρφωσης του σχήματος του κυπέλλου.

Απάντηση:

• 1ο βήμα — αμέσως μετά τη φύτευση. «Για τη μορφοποίηση του σχήματος του κυπέλλου, μόλις φυτευθούν στον οπωρώνα, τα δενδρύλλια κορυφολογούνται σε χαμηλό ύψος (50-60 cm για τη ροδακινιά, μέχρι 70 cm για τη δαμασκηνιά και μέχρι 80 cm για τη μηλιά και την αχλαδιά), οπότε την αμέσως επόμενη άνοιξη εκπτύσσονται αρκετοί πλάγιοι βλαστοί από τους οφθαλμούς που βρίσκονται κάτω από την τομή του κορυφολογήματος.»

• 2ο βήμα — ο χειμώνας του 1ου έτους. «Τον επόμενο χειμώνα διατηρούνται οι καλύτεροι 3-5 πλάγιοι, οι οποίοι και κλαδεύονται από την κορυφή τους σε απόσταση ίση με το 1/2 έως 1/3 του μήκους τους. Οι βλαστοί αυτοί θα αποτελέσουν τους κύριους βραχίονες (μπράτσα) του δέντρου.»

• Πώς επιλέγονται οι κύριοι βραχίονες. «Γι' αυτό και επιλέγονται να είναι σε σωστή θέση, τόσο αναφορικά με τη διάταξή τους στο προβαλλόμενο οριζόντιο επίπεδο (εάν είναι τρεις, να σχηματίζουν μεταξύ τους γωνία 120°, εάν είναι πέντε γωνία 72°), όσο και αναφορικά με το ύψος τους από το έδαφος.»

• Τι αποφεύγεται. «Αποφεύγεται η διατήρηση βλαστών που εκφύονται ο ένας κοντά στον άλλο, γιατί αυτοί μειονεκτούν ως προς τη στερεότητά τους και γιατί με το υπερβολικό φορτίο των καρπών μπορεί να ξεμασχαλιστούν (σχίζονται στη βάση τους).» «Εκτός από τους πλάγιους βλαστούς που έχουν επιλεγεί …, όλοι οι υπόλοιποι πλάγιοι βλαστοί αφαιρούνται από τη βάση τους.»

• 3ο βήμα — ο χειμώνας της 2ης χρονιάς. «Το χειμώνα της δεύτερης χρονιάς, από τους βλαστούς που έχουν αναπτυχθεί κατά την προηγούμενη βλαστική περίοδο, επιλέγονται και πάλι 2-3 ανά βραχίονα. Αυτοί θα αποτελέσουν τους δευτερεύοντες βραχίονες και κλαδεύονται κατά τον ίδιο τρόπο που είχαν κλαδευτεί οι κύριοι βραχίονες την προηγούμενη χρονιά. Όλοι οι υπόλοιποι βλαστοί που προέρχονται από τους κύριους βραχίονες αφαιρούνται από τη βάση τους.»

• Οι αποστάσεις των δευτερευόντων. «Η απόσταση των δευτερευόντων βραχιόνων επάνω στους κύριους βραχίονες κυμαίνεται, ανάλογα με το είδος, από 40-60 cm (δαμασκηνιά, ροδακινιά) μέχρι 80-90 cm (μηλιά, βερικοκιά).»

• 4ο βήμα — οι επόμενες χρονιές. «Τις επόμενες χρονιές γίνεται διευθέτηση της βλάστησης επάνω στους δευτερεύοντες βραχίονες, σε συνδυασμό με το κλάδεμα καρποφορίας.»

• Συνοπτικός πίνακας των βημάτων

  Χρόνος	Επέμβαση
  Μόλις φυτευθούν	κορυφολόγημα σε χαμηλό ύψος (50-60 / 70 / 80 cm ανά είδος)
  Χειμώνας 1ου έτους	διατήρηση 3-5 πλάγιων και κλάδεμά τους στο 1/2 έως 1/3 του μήκους· αφαίρεση όλων των υπόλοιπων από τη βάση
  Χειμώνας 2ης χρονιάς	επιλογή 2-3 δευτερευόντων ανά βραχίονα και ίδιο κλάδεμα· αφαίρεση των υπολοίπων
  Επόμενες χρονιές	διευθέτηση της βλάστησης, σε συνδυασμό με το κλάδεμα καρποφορίας

• Γιατί αξίζει το κύπελλο. «Το σχήμα του κυπέλλου επιτρέπει την είσοδο του φωτός και στα εσωτερικά μέρη της κόμης, … μορφοποιείται εύκολα και χωρίς ο κλαδευτής να έχει πολλές γνώσεις, συμβάλλει στην ταχύτερη είσοδο του δέντρου στην καρποφορία και επιτρέπει την ελεύθερη διακίνηση του αέρα …, [που] μειώνει τις προσβολές των δέντρων από τις ασθένειες.» «Έχει τα ίδια μειονεκτήματα με την πυραμίδα, αλλά σε μικρότερο βαθμό …· είναι όμως πιο αποδοτικό από την πυραμίδα.»

