Λύσεις — Κεφάλαιο 14: Ακρόδρυα – Ξηροί Καρποί (σελ. 321) – ΔΕΝΔΡΟΚΟΜΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 14: Ακρόδρυα - Ξηροί Καρποί

Αναλυτικές απαντήσεις στις 10 ερωτήσεις της σελ. 321 του βιβλίου «Δενδροκομία» Γ΄ ΕΠΑΛ.

Το φύλλο των τριών ακροδρύων

Ερώτηση: Πώς είναι το φύλλο της καρυδιάς, της φουντουκιάς, της φιστικιάς;

Απάντηση:

• Τι ζητάει η ερώτηση. Τρία φύλλα, τρεις περιγραφές — και μία επιπλέον δυσκολία: στη φιστικιά το φύλλο δεν είναι ένα, αλλά διαφορετικό στο αρσενικό και στο θηλυκό δέντρο, αφού το είδος είναι δίοικο.

• α) Καρυδιά (σελ. 316): «Έχει φύλλα σύνθετα, με 5-9 μεγάλα φυλλάρια (σπάνια 11), με τα μεγαλύτερα φυλλάρια προς την κορυφή. Ο μίσχος του φύλλου έχει χαρακτηριστική, τριγωνική (καρδιόσχημη) διατομή.» — Το σχήμα του μίσχου είναι το ασφαλέστερο γνώρισμα αναγνώρισης στο εργαστήριο.

• β) Φουντουκιά (σελ. 312): «Έχει φύλλα μεγάλα, πολυγωνικά, με οδοντωτή περιφέρεια, χνουδωτά.» — Δηλαδή απλό (όχι σύνθετο) φύλλο, σε αντίθεση με τα άλλα δύο είδη.

• γ) Φιστικιά (σελ. 307) — ανά φύλο:

  Φύλο	Φύλλο
  Αρσενικό	«σύνθετο με 5-9 μικρά και στενόμακρα φυλλάρια»
  Θηλυκό	«πάλι σύνθετο, αλλά με 3-5 μεγάλα, δερματώδη, και στρογγυλά φυλλάρια»

• Γιατί μετράει η διαφορά στη φιστικιά. Το ίδιο γνώρισμα χρησιμοποιείται και για τη διάκριση των τριών ομάδων αρσενικών (σελ. 309): «Ομάδα Α, πρώιμης άνθησης: τα φύλλα έχουν 7-9 μικρά φυλλάρια. Ομάδα Β, μέσης άνθησης: φύλλα με 5-7 μεγαλύτερα φυλλάρια. Ομάδα Γ, όψιμης άνθησης: φύλλα με 3-5 μεγαλύτερα φυλλάρια, περίπου ίσου μεγέθους με τα φυλλάρια της θηλυκής.» — Δηλαδή όσο πιο όψιμη η άνθηση, τόσο λιγότερα και μεγαλύτερα τα φυλλάρια.

• Συγκριτικός πίνακας (για απομνημόνευση).

  Είδος	Τύπος φύλλου	Φυλλάρια	Ιδιαίτερο γνώρισμα
  Καρυδιά	σύνθετο	5-9 μεγάλα (σπάνια 11)	μίσχος τριγωνικής/καρδιόσχημης διατομής
  Φουντουκιά	απλό	—	πολυγωνικό, οδοντωτό, χνουδωτό
  Φιστικιά ♂	σύνθετο	5-9 μικρά	στενόμακρα
  Φιστικιά ♀	σύνθετο	3-5 μεγάλα	δερματώδη, στρογγυλά

Σύνοψη: (ενδεικτική) Καρυδιά: «φύλλα σύνθετα, με 5-9 μεγάλα φυλλάρια (σπάνια 11), με τα μεγαλύτερα φυλλάρια προς την κορυφή», ενώ «ο μίσχος του φύλλου έχει χαρακτηριστική, τριγωνική (καρδιόσχημη) διατομή». Φουντουκιά: «φύλλα μεγάλα, πολυγωνικά, με οδοντωτή περιφέρεια, χνουδωτά» — δηλαδή απλά. Φιστικιά: το φύλλο διαφέρει ανά φύλο, γιατί το δέντρο είναι δίοικο — «στο αρσενικό δέντρο σύνθετο με 5-9 μικρά και στενόμακρα φυλλάρια», «στο θηλυκό δέντρο είναι πάλι σύνθετο, αλλά με 3-5 μεγάλα, δερματώδη, και στρογγυλά φυλλάρια».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Μόνο η φουντουκιά έχει απλό φύλλο· καρυδιά και φιστικιά έχουν σύνθετο.
• Στη φιστικιά η απάντηση είναι διπλή (αρσενικό / θηλυκό) — το είδος είναι δίοικο.

Πού βγαίνουν τα φιστίκια

Ερώτηση: Σε ποιο κλαδί και από ποιο μέρος βγαίνουν τα φιστίκια;

Απάντηση:

