Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 16 (σελ. 141) – ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΙΚΗ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 16

Πλήρεις λύσεις των 7 ερωτήσεων του κεφαλαίου 16 — τα τέσσερα είδη της Νεοελληνικής ξυλογλυπτικής κατά την Κατερίνα Κορρέ, τα βασικά εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα με τα είκοσι μέρη του τέμπλου, η διάτρητη τεχνική των κουφωτών τέμπλων του 18ου αιώνα, τα ξυλόγλυπτα και των τεσσάρων ειδών, τα θέματα της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής, τα θέματα των κασελών και το ακρόπρωρο της Ναυτικής. Περιλαμβάνονται χρονολογική γραμμή 1591-1964, σχήμα του τέμπλου με αριθμημένα μέρη και συγκριτικοί πίνακες στρωτών - κουφωτών και πελεκητών - σκαλιστών.

Τα είδη της Νεοελληνικής ξυλογλυπτικής

Ερώτηση: Ποια είναι τα είδη της Νεοελληνικής ξυλογλυπτικής;

Απάντηση:

• Η απάντηση (§16.1, σελ. 131): σύμφωνα με τη μελέτη της Κατερίνας Κορρέ, η Νεοελληνική ξυλογλυπτική διακρίνεται σε τέσσερα είδη.

•    ① ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ
          τέμπλα, δεσποτικοί θρόνοι, άμβωνες, προσκυνητάρια,
          αναλόγια, μανουάλια
          ⇒ ξεκινά τον 16ο αιώνα, αναλύεται στην §16.2
  
     ② ΑΣΤΙΚΗ
          κασέλες (μαρνέρες, φορτσέρια), έπιπλα του σπιτιού,
          σκυριανή καρέκλα
          ⇒ αναλύεται στην §16.4
  
     ③ ΠΟΙΜΕΝΙΚΗ
          σκεύη και εργαλεία της κτηνοτροφικής ζωής —
          ΠΕΛΕΚΗΤΑ και ΣΚΑΛΙΣΤΑ
          ⇒ αναλύεται στην §16.3
  
     ④ ΝΑΥΤΙΚΗ
          ΑΚΡΟΠΡΩΡΑ των πλοίων
          ⇒ αναλύεται στην §16.5

• Το κριτήριο της διάκρισης δεν είναι η τεχνική ούτε η εποχή, αλλά ο χώρος και η κοινωνική λειτουργία του ξυλόγλυπτου:

     ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ → ο ΝΑΟΣ
     ΑΣΤΙΚΗ        → το ΣΠΙΤΙ
     ΠΟΙΜΕΝΙΚΗ     → η ΣΤΑΝΗ και η ΥΠΑΙΘΡΟΣ
     ΝΑΥΤΙΚΗ       → το ΠΛΟΙΟ

• Η δομή του κεφαλαίου ακολουθεί ακριβώς αυτή τη διάκριση: κάθε είδος παίρνει τη δική του ενότητα, από την §16.2 ως την §16.5. Η Εκκλησιαστική είναι η εκτενέστερη (σελ. 132-135), γιατί σε αυτήν ανήκει το τέμπλο, το κορυφαίο έργο της νεοελληνικής ξυλογλυπτικής.

• ⚠️ Προσοχή στη σύγχυση: τα «πελεκητά» και «σκαλιστά» δεν είναι είδη της Νεοελληνικής ξυλογλυπτικής — είναι υποδιαίρεση μέσα στην Ποιμενική. Ομοίως, οι «ζωγραφιστές, σκαλιστές, σεντεφένιες» είναι τεχνικές των κασελών, όχι είδη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σύμφωνα με τη μελέτη της Κατερίνας Κορρέ, η Νεοελληνική ξυλογλυπτική διακρίνεται σε τέσσερα είδη: την Εκκλησιαστική, την Αστική, την Ποιμενική και τη Ναυτική. Το κριτήριο της διάκρισης είναι ο χώρος και η λειτουργία του ξυλόγλυπτου: η Εκκλησιαστική αφορά τον ναό, η Αστική το σπίτι, η Ποιμενική τη στάνη και την ύπαιθρο και η Ναυτική το πλοίο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα βασικά σύγχρονα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα

Ερώτηση: Ποια είναι τα βασικά σύγχρονα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα;

Απάντηση:

• Ο κατάλογος (§16.2, σελ. 132-135): το τέμπλο ή εικονοστάσιο, οι δεσποτικοί θρόνοι, οι άμβωνες, τα προσκυνητάρια, τα αναλόγια και τα μανουάλια.

• Κορυφαίο από όλα είναι το ΤΕΜΠΛΟ (εικονοστάσιο) — το σύνθετο έργο στο οποίο συγκεντρώνεται όλη η διακοσμητική γλώσσα της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής.

• Τα 20 μέρη του τέμπλου (Σχ. 16.1, σελ. 132) — η πλήρης, αριθμημένη σύνθεση:

          19 ΣΤΑΥΡΟΣ          20 ΕΞΑΠΤΕΡΥΓΑ
               ✝                ✦      ✦
          18 ΚΛΑΔΙ ─────────────────────────────
          17 ΑΠΟΣΤΟΛΟΙ
          16 ΕΙΚΟΝΕΣ ΔΩΔΕΚΑΟΡΤΟΥ
          15 ΚΛΙΜΑ
          14 ΡΙΖΑ ΙΕΣΣΑΙ
          13 ΟΛΟΓΛΥΦΑ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΑ
          12 ΚΕΜΕΡΙΑ
          ═══════════════════════════════════════
           7 ΕΠΑΝΩ ΚΕΤΑΜΠΕΣ
           6 ΔΕΣΠΟΤΙΚΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ
              8 ΩΡΑΙΑ ΠΥΛΗ      9 ΑΓΙΟ ΠΟΤΗΡΙΟΝ
             10 ΠΟΡΤΑ ΠΡΟΘΕΣΕΩΣ 11 ΠΟΡΤΑ ΔΙΑΚΟΝΙΚΟΥ
           5 ΚΑΤΩ ΚΕΤΑΜΠΕΣ
           4 ΣΤΑΦΥΛΗ
           3 ΠΟΔΙΕΣ
           2 ΚΟΛΟΝΕΣ
           1 ΒΑΣΗ
          ═══════════════════════════════════════

• Τα υπόλοιπα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα και η λειτουργία τους:

     ΔΕΣΠΟΤΙΚΟΣ ΘΡΟΝΟΣ — η θέση του Επισκόπου· ψηλός, με ουρανό
     ΑΜΒΩΝΑΣ          — «το βήμα της Εκκλησίας επί του οποίου ο
                         Διάκονος διαβάζει το Ευαγγέλιο»
     ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΑΡΙ     — η θήκη της εορταζόμενης εικόνας
     ΑΝΑΛΟΓΙΟ         — «ξύλινο έπιπλο με ειδικά επικλινή στηρίγματα,
                         στα οποία τοποθετούνται τα προς ανάγνωση
                         εκκλησιαστικά βιβλία»
     ΜΑΝΟΥΑΛΙ         — το κηροπήγιο του ναού

• Η συνέχεια από το Βυζάντιο: ο κατάλογος αυτός είναι σχεδόν ο ίδιος με τον βυζαντινό του κεφ. 14 (θρόνοι, άμβωνες, στασίδια, παγκάρια, προσκυνητάρια, αναλόγια). Ό,τι αλλάζει δεν είναι τα αντικείμενα αλλά η τεχνική και η πυκνότητα της διακόσμησης.
• ⚠️ Τα θέματα που κοσμούν τα σύγχρονα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα: κλήματα, αμπελόφυλλα, σταφύλια, ρόδακες, άνθη, ακανθόφυλλα, κυπαρίσσια, περιστέρια, αετοί, παγώνια, δράκοντες, λιοντάρια, φίδια, ψάρια, Άγιοι, Άγγελοι και σκηνές από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη — με χαρακτηριστικότερη τη ρίζα Ιεσσαί, τη γενεαλογία του Χριστού.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Βασικά σύγχρονα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα είναι το τέμπλο ή εικονοστάσιο, οι δεσποτικοί θρόνοι, οι άμβωνες, τα προσκυνητάρια, τα αναλόγια και τα μανουάλια. Κορυφαίο από όλα είναι το τέμπλο, στο οποίο συγκεντρώνεται όλη η διακοσμητική γλώσσα της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής. Το τέμπλο αποτελείται από είκοσι μέρη: τη βάση, τις κολόνες, τις ποδιές, τη σταφυλή, τους κάτω κεταμπέδες, τις δεσποτικές εικόνες, τους επάνω κεταμπέδες, την Ωραία Πύλη, το Άγιο ποτήριον, την πόρτα προθέσεως, την πόρτα διακονικού, τα κεμέρια, τα ολόγλυφα περιστέρια, τη ρίζα Ιεσσαί, το κλίμα, τις εικόνες του δωδεκάορτου, τους Αποστόλους, το κλαδί, τον Σταυρό και τα εξαπτέρυγα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η τεχνική της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής

Ερώτηση: Ποια είναι η τεχνική που έχει επικρατήσει στην εκκλησιαστική ξυλογλυπτική;

Απάντηση:

• Η απάντηση (§16.2, σελ. 134): έχει επικρατήσει η ΔΙΑΤΡΗΤΗ ΤΕΧΝΙΚΗ, με την οποία κατασκευάζονται τα «κουφωτά» ή «σκαλιστά στον αέρα» τέμπλα, όπου «το ανάγλυφο γίνεται βαθύ και πλησιάζει το ολόγλυφο».

• Η εξέλιξη σε δύο στάδια — απαραίτητη για πλήρη απάντηση:

  Περίοδος	Ονομασία	Τεχνική	Ανάγλυφο
  16ος-17ος αι.	«στρωτά»	«η τεχνική δεν έχει ξεφύγει από το ύφος του μαρμάρινου τέμπλου»	χαμηλό
  18ος αι. κ.ε.	«κουφωτά» / «σκαλιστά στον αέρα»	ΔΙΑΤΡΗΤΗ	βαθύ, πλησιάζει το ολόγλυφο

•    ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ «ΔΙΑΤΡΗΤΗ» — ΤΟΜΗ
  
     ΣΤΡΩΤΟ (16ος-17ος αι.)        ΚΟΥΦΩΤΟ / ΔΙΑΤΡΗΤΟ (18ος αι.)
  
      ▂▃▄▃▂  ▂▃▄▃▂                   ╱╲    ╱╲
     ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓  ← φόντο        ╱  ╲__╱  ╲
     ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓                │    ▒▒    │
     ΣΥΜΠΑΓΕΣ ΞΥΛΟ                  └─  ΚΕΝΟ ─┘ ← ΤΟ ΦΟΝΤΟ ΑΦΑΙΡΕΙΤΑΙ
     Το θέμα ξεχωρίζει μόνο         ΕΝΤΕΛΩΣ· βλέπεις ΠΙΣΩ από
     με ρηχή διαφορά ύψους          το σκάλισμα — γι᾽ αυτό
                                    «ΣΚΑΛΙΣΤΟ ΣΤΟΝ ΑΕΡΑ»

  Στη διάτρητη τεχνική το φόντο δεν χαμηλώνει, αφαιρείται τελείως: το θέμα μένει «κρεμασμένο» στο κενό, στηριγμένο μόνο στα σημεία επαφής του. Έτσι το ανάγλυφο πλησιάζει το ολόγλυφο.

• Πότε παγιώνεται: το χαρακτηριστικό παράδειγμα που δίνει το βιβλίο είναι το τέμπλο της Μονής Σίμωνος Πέτρας, του 1760.

• Η επίδραση του Μπαρόκ: η στροφή αυτή του 18ου αιώνα δεν είναι τυχαία. Το βαθύ ανάγλυφο που τείνει στο ολόγλυφο είναι ακριβώς το ζητούμενο του ρυθμού Μπαρόκ (κεφ. 15, σελ. 126). Η ελληνική Εκκλησιαστική ξυλογλυπτική παραλαμβάνει τη λογική του Μπαρόκ και τη μεταφέρει στο ορθόδοξο τέμπλο.

• ⚠️ Η τεχνική στη σύγχρονη πράξη (Ανακεφαλαίωση κεφ. 17, σελ. 144): ο Νεοελληνικός ρυθμός «χρησιμοποιεί και τις δύο τεχνικές» — του Βυζαντινού και του Μπαρόκ — με χαμηλό φόντο και πολύ λιγότερο, απλούστερο και ανάλαφρο σκάλισμα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην εκκλησιαστική ξυλογλυπτική έχει επικρατήσει η διάτρητη τεχνική, με την οποία κατασκευάζονται τα κουφωτά ή σκαλιστά στον αέρα τέμπλα, όπου το ανάγλυφο γίνεται βαθύ και πλησιάζει το ολόγλυφο. Η τεχνική αυτή εμφανίζεται τον 18ο αιώνα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το τέμπλο της Μονής Σίμωνος Πέτρας του 1760. Στα πρώτα τέμπλα, του 16ου και του 17ου αιώνα, τα γνωστά ως στρωτά, το ανάγλυφο ήταν χαμηλό και η τεχνική δεν είχε ξεφύγει από το ύφος του μαρμάρινου τέμπλου. Στη διάτρητη τεχνική το φόντο δεν χαμηλώνει απλώς, αλλά αφαιρείται εντελώς, ώστε το θέμα να μένει σκαλισμένο στον αέρα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα βασικά νεοελληνικά ξυλόγλυπτα

Ερώτηση: Ποια είναι τα βασικά νεοελληνικά ξυλόγλυπτα;

Απάντηση:

• Η απάντηση συγκεντρώνει τα ξυλόγλυπτα και των τεσσάρων ειδών (§16.2-16.5):

• ① ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ (§16.2)

     ΤΕΜΠΛΑ / ΕΙΚΟΝΟΣΤΑΣΙΑ ★ · ΔΕΣΠΟΤΙΚΟΙ ΘΡΟΝΟΙ · ΑΜΒΩΝΕΣ ·
     ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΑΡΙΑ · ΑΝΑΛΟΓΙΑ · ΜΑΝΟΥΑΛΙΑ

• ② ΑΣΤΙΚΑ (§16.4)

     ΚΑΣΕΛΕΣ — σε τρία μεγέθη:
        ΜΑΡΝΕΡΑ (η μεγάλη) · η ΜΙΚΡΟΤΕΡΗ με ΧΩΡΙΣΜΑΤΑ ·
        ΦΟΡΤΣΕΡΙΑ (οι μικρές)
     σε τρεις τεχνικές:
        ΖΩΓΡΑΦΙΣΤΕΣ (τεχνοτροπία ΑΥΓΟΥ) · ΣΚΑΛΙΣΤΕΣ · ΣΕΝΤΕΦΕΝΙΕΣ
     τεχνίτες: ΣΕΝΤΟΥΚΑΔΕΣ από ΛΕΣΒΟ, ΠΟΝΤΟ, ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ,
               ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟ, ΚΡΗΤΗ
  
     ΣΚΥΡΙΑΝΗ ΚΑΡΕΚΛΑ — ύψος ≈ 70 cm, κάθισμα στα 30 cm,
                         ΕΠΙΠΕΔΟΓΛΥΦΕΣ παραστάσεις

• ③ ΠΟΙΜΕΝΙΚΑ (§16.3) — η μεγάλη διάκριση:

  ΠΕΛΕΚΗΤΑ (σκεύη χρήσης)	ΣΚΑΛΙΣΤΑ (μικροαντικείμενα)
  σκαφίδια, πλυστροσκάφιδο	ρόκες, σφόντυλοι
  σαρμανίτσα (κούνια)	βελονοθήκες, καλτσόξυλα
  πινακωτή, τάβλα/σοφράς	αγκλίτσες
  βαρέλι, καυκί	θήκες μαχαιριών, τάσια
  κουτάλες/χουλιάρες	βλόγεροι (σφραγίδες ψωμιού)
  κόπανος, κλειδοπίνακο	φλογέρες, πίπες, ταμπουράδες
  καρδάρα, βεδούρα

  Τα ξύλα τους: ρίζα ερείκης, κρανιά, γκορτσιά, πυξάρι, σφεντάμι, κυπαρίσσι, πουρνάρι, κέδρο — όλα σκληρά και πυκνά.

• ④ ΝΑΥΤΙΚΑ (§16.5)

     ΑΚΡΟΠΡΩΡΑ — ολόσωμες φιγούρες με ΥΨΩΜΕΝΟ ΧΕΡΙ,
                  ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΗΡΩΩΝ, ΓΟΡΓΟΝΕΣ

• ⚠️ Η λογική της διάκρισης πελεκητών-σκαλιστών: τα πελεκητά διαμορφώνονται με τσεκούρι και σκεπάρνι (πελέκημα) — είναι σκεύη καθημερινής χρήσης, όπου προέχει η λειτουργία. Τα σκαλιστά είναι μικρά, προσωπικά αντικείμενα, στα οποία ο βοσκός αφιέρωνε χρόνο για διακόσμηση στις ώρες της βοσκής — γι᾽ αυτό είναι και τα πιο πλούσια διακοσμημένα της λαϊκής μας τέχνης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα βασικά νεοελληνικά ξυλόγλυπτα κατανέμονται στα τέσσερα είδη. Στα εκκλησιαστικά ανήκουν τα τέμπλα ή εικονοστάσια, οι δεσποτικοί θρόνοι, οι άμβωνες, τα προσκυνητάρια, τα αναλόγια και τα μανουάλια. Στα αστικά ανήκουν οι κασέλες, σε τρία μεγέθη, τη μαρνέρα, τη μικρότερη με χωρίσματα και τα φορτσέρια, καθώς και η σκυριανή καρέκλα με τις επιπεδόγλυφες παραστάσεις. Στα ποιμενικά διακρίνουμε τα πελεκητά, όπως τα σκαφίδια, το πλυστροσκάφιδο, η σαρμανίτσα, η πινακωτή, η τάβλα ή σοφράς, το βαρέλι, το καυκί, οι κουτάλες, ο κόπανος, το κλειδοπίνακο, η καρδάρα και η βεδούρα, από τα σκαλιστά, όπως οι ρόκες, οι σφόντυλοι, οι βελονοθήκες, τα καλτσόξυλα, οι αγκλίτσες, οι θήκες μαχαιριών, τα τάσια, οι βλόγεροι, οι φλογέρες, οι πίπες και οι ταμπουράδες. Στα ναυτικά ανήκουν τα ακρόπρωρα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα θέματα της Νεοελληνικής Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής

Ερώτηση: Ποια είναι τα θέματα Νεοελληνικής Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής;

Απάντηση:

• Τα θέματα ομαδοποιούνται σε φυτικά, ζωικά και ανθρώπινα/θρησκευτικά (§16.2):

•  ΦΥΤΙΚΑ              ΖΩΙΚΑ               ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ / ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ
   ─────────────       ─────────────       ────────────────────────
   κλήματα             περιστέρια          Άγιοι
   αμπελόφυλλα         αετοί               Άγγελοι
   σταφύλια            παγώνια             σκηνές ΠΑΛΑΙΑΣ και
   ρόδακες             δράκοντες           ΚΑΙΝΗΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ
   άνθη / ρόδα         λιοντάρια           ΔΩΔΕΚΑΟΡΤΟ
   ακανθόφυλλα         φίδια               ΑΠΟΣΤΟΛΟΙ
   κυπαρίσσια          ψάρια               ΡΙΖΑ ΙΕΣΣΑΙ

• Τα θέματα με τον ισχυρότερο συμβολισμό:

   ● ΚΛΙΜΑ / ΑΜΠΕΛΟΦΥΛΛΑ / ΣΤΑΦΥΛΙΑ
       «Εγώ ειμι η άμπελος» — το κρασί της Θείας Κοινωνίας
       (μέρος 15 του τέμπλου: ΚΛΙΜΑ)
   ● ΡΙΖΑ ΙΕΣΣΑΙ (μέρος 14)
       η ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ, ως δέντρο που ξεκινά από
       τον Ιεσσαί, πατέρα του Δαβίδ
   ● ΟΛΟΓΛΥΦΑ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΑ (μέρος 13)
       το Άγιο Πνεύμα — σκαλισμένα ΟΛΟΓΛΥΦΑ, όχι ανάγλυφα
   ● ΔΙΚΕΦΑΛΟΣ ΑΕΤΟΣ
       το βυζαντινό έμβλημα· επιβιώνει από την Εκκλησιαστική
       ξυλογλυπτική του κεφ. 14
   ● ΚΥΠΑΡΙΣΣΙ
       το δέντρο της αιωνιότητας — κοινό θέμα Εκκλησιαστικής
       και Αστικής (κασέλες)

• Πού τοποθετούνται στο τέμπλο: τα θέματα δεν είναι τυχαία διάσπαρτα. Η σταφυλή (μέρος 4) και το κλίμα (15) κατέχουν συγκεκριμένες ζώνες, οι Απόστολοι (17) και οι εικόνες του δωδεκάορτου (16) καταλαμβάνουν τις ψηλές ζώνες, ο Σταυρός (19) με τα εξαπτέρυγα (20) στεφανώνουν το σύνολο.
• Η συνέχεια με το Βυζάντιο: ο κατάλογος αυτός συμπίπτει σε μεγάλο βαθμό με τα βυζαντινά θέματα του κεφ. 14 — «κλαδιά, φύλλα, αμπελόφυλλα, κρίνα, τριαντάφυλλα, πουλιά και ειδικότερα ο δικέφαλος αετός, ζώα, άνθρωποι, άγιοι, άγγελοι». Η εικονογραφική παράδοση παραμένει· αλλάζει η πυκνότητα και το βάθος του σκαλίσματος.
• ⚠️ Η επίδραση του Μπαρόκ στα θέματα: από τον 18ο αιώνα τα θέματα πυκνώνουν και γίνονται πληθωρικά, καλύπτοντας κάθε σπιθαμή της επιφάνειας — ακριβώς η λογική του Μπαρόκ, εφαρμοσμένη στο ορθόδοξο εικονογραφικό ρεπερτόριο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα θέματα της Νεοελληνικής Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής ομαδοποιούνται σε τρεις κατηγορίες. Φυτικά: κλήματα, αμπελόφυλλα, σταφύλια, ρόδακες, άνθη και ρόδα, ακανθόφυλλα και κυπαρίσσια. Ζωικά: περιστέρια, αετοί και ιδιαίτερα ο δικέφαλος αετός, παγώνια, δράκοντες, λιοντάρια, φίδια και ψάρια. Ανθρώπινα και θρησκευτικά: Άγιοι, Άγγελοι, οι Απόστολοι, οι εικόνες του δωδεκάορτου και σκηνές από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, με χαρακτηριστικότερη τη ρίζα Ιεσσαί, δηλαδή τη γενεαλογία του Χριστού. Τα θέματα αυτά συνεχίζουν σε μεγάλο βαθμό τη βυζαντινή εικονογραφική παράδοση, γίνονται όμως πυκνότερα και πληθωρικότερα από τον 18ο αιώνα, υπό την επίδραση του Μπαρόκ.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα θέματα των ξυλόγλυπτων κασελών

Ερώτηση: Ποια είναι τα θέματα που κοσμούν τις ξυλόγλυπτες κασέλες;

Απάντηση:

• Τα θέματα (§16.4, σελ. 138-139):

     ΚΥΠΑΡΙΣΣΙ · ΚΛΩΝΑΡΙΑ · ΑΓΓΕΙΑ ή ΓΛΑΣΤΡΕΣ ΜΕ ΑΝΘΟΥΣ ·
     ΔΙΚΕΦΑΛΟΙ ΑΕΤΟΙ · ΠΟΥΛΙΑ · ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ · ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ

• Το πλαίσιο — τι είναι η κασέλα: το βασικό αποθηκευτικό έπιπλο του ελληνικού σπιτιού, σε τρία μεγέθη — η μαρνέρα (η μεγάλη), η μικρότερη με χωρίσματα στο εσωτερικό και τα φορτσέρια (οι μικρές) — και με τρεις τεχνικές: ζωγραφιστές με τεχνοτροπία αυγού, σκαλιστές και σεντεφένιες.

  Οι καρυδένιες κασέλες ονομάζονταν «προικιάτικες» ή «νυφιάτικες», γιατί σε αυτές φύλαγε η νύφη την προίκα της.

• Οι τεχνίτες: οι σεντουκάδες, από τη Λέσβο, τον Πόντο, τη Σαντορίνη, την Πελοπόννησο και την Κρήτη.
• Ο συμβολισμός των θεμάτων — άμεσα δεμένος με τον γάμο και