• ⚠️ Τυπογραφικό. Στη σελ. 168 τυπώνεται «κάτω από την τομή του κορυφυλογήματος» (render PDF 169) αντί «κορυφολογήματος».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η διαμόρφωση του κυπέλλου γίνεται σε τέσσερα βήματα. (1) «Μόλις φυτευθούν στον οπωρώνα, τα δενδρύλλια κορυφολογούνται σε χαμηλό ύψος (50-60 cm για τη ροδακινιά, μέχρι 70 cm για τη δαμασκηνιά και μέχρι 80 cm για τη μηλιά και την αχλαδιά)», ώστε «την αμέσως επόμενη άνοιξη να εκπτυχθούν αρκετοί πλάγιοι βλαστοί από τους οφθαλμούς κάτω από την τομή». (2) «Τον επόμενο χειμώνα διατηρούνται οι καλύτεροι 3-5 πλάγιοι, οι οποίοι κλαδεύονται από την κορυφή τους σε απόσταση ίση με το 1/2 έως 1/3 του μήκους τους» και «θα αποτελέσουν τους κύριους βραχίονες»· επιλέγονται ώστε, «εάν είναι τρεις, να σχηματίζουν μεταξύ τους γωνία 120°, εάν είναι πέντε, γωνία 72°», ενώ αποφεύγονται βλαστοί που εκφύονται ο ένας κοντά στον άλλο, γιατί «μπορεί να ξεμασχαλιστούν»· όλοι οι υπόλοιποι «αφαιρούνται από τη βάση τους». (3) «Το χειμώνα της δεύτερης χρονιάς … επιλέγονται και πάλι 2-3 ανά βραχίονα», που «θα αποτελέσουν τους δευτερεύοντες βραχίονες» και κλαδεύονται με τον ίδιο τρόπο, σε απόσταση «από 40-60 cm (δαμασκηνιά, ροδακινιά) μέχρι 80-90 cm (μηλιά, βερικοκιά)». (4) «Τις επόμενες χρονιές γίνεται διευθέτηση της βλάστησης επάνω στους δευτερεύοντες βραχίονες, σε συνδυασμό με το κλάδεμα καρποφορίας.»

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το χαμηλό κορυφολόγημα είναι το κλειδί: από εκεί βγαίνουν οι πλάγιοι που θα γίνουν βραχίονες.
• 120° για τρεις, 72° για πέντε βραχίονες — και ποτέ δύο βραχίονες κοντά ο ένας στον άλλο.

Τα είδη των αναγκαστικών σχημάτων

Ερώτηση: Ποια τα είδη των αναγκαστικών σχημάτων;

Απάντηση:

• Τα σπουδαιότερα. «Υπάρχουν πολλά αναγκαστικά σχήματα, από τα οποία τα σπουδαιότερα είναι η παλμέττα και τα ατρακτοειδή σχήματα.» Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «Στα αναγκαστικά σχήματα ανήκουν η παλμέττα (κανονική, πρόωρη, ελεύθερη), το ελεύθερο ατρακτοειδές, το λεπτό ατρακτοειδές, το ύψιλον και η κρεβατίνα.»

• α) Παλμέττα. «Τα δέντρα μορφοποιούνται σε σχήματα βεντάλιας, παλαμοειδή ή ριπιδοειδή, έτσι που οι πλάγιοι βραχίονες να αναπτύσσονται κατά μήκος ενός σχεδόν επιπέδου και να δημιουργούν ουσιαστικά ένα φράχτη.» Είδη: κανονική (με οριζόντιους ή επικλινείς - λοξούς βραχίονες), πρόωρη και ελεύθερη ή ακανόνιστη.

• β) Ελεύθερη άτρακτος. «Ταιριάζει σε πυκνές φυτεύσεις (απόσταση γραμμών 3-4 m, απόσταση δέντρων επάνω στη γραμμή 1 -1,5 m) μηλιάς ή αχλαδιάς σε νάνα υποκείμενα, όπου το ύψος του δέντρου δεν ξεπερνά τα 2,5-3,0 m.» «Το ελεύθερο ατρακτοειδές σχήμα δε διαφέρει πολύ από την πυραμίδα»· μετά 4-5 έτη το δέντρο «αποτελείται από τον κεντρικό άξονα και πλάγιους βραχίονες, χωρίς ειδική διάταξη, που απέχουν μεταξύ τους 40-60 cm και έχουν σχεδόν οριζόντια διάταξη».

• γ) Λεπτή άτρακτος. «Μοιάζει μορφολογικά με την ελεύθερη άτρακτο, αλλά διαφέρει στο ότι αντί των πολυετών βραχιόνων φέρει πλάγιους μονοετείς, διετείς ή το πολύ τριετείς κλαδίσκους. Οι κλαδίσκοι αυτοί, που ο αριθμός τους ποικίλλει από 15 έως 20, φέρουν τα καρποφόρα όργανα.» «Οι τριετείς κλαδίσκοι … αφαιρούνται από τη βάση τους και αντικαθίστανται από νέους μονοετείς βλαστούς …: επιτυγχάνεται η ανανέωση των καρποφόρων οργάνων κάθε χρόνο.»

• δ) Σχήμα Ύψιλον (Υ). «Το δενδρύλλιο, μετά τη φύτευσή του, κλαδεύεται σε ύψος 50-60 cm … Από αυτούς επιλέγονται δύο, που βρίσκονται σε αντίθετη κατεύθυνση και δένονται στα σύρματα της γραμμής, σχηματίζοντας γωνία περίπου 45° με το κάθετο επίπεδο. Οι βλαστοί αυτοί θα αποτελέσουν τους δύο άξονες του σχήματος Υ. Κάθε χρόνο, σε κάθε άξονα, εφαρμόζεται το κλάδεμα της πυραμίδας ή της ατράκτου.» «Το σχήμα Υ πρωτοεμφανίστηκε στη μηλιά για να εγκαταλειφθεί σύντομα· αργότερα εφαρμόστηκε με επιτυχία στο αμπέλι και με αμφίβολη επιτυχία στην ελιά. Γενικά, σπανίως εφαρμόζεται στους βιομηχανικούς οπωρώνες.»

• ε) Κρεβατίνα. «Είναι αρκετά διαδεδομένο στο αμπέλι και χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά στην ακτινιδιά. … υπάρχει κεντρικός κορμός ύψους 2-2,2 m από το έδαφος και βραχίονες σε ένα οριζόντιο επίπεδο, το οποίο καθορίζεται από παράλληλα οριζόντια σύρματα που προσδένονται στους πασσάλους υποστύλωσης.» «Για το σχηματισμό των οριζόντιων βραχιόνων εφαρμόζεται σε κάθε οριζόντιο άξονα το σχήμα της πυραμίδας ή της ατράκτου. Επάνω στους βραχίονες υπάρχουν τα καρποφόρα όργανα.»

• Συγκριτικός πίνακας

  Σχήμα	Πού ταιριάζει	Χαρακτηριστικό
  Παλμέττα	μηλοειδή σε νάνα υποκείμενα, πυκνές γραμμές	φράχτης σε ένα σχεδόν επίπεδο
  Ελεύθερη άτρακτος	μηλιά, αχλαδιά σε νάνα υποκείμενα	κεντρικός άξονας και σχεδόν οριζόντιοι βραχίονες ανά 40-60 cm
  Λεπτή άτρακτος	ίδια με την ελεύθερη	15-20 κλαδίσκοι μονοετείς έως τριετείς, ανανέωση κάθε χρόνο
  Ύψιλον (Υ)	αμπέλι (με επιτυχία), ελιά (αμφίβολα)	δύο άξονες σε 45° με το κάθετο επίπεδο
  Κρεβατίνα	αμπέλι, σχεδόν αποκλειστικά ακτινιδιά	κορμός 2-2,2 m και βραχίονες σε οριζόντιο επίπεδο

• ⚠️ Ονοματολογία. Η ΠΕΡΙΛΗΨΗ τα ονομάζει «ελεύθερο ατρακτοειδές» και «λεπτό ατρακτοειδές», ενώ το κείμενο της §8.4.3 «ελεύθερη άτρακτος» και «λεπτή άτρακτος».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα αναγκαστικά σχήματα που περιγράφει το βιβλίο είναι πέντε: «η παλμέττα (κανονική, πρόωρη, ελεύθερη), το ελεύθερο ατρακτοειδές, το λεπτό ατρακτοειδές, το ύψιλον και η κρεβατίνα» — με σπουδαιότερα «την παλμέττα και τα ατρακτοειδή σχήματα». Στην παλμέττα «τα δέντρα μορφοποιούνται σε σχήματα βεντάλιας, παλαμοειδή ή ριπιδοειδή, έτσι που οι πλάγιοι βραχίονες να αναπτύσσονται κατά μήκος ενός σχεδόν επιπέδου και να δημιουργούν ουσιαστικά ένα φράχτη». Η ελεύθερη άτρακτος «ταιριάζει σε πυκνές φυτεύσεις … μηλιάς ή αχλαδιάς σε νάνα υποκείμενα» και «δε διαφέρει πολύ από την πυραμίδα». Η λεπτή άτρακτος «διαφέρει στο ότι αντί των πολυετών βραχιόνων φέρει πλάγιους μονοετείς, διετείς ή το πολύ τριετείς κλαδίσκους», 15 έως 20 τον αριθμό, που ανανεώνονται κάθε χρόνο. Στο σχήμα Ύψιλον επιλέγονται «δύο [βλαστοί], που βρίσκονται σε αντίθετη κατεύθυνση …, σχηματίζοντας γωνία περίπου 45° με το κάθετο επίπεδο». Η κρεβατίνα, τέλος, «είναι αρκετά διαδεδομένο στο αμπέλι και χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά στην ακτινιδιά», με «κεντρικό κορμό ύψους 2-2,2 m … και βραχίονες σε ένα οριζόντιο επίπεδο».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Παλμέττα = κατακόρυφο επίπεδο (φράχτης), κρεβατίνα = οριζόντιο επίπεδο.
• Η λεπτή άτρακτος διαφέρει από την ελεύθερη μόνο στο ότι φέρει κλαδίσκους αντί για πολυετείς βραχίονες.

Η διαμόρφωση της κανονικής παλμέττας

Ερώτηση: Περιγράψτε τον τρόπο διαμόρφωσης της κανονικής παλμέττας.

Απάντηση:

• Οι προϋποθέσεις. «Για το σχηματισμό της παλμέττας είναι ανάγκη η βλάστηση των δέντρων να υποστηριχθεί και αυτό επιτυγχάνεται με το συνδυασμό κάθετων πασσάλων και συρμάτων. Επίσης, είναι αναγκαία η πυκνή φύτευση των δέντρων σε γραμμές και η χρησιμοποίηση νάνων υποκειμένων.» Οι αποστάσεις: «επάνω στη γραμμή … από 3 έως 6 m και … μεταξύ των γραμμών από 3 έως 5 m».

• 1ο βήμα — μετά τη μεταφύτευση. «Το δενδρύλλιο με μονοετές εμβόλιο, μετά τη μεταφύτευσή του, κορυφολογείται στο επιθυμητό ύψος που συνήθως είναι 50 - 80 cm επάνω από το έδαφος.»

• 2ο βήμα — η επιλογή των τριών βλαστών. «Από τους βλαστούς που θα εκπτυχθούν την αμέσως επόμενη περίοδο, επιλέγονται τρεις. Ο ένας απ' αυτούς, ο ανώτερος, χρησιμοποιείται ως προέκταση του άξονα προς την κορυφή, ενώ οι δύο καλύτεροι πλάγιοι, οι οποίοι πρέπει να βρίσκονται σε θέσεις κοντά στο επιθυμητό ύψος, θα αποτελέσουν το πρώτο ζευγάρι βραχιόνων.»

• 3ο βήμα — η πρόσδεση στα σύρματα. «Για να πάρουν τις κατάλληλες κατευθύνσεις, οι πλάγιοι βλαστοί κάμπτονται και προσδένονται στα σύρματα, σχηματίζοντας με τον κεντρικό και κάθετο άξονα γωνία είτε 45°-50° είτε 90°, ανάλογα με τον τύπο της παλμέττας.»

• 4ο βήμα — ο επόμενος χειμώνας. «Τον επόμενο χειμώνα, ο κατακόρυφος βλαστός (προέκταση του κορμού), κορυφολογείται και πάλι σε ύψος 70-80 cm από την πρώτη διακλάδωση, ενώ οι δύο πρώτοι βραχίονες αφήνονται ανέπαφοι επάνω στα σύρματα.»

• 5ο βήμα — οι δευτερεύοντες. «Οι βλαστοί αυτοί, την επόμενη άνοιξη (2ο έτος), λόγω της λοξής ή οριζόντιας θέσης τους, αναπτύσσουν πολλούς βλαστούς σ' όλο το μήκος τους. Από τους νέους βλαστούς επιλέγονται ανά 20-25 cm από τη βάση τους δύο δευτερεύοντες (ο ένας στα 20-25 cm και ο δεύτερος στα 40-50 cm), ενώ οι υπόλοιποι λυγίζονται και στρέφονται προς τα επίπεδα που είναι κάτω από τον πρώτο βραχίονα και προσδένονται μεταξύ τους τον Ιούλιο ή το Σεπτέμβριο, ανάλογα με τη ζωηρότητά τους.»

• 6ο βήμα — η επανάληψη. «Το ίδιο κλάδεμα στον κεντρικό άξονα επαναλαμβάνεται και τα επόμενα χρόνια μέχρις ότου σχηματιστούν οι βραχίονες στο επιθυμητό ύψος του φράχτη της παλμέττας. Ακολουθεί το κλάδεμα καρποφορίας.»

• Πώς λέγεται το αποτέλεσμα. «Η παλμέττα που σχηματίζεται με τον παραπάνω τρόπο ονομάζεται κανονική παλμέττα.» Και «ανάλογα με το επίπεδο μόρφωσης των βραχιόνων, διακρίνεται σε παλμέττα κανονική με οριζόντιους βραχίονες και παλμέττα κανονική με επικλινείς (λοξούς) βραχίονες».

• Συνοπτικός πίνακας

  Στάδιο	Επέμβαση
  Μετά τη μεταφύτευση	κορυφολόγημα στα 50 - 80 cm
  1η βλαστική περίοδος	επιλογή τριών βλαστών: ο ανώτερος προέκταση άξονα, δύο πλάγιοι το πρώτο ζευγάρι βραχιόνων, κάμψη και πρόσδεση σε 45°-50° ή 90°
  Χειμώνας 1ου έτους	κορυφολόγημα του κατακόρυφου στα 70-80 cm από την πρώτη διακλάδωση· οι βραχίονες ανέπαφοι
  2ο έτος	δύο δευτερεύοντες ανά βραχίονα (στα 20-25 cm και στα 40-50 cm)· οι υπόλοιποι λυγίζονται και προσδένονται τον Ιούλιο ή τον Σεπτέμβριο
  Επόμενα χρόνια	επανάληψη έως το επιθυμητό ύψος του φράχτη, μετά κλάδεμα καρποφορίας

Σύνοψη: (ενδεικτική) Για την παλμέττα χρειάζονται «κάθετοι πάσσαλοι και σύρματα», «πυκνή φύτευση των δέντρων σε γραμμές» και «νάνα υποκείμενα». Το δενδρύλλιο με μονοετές εμβόλιο, μετά τη μεταφύτευση, «κορυφολογείται στο επιθυμητό ύψος που συνήθως είναι 50 - 80 cm επάνω από το έδαφος». Από τους βλαστούς που εκπτύσσονται «επιλέγονται τρεις: ο ανώτερος «χρησιμοποιείται ως προέκταση του άξονα προς την κορυφή», ενώ «οι δύο καλύτεροι πλάγιοι … θα αποτελέσουν το πρώτο ζευγάρι βραχιόνων» και «κάμπτονται και προσδένονται στα σύρματα, σχηματίζοντας με τον κεντρικό και κάθετο άξονα γωνία είτε 45°-50° είτε 90°, ανάλογα με τον τύπο της παλμέττας». «Τον επόμενο χειμώνα, ο κατακόρυφος βλαστός … κορυφολογείται και πάλι σε ύψος 70-80 cm από την πρώτη διακλάδωση, ενώ οι δύο πρώτοι βραχίονες αφήνονται ανέπαφοι.» Την επόμενη άνοιξη, από τους νέους βλαστούς των βραχιόνων «επιλέγονται ανά 20-25 cm από τη βάση τους δύο δευτερεύοντες (ο ένας στα 20-25 cm και ο δεύτερος στα 40-50 cm)», ενώ «οι υπόλοιποι λυγίζονται και στρέφονται … και προσδένονται μεταξύ τους τον Ιούλιο ή το Σεπτέμβριο». «Το ίδιο κλάδεμα στον κεντρικό άξονα επαναλαμβάνεται και τα επόμενα χρόνια μέχρις ότου σχηματιστούν οι βραχίονες στο επιθυμητό ύψος του φράχτη …· ακολουθεί το κλάδεμα καρποφορίας.» «Η παλμέττα που σχηματίζεται με τον παραπάνω τρόπο ονομάζεται κανονική παλμέττα.»

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Κάθε χρονιά επαναλαμβάνεται το ίδιο βήμα: κορυφολόγημα του άξονα και νέο ζευγάρι βραχιόνων στα σύρματα.
• Η κανονική παλμέττα έχει δύο εκδοχές: με οριζόντιους (90°) ή επικλινείς - λοξούς (45°-50°) βραχίονες.

Το κλάδεμα καρποφορίας και ο σκοπός του

Ερώτηση: Τι είναι το κλάδεμα καρποφορίας και τι επιδιώκεται με αυτό;

Απάντηση:

• Ο ορισμός. «Το κλάδεμα καρποφορίας είναι το σύνολο των επεμβάσεων που γίνονται κάθε χρόνο στους βλαστούς του δέντρου με σκοπό τη ρύθμιση της καρποφορίας και τη διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ της βλάστησης και της καρποφορίας.»

• Τι επιδιώκεται — κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ. «Σκοπό έχει τη ρύθμιση της καρποφορίας του δέντρου και την αποκατάσταση της ισορροπίας μεταξύ βλάστησης και καρποφορίας.» Κατά την §8.3, «αποσκοπεί κυρίως στην κατανομή του φορτίου των καρπών στους βλαστούς και στο χώρο».

• Από τι εξαρτάται. «Οι παραπάνω επεμβάσεις είναι εντελώς εξειδικευμένες και εξαρτώνται από το είδος και την ποικιλία του δέντρου, δηλαδή τον τρόπο καρποφορίας, το εφαρμοζόμενο καλλιεργητικό σύστημα και την βλαστική κατάσταση του ίδιου του δέντρου.» Κατά την ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «έχει άμεση σχέση με τον τρόπο καρποφορίας του δέντρου, δηλαδή τη γνώση των θέσεων όπου σχηματίζονται οι καρποί».

• Πότε αρχίζει και πόσο διαρκεί. «Το κλάδεμα καρποφορίας αρχίζει πριν ακόμη ολοκληρωθεί η διαμόρφωση του σχήματος του δέντρου και εφαρμόζεται κάθε χρόνο, σ' όλη τη διάρκεια της παραγωγικής ζωής του. Έτσι, από χρόνο σε χρόνο, με το κλάδεμα καρποφορίας συντηρείται και το σχήμα του δέντρου.»

• Πότε γίνεται. «Διενεργείται συνήθως το χειμώνα (χειμερινό κλάδεμα) στα φυλλοβόλα δέντρα και το καλοκαίρι (θερινό ή χλωρό κλάδεμα) στα αειθαλή καρποφόρα δέντρα.» «Χλωρά κλαδέματα μπορούν να εφαρμοστούν και στα φυλλοβόλα δέντρα για την αφαίρεση λαίμαργων βλαστών ή βλαστών σε άκαιρη θέση», ενώ «χειμερινό κλάδεμα διενεργείται και στα αειθαλή φυτά, κυρίως κατά τη συγκομιδή των καρπών, όπως στην ελιά».

• Τι άλλο υπάγεται σε αυτό. «Στο κλάδεμα καρποφορίας υπάγεται και το αραίωμα των καρπών, το οποίο στοχεύει είτε στην αύξηση του μεγέθους των καρπών (ροδακινιά, βερικοκιά, μηλιά κ.λπ.), είτε στην αποφυγή ή τη μείωση της παρενιαυτοφορίας (κοινή μανταρινιά).»

• Συνοπτικός πίνακας

  Ερώτημα	Απάντηση του βιβλίου
  Τι είναι	«το σύνολο των επεμβάσεων που γίνονται κάθε χρόνο στους βλαστούς»
  Σκοπός	«ρύθμιση της καρποφορίας» και «διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ της βλάστησης και της καρποφορίας»
  Πότε αρχίζει	«πριν ακόμη ολοκληρωθεί η διαμόρφωση του σχήματος»
  Πόσο διαρκεί	«σ' όλη τη διάρκεια της παραγωγικής ζωής»
  Παράπλευρο όφελος	«συντηρείται και το σχήμα του δέντρου»

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Το κλάδεμα καρποφορίας είναι το σύνολο των επεμβάσεων που γίνονται κάθε χρόνο στους βλαστούς του δέντρου με σκοπό τη ρύθμιση της καρποφορίας και τη διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ της βλάστησης και της καρποφορίας» — ή, κατά την §8.3, «αποσκοπεί κυρίως στην κατανομή του φορτίου των καρπών στους βλαστούς και στο χώρο». Οι επεμβάσεις του «είναι εντελώς εξειδικευμένες και εξαρτώνται από το είδος και την ποικιλία του δέντρου, δηλαδή τον τρόπο καρποφορίας, το εφαρμοζόμενο καλλιεργητικό σύστημα και την βλαστική κατάσταση του ίδιου του δέντρου». Αρχίζει «πριν ακόμη ολοκληρωθεί η διαμόρφωση του σχήματος του δέντρου» και «εφαρμόζεται κάθε χρόνο, σ' όλη τη διάρκεια της παραγωγικής ζωής του», ενώ παράλληλα «συντηρείται και το σχήμα του δέντρου». Διενεργείται «συνήθως το χειμώνα … στα φυλλοβόλα δέντρα και το καλοκαίρι … στα αειθαλή», και σε αυτό «υπάγεται και το αραίωμα των καρπών, το οποίο στοχεύει είτε στην αύξηση του μεγέθους των καρπών (ροδακινιά, βερικοκιά, μηλιά) είτε στην αποφυγή ή τη μείωση της παρενιαυτοφορίας (κοινή μανταρινιά)».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το κλάδεμα καρποφορίας δεν αντικαθιστά το κλάδεμα διαμόρφωσης: το συνεχίζει και συντηρεί το σχήμα.
• Το αραίωμα των καρπών ανήκει κι αυτό στο κλάδεμα καρποφορίας.

Οι γενικοί κανόνες του κλαδέματος καρποφορίας

Ερώτηση: Ποιοι οι γενικοί κανόνες του κλαδέματος καρποφορίας;

Απάντηση:

• Η εισαγωγή του βιβλίου. «Ο κλαδευτής, για να πετύχει στην εργασία του, πρέπει να έχει υπόψη του τους παρακάτω γενικούς κανόνες κλαδέματος καρποφορίας.»
• 1) Μικρή ετήσια βλάστηση. «Όταν η ετήσια βλάστηση είναι μικρή (μικρότερη των 30 cm) και οι καρποφόροι οφθαλμοί αρκετοί, το κλάδεμα καρποφορίας είναι περισσότερο σχολαστικό και μ' αυτό αφαιρούνται και μερικοί οφθαλμοί.» (ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «Σε μικρή ετήσια βλάστηση αφαιρείται μικρό τμήμα βλαστού και μικρός αριθμός καρποφόρων οφθαλμών.»)
• 2) Μηλοειδή. «Στα μηλοειδή (μηλιά, αχλαδιά, κυδωνιά), όπου τα καρποφόρα όργανα (αιχμές, λαμβούρδες) καρποφορούν για πολλά έτη, συνεπώς με την αύξηση της ηλικίας τους εξασθενούν και μειώνεται η παραγωγή τους, απαιτείται αραίωση και πρόβλεψη της αντικατάστασής τους.»
• 3) Δέντρα που καρποφορούν στον ετήσιο βλαστό. «Στα δέντρα που καρποφορούν στον ετήσιο βλαστό, αποφεύγονται τα κλαδέματα. Σ' αυτά περιοριζόμαστε μόνο σε χλωρά κλαδέματα για την αφαίρεση λαίμαργων, καθώς και βλαστών που εκφύονται από ανεπιθύμητα σημεία.»
• 4) Ζωηρή βλάστηση στα μηλοειδή. «Σε περίπτωση ζωηρής βλάστησης σε μηλοειδή, η εξισορρόπηση βλάστησης και καρποφορίας δεν επιτυγχάνεται με κλαδέματα αλλά με την εφαρμογή άλλων τεχνικών, όπως η απλή ή διπλή χαραγή, το ανοιχτό χαράκωμα, η αναστροφή της φλούδας και η συστροφή και η κάμψη των βλαστών. Το χαράκωμα και η αναστροφή της φλούδας γίνονται σε μερικούς βραχίονες ή εναλλάξ στο χρόνο και ποτέ στον κορμό του δέντρου.»
• 5) Η προέκταση του άξονα και των βραχιόνων. «Η προέκταση του άξονα ή των βραχιόνων, ως αποτέλεσμα της κορυφολόγησής τους, συντελεί στην εκδήλωση ζωηρής ανάπτυξης των νέων βλαστών. Γι' αυτό, το σημείο κορυφολογήματος πρέπει να εκτιμάται ανάλογα με τη γενική βλαστική κατάσταση του δέντρου. Η ζωηρή βλάστηση της προέκτασης προκαλεί μείωση της παραγωγής είτε με τη μείωση του αριθμού των καρπών είτε με τη μείωση του βάρους τους. Μείωση της ζωηρότητας … μπορεί να επέλθει με το λύγισμα της προέκτασης προς τα κάτω.»
• Η ίδια λίστα στην ΠΕΡΙΛΗΨΗ. «Βασικές αρχές του σωστού κλαδέματος καρποφορίας είναι οι εξής: σε μικρή ετήσια βλάστηση αφαιρείται μικρό τμήμα βλαστού και μικρός αριθμός καρποφόρων οφθαλμών· στα μηλοειδή απαιτείται σταδιακή αραίωση και αντικατάσταση των καρποφόρων οργάνων· στα είδη δέντρων που καρποφορούν στην τρέχουσα βλάστηση αποφεύγονται τα κλαδέματα· το αυστηρό κορυφολόγημα προκαλεί έκπτυξη ζωηρής βλάστησης, η οποία έχει ως συνέπεια τη μείωση της παραγωγής· σε περίπτωση ζωηρής βλάστησης στα μηλοειδή, η ισορροπία βλάστησης και καρποφορίας επιτυγχάνεται με χαράκωμα, αναστροφή της φλούδας, απλή ή διπλή χαραγή, συστροφή του βλαστού κ.λπ. και όχι με το κλάδεμα.»
• ⚠️ Δύο τυπογραφικά της ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ (σελ. 178, render PDF 179): «τη μείωσης της παραγωγής» (αντί «τη μείωση») και «πρόδρομη εργασία του χειμερινού καδέματος» (λείπει το λ).
• Και τα εργαλεία. «Για την εφαρμογή του κλαδέματος χρησιμοποιούνται ειδικά ψαλίδια και πριόνια, στα οποία μπορεί να εφαρμόζεται η ανθρώπινη δύναμη ή η δύναμη μικρού ηλεκτροκινητήρα ή η δύναμη του πιεσμένου αέρα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι γενικοί κανόνες που «πρέπει να έχει υπόψη του» ο κλαδευτής είναι πέντε. 1) «Όταν η ετήσια βλάστηση είναι μικρή (μικρότερη των 30 cm) και οι καρποφόροι οφθαλμοί αρκετοί, το κλάδεμα … είναι περισσότερο σχολαστικό και μ' αυτό αφαιρούνται και μερικοί οφθαλμοί.» 2) «Στα μηλοειδή (μηλιά, αχλαδιά, κυδωνιά), όπου τα καρποφόρα όργανα (αιχμές, λαμβούρδες) καρποφορούν για πολλά έτη …, απαιτείται αραίωση και πρόβλεψη της αντικατάστασής τους.» 3) «Στα δέντρα που καρποφορούν στον ετήσιο βλαστό, αποφεύγονται τα κλαδέματα· σ' αυτά περιοριζόμαστε μόνο σε χλωρά κλαδέματα για την αφαίρεση λαίμαργων … βλαστών.» 4) «Σε περίπτωση ζωηρής βλάστησης σε μηλοειδή, η εξισορρόπηση … δεν επιτυγχάνεται με κλαδέματα αλλά με την απλή ή διπλή χαραγή, το ανοιχτό χαράκωμα, την αναστροφή της φλούδας και τη συστροφή και την κάμψη των βλαστών», που γίνονται «σε μερικούς βραχίονες ή εναλλάξ στο χρόνο και ποτέ στον κορμό». 5) «Η προέκταση του άξονα ή των βραχιόνων, ως αποτέλεσμα της κορυφολόγησής τους, συντελεί στην εκδήλωση ζωηρής ανάπτυξης των νέων βλαστών» — και «η ζωηρή βλάστηση της προέκτασης προκαλεί μείωση της παραγωγής», η οποία περιορίζεται «με το λύγισμα της προέκτασης προς τα κάτω».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Στα δέντρα που καρποφορούν στον ετήσιο βλαστό το κλάδεμα βλάπτει — μόνο χλωρά κλαδέματα.
• Στα μηλοειδή με ζωηρή βλάστηση η λύση δεν είναι το ψαλίδι, αλλά χαραγή, χαράκωμα, αναστροφή φλοιού, συστροφή και κάμψη.