• Η κύρια πρόταση (σελ. 308): «Οι καρποί βγαίνουν σε ταξικαρπίες βοτρυώδεις (σαν σταφύλια), στα πλάγια του παλιού (ενός έτους) ξύλου και συγκομίζονται κατά το Σεπτέμβριο.»
• Από ποιους οφθαλμούς. «Έχει ξυλοφόρους οφθαλμούς, επάκρια και πλάγια … και απλούς ανθοφόρους οφθαλμούς, μόνο πλάγια.» Άρα οι καρποί προέρχονται από απλούς ανθοφόρους, πλάγιους οφθαλμούς — ποτέ από επάκριο και ποτέ από μικτό.
• Το εργαστηριακό μέρος το επιβεβαιώνει (σελ. 323): «Το κλαδί της φιστικιάς (αρσενικής και θηλυκής) έχει ξυλοφόρους οφθαλμούς και απλούς ανθοφόρους. Οι ξυλοφόροι βρίσκονται επάκρια και πλάγια, οι ανθοφόροι μόνο πλάγια, στη βάση του κλαδιού ενός έτους.»
• Η αντίθεση με την καρυδιά και τη φουντουκιά. Εκεί ο καρπός βγαίνει στην κορυφή της τρυφερής βλάστησης από μικτό οφθαλμό· στη φιστικιά στα πλάγια του παλιού ξύλου από απλό ανθοφόρο.
• Το «παλιό ξύλο» εδώ έχει συγκεκριμένη ηλικία. Το βιβλίο διευκρινίζει σε παρένθεση: «του παλιού (ενός έτους) ξύλου» — δηλαδή ξύλο που σχηματίστηκε την προηγούμενη βλαστητική περίοδο, όχι πολυετές.
• Και το ίχνος που μένει. «Επάνω στο πολυετές κλαδί υπάρχουν υπολείμματα από ταξικαρπίες (ή οι ουλές τους, που είναι μεγάλες), ενώ … πρέπει να υπάρχουν μόνο ουλές οφθαλμών, οι οποίες είναι σαφώς μικρότερες.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα φιστίκια βγαίνουν «σε ταξικαρπίες βοτρυώδεις (σαν σταφύλια), στα πλάγια του παλιού (ενός έτους) ξύλου», δηλαδή από τους απλούς ανθοφόρους οφθαλμούς, που κατά το βιβλίο υπάρχουν «μόνο πλάγια» — «στη βάση του κλαδιού ενός έτους», όπως συμπληρώνει το εργαστηριακό μέρος. Συγκομίζονται κατά τον Σεπτέμβριο. Το επάκριο μάτι του κλαδιού είναι ξυλοφόρο και δίνει μόνο επέκταση του κλαδιού — γι' αυτό, τη χρονιά της ακαρπίας, το κλαδί «επεκτείνεται από τον επάκριο οφθαλμό».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ταξικαρπία βοτρυώδης = «σαν σταφύλι» — πλάγια, στο ενός έτους ξύλο.
• Οι ανθοφόροι της φιστικιάς είναι απλοί και μόνο πλάγιοι, ποτέ επάκριοι.

Πού βγαίνουν τα καρύδια

Ερώτηση: Σε ποιο κλαδί και από ποιο μέρος βγαίνουν τα καρύδια;

Απάντηση:

• Τα τρία είδη οφθαλμών της καρυδιάς (σελ. 317) — χωρίς αυτά η απάντηση είναι ελλιπής:

  Οφθαλμός	Μέγεθος / σχήμα	Θέση
  Ξυλοφόροι	«μικρότεροι»	«συνήθως πλάγια»
  Ιουλοφόροι	«μεγάλοι, στενόμακροι, με δικτυωτή επιφάνεια»	«πλάγια, προς τη βάση του βλαστού»
  Μικτοί	«οι μεγαλύτεροι, σε σχήμα καρδιάς»	«στην κορυφή του βλαστού ή και στα πλάγια»

• Η χρονική σειρά (σελ. 317): «Κατά το Μάρτιο, από τους ιουλοφόρους οφθαλμούς βγαίνουν οι ίουλοι (πρωτανδρία). Μετά εκπτύσσονται οι ξυλοφόροι και οι μικτοί οφθαλμοί, αργά την άνοιξη.»

• Η κρίσιμη πρόταση. «Οι μικτοί … δίνουν τρυφερή βλάστηση, η οποία στην κορυφή έχει 3-4 θηλυκά άνθη.» Και ρητά: «Τα καρύδια βγαίνουν στην κορυφή της τρυφερής βλάστησης.»

• Τι ακολουθεί. «Μπορεί να προλάβουν να γονιμοποιηθούν από τους ίουλούς τους, στην πράξη όμως χρειάζεται να βάλουμε και μία ακόμη ποικιλία, αν και το είδος είναι αυτογόνιμο. Νωρίς το καλοκαίρι τα άνθη δίνουν καρπούς. Ο καρπός καλύπτεται από μαλακό, πράσινο περίβλημα, που σπάει κατά την ωρίμαση.»

• Η καλλιεργητική συνέπεια (σελ. 318): «τα ενήλικα δέντρα σχεδόν δεν κλαδεύονται (οι καρποφόροι οφθαλμοί είναι στις κορυφές των βλαστών)» — αν κορυφολογούσαμε, θα κόβαμε την ίδια την καρποφορία.

• Και η σχέση με τα εγκαύματα. Επειδή οι καρποί είναι στην περιφέρεια της κόμης, «δεν προστατεύονται (σκιάζονται)» και παθαίνουν εγκαύματα πάνω από τους 30-35 °C.

• Οι υπερκείμενοι οφθαλμοί. «Μπορεί να έχουμε και δύο οφθαλμούς ανά κόμβο, τον ένα επάνω από τον άλλον (ο ένας οπωσδήποτε ξυλοφόρος) και τότε λέγονται υπερκείμενοι.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα καρύδια βγαίνουν στην κορυφή της τρυφερής βλάστησης: «Οι μικτοί … δίνουν τρυφερή βλάστηση, η οποία στην κορυφή έχει 3-4 θηλυκά άνθη … Τα καρύδια βγαίνουν στην κορυφή της τρυφερής βλάστησης.» Ο μικτός οφθαλμός είναι «ο μεγαλύτερος, σε σχήμα καρδιάς» και βρίσκεται «στην κορυφή του βλαστού ή και στα πλάγια» του ενός έτους κλαδιού· εκπτύσσεται «αργά την άνοιξη», μετά τους ιουλοφόρους που δίνουν τους ίουλους τον Μάρτιο. Γι' αυτό ακριβώς «τα ενήλικα δέντρα σχεδόν δεν κλαδεύονται»: οι καρποφόροι οφθαλμοί βρίσκονται στις κορυφές των βλαστών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Μικτός οφθαλμός → τρυφερή βλάστηση → 3-4 θηλυκά άνθη στην κορυφή της.
• Αντίθετα με τη φιστικιά (πλάγια, στο παλιό ξύλο), εδώ ο καρπός είναι ακραίος.

Πόσα δέντρα φιστικιάς ανά στρέμμα

Ερώτηση: Να υπολογίσετε πόσα δέντρα φιστικιάς φυτεύονται σε ένα στρέμμα.

Απάντηση:

• Τα δεδομένα του βιβλίου (σελ. 310): «Η φιστικιά κλαδεύεται σε κύπελλο και οι συνηθισμένες αποστάσεις για παραλληλόγραμμα είναι 6x7m (20 δέντρα ανά στρέμμα).»

• Η μέθοδος. Σε παραλληλόγραμμο σύστημα φύτευσης κάθε δέντρο «κατέχει» ένα ορθογώνιο με πλευρές τις δύο αποστάσεις:

  Επιφάνεια ανά δέντρο = α × β

  Αριθμός δέντρων ανά στρέμμα = 1000 m² ÷ (α × β)

• Η πράξη.

  Βήμα	Υπολογισμός
  Επιφάνεια ανά δέντρο	6 m × 7 m = 42 m²
  Δέντρα ανά στρέμμα	1000 ÷ 42 = 23,8
  Στρογγυλοποίηση	≈ 24 δέντρα ανά στρέμμα

• ⚠️ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΦΑΛΛΕΙ. Γράφει «20 δέντρα ανά στρέμμα», ενώ ο υπολογισμός δίνει περίπου 24. Για να βγουν πράγματι 20 δέντρα θα χρειαζόταν 1000 ÷ 20 = 50 m² ανά δέντρο, δηλαδή αποστάσεις περίπου 7×7 m — όχι 6×7 m.

• Έλεγχος αξιοπιστίας: στην καρυδιά οι αριθμοί του βιβλίου στέκουν. «12x12 m, καλύτερα 15X15 m (7 έως 4,5-5 δέντρα ανά στρέμμα)»: 1000/144 = 6,9 ≈ 7 ✔ και 1000/225 = 4,4 ✔. «8x8 m ή 8x10 m (15-12 δέντρα)»: 1000/64 = 15,6 ≈ 15 ✔ και 1000/80 = 12,5 ≈ 12 ✔. Άρα το λάθος είναι τοπικό, στη φιστικιά.

• Πόσα από αυτά είναι θηλυκά; Η φιστικιά είναι δίοικη και «χρειάζονται και αρσενικά δέντρα για την επικονίαση, συνήθως σε αναλογία 1 αρσενικό : 7 θηλυκά». Με 24 δέντρα: 24 ÷ 8 = 3 αρσενικά και 21 θηλυκά.

• ⚠️ Δεύτερη ασυνέπεια του βιβλίου (σελ. 311): «Με 20 θηλυκά δέντρα ανά στρέμμα, η απόδοση είναι 150-300 Kg ξερό φιστίκι ανά στρέμμα.» Αν τα συνολικά δέντρα είναι 20 και η αναλογία 1:7, τα θηλυκά είναι το πολύ 17-18 — όχι 20. Με τον σωστό υπολογισμό (24 δέντρα) βγαίνουν 21 θηλυκά, που πλησιάζει το «20 θηλυκά» του βιβλίου.

• Ο σταυρός-έλεγχος με την απόδοση. «Παίρνουμε 7-15 Kg ξηρού καρπού ανά δέντρο» × 20 θηλυκά = 140-300 Kg — που ταιριάζει με τα «150-300 Kg» που αναφέρει το βιβλίο. Δηλαδή η απόδοση ανά στρέμμα υπολογίστηκε με 20 ΘΗΛΥΚΑ, άρα με περισσότερα από 20 συνολικά δέντρα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σε παραλληλόγραμμο σύστημα, δέντρα ανά στρέμμα = 1000 m² ÷ (α × β). Με τις αποστάσεις του βιβλίου, 6 × 7 = 42 m² ανά δέντρο, οπότε 1000 ÷ 42 = 23,8 ≈ 24 δέντρα ανά στρέμμα. ⚠️ Το βιβλίο γράφει «20 δέντρα ανά στρέμμα», που είναι λάθος: για 20 δέντρα θα απαιτούνταν 50 m² ανά δέντρο, δηλαδή περίπου 7×7 m. Επειδή η φιστικιά είναι δίοικη και φυτεύεται σε αναλογία «1 αρσενικό : 7 θηλυκά», από τα 24 δέντρα τα 3 είναι αρσενικά και τα 21 θηλυκά. Το αποτέλεσμα αυτό επιβεβαιώνεται από την ίδια την απόδοση που δίνει το βιβλίο: «7-15 Kg ξηρού καρπού ανά δέντρο» επί «20 θηλυκά δέντρα ανά στρέμμα» δίνει 140-300 Kg, δηλαδή τα «150-300 Kg ξερό φιστίκι ανά στρέμμα» — άρα τα συνολικά δέντρα ήταν εξαρχής περισσότερα από 20.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τύπος: 1000 ÷ (α × β). Για 6×7 m → 1000/42 ≈ 24, όχι 20.
• Τα 20 δέντρα αντιστοιχούν σε 7×7 m (50 m²), όχι σε 6×7 m.
• Από τα 24: 3 αρσενικά + 21 θηλυκά (αναλογία 1:7).

Δύο ποικιλίες καρυδιάς για τη Θεσσαλία

Ερώτηση: Αναφέρατε δύο καλές ποικιλίες καρυδιάς που πρέπει να καλλιεργηθούν μαζί στη Θεσσαλία και γιατί.

Απάντηση:

• Πρώτο βήμα: σε ποια ζώνη ανήκει η Θεσσαλία. Το βιβλίο δίνει συστάσεις ανά ζώνη: «Για την Κεντρική Ελλάδα προτείνονται η Amigo, η Pedro και η Hartley (μεσοπρώιμες). Επικονιάζονται από τη Franquette.» Η Θεσσαλία ανήκει στην Κεντρική Ελλάδα.

• Δεύτερο βήμα: η βασική ποικιλία. «Η καλύτερη ποικιλία σήμερα για την Ελλάδα είναι η Franquette, γαλλική ποικιλία … μεγαλόκαρπη, με καρπό οβάλ και γεύση γλυκιά. Ανθίζει αργά (αποφεύγει τους παγετούς) και ωριμάζει τέλος Σεπτεμβρίου με αρχές Οκτωβρίου.»

• Το ζεύγος που προκύπτει. Franquette + Amigo (ή Pedro, ή Hartley) — γιατί το βιβλίο λέει ρητά ότι οι μεσοπρώιμες της Κεντρικής Ελλάδας «επικονιάζονται από τη Franquette».

• Το «γιατί» — τρεις λόγοι.

  #	Λόγος	Χωρίο
  1	Πρωτανδρία / διχογαμία	«Κατά το Μάρτιο, από τους ιουλοφόρους οφθαλμούς βγαίνουν οι ίουλοι (πρωτανδρία). Μετά εκπτύσσονται … οι μικτοί οφθαλμοί, αργά την άνοιξη» — τα αρσενικά άνθη προηγούνται των θηλυκών
  2	Η πρακτική ανάγκη	«Μπορεί να προλάβουν να γονιμοποιηθούν από τους ίουλούς τους, στην πράξη όμως χρειάζεται να βάλουμε και μία ακόμη ποικιλία, αν και το είδος είναι αυτογόνιμο»
  3	Ασφάλεια απέναντι στους παγετούς	Η Franquette «ανθίζει αργά (αποφεύγει τους παγετούς)», και οι παγετοί της άνοιξης «αντιμετωπίζονται με ποικιλίες όψιμες» — για τη Θεσσαλία, με ηπειρωτικό κλίμα, αυτό είναι καθοριστικό

• ⚠️ Προσοχή στην παγίδα της Meylannaise. Το βιβλίο γράφει για τη Franquette: «επικονιάζεται από τη Meylannaise». Όμως η Meylannaise αναφέρεται μία μόνο φορά και δεν περιγράφεται πουθενά — δεν δίνεται ούτε πρωιμότητα, ούτε περιοχή καταλληλότητας. Δεν είναι επομένως ασφαλής επιλογή για απάντηση· ασφαλέστερος συνδυασμός είναι Franquette + Amigo/Pedro/Hartley, που το βιβλίο ρητά ζευγαρώνει.

• Τι ΔΕΝ ταιριάζει στη Θεσσαλία. Η Serr και η Gustine προτείνονται «για τη Ν. Ελλάδα» και «επικονιάζονται από την Amigo, την Pedro κ.λπ.» — είναι λάθος επιλογή για τη Θεσσαλία. Η Marbot είναι «πρώιμη» — άρα εκτεθειμένη στους ανοιξιάτικους παγετούς, που «καταστρέφουν εντελώς τα άνθη σε -1° ή -2°C».

• Ο παράγοντας ωρίμασης. Η Franquette «ωριμάζει τέλος Σεπτεμβρίου με αρχές Οκτωβρίου» ενώ οι Amigo/Pedro/Hartley είναι «μεσοπρώιμες» — έτσι η συγκομιδή κλιμακώνεται και ο παραγωγός δεν φορτώνεται όλη την παραγωγή σε λίγες μέρες.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η Θεσσαλία ανήκει στην Κεντρική Ελλάδα, για την οποία το βιβλίο προτείνει: «η Amigo, η Pedro και η Hartley (μεσοπρώιμες). Επικονιάζονται από τη Franquette.» Επομένως δύο κατάλληλες ποικιλίες που πρέπει να καλλιεργηθούν μαζί είναι η Franquette (η «καλύτερη ποικιλία σήμερα για την Ελλάδα», γαλλική, μεγαλόκαρπη, ανθίζει αργά και έτσι «αποφεύγει τους παγετούς») και μία από τις Amigo / Pedro / Hartley. Γιατί μαζί: η καρυδιά είναι πρωτανδρική — «από τους ιουλοφόρους οφθαλμούς βγαίνουν οι ίουλοι (πρωτανδρία)» τον Μάρτιο και μετά εκπτύσσονται οι μικτοί «αργά την άνοιξη» — οπότε, όπως λέει ρητά το βιβλίο, «στην πράξη χρειάζεται να βάλουμε και μία ακόμη ποικιλία, αν και το είδος είναι αυτογόνιμο». Επιπλέον, η όψιμη άνθηση της Franquette προστατεύει από τους παγετούς της άνοιξης, που «καταστρέφουν εντελώς» τα άνθη στους -1 ή -2 °C.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Θεσσαλία = Κεντρική Ελλάδα → Amigo/Pedro/Hartley + Franquette ως επικονιάστρια.
• Το «γιατί» είναι η πρωτανδρία: οι ίουλοι βγαίνουν πριν τα θηλυκά της ίδιας ποικιλίας.
• Serr/Gustine = Ν. Ελλάδα· Marbot = πρώιμη, κινδυνεύει από παγετό.

Ο μεγαλύτερος εχθρός του καρπού της φιστικιάς

Ερώτηση: Ποιος είναι ο μεγαλύτερος εχθρός του καρπού της φιστικιάς.

Απάντηση:

• Η ευθεία απάντηση (σελ. 311): «β) Ευρύτομο. Ο σπουδαιότερος εχθρός της φιστικιάς, γιατί τρυπάει τους καρπούς.»

• Οι άλλοι δύο εχθροί — για να φανεί γιατί υπερέχει το Ευρύτομο.

  	Εχθρός	Τι προσβάλλει
  α)	Tinea (σκώρος)	«τους νεαρούς βλαστούς και τους καρπούς»
  β)	Ευρύτομο	«τρυπάει τους καρπούς» — ο σπουδαιότερος
  γ)	Τυφλίτης	«βλαστούς και οφθαλμούς»

• Γιατί ο καρπός είναι το κρίσιμο όργανο. Στη φιστικιά ο καρπός είναι το προϊόν: μια τρύπα στο κέλυφος υποβαθμίζει ή καταστρέφει τον ξηρό καρπό, ενώ μια ζημιά σε βλαστό ή οφθαλμό είναι αναστρέψιμη στην επόμενη βλαστητική περίοδο.

• Ο δεύτερος «εχθρός του καρπού» — μετά τη συγκομιδή. «Έντομα ξηρών καρπών ή έντομα αποθηκών: Πλόντια, Εφέστια, Σιλβάνους.» Γι' αυτό η αποξήρανση στις λιάστρες διαρκεί μόνο 2-3 μέρες και «το βράδυ σκεπάζονται και μεταφέρονται στο εσωτερικό λόγω της υγρασίας και του κινδύνου προσβολής από έντομα».

• ⚠️ Η προειδοποίηση για την απολύμανση. «Προσοχή στην απολύμανση των αποθηκών με φάρμακα επικίνδυνα για τον άνθρωπο. Πρέπει να τηρούνται ευλαβικά οι δόσεις και οι χρονικές αποστάσεις από την κατανάλωση.»

• Και ο τρίτος παράγοντας «κούφιων» καρπών — που δεν είναι εχθρός. «Αν δεν εξασφαλίσουμε καλή επικονίαση, τότε οι καρποί είναι κούφιοι.» Το κούφιο φιστίκι οφείλεται σε αποτυχία επικονίασης, όχι σε έντομο.

• Ασθένειες που πλήττουν τον καρπό. «γ) Μελάνωση καρπών (Φόμοψις, Φουζάριο κ.ά.)» — για όλα υπάρχει «πρόγραμμα ψεκασμών από το Υπουργείο Γεωργίας».

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Ο σπουδαιότερος εχθρός της φιστικιάς» είναι, κατά το βιβλίο, το Ευρύτομο, «γιατί τρυπάει τους καρπούς». Οι άλλοι δύο εχθροί που απαριθμούνται προσβάλλουν κυρίως βλαστικά όργανα: η Tinea (σκώρος) «τους νεαρούς βλαστούς και τους καρπούς» και ο Τυφλίτης «βλαστούς και οφθαλμούς». Μετά τη συγκομιδή, τον καρπό απειλούν τα έντομα αποθηκών — «Πλόντια, Εφέστια, Σιλβάνους» — με τη ρητή προειδοποίηση του βιβλίου να τηρούνται «ευλαβικά οι δόσεις και οι χρονικές αποστάσεις από την κατανάλωση» κατά την απολύμανση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ευρύτομο — και ο λόγος που το βιβλίο δίνει: «τρυπάει τους καρπούς».
• Ο κούφιος καρπός δεν είναι έργο εντόμου: οφείλεται σε κακή επικονίαση.

Η επικονίαση στη φουντουκιά

Ερώτηση: Πώς γίνεται η επικονίαση στη φουντουκιά και πότε;

Απάντηση:

• Το φύλο του φυτού. «Είναι δέντρο μόνοικο δίκλινο: στο ίδιο φυτό υπάρχουν χωριστά τα αρσενικά άνθη και σε άλλη θέση τα θηλυκά.»

• Τα δύο είδη ανθοφόρων οφθαλμών.

  Οφθαλμός	Τι δίνει	Πότε
  Απλοί ανθοφόροι / ιουλοφόροι	«την αρσενική ταξιανθία, τον ίουλο»	«Δεκέμβριο - Φεβρουάριο»
  Μικτοί ανθοφόροι (με 3-5 θηλυκά άνθη)	«ανοίγουν στην κορυφή και αφήνουν να φαίνονται κόκκινα μικρά νήματα, που είναι τα στίγματα των θηλυκών, έτοιμα για επικονίαση»	«Φεβρουάριο-Μάρτιο»

• Η πρωτανδρία — ο πυρήνας της απάντησης. «Είναι φυτό πρωτανδρικό, ανθίζουν δηλαδή πρώτα οι ίουλοι και αργότερα βγαίνουν τα στίγματα των θηλυκών.»

• Ο φορέας της γύρης. «Η γύρη των ίουλων (συνήθως άλλων φυτών και άλλων ποικιλιών) μεταφέρεται με τον αέρα και γονιμοποιεί τα θηλυκά.» Δηλαδή επικονίαση ανεμόφιλη, όπως επιβεβαιώνει και η ΠΕΡΙΛΗΨΗ: «Είναι φυτά ανεμόφιλα (επικονίαση με τον άνεμο, όχι με τα έντομα).»

• Γιατί «άλλων φυτών και άλλων ποικιλιών». «Επειδή οι περισσότερες ποικιλίες είναι αυτοασυμβίβαστες, φυτεύουμε 2 - 3 ποικιλίες μαζί» — η πρωτανδρία και το αυτοασυμβίβαστο υποχρεώνουν σε σταυρεπικονίαση.

• Η καλλιεργητική συνέπεια για τον άνεμο. «Το φυτό προτιμά … περιοχές προφυλαγμένες από δυνατούς ανέμους, ιδίως κατά την άνθηση (Ιανουάριο-Μάρτιο)» — χρειάζεται μέτριος άνεμος για τη μεταφορά της γύρης, όχι δυνατός, που κάνει ζημιά.

• Το αποτέλεσμα. «Τον Μάιο εκπτύσσονται αυτοί οι οφθαλμοί και δίνουν μία μικρή τρυφερή βλάστηση, που στην κορυφή της έχει 3-5 νεαρούς καρπούς, τα φουντούκια.» — δηλαδή από την επικονίαση (Φεβρουάριος-Μάρτιος) ως τη φανερή καρπόδεση (Μάιος) μεσολαβούν περίπου δύο μήνες.

• Και μια πρακτική συνέπεια στο κλάδεμα. «Είναι εύκολο να ξεχωρίσουμε το είδος των κλαδιών, γιατί το κλάδεμα γίνεται Φεβρουάριο - Μάρτιο, δηλαδή την εποχή της άνθησης» — τότε φαίνονται τα κόκκινα στίγματα και «τους καρποφόρους βλαστούς … δεν τους πειράζουμε καθόλου».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η φουντουκιά είναι μόνοικο δίκλινο και ανεμόφιλο φυτό, και μάλιστα πρωτανδρικό: «ανθίζουν πρώτα οι ίουλοι και αργότερα βγαίνουν τα στίγματα των θηλυκών». Συγκεκριμένα, οι ιουλοφόροι (απλοί ανθοφόροι) οφθαλμοί δίνουν την αρσενική ταξιανθία, τον ίουλο, «Δεκέμβριο - Φεβρουάριο», ενώ «κατά το Φεβρουάριο-Μάρτιο οι μικτοί ανθοφόροι, οι οποίοι περιέχουν 3-5 θηλυκά άνθη, ανοίγουν στην κορυφή και αφήνουν να φαίνονται κόκκινα μικρά νήματα, που είναι τα στίγματα των θηλυκών, έτοιμα για επικονίαση». Τότε «η γύρη των ίουλων (συνήθως άλλων φυτών και άλλων ποικιλιών) μεταφέρεται με τον αέρα και γονιμοποιεί τα θηλυκά». Επειδή «οι περισσότερες ποικιλίες είναι αυτοασυμβίβαστες», φυτεύονται 2-3 ποικιλίες μαζί. Τον Μάιο οι οφθαλμοί αυτοί εκπτύσσονται και δίνουν μικρή τρυφερή βλάστηση «που στην κορυφή της έχει 3-5 νεαρούς καρπούς, τα φουντούκια».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Πρωτανδρία: ίουλοι Δεκ.-Φεβ. → στίγματα θηλυκών Φεβ.-Μάρτιο.
• Ανεμόφιλη επικονίαση + αυτοασυμβίβαστες ποικιλίες → 2-3 ποικιλίες μαζί.
• Δυνατοί άνεμοι στην άνθηση είναι επιβλαβείς — η περιοχή πρέπει να είναι προφυλαγμένη.

Ο σπουδαιότερος εχθρός της καρυδιάς

Ερώτηση: Ποιος είναι ο σπουδαιότερος εχθρός της καρυδιάς;

Απάντηση:

• Τι απαριθμεί το βιβλίο (σελ. 320):

  	Εχθρός	Περιγραφή
  α)	Βλαστορύκτης	«Είναι σκαθάρι με χρώμα μαύρο και πορτοκαλί. Προσβάλλει τους νεαρούς βλαστούς και τη βάση των νεαρών καρπών. Έχει βιολογικό εχθρό»
  β)	Καρπόκαψα	«Η κάμπια βρίσκεται μέσα στον καρπό. Υπάρχει σχετικό πρόγραμμα ψεκασμών»

• ⚠️ Το κενό του βιβλίου. Σε αντίθεση με τη φιστικιά, όπου γράφει ρητά «Ευρύτομο — ο σπουδαιότερος εχθρός», για την καρυδιά δεν χαρακτηρίζει κανέναν ως σπουδαιότερο. Η ερώτηση 8 ζητεί ιεράρχηση που το κείμενο δεν δίνει.

• Πώς προκύπτει η απάντηση από το ίδιο το βιβλίο. Ο σπουδαιότερος εχθρός είναι εκείνος που πλήττει το εμπορεύσιμο προϊόν. Στην καρυδιά το προϊόν είναι ο καρπός — και μοναδικός εχθρός που μπαίνει μέσα στον καρπό είναι η Καρπόκαψα: «Η κάμπια βρίσκεται μέσα στον καρπό.» Το βιβλίο μάλιστα την παραπέμπει στη Μηλιά («βλ. Μηλιά»), όπου η καρπόκαψα είναι ο κατεξοχήν εχθρός του καρπού.

• Γιατί ο Βλαστορύκτης έρχεται δεύτερος — με μία εξαίρεση. Προσβάλλει «τους νεαρούς βλαστούς και τη βάση των νεαρών καρπών», δηλαδή βλαστικά όργανα, και επιπλέον «έχει βιολογικό εχθρό», άρα αντιμετωπίζεται και χωρίς ψεκασμούς. Όμως: «Προσοχή στα έντομα ξύλου (Ζευζέρα, Βλαστορύκτης), εάν ο σκοπός της καλλιέργειας είναι το ξύλο.» Άρα, αν η καλλιέργεια γίνεται για ξυλεία, ο Βλαστορύκτης γίνεται ο κρισιμότερος.

• Ο εχθρός μετά τη συγκομιδή. «Όπως σε όλους τους ξηρούς καρπούς, υπάρχουν και εδώ έντομα αποθηκών (Πλόντια, Εφέστια κ.ά.), γι' αυτό πρέπει να γίνεται απολύμανση των χώρων αποθήκευσης.»

• Οι ασθένειες. «α) Ανθράκ(ν)ωση — μαύρες κηλίδες στα φύλλα, στους νεαρούς βλαστούς και κυρίως στους καρπούς· ψεκασμός νωρίς την άνοιξη για πρόληψη και, αν χρειαστεί, επανάληψη. β) Ωίδιο. Φυτόπτης, ακάρι.» (Η γραφή «Ανθράκ(ν)ωση» με το «ν» σε παρένθεση είναι ορθογραφικός δισταγμός του βιβλίου.)

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το βιβλίο απαριθμεί δύο εχθρούς της καρυδιάς: τον Βλαστορύκτη, «σκαθάρι με χρώμα μαύρο και πορτοκαλί», που «προσβάλλει τους νεαρούς βλαστούς και τη βάση των νεαρών καρπών» και «έχει βιολογικό εχθρό», και την Καρπόκαψα, της οποίας «η κάμπια βρίσκεται μέσα στον καρπό» και για την οποία «υπάρχει σχετικό πρόγραμμα ψεκασμών». ⚠️ Το βιβλίο δεν χαρακτηρίζει ρητά κανέναν «σπουδαιότερο» — το κάνει μόνο για τη φιστικιά (Ευρύτομο). Με κριτήριο το εμπορεύσιμο προϊόν, σπουδαιότερος είναι η Καρπόκαψα, γιατί είναι ο μόνος που προσβάλλει το εσωτερικό του καρπού. Αν όμως η καλλιέργεια γίνεται για ξυλεία, τότε κρισιμότερος γίνεται ο Βλαστορύκτης, αφού το βιβλίο προειδοποιεί: «Προσοχή στα έντομα ξύλου (Ζευζέρα, Βλαστορύκτης), εάν ο σκοπός της καλλιέργειας είναι το ξύλο».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το βιβλίο δεν ιεραρχεί τους εχθρούς της καρυδιάς — η απάντηση πρέπει να αιτιολογηθεί.
• Καρπόκαψα → ο καρπός· Βλαστορύκτης → οι βλαστοί και το ξύλο.

Τα μεγαλύτερα προβλήματα της καλλιέργειας της καρυδιάς

Ερώτηση: Ποια είναι τα μεγαλύτερα προβλήματα στην καλλιέργεια της καρυδιάς;

Απάντηση:

• Η ρητή απάντηση του βιβλίου (σελ. 320): «Προβλήματα στην καρυδιά, όπως έχει ήδη αναφερθεί, δημιουργούν: α) οι υψηλές θερμοκρασίες του καλοκαιριού, που προκαλούν εγκαύματα στους καρπούς και β) οι παγετοί της άνοιξης, που αντιμετωπίζονται με ποικιλίες όψιμες.»

• Η αναλυτική τεκμηρίωση (σελ. 317): «Δύο είναι τα κρίσιμα σημεία: α) οι παγετοί της άνοιξης, διότι τα άνθη της καταστρέφονται εντελώς σε θερμοκρασία -1° ή -2°C και β) οι μεγάλες ζέστες του καλοκαιριού, διότι θερμοκρασίες μεγαλύτερες των 30-35°C προκαλούν εγκαύματα στους καρπούς.»

• Γιατί ακριβώς καίγονται οι καρποί — η αιτιολογία. «οι οποίοι, επειδή βρίσκονται στην περιφέρεια του φυλλώματος (κόμης) του δέντρου, δεν προστατεύονται (σκιάζονται) από αυτό.» Είναι άμεση συνέπεια του τρόπου καρποφορίας: τα καρύδια βγαίνουν «στην κορυφή της τρυφερής βλάστησης», άρα στην περιφέρεια.

• Η λύση για τους παγετούς. Όψιμες ποικιλίες — π.χ. η Franquette, που «ανθίζει αργά (αποφεύγει τους παγετούς)». Αντίθετα, η Marbot «είναι πρώιμη» και άρα εκτεθειμένη.

• Τα υπόλοιπα προβλήματα, όπως προκύπτουν από όλο το κεφάλαιο.

  Πρόβλημα	Χωρίο
  Έντομα αποθηκών	«υπάρχουν και εδώ έντομα αποθηκών (Πλόντια, Εφέστια κ.ά.), γι' αυτό πρέπει να γίνεται απολύμανση των χώρων αποθήκευσης»
  Έντομα ξύλου	«Προσοχή στα έντομα ξύλου (Ζευζέρα, Βλαστορύκτης), εάν ο σκοπός της καλλιέργειας είναι το ξύλο»
  Ασυμφωνία υποκειμένων	τα J. nigra / J. hindsii / Paradox «έχουν … προβλήματα ασυμφωνίας με πολλές ποικιλίες και ζουν λιγότερα χρόνια»
  Πρωτανδρία	«στην πράξη χρειάζεται να βάλουμε και μία ακόμη ποικιλία, αν και το είδος είναι αυτογόνιμο»
  Βραδεία είσοδος σε καρποφορία	«μπαίνει στην καρποφορία σε ηλικία 5-10 ετών, συνήθως κατά τον 7ο χρόνο» — και τα δενδρύλλια της αγοράς είναι ήδη τριών ετών
  Πρόωρη συγκομιδή	«Εάν ο καρπός μαζευτεί πριν ωριμάσει εντελώς, η ποιότητά του υποβαθμίζεται και ο χρόνος συντήρησής του μειώνεται»
  Δυσκολία συγκομιδής	«Το δέντρο είναι μεγάλο (15-25 m) και η συγκομιδή γίνεται με ραβδισμό»

• Και μια θετική προοπτική που αντισταθμίζει. «Η καλλιέργεια της καρυδιάς για ξύλο αποτελεί νέα τάση στη χώρα μας και έχει πολύ καλές προοπτικές», ενώ το ξύλο της είναι «ένα από τα καλύτερα και ακριβότερα στην επιπλοποιία».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το βιβλίο ονομάζει δύο μεγαλύτερα προβλήματα: «α) οι υψηλές θερμοκρασίες του καλοκαιριού, που προκαλούν εγκαύματα στους καρπούς και β) οι παγετοί της άνοιξης, που αντιμετωπίζονται με ποικιλίες όψιμες». Αναλυτικότερα: πάνω από 30-35 °C οι καρποί παθαίνουν εγκαύματα, γιατί «βρίσκονται στην περιφέρεια του φυλλώματος (κόμης) του δέντρου και δεν προστατεύονται (σκιάζονται) από αυτό» — άμεση συνέπεια του ότι τα καρύδια βγαίνουν στην κορυφή της τρυφερής βλάστησης· και οι ανοιξιάτικοι παγετοί καταστρέφουν «εντελώς» τα άνθη «σε θερμοκρασία -1° ή -2°C», γι' αυτό επιλέγονται όψιμες ποικιλίες, όπως η Franquette, που «ανθίζει αργά (αποφεύγει τους παγετούς)». Σε αυτά προστίθενται τα έντομα αποθηκών (Πλόντια, Εφέστια), τα έντομα ξύλου (Ζευζέρα, Βλαστορύκτης) όταν η καλλιέργεια γίνεται για ξυλεία, τα προβλήματα ασυμφωνίας των νανοποιών υποκειμένων, η πρωτανδρία που επιβάλλει δεύτερη ποικιλία, και η βραδεία είσοδος σε καρποφορία (5-10 έτη).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τα δύο που ονομάζει το βιβλίο: ζέστες καλοκαιριού (εγκαύματα) και παγετοί άνοιξης.
• Η αιτία των εγκαυμάτων είναι η θέση του καρπού — στην περιφέρεια της κόμης.
• Ο παγετός αντιμετωπίζεται μόνο με όψιμες ποικιλίες.

Ο μηχανισμός της παρενιαυτοφορίας στη φιστικιά

Ερώτηση: Περιγράψτε με λίγα λόγια το μηχανισμό της παρενιαυτοφορίας στη φιστικιά.

Απάντηση:

• Ο ορισμός (σελ. 308): «Η φιστικιά παρενιαυτοφορεί, δηλαδή καρποφορεί κάθε δεύτερο χρόνο.»

• Η αφετηρία. «Στη φιστικιά η διαδικασία της παρενιαυτοφορίας είναι απλή.» — Το βιβλίο τονίζει ότι εδώ ο μηχανισμός είναι σαφής και μηχανικός, όχι ορμονικός.

• Έτος 1 — η καρποφορία και η «θυσία» των οφθαλμών. «Τον Ιούλιο, όταν στο παλιό ξύλο αρχίζουν να σχηματίζονται οι καρποί, στο ανώτερο τμήμα, δηλαδή στην τρυφερή βλάστηση, όλοι οι ανθοφόροι οφθαλμοί πέφτουν.»

• Έτος 2 — η ακαρπία. «Έτσι, την επόμενη χρονιά, δε γίνεται άνθηση και καρποφορία, παρά μόνο επέκταση του κλαδιού από τον επάκριο οφθαλμό.» — Ο επάκριος είναι ξυλοφόρος, γι' αυτό το κλαδί μακραίνει αλλά δεν καρποφορεί.

• Έτος 3 — η επάνοδος. «Τη δεύτερη χρονιά τα μάτια μένουν στη θέση τους, με συνέπεια να έχουμε κανονική καρποφορία.» — Χωρίς καρπούς να ανταγωνίζονται, οι ανθοφόροι οφθαλμοί επιβιώνουν και ανθίζουν τον επόμενο χρόνο.

• Ο κύκλος σε πίνακα.

  Έτος	Τι συμβαίνει στο κλαδί	Αποτέλεσμα
  1ο	Καρποί στο παλιό ξύλο· τον Ιούλιο πέφτουν όλοι οι ανθοφόροι της τρυφερής βλάστησης	Καρποφορία
  2ο	Καμία άνθηση — μόνο επέκταση από τον επάκριο (ξυλοφόρο) οφθαλμό	Ακαρπία
  3ο	Τα «μάτια μένουν στη θέση τους»	Κανονική καρποφορία

• Τα αρσενικά δέντρα εξαιρούνται. «Στα αρσενικά δέντρα παρατηρείται άνθηση κάθε χρόνο και το φαινόμενο αυτό ονομάζεται επετειοφορία.» (Το βιβλίο γράφει «ονομάζονται» — συντακτικό λάθος.) Η Εικόνα 14.1 λέει ρητά: «Κλαδί αρσενικής φιστικιάς. (Επετειοφορία).»

• Η καλλιεργητική συνέπεια — το κλάδεμα. «στα ενήλικα δέντρα γίνεται κάθε δεύτερη χρονιά και κλάδεμα καρποφορίας. Αυτό γίνεται στο τέλος του χειμώνα, τη χρονιά της ακαρπίας» — δηλαδή ακριβώς στον χρόνο που το δέντρο δεν φορτώνεται καρπό.

• Και η επιβεβαίωση από το Σχήμα 14.2. «Διετές κλαδί θηλυκής φιστικιάς το Σεπτέμβριο. α. σε ακαρπία, β. σε καρποφορία» — το ίδιο κλαδί, δύο διαφορετικές χρονιές.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Παρενιαυτοφορία στη φιστικιά σημαίνει ότι το δέντρο «καρποφορεί κάθε δεύτερο χρόνο», και ο μηχανισμός, όπως λέει το βιβλίο, «είναι απλός»: «Τον Ιούλιο, όταν στο παλιό ξύλο αρχίζουν να σχηματίζονται οι καρποί, στο ανώτερο τμήμα, δηλαδή στην τρυφερή βλάστηση, όλοι οι ανθοφόροι οφθαλμοί πέφτουν. Έτσι, την επόμενη χρονιά, δε γίνεται άνθηση και καρποφορία, παρά μόνο επέκταση του κλαδιού από τον επάκριο οφθαλμό. Τη δεύτερη χρονιά τα μάτια μένουν στη θέση τους, με συνέπεια να έχουμε κανονική καρποφορία.» Δηλαδή η ίδια η καρποφορία της μιας χρονιάς προκαλεί την πτώση των ανθοφόρων οφθαλμών που θα έδιναν την επόμενη, και το κλαδί περνά έναν χρόνο μόνο επεκτεινόμενο. Τα αρσενικά δέντρα δεν παρενιαυτοφορούν: «παρατηρείται άνθηση κάθε χρόνο και το φαινόμενο αυτό ονομάζεται επετειοφορία». Γι' αυτό και το κλάδεμα καρποφορίας γίνεται «κάθε δεύτερη χρονιά … στο τέλος του χειμώνα, τη χρονιά της ακαρπίας».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Αιτία = ανταγωνισμός: οι καρποί του παλιού ξύλου ρίχνουν τους ανθοφόρους της τρυφερής βλάστησης.
• Τη χρονιά της ακαρπίας το κλαδί μόνο επεκτείνεται, από τον επάκριο (ξυλοφόρο) οφθαλμό.
• Επετειοφορία = η άνθηση κάθε χρόνο — αφορά μόνο τα αρσενικά δέντρα.