Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Το μελίσσι ως παραγωγικός οργανισμός (σελ. 42-43) – ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑ – ΣΗΡΟΤΡΟΦΙΑ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Το μελίσσι ως παραγωγικός οργανισμός

Ανοιχτές ερωτήσεις και ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής για το μελίσσι ως παραγωγικό οργανισμό: ακμαία άτομα, κυψέλη, πλαισιοκηρήθρα, βιολογία-συμπεριφορά μελισσών, διατροφή και μελισσοκομικά εργαλεία.

Ορισμός του μελισσιού

Ερώτηση: Μελίσσι είναι: α) η κυψέλη, β) η κυψέλη και οι μέλισσες, γ) η κυψέλη, οι μέλισσες, ο γόνος και οι τροφές (μέλι, γύρη), δ) οι κηρήθρες με το μέλι και ο γόνος. Ποια είναι η σωστή απάντηση;

Απάντηση:

• Ορισμός μελισσιού. «Τα μέρη που αποτελούν τον παραγωγικό οργανισμό μελίσσι είναι τα ακμαία άτομα (βασίλισσα, εργάτρια, κηφήνας) ή μέλισσες, η κυψέλη (κατοικία των μελισσών), οι πλαισιοκηρήθρες, οι τροφές (μέλι-γύρη) και ο γόνος (αυγό, προνύμφη, νύμφη).»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σωστή απάντηση είναι η γ). Το μελίσσι δεν είναι μόνο η κυψέλη ούτε μόνο οι μέλισσες· περιλαμβάνει την κυψέλη, τις μέλισσες (βασίλισσα, εργάτριες, κηφήνες), τον γόνο (αυγά, προνύμφες, νύμφες) και τις τροφές (μέλι, γύρη) που βρίσκονται στις κηρήθρες. Όλα αυτά μαζί ζουν σαν οικογένεια στο «σπίτι» τους, την κυψέλη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σωστό: γ) η κυψέλη, οι μέλισσες, ο γόνος και οι τροφές (μέλι, γύρη)

Τι γεννάει η βασίλισσα

Ερώτηση: Η βασίλισσα γεννάει: α) αυγά, β) προνύμφες, γ) κηφήνες, δ) εργάτριες. Ποια είναι η σωστή απάντηση;

Απάντηση:

• Ρόλος βασίλισσας. «Η βασίλισσα είναι θηλυκό άτομο και γεννάει πολλά αυγά... ο κυριότερος ρόλος του είναι να γεννάει αυγά.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σωστή απάντηση είναι η α). Η βασίλισσα γεννάει αποκλειστικά αυγά (γονιμοποιημένα ή αγονιμοποίητα)· οι προνύμφες, οι κηφήνες και οι εργάτριες είναι μεταγενέστερα στάδια ή μορφές που προκύπτουν από τα αυγά αυτά, δεν είναι κάτι που «γεννιέται» απευθείας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σωστό: α) αυγά

Προέλευση κηφήνων από αγονιμοποίητα αυγά

Ερώτηση: Από αγονιμοποίητα αυγά βγαίνουν: α) πάντα κηφήνες, β) πάντα εργάτριες, γ) εργάτριες ή κηφήνες, δ) βασίλισσες. Ποια είναι η σωστή απάντηση;

Απάντηση:

• Αγονιμοποίητα αυγά. «Από τα αγονιμοποίητα αυγά βγαίνουν πάντα κηφήνες. Από τα γονιμοποιημένα βγαίνουν εργάτριες ή βασίλισσες.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σωστή απάντηση είναι η α). Η βασίλισσα γεννάει δύο ειδών αυγά: γονιμοποιημένα (από σπερματοζωάρια κηφήνα) και αγονιμοποίητα. Από τα αγονιμοποίητα βγαίνουν πάντα κηφήνες, ενώ από τα γονιμοποιημένα βγαίνουν είτε εργάτριες είτε βασίλισσες, ανάλογα με την τροφή που θα λάβει η προνύμφη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σωστό: α) πάντα κηφήνες

Ρόλος εργάτριας ηλικίας 30 ημερών

Ερώτηση: Μια εργάτρια ηλικίας 30 ημερών είναι: α) γυρεοσυλλέκτρια, β) συλλέκτρια, γ) νεκταροσυλλέκτρια, δ) οικιακή μέλισσα. Ποια είναι η πιο σωστή απάντηση;

Απάντηση:

• Δύο περίοδοι ζωής εργάτριας. «Οικιακή είναι η μέλισσα κατά τις 3 πρώτες εβδομάδες της ζωής της ενώ συλλέκτρια από την 20ή ημέρα περίπου έως το τέλος της ζωής της.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σωστή απάντηση είναι η β). Στις 30 ημέρες η εργάτρια έχει ξεπεράσει το στάδιο της οικιακής μέλισσας (που διαρκεί τις πρώτες ~3 εβδομάδες, δηλαδή έως περίπου την 20ή-21η ημέρα) και βρίσκεται πλέον στη δεύτερη περίοδο της ζωής της, ως συλλέκτρια — χωρίς το κείμενο να προσδιορίζει αν πρόκειται ειδικά για γυρεοσυλλέκτρια ή νεκταροσυλλέκτρια, ο γενικός όρος «συλλέκτρια» είναι ο ακριβής.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σωστό: β) συλλέκτρια (μετά την 20ή ημέρα η εργάτρια βγαίνει από την κυψέλη για συλλογή)

Αδένες και εργασίες εργάτριας

Ερώτηση: Υπάρχει σχέση μεταξύ λειτουργίας ορισμένων αδένων της εργάτριας και των εργασιών που αυτή εκτελεί; Αναφέρετε παραδείγματα.

Απάντηση:

• Αδένες-εργασίες. «Κηρήθρες κατασκευάζουν οι εργάτριες ηλικίας 12-18 ημερών γιατί τότε οι κηρογόνοι αδένες έχουν τη μεγαλύτερη ανάπτυξή τους. Το γόνο εκτρέφουν οι εργάτριες με ηλικία κυρίως 4-8 ημερών διότι τότε οι υποφαρυγγικοί αδένες που παράγουν τον βασιλικό πολτό έχουν τη μεγαλύτερη ανάπτυξη.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ναι, υπάρχει άμεση σχέση. Οι εργασίες που εκτελεί μια εργάτρια εξαρτώνται από την ανάπτυξη συγκεκριμένων αδένων της, η οποία με τη σειρά της συνδέεται με την ηλικία της. Παραδείγματα: (1) Οι κηρογόνοι αδένες αναπτύσσονται περισσότερο σε εργάτριες ηλικίας 12-18 ημερών, γι' αυτό αυτές αναλαμβάνουν την κατασκευή των κηρηθρών. (2) Οι υποφαρυγγικοί αδένες, που παράγουν τον βασιλικό πολτό, αναπτύσσονται περισσότερο σε εργάτριες ηλικίας κυρίως 4-8 ημερών, γι' αυτό αυτές αναλαμβάνουν κυρίως την εκτροφή του γόνου (τάισμα προνυμφών).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ναι — π.χ. κηρογόνοι αδένες (12-18 ημ.) → κατασκευή κηρηθρών· υποφαρυγγικοί αδένες (4-8 ημ.) → εκτροφή γόνου/βασιλικός πολτός

Κατάταξη κελιών κατά μέγεθος

Ερώτηση: Κατατάξτε κατά σειρά μεγέθους τα διάφορα είδη κελιών.

Απάντηση:

• Μέγεθος κελιών. «Είναι λοιπόν λογικό κάποιος να υποθέσει ότι το κελί απ' όπου θα βγει η βασίλισσα (το βασιλικό κελί) θα είναι πιο μεγάλο από εκείνο του κηφήνα (το κηφηνοκελί) και αυτό μεγαλύτερο από το κελί της εργάτριας (το εργατικό κελί)... Τα βασιλοκελιά έχουν μεγάλο μέγεθος και μοιάζουν με βελανίδι.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κατά αύξουσα σειρά μεγέθους: εργατικό κελί (το μικρότερο) < κηφηνοκελί < βασιλικό κελί ή βασιλοκελί (το μεγαλύτερο, μοιάζει με βελανίδι). Η σειρά αυτή αντιστοιχεί στο μέγεθος των ίδιων των εντόμων: η εργάτρια είναι το μικρότερο άτομο, ο κηφήνας μεγαλύτερος από αυτήν, και η βασίλισσα το μεγαλύτερο έντομο του μελισσιού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Εργατικό < κηφηνοκελί < βασιλικό κελί

Διάκενα ανάμεσα σε 10 πλαίσια

Ερώτηση: Εφ' όσον ένα σώμα (πάτωμα) κυψέλης έχει και τα 10 πλαίσια, πόσα διάκενα για να κυκλοφορούν οι μέλισσες φαίνονται ότι υπάρχουν, κοιτάζοντας την κυψέλη από πάνω;

Απάντηση:

• Πλαίσια και διάκενα. «Στον εμβρυοθάλαμο και στον μελιτοθάλαμο υπάρχουν από δέκα πλαίσια. Η απόσταση που έχουν μεταξύ τους τα πλαίσια είναι σταθερή 6 με 9 χιλιοστά. Στα διάκενα που σχηματίζονται μεταξύ των πλαισίων κυκλοφορούν οι μέλισσες.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ανάμεσα σε 10 διαδοχικά πλαίσια σχηματίζονται 9 διάκενα (κενά ανάμεσα σε κάθε ζευγάρι γειτονικών πλαισίων), τα οποία έχουν σταθερό πλάτος 6-9 χιλιοστά και μέσα από αυτά κυκλοφορούν οι μέλισσες για να επισκέπτονται τις κηρήθρες και να εκτελούν τις εργασίες τους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 9 διάκενα (10 πλαίσια δημιουργούν 9 ενδιάμεσα κενά)

Προέλευση πευκόμελου

Ερώτηση: Το πευκόμελο προέρχεται από: α) το νέκταρ των ανθέων του πεύκου, β) το ρετσίνι του πεύκου, γ) τους χυμούς του πεύκου, δ) τα μελιτώματα που εκκρίνει από το σώμα του το έντομο εργάτης του πεύκου. Ποια είναι η σωστή απάντηση;

Απάντηση:

• Πευκόμελο. «Το έντομο Marchalina hellenica, που οι μελισσοκόμοι το λένε 'εργάτη', τρέφεται από τους χυμούς του πεύκου (χαλεπίου ή τραχείας πεύκης) και το μελίτωμα το οποίο εκκρίνει το εκμεταλλεύονται οι μέλισσες και παράγουν το πευκόμελο.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σωστή απάντηση είναι η δ). Το πεύκο δεν δίνει νέκταρ από άνθη (τα κωνοφόρα δεν έχουν άνθη με νεκτάρια)· το πευκόμελο προέρχεται από το μελίτωμα (γλυκιά κολλώδη έκκριση) που παράγει το έντομο Marchalina hellenica («εργάτης»), το οποίο τρέφεται από τους χυμούς του πεύκου. Οι μέλισσες συλλέγουν αυτό το μελίτωμα και το μετατρέπουν σε πευκόμελο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σωστό: δ) τα μελιτώματα του εντόμου «εργάτη» (Marchalina hellenica) του πεύκου

Αξιολόγηση του ρεικιού ως μελισσοκομικού φυτού

Ερώτηση: Το ρείκι θεωρείται ως μελισσοκομικό φυτό: α) καλό, β) μέτριο, γ) κακό, δ) άριστο. Ποια είναι η σωστή απάντηση;

Απάντηση:

• Αξία ρεικιού. «Και τα δυο θεωρούνται από τα σημαντικότερα μελισσοκομικά φυτά.» και «Το μέλι του ρεικιού... θεωρείται ιδιαίτερα μεγάλης διατροφικής αξίας για τον άνθρωπο και για τις μέλισσες. Οι μελισσοκόμοι... λένε ότι 'το μελίσσι ακόμη και αν... μυρίσει ανθισμένο ρείκι, δυναμώνει'.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σωστή απάντηση είναι η δ). Το ρείκι (και το φθινοπωρινό και το ανοιξιάτικο) θεωρείται από τα σημαντικότερα/άριστα μελισσοκομικά φυτά, καθώς προσφέρει άφθονη γύρη και νέκταρ σε μια περίοδο κρίσιμη για την ανάπτυξη και επιβίωση των μελισσιών (ιδιαίτερα πριν τον χειμώνα), και το μέλι του έχει μεγάλη διατροφική αξία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σωστό: δ) άριστο

Μετακίνηση μελισσιών σε μεγαλύτερο υψόμετρο το καλοκαίρι

Ερώτηση: Ένας μελισσοκόμος προκειμένου να εκμεταλλευθεί ανθοφορία αυτοφυούς βλάστησης μεταφέρει τα μελίσσια του το καλοκαίρι από την πεδιάδα σε μεγαλύτερο υψόμετρο. Πιστεύετε ότι η ενέργειά του αυτή είναι σωστή ή όχι; Δικαιολογήστε τη γνώμη σας.

Απάντηση:

• Υψόμετρο και άνθηση. «Η περίοδος της άνθησης εξαρτάται επίσης πολύ από το υψόμετρο... Όσο πιο νότια και χαμηλά βρισκόμαστε, τόσο η άνθηση είναι πιο πρώιμη για τα περισσότερα φυτά. Για το λόγο αυτό άλλωστε πολλοί μελισσοκόμοι έχουν τα μελίσσια τους το χειμώνα στη νότιο Ελλάδα, σε χαμηλά υψόμετρα... και τα μετακινούν αργότερα σε βορειότερα και με πιο μεγάλο υψόμετρο μέρη όπου η άνοιξη είναι όψιμη.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ναι, η ενέργεια είναι σωστή και αποτελεί βασική πρακτική της νομαδικής μελισσοκομίας. Η άνθηση των φυτών καθυστερεί όσο αυξάνεται το υψόμετρο (η άνοιξη είναι «όψιμη» σε μεγαλύτερα υψόμετρα). Έτσι, ενώ στην πεδιάδα η ανθοφορία έχει ήδη τελειώσει το καλοκαίρι, σε μεγαλύτερο υψόμετρο τα ίδια ή παρόμοια φυτά ανθίζουν αργότερα. Μεταφέροντας τα μελίσσια εκεί, ο μελισσοκόμος εξασφαλίζει στις μέλισσες συνεχή διαθεσιμότητα νέκταρος και γύρης για μεγαλύτερο διάστημα, αντί να μείνουν χωρίς ανθοφορία στην πεδιάδα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σωστή ενέργεια — σε μεγαλύτερο υψόμετρο η άνθηση είναι πιο όψιμη, άρα εκμεταλλεύεται πρόσθετη ανθοφορία

Τι είναι το υποκατάστατο γύρης

Ερώτηση: Τι ονομάζουμε υποκατάστατο γύρης;

Απάντηση:

• Υποκατάστατο γύρης. «...καταφεύγουμε στα καλούμενα υποκατάστατα γύρης που αποτελούνται από ψιλοκοσκινισμένο σογιάλευρο, μια ποσότητα γύρης, ζάχαρη και με ή χωρίς την προσθήκη νερού.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Υποκατάστατο γύρης ονομάζουμε ένα μείγμα που χρησιμοποιείται για την πρωτεϊνική διατροφή του μελισσιού όταν δεν υπάρχει επαρκής φυσική γύρη (λόγω έλλειψης ή για λόγους οικονομίας), αποτελούμενο από ψιλοκοσκινισμένο σογιάλευρο, μικρή ποσότητα γύρης και ζάχαρη, με ή χωρίς προσθήκη νερού. Όσο περισσότερη ζάχαρη περιέχει, τόσο πιο εύκολα το προσλαμβάνουν οι μέλισσες. Ο ρόλος της γύρης στην υγεία και ανάπτυξη των μελισσών δεν μπορεί να αντικατασταθεί πλήρως.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Μείγμα σογιάλευρου + λίγη γύρη + ζάχαρη (± νερό) για πρωτεϊνική τροφοδότηση όταν λείπει η φυσική γύρη

Τι προσφέρει το σιρόπι στις μέλισσες

Ερώτηση: Με το σιρόπι προσφέρουμε στις μέλισσες: α) σάκχαρα και νερό, β) πρωτεΐνες και νερό, γ) νερό, δ) λίπη, πρωτεΐνες και υποκατάστατο γύρης. Ποια είναι η σωστή απάντηση;

Απάντηση:

• Σιρόπι. «Διαλύεται ζάχαρη σε χλιαρό κατά προτίμηση νερό σε διάφορες αναλογίες (αραιό και πυκνό σιρόπι)...»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σωστή απάντηση είναι η α). Το σιρόπι παρασκευάζεται διαλύοντας ζάχαρη (υδατάνθρακες/σάκχαρα) σε χλιαρό νερό, σε διάφορες αναλογίες ανάλογα με το αν θέλουμε αραιό ή πυκνό σιρόπι. Χρησιμοποιείται ως τεχνητή τροφοδότηση υδατανθράκων, όχι πρωτεϊνών — για τις πρωτεΐνες χρησιμοποιείται η γύρη ή το υποκατάστατό της.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σωστό: α) σάκχαρα και νερό

Απαραίτητα λειτουργικά εργαλεία μελισσοκόμου

Ερώτηση: Ποια λειτουργικά μελισσοκομικά εργαλεία πρέπει οπωσδήποτε να έχει ο μελισσοκόμος κατά την επίσκεψή του στα μελίσσια;

Απάντηση:

• Βασικά εργαλεία. «Η μάσκα πρέπει να χρησιμοποιείται πάντοτε, ακόμη και στις πιο απλές εργασίες με τα μελίσσια.» και από την Περίληψη: «Τα κυριότερα λειτουργικά εργαλεία που χρησιμοποιεί ο μελισσοκόμος είναι η μελισσοκομική μάσκα, το καπνιστήρι και το ξέστρο.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα εργαλεία που θεωρούνται απολύτως απαραίτητα σε κάθε επίσκεψη στα μελίσσια είναι η μελισσοκομική μάσκα (πρέπει να χρησιμοποιείται πάντοτε, ακόμη και στις πιο απλές εργασίες, για προστασία προσώπου/κεφαλιού/λαιμού), το καπνιστήρι (παράγει τον καπνό που κρατά τις μέλισσες ήρεμες) και το ξέστρο (για το άνοιγμα της κυψέλης και το ξεκόλλημα/σήκωμα των πλαισίων). Συμπληρωματικά χρησιμοποιούνται επίσης η φόρμα, τα γάντια, το στήριγμα πλαισίων, το τσιμπιδάκι της βασίλισσας, η μελισσοκομική βούρτσα και το κασελάκι εργαλείων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οπωσδήποτε: μάσκα, καπνιστήρι, ξέστρο

Χρήση και χαρακτηριστικό του ξέστρου

Ερώτηση: Σε τι χρειάζεται το ξέστρο; Ποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό πρέπει να έχει για διευκόλυνσή μας;

Απάντηση:

• Ξέστρο. «Το χρησιμοποιεί για να ανοίξει την κυψέλη αλλά και για να ξεκολλήσει τα πλαίσια μέσα στη κυψέλη και να τα σηκώσει προκειμένου να τα βγάλει από αυτήν. Η μία άκρη του ξέστρου πρέπει να είναι αρκετά κοφτερή και πλατιά, ώστε να εισχωρεί μεταξύ των διάφορων μερών της κυψέλης... χωρίς να καταστρέφει το ξύλο. Επίσης διευκολύνει στο να ξύνουμε την πρόπολη και τμήματα κηρηθρών... Η άλλη άκρη είναι διαμορφωμένη έτσι ώστε να διευκολύνει το σήκωμα του πλαισίου.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ξέστρο χρησιμεύει στο άνοιγμα της κυψέλης καθώς και στο ξεκόλλημα και το σήκωμα των πλαισίων από το εσωτερικό της κυψέλης, ώστε ο μελισσοκόμος να μπορεί να τα βγάλει προς επιθεώρηση. Η μία άκρη του πρέπει να είναι αρκετά κοφτερή και πλατιά, ώστε να εισχωρεί εύκολα ανάμεσα στα διάφορα μέρη της κυψέλης (π.χ. εμβρυοθάλαμο-μελιτοθάλαμο, μελιτοθάλαμο-καπάκι) χωρίς να καταστρέφει το ξύλο· η ίδια άκρη διευκολύνει επίσης το ξύσιμο της πρόπολης και τμημάτων κηρηθρών από τις εσωτερικές επιφάνειες. Η άλλη άκρη είναι σχεδιασμένη ώστε να διευκολύνει το σήκωμα του πλαισίου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Χρήση: άνοιγμα κυψέλης + ξεκόλλημα/σήκωμα πλαισίων. Χαρακτηριστικό: μία άκρη κοφτερή και πλατιά (χωρίς να καταστρέφει το ξύλο)