Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 2 (σελ. 29) – ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΙΚΗ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 2
Πλήρεις λύσεις των 6 ερωτήσεων του κεφαλαίου 2 — η διαφορά τροχίσματος και ακονίσματος, το γυάλισμα ως τρίτο στάδιο, και ο τρόπος τροχίσματος-ακονίσματος για ίσιο σκαρπέλο (καλέμι 15°-20°, παλινδρομικές κινήσεις), για λούκι και σγρόμπια (κυκλικές κινήσεις, σμυρίγλια για τις εσωτερικές ακίδες) και για τρίγωνο σκαρπέλο (ως δύο ίσια, αφαίρεση μύτης σε μικρό ακόνι). Περιλαμβάνεται και η αφαίρεση της ακίδας με τις τρεις μεθόδους του βιβλίου, με ASCII σκαριφήματα όπου η απάντηση απαιτεί σχήμα.
Η διαφορά τροχίσματος και ακονίσματος
Ερώτηση: Σε τι διαφέρει το τρόχισμα από το ακόνισμα;
Απάντηση:
-
Και τα δύο ανήκουν στην ίδια διαδικασία (§2.1, σελ. 25): «Η διαδικασία συντήρησης των εργαλείων ξυλογλυπτικής περιλαμβάνει τρία διαφορετικά στάδια: το τρόχισμα…, το ακόνισμα… και το γυάλισμα…». Το τρόχισμα είναι το πρώτο στάδιο και το ακόνισμα το δεύτερο.
-
ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ:
ΤΡΟΧΙΣΜΑ ΑΚΟΝΙΣΜΑ ───────────────────────────────────────────────────────────── ΜΕΣΟ ΤΡΟΧΟΣ, «ή ακόμη και ΑΚΟΝΙ (ΛΑΔΑΚΟΝΟ) — με ΕΙΔΙΚΟ ΓΥΑΛΟΧΑΡΤΟ» ειδική πέτρα επικαλυμμένη με ΝΕΡΟ ή ΛΑΔΙ ΣΕΙΡΑ ① ΠΡΩΤΟ στάδιο ② ΔΕΥΤΕΡΟ — «ΟΤΑΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΘΕΙ το στάδιο του τροχίσματος, ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ» ΠΟΤΕ «ΚΡΙΝΕΤΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗ Μετά από κάθε τρόχισμα — ΟΤΑΝ Η ΚΟΨΗ ΤΟΥ και ως τακτική συντήρηση ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΕΧΕΙ ΚΑΤΑΣΤΡΑΦΕΙ από ΠΑΡΑΤΕΤΑΜΕΝΗ ΧΡΗΣΗ» ΤΙ ΚΑΝΕΙ ΜΟΡΦΟΠΟΙΕΙ την άκρη — ΛΕΠΤΑΙΝΕΙ και οξύνει την «μορφοποιούμε τη μια κόψη που ήδη διαμορφώθηκε άκρη και δίνουμε μια κλίση 15°-20° που ονομάζουμε ΚΑΛΕΜΙ» ΚΙΝΗΣΗ Στον περιστρεφόμενο «ΚΥΡΙΩΣ με ΚΥΚΛΙΚΕΣ ΚΙΝΗΣΕΙΣ τροχό και ΣΥΡΟΝΤΑΣ τη λάμα κατά μήκος» του ακονιού ΚΙΝΔΥΝΟΣ ⚠️ ΥΠΕΡΘΕΡΜΑΝΣΗ της Κανένας θερμικός κίνδυνος — λάμας το ακόνι είναι επικαλυμμένο με νερό ή λάδι -
Ο κρίσιμος κίνδυνος του τροχίσματος (σελ. 25): «Πρέπει να επιτείνουμε την προσοχή μας κατά τη διαδικασία αυτή, έτσι ώστε να μην υπερθερμανθεί η λάμα του σκαρπέλου και μεταβληθεί (μαλακώσει) η σύσταση του χάλυβα ή καταστραφεί η βαφή του.» Η προφύλαξη: «διακόπτουμε περιοδικά την επαφή του κοπτικού με τον τροχό και εμβαπτίζουμε το εργαλείο σε νερό». Το ακόνισμα δεν έχει αντίστοιχο κίνδυνο, ακριβώς επειδή η πέτρα «είναι επικαλυμμένη με νερό ή λάδι».
-
Τα είδη ακονιού: «Τα ακόνια διακρίνονται σε φυσικής προέλευσης (από ειδικά σκληρά πετρώματα) και σε τεχνητά.»
-
Τι έχουν κοινό: και τα δύο δουλεύουν στο καλέμι, δηλαδή —κατά το Γλωσσάριο της σελ. 30— «τη λοξή πλευρά της άκρης του σκαρπέλου, η οποία τροχίζεται και ακονίζεται». Και μετά και από τα δύο σχηματίζεται ακίδα, που πρέπει να αφαιρεθεί: «Μετά το τρόχισμα και το ακόνισμα αφαιρείται η ακίδα» (Ανακεφαλαίωση, σελ. 29).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το τρόχισμα και το ακόνισμα είναι τα δύο πρώτα από τα τρία στάδια συντήρησης των εργαλείων. Το τρόχισμα γίνεται σε τροχό, ή ακόμη και με ειδικό γυαλόχαρτο, και κρίνεται απαραίτητο όταν η κόψη του εργαλείου έχει καταστραφεί από παρατεταμένη χρήση· εκεί μορφοποιούμε την άκρη και δίνουμε την κλίση 15-20 μοιρών που ονομάζεται καλέμι. Απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, γιατί αν υπερθερμανθεί η λάμα μαλακώνει η σύσταση του χάλυβα ή καταστρέφεται η βαφή του — γι' αυτό διακόπτουμε περιοδικά την επαφή με τον τροχό και εμβαπτίζουμε το εργαλείο σε νερό. Το ακόνισμα ακολουθεί όταν ολοκληρωθεί το τρόχισμα, γίνεται σε ακόνι ή λαδάκονο, ειδική πέτρα επικαλυμμένη με νερό ή λάδι, κυρίως με κυκλικές κινήσεις και σύροντας τη λάμα κατά μήκος της πέτρας, και οξύνει την κόψη που ήδη διαμορφώθηκε. Και μετά από τα δύο σχηματίζεται ακίδα, που πρέπει να αφαιρεθεί.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Το γυάλισμα των σκαρπέλων
Ερώτηση: Τι είναι και πότε γίνεται το γυάλισμα των σκαρπέλων;
Απάντηση:
- ΠΟΤΕ — το τρίτο και τελευταίο στάδιο (§2.1, σελ. 25). Η σειρά συντήρησης είναι:
① ΤΡΟΧΙΣΜΑ → σε τροχό ή ειδικό γυαλόχαρτο ② ΑΚΟΝΙΣΜΑ → σε ακόνι (λαδάκονο) ③ ΓΥΑΛΙΣΜΑ → σε δέρμα ή βούρτσα ← ΕΔΩΤο βιβλίο το ονομάζει ρητά «τελευταίο στάδιο» και τονίζει ότι σύρουμε «το ΗΔΗ ΑΚΟΝΙΣΜΕΝΟ εργαλείο» — δηλαδή προϋποθέτει ολοκληρωμένο ακόνισμα.
- ΤΙ ΕΙΝΑΙ — ΤΡΟΠΟΣ Α: με λωρίδα δέρματος (αυτούσια): «Στο γυάλισμα (τελευταίο στάδιο), σύρουμε το ήδη ακονισμένο εργαλείο σε μία επιφάνεια λωρίδας δέρματος, η οποία είναι καλυμμένη με ΒΑΖΕΛΙΝΗ ή ΖΩΪΚΟ ΛΙΠΟΣ.»
λωρίδα δέρματος με βαζελίνη / ζωικό λίπος ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ ◄──── σύρσιμο του ακονισμένου εργαλείου - ΤΙ ΕΙΝΑΙ — ΤΡΟΠΟΣ Β: με ειδική βούρτσα (αυτούσια): «Επίσης, το γυάλισμα μπορεί να επιτευχθεί με ειδικής μορφής βούρτσα, η οποία αποτελείται από υφασμάτινα κομμάτια, ραμμένα μεταξύ τους και τοποθετημένα σε τροχό. Ενώ ο τροχός περιστρέφεται, επαλείφουμε τον υφασμάτινο τροχό με ΚΡΕΜΑ ΓΥΑΛΙΣΜΑΤΟΣ (κράμα από ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΣΤΑ και ΣΜΥΡΙΓΛΙ) και ακολούθως φέρνουμε το εργαλείο σε επαφή με τον τροχό.»
υφασμάτινος τροχός ╭───────╮ │ ((( )))│ ← περιστρέφεται· επαλείφεται με κρέμα ╰───────╯ γυαλίσματος (πάστα + σμυρίγλι) ▲ το εργαλείο έρχεται σε επαφή - Γιατί χρειάζεται — προκύπτει από τη λογική των τριών σταδίων: το τρόχισμα μορφοποιεί την κλίση του καλεμιού, το ακόνισμα οξύνει την κόψη, και το γυάλισμα δίνει την τελική στιλπνότητα στην ακμή. Είναι το αντίστοιχο του «από το χονδρό στο ψιλό» που ισχύει και στη λείανση του ξύλου (γυαλόχαρτα Νο80 → Νο160, κεφ. 1). Μια γυαλισμένη κόψη κόβει καθαρότερα — κρίσιμο στην ξυλογλυπτική, όπου, όπως λέει η §2.1, «αν τα εργαλεία μας δεν είναι σωστά τροχισμένα και ακονισμένα, είναι πολύ δύσκολο να επεξεργαστούμε ακόμη και το πιο μαλακό ξύλο».
- ⚠️ Προσοχή στη διάκριση των υλικών:
ΑΚΟΝΙ → επικαλύπτεται με ΝΕΡΟ ή ΛΑΔΙ ΔΕΡΜΑ → επικαλύπτεται με ΒΑΖΕΛΙΝΗ ή ΖΩΪΚΟ ΛΙΠΟΣ ΒΟΥΡΤΣΑ → επαλείφεται με ΚΡΕΜΑ ΓΥΑΛΙΣΜΑΤΟΣ (πάστα + σμυρίγλι)
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το γυάλισμα είναι το τρίτο και τελευταίο στάδιο της συντήρησης των κοπτικών εργαλείων και γίνεται αφού έχουν ολοκληρωθεί το τρόχισμα και το ακόνισμα — το βιβλίο τονίζει ότι σύρουμε το ήδη ακονισμένο εργαλείο. Γίνεται με δύο τρόπους: είτε σύροντας το εργαλείο σε επιφάνεια λωρίδας δέρματος καλυμμένης με βαζελίνη ή ζωικό λίπος, είτε με ειδικής μορφής βούρτσα από υφασμάτινα κομμάτια ραμμένα μεταξύ τους και τοποθετημένα σε τροχό· καθώς ο τροχός περιστρέφεται, τον επαλείφουμε με κρέμα γυαλίσματος, δηλαδή κράμα από ειδική πάστα και σμυρίγλι, και έπειτα φέρνουμε το εργαλείο σε επαφή μαζί του. Δίνει την τελική στιλπνότητα στην κόψη, ώστε το εργαλείο να κόβει καθαρότερα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Το τρόχισμα και ακόνισμα ίσιου σκαρπέλου
Ερώτηση: Πώς γίνεται το τρόχισμα ίσιου σκαρπέλου;
Απάντηση:
-
ΒΗΜΑ 1 — ΤΟ ΤΡΟΧΙΣΜΑ: η δημιουργία του καλεμιού (§2.2, σελ. 26, αυτούσια): «Κατά το τρόχισμα μορφοποιούμε τη μια άκρη και δίνουμε μια κλίση 15°- 20° που ονομάζουμε ΚΑΛΕΜΙ.»
ΤΟ ΚΑΛΕΜΙ (Γλωσσάριο σελ. 30): «Η ΛΟΞΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΗΣ ΑΚΡΗΣ ΤΟΥ ΣΚΑΡΠΕΛΟΥ, η οποία ΤΡΟΧΙΖΕΤΑΙ ΚΑΙ ΑΚΟΝΙΖΕΤΑΙ» ════════════════════╗ ║╲ ║ ╲ ← κλίση 15° - 20° ════════════════════╝ ╲ ▼ ακμή κοπής⚠️ Κατά το τρόχισμα ισχύει η γενική προειδοποίηση της §2.1: να μην υπερθερμανθεί η λάμα — διακόπτουμε περιοδικά και εμβαπτίζουμε σε νερό.
-
ΒΗΜΑ 2 — ΤΟ ΑΚΟΝΙΣΜΑ (Εικ. 2.1, αυτούσια): «Τοποθετούμε την τροχισμένη πλευρά του καλεμιού επάνω στο ακόνι, κρατώντας το με το δεξί μας χέρι στην επιθυμητή κλίση, ώστε το καλέμι να εφάπτεται πλήρως επάνω στο ακόνι, και πιέζουμε με το αριστερό τη λάμα στην επιφάνεια του ακονιού, κάνοντας παλινδρομικές κινήσεις.»
ΔΕΞΙ ΧΕΡΙ ─────► κρατά τη ΓΩΝΙΑ σταθερή (το καλέμι εφάπτεται ΠΛΗΡΩΣ) ΑΡΙΣΤΕΡΟ ΧΕΡΙ ─► ΠΙΕΖΕΙ τη λάμα στο ακόνι ╲ σκαρπέλο ▁▁▁▁▁▁╲▁▁▁▁▁▁▁▁▁▁▁▁▁ ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ ακόνι (επικαλυμμένο με νερό ή λάδι) ◄────────► ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΙΚΕΣ κινήσεις⚠️ Το κρίσιμο σημείο: η γωνία πρέπει να μένει σταθερή σε όλη τη διάρκεια, ώστε να μη «στρογγυλέψει» το καλέμι.
-
ΒΗΜΑ 3 — Η ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΤΗΣ ΑΚΙΔΑΣ: «Μετά την ολοκλήρωση της φάσης αυτής, διαπιστώνουμε ότι στην άκρη του σκαρπέλου έχει σχηματιστεί ΑΚΙΔΑ (λεπτή τρίχα μετάλλου).» Δύο τρόποι αφαίρεσης:
Α. «Γυρνάμε το σκαρπέλο στην ΙΣΙΑ ΤΟΥ ΠΛΕΥΡΑ σε ΤΕΛΕΙΩΣ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΘΕΣΗ με το ακόνι και την αποσύρουμε με ΔΥΟ ΕΩΣ ΤΡΕΙΣ παλινδρομικές κινήσεις» ═══════════════════ σκαρπέλο ΕΠΙΠΕΔΟ ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ ακόνι Β. «ΚΑΡΦΩΜΑ του σκαρπέλου επάνω σε ΕΓΚΑΡΣΙΑ ΤΟΜΗ (ΣΟΚΟΡΟ) ΣΚΛΗΡΟΥ ΞΥΛΟΥ» -
ΒΗΜΑ 4 — ΤΟ ΓΥΑΛΙΣΜΑ (§2.1): σύρσιμο σε λωρίδα δέρματος με βαζελίνη ή ζωικό λίπος, ή σε υφασμάτινη βούρτσα με κρέμα γυαλίσματος.
-
Σύνοψη της διαδικασίας για ίσιο σκαρπέλο:
① ΤΡΟΧΟΣ → καλέμι 15°-20°, με διακοπές και βουτήγματα σε νερό ② ΑΚΟΝΙ → καλέμι πλήρως εφαπτόμενο, δεξί χέρι η γωνία, αριστερό η πίεση, παλινδρομικές κινήσεις ③ ΑΚΙΔΑ → ίσια πλευρά παράλληλα στο ακόνι (2-3 κινήσεις) ή κάρφωμα σε σόκορο σκληρού ξύλου ④ ΓΥΑΛΙΣΜΑ → δέρμα ή βούρτσα
Σύνοψη: (ενδεικτική) Κατά το τρόχισμα του ίσιου σκαρπέλου μορφοποιούμε τη μια άκρη και δίνουμε κλίση 15 έως 20 μοιρών, που ονομάζεται καλέμι, προσέχοντας να μην υπερθερμανθεί η λάμα. Στη συνέχεια, στο ακόνισμα, τοποθετούμε την τροχισμένη πλευρά του καλεμιού επάνω στο ακόνι, κρατώντας το με το δεξί χέρι στην επιθυμητή κλίση ώστε το καλέμι να εφάπτεται πλήρως, και πιέζουμε με το αριστερό τη λάμα στην επιφάνεια του ακονιού, κάνοντας παλινδρομικές κινήσεις. Μετά την ολοκλήρωση σχηματίζεται στην άκρη ακίδα, δηλαδή λεπτή τρίχα μετάλλου· την αφαιρούμε γυρνώντας το σκαρπέλο στην ίσια του πλευρά, σε τελείως παράλληλη θέση με το ακόνι, με δυο έως τρεις παλινδρομικές κινήσεις, ή καρφώνοντάς το σε εγκάρσια τομή σκληρού ξύλου. Ακολουθεί το γυάλισμα σε δέρμα ή βούρτσα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Το τρόχισμα τρίγωνου σκαρπέλου
Ερώτηση: Πώς γίνεται το τρόχισμα τρίγωνου σκαρπέλου;
Απάντηση:
-
⚠️ Η δυσκολία, δηλωμένη από το ίδιο το βιβλίο (§2.2, σελ. 28): «Τα τριγωνικής μορφής σκαρπέλα παρουσιάζουν ΕΝΤΟΝΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΟ ΤΡΟΧΙΣΜΑ.» Ο λόγος είναι γεωμετρικός: η ακμή κοπής τους έχει σχήμα V (κεφ. 1, §1.3 — συνήθεις γωνίες 30°, 45° και 60°), δηλαδή αποτελείται από δύο επίπεδες έδρες που συναντιούνται σε μύτη.
-
ΒΗΜΑ 1 — ΑΚΟΝΙΣΜΑ ΩΣ ΔΥΟ ΙΣΙΑ ΣΚΑΡΠΕΛΑ (αυτούσια): «Τα ακονίζουμε σαν δύο διαφορετικά ίσια σκαρπέλα.»
διατομή τρίγωνου σκαρπέλου (σχήμα V): ╲ ╱ ╲ ╱ ← κάθε έδρα ακονίζεται ΞΕΧΩΡΙΣΤΑ, με τον τρόπο ╲ ╱ του ίσιου σκαρπέλου: καλέμι εφαπτόμενο στο V ακόνι, δεξί χέρι η γωνία, αριστερό η πίεση, παλινδρομικές κινήσεις -
ΒΗΜΑ 2 — ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΤΗΣ ΜΥΤΗΣ (Σχ. 2.1 και Εικ. 2.3, αυτούσια): «και μετά αφαιρούμε τη μύτη που σχηματίζεται, σύροντας το σκαρπέλο ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΚΑΙ ΔΕΞΙΑ επάνω σε ΜΙΚΡΟ ΑΚΟΝΙ».
μετά το ακόνισμα των δύο εδρών, στην κορυφή του V μένει μια ΜΥΤΗ (υπόλειμμα μετάλλου): ╲ ╱ ╲ ╱ ╲ ╱ ▼ ← μύτη σύρσιμο ΑΡΙΣΤΕΡΑ-ΔΕΞΙΑ σε ΜΙΚΡΟ ακόνι: ◄──────► ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ μικρό ακόνι -
⚠️ Η ΚΡΙΣΙΜΗ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ (αυτούσια): «Επειδή στα τρίγωνα ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΚΛΙΣΗ, πρέπει να τα διατηρούμε ΕΠΙΠΕΔΑ.» Στις σγρόμπιες και τα λούκια υπάρχει εσωτερική, κοίλη επιφάνεια που μπορεί να δουλευτεί με μορφοποιημένο ακόνι (σμυρίγλι). Στα τρίγωνα οι δύο έδρες είναι επίπεδες — αν τις «στρογγυλέψουμε» ακονίζοντας λάθος, η γωνία του V αλλοιώνεται και το εργαλείο δεν δίνει πια καθαρό αυλάκι τριγωνικής διατομής.
-
ΒΗΜΑ 3 — Η ΑΚΙΔΑ: «Η αφαίρεση της ακίδας και σε αυτή την περίπτωση επιτυγχάνεται με το κάρφωμα του εργαλείου σε σκληρό σόκορο ξύλο.»
Σύνοψη:
① ΤΡΟΧΙΣΜΑ → δύσκολο· κάθε έδρα χωριστά, σαν ίσιο σκαρπέλο, με προσοχή στην υπερθέρμανση ② ΑΚΟΝΙΣΜΑ → «σαν δύο διαφορετικά ίσια σκαρπέλα», ΕΠΙΠΕΔΑ ③ ΜΥΤΗ → σύρσιμο αριστερά-δεξιά σε ΜΙΚΡΟ ακόνι ④ ΑΚΙΔΑ → κάρφωμα σε σκληρό σόκορο ξύλο
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα τριγωνικής μορφής σκαρπέλα παρουσιάζουν έντονη δυσκολία στο τρόχισμα. Τα ακονίζουμε σαν δύο διαφορετικά ίσια σκαρπέλα, δηλαδή δουλεύουμε ξεχωριστά καθεμιά από τις δύο έδρες του V, και μετά αφαιρούμε τη μύτη που σχηματίζεται, σύροντας το σκαρπέλο αριστερά και δεξιά επάνω σε μικρό ακόνι. Επειδή στα τρίγωνα δεν υπάρχει εσωτερική κλίση, πρέπει να τα διατηρούμε επίπεδα, αλλιώς αλλοιώνεται η γωνία του V και το εργαλείο δεν δίνει πια καθαρό αυλάκι τριγωνικής διατομής. Η αφαίρεση της ακίδας και σε αυτή την περίπτωση επιτυγχάνεται με το κάρφωμα του εργαλείου σε σκληρό σόκορο ξύλο.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Το τρόχισμα λουκιού και σγρόμπιας
Ερώτηση: Πώς γίνεται το τρόχισμα λουκιού και σγρόμπιας;
Απάντηση:
-
Τι είναι τα εργαλεία (κεφ. 1, §1.3): σγρόμπιες = τα κυρτά σκαρπέλα, με κυρτές λάμες και κυρτή ακμή κοπής· λούκια ή μισές σγρόμπιες = τα κυρτά σκαρπέλα μεγάλης κυρτότητας (No 5 έως No 9). Άρα και τα δύο έχουν καμπύλη ακμή κοπής, και αυτό καθορίζει τον τρόπο τροχίσματος.
-
ΒΗΜΑ 1 — ΤΡΟΧΙΣΜΑ (§2.2, σελ. 27, αυτούσια): «η διαδικασία του τροχίσματος… γίνεται στον ΤΡΟΧΟ, ΚΥΚΛΙΚΑ και με τις ΙΔΙΕΣ ΜΟΙΡΕΣ στο καλέμι».
ΔΥΟ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ: ① ΚΥΚΛΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ — το εργαλείο περιστρέφεται γύρω από τον άξονά του καθώς ακουμπά στον τροχό, ώστε να τροχιστεί ΟΛΟ το μήκος της καμπύλης ακμής ╭───╮ ╱ ╲ ← η ακμή είναι ΚΑΜΠΥΛΗ: αν το εργαλείο μείνει ακίνητο, τροχίζεται μόνο ένα σημείο της ② ΙΔΙΕΣ ΜΟΙΡΕΣ ΣΤΟ ΚΑΛΕΜΙ — η γωνία του καλεμιού πρέπει να παραμένει ΣΤΑΘΕΡΗ σε όλη την περιστροφή, αλλιώς το καλέμι βγαίνει ανομοιόμορφο⚠️ Ισχύει και εδώ η προειδοποίηση της §2.1: προσοχή στην υπερθέρμανση — περιοδικές διακοπές και εμβάπτιση σε νερό.
-
ΒΗΜΑ 2 — ΑΚΟΝΙΣΜΑ (Σχ. 2.1, Εικ. 2.2, αυτούσια): «το ακόνισμα γίνεται και αυτό ΚΥΚΛΙΚΑ πάνω στο ακόνι, από τη μια άκρη του ακονιού στην άλλη, με ΠΑΡΑΛΛΗΛΕΣ ΚΙΝΗΣΕΙΣ».
▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ ακόνι ↻ ──────────────────► ↻ περιστροφή του εργαλείου ΕΝΩ ταυτόχρονα μετακινείται από τη μια άκρη του ακονιού στην άλληΗ Εικ. 2.2 του βιβλίου δείχνει την «ακριβή θέση χεριών» — όπως και στο ίσιο σκαρπέλο, το ένα χέρι κρατά τη γωνία και το άλλο πιέζει.
Η διαφορά από το ίσιο σκαρπέλο:
ΙΣΙΟ → ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΙΚΕΣ κινήσεις (η ακμή είναι ευθεία) ΣΓΡΟΜΠΙΑ → ΚΥΚΛΙΚΕΣ κινήσεις + παράλληλη μετατόπιση /ΛΟΥΚΙ (η ακμή είναι καμπύλη) -
ΒΗΜΑ 3 — ΟΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΑΚΙΔΕΣ (αυτούσια): «Οι ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ακίδες αφαιρούνται με ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΑΚΟΝΙΑ (ΣΜΥΡΙΓΛΙΑ) ή καρφώνοντας σε σκληρό σόκορο ξύλο.» ⚠️ Η λέξη «εσωτερικές» είναι κρίσιμη: επειδή η σγρόμπια έχει κοίλη εσωτερική επιφάνεια, η ακίδα σχηματίζεται μέσα στην κοιλότητα, όπου ένα επίπεδο ακόνι δεν φτάνει. Γι' αυτό χρειάζεται σμυρίγλι — κατά το Γλωσσάριο (σελ. 30), «μορφοποιημένο ακόνι για την απομάκρυνση της ακίδας», δηλαδή ακόνι με καμπύλη διατομή που ταιριάζει στην κοιλότητα του εργαλείου.
Σύνοψη:
① ΤΡΟΧΟΣ → ΚΥΚΛΙΚΑ, με τις ΙΔΙΕΣ ΜΟΙΡΕΣ στο καλέμι ② ΑΚΟΝΙ → ΚΥΚΛΙΚΑ, από τη μια άκρη στην άλλη, παράλληλες κινήσεις ③ ΑΚΙΔΑ → ΣΜΥΡΙΓΛΙΑ (μορφοποιημένα ακόνια) ή κάρφωμα σε σόκορο ④ ΓΥΑΛΙΣΜΑ → δέρμα ή βούρτσα
Σύνοψη: (ενδεικτική) Στο λούκι και τη σγρόμπια το τρόχισμα γίνεται στον τροχό, κυκλικά και με τις ίδιες μοίρες στο καλέμι — η κυκλική κίνηση είναι αναγκαία επειδή η ακμή κοπής είναι καμπύλη και πρέπει να τροχιστεί ομοιόμορφα σε όλο της το μήκος, ενώ η γωνία του καλεμιού πρέπει να μένει σταθερή. Το ακόνισμα γίνεται και αυτό κυκλικά πάνω στο ακόνι, από τη μια άκρη του ακονιού στην άλλη με παράλληλες κινήσεις — σε αντίθεση με το ίσιο σκαρπέλο, όπου οι κινήσεις είναι παλινδρομικές. Οι εσωτερικές ακίδες, που σχηματίζονται μέσα στην κοιλότητα του εργαλείου όπου δεν φτάνει το επίπεδο ακόνι, αφαιρούνται με μορφοποιημένα ακόνια, τα σμυρίγλια, ή καρφώνοντας το εργαλείο σε σκληρό σόκορο ξύλο.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η αφαίρεση της ακίδας
Ερώτηση: Πώς αφαιρείται η ακίδα που σχηματίζεται στην άκρη του σκαρπέλου κατά το τρόχισμα;
Απάντηση:
-
Τι είναι η ακίδα (§2.2, σελ. 26): «Μετά την ολοκλήρωση της φάσης αυτής, διαπιστώνουμε ότι στην άκρη του σκαρπέλου έχει σχηματιστεί ΑΚΙΔΑ (λεπτή τρίχα μετάλλου).» Πότε σχηματίζεται: κατά την Ανακεφαλαίωση (σελ. 29), «Μετά το τρόχισμα και το ακόνισμα αφαιρείται η ακίδα» — δηλαδή είναι αναπόφευκτο παραπροϊόν και των δύο εργασιών, όχι σφάλμα του τεχνίτη.
η λεπτή τρίχα μετάλλου που «γυρίζει» στην άλλη πλευρά της ακμής καθώς λεπταίνει το μέταλλο: ════════════════╗ ║╲ ════════════════╝ ╲___ ˜ ← ΑΚΙΔΑ⚠️ Γιατί πρέπει να φύγει: όσο μένει, η πραγματική κόψη είναι αυτή η ασταθής τρίχα — θα σπάσει στην πρώτη επαφή με το ξύλο και το εργαλείο θα φανεί αμέσως στομωμένο.
-
ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΝΑ ΤΥΠΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ:
Α. ΙΣΙΟ ΣΚΑΡΠΕΛΟ — με το ΙΔΙΟ ΤΟ ΑΚΟΝΙ (σελ. 26) «Γυρνάμε το σκαρπέλο στην ΙΣΙΑ ΤΟΥ ΠΛΕΥΡΑ σε ΤΕΛΕΙΩΣ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΘΕΣΗ με το ακόνι και την αποσύρουμε με ΔΥΟ ΕΩΣ ΤΡΕΙΣ παλινδρομικές κινήσεις.» ═══════════════════ ← ΕΠΙΠΕΔΟ, όχι υπό γωνία ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓ ◄──► 2-3 κινήσεις Β. ΣΓΡΟΜΠΙΑ / ΛΟΥΚΙ — με ΣΜΥΡΙΓΛΙ (σελ. 27) «Οι ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ακίδες αφαιρούνται με ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΑΚΟΝΙΑ (ΣΜΥΡΙΓΛΙΑ)…» Το σμυρίγλι (Γλωσσάριο σελ. 30) είναι «ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΜΕΝΟ ΑΚΟΝΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΜΑΚΡΥΝΣΗ ΤΗΣ ΑΚΙΔΑΣ» — έχει καμπύλη διατομή που μπαίνει μέσα στην κοιλότητα του εργαλείου, όπου το επίπεδο ακόνι δεν φτάνει. Γ. ΟΛΑ ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ — ΚΑΡΦΩΜΑ ΣΕ ΣΟΚΟΡΟ (σελ. 26, 27, 28) «ΚΑΡΦΩΜΑ του σκαρπέλου επάνω σε ΕΓΚΑΡΣΙΑ ΤΟΜΗ (ΣΟΚΟΡΟ) ΣΚΛΗΡΟΥ ΞΥΛΟΥ.» Είναι η ΚΑΘΟΛΙΚΗ μέθοδος: το βιβλίο τη δίνει και για τα ίσια («ένας άλλος τρόπος»), και για τις σγρόμπιες, και για τα τρίγωνα («και σε αυτή την περίπτωση επιτυγχάνεται με το κάρφωμα»). ┌──────────┐ │ σόκορο │ ← εγκάρσια τομή σκληρού ξύλου │ ▲▲▲▲▲▲▲▲ │ (οι ίνες κάθετες στην επιφάνεια) └────▲─────┘ │ κάρφωμα του σκαρπέλου -
Γιατί δουλεύει το σόκορο: στην εγκάρσια τομή οι ίνες του ξύλου είναι κάθετες στην επιφάνεια, οπότε λειτουργούν σαν δέσμη λεπτών «βουρτσών» που πιάνουν και αποσπούν την τρίχα μετάλλου, χωρίς να στομώσουν την κόψη — σε αντίθεση με μια μεταλλική επιφάνεια, που θα την κατέστρεφε (πρβλ. τον κανόνα της σελ. 28: οι αιχμηρές άκρες δεν πρέπει να έρχονται σε επαφή με μεταλλικές ή άλλες σκληρές επιφάνειες).
-
Και μετά; Ακολουθεί το γυάλισμα — τρίτο στάδιο, σε δέρμα με βαζελίνη ή ζωικό λίπος ή σε υφασμάτινη βούρτσα με κρέμα γυαλίσματος (§2.1).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ακίδα είναι λεπτή τρίχα μετάλλου που σχηματίζεται στην άκρη του σκαρπέλου μετά το τρόχισμα και το ακόνισμα, και πρέπει οπωσδήποτε να αφαιρεθεί. Στο ίσιο σκαρπέλο τη βγάζουμε γυρνώντας το στην ίσια του πλευρά, σε τελείως παράλληλη θέση με το ακόνι, με δυο έως τρεις παλινδρομικές κινήσεις. Στις σγρόμπιες και τα λούκια, όπου η ακίδα σχηματίζεται εσωτερικά μέσα στην κοιλότητα, χρησιμοποιούμε μορφοποιημένα ακόνια, τα σμυρίγλια. Και για όλα τα εργαλεία, συμπεριλαμβανομένων των τρίγωνων, υπάρχει η καθολική μέθοδος του καρφώματος του εργαλείου επάνω σε εγκάρσια τομή, δηλαδή σόκορο, σκληρού ξύλου: εκεί οι ίνες είναι κάθετες στην επιφάνεια και αποσπούν την τρίχα μετάλλου χωρίς να στομώσουν την κόψη.
Κριτήρια αξιολόγησης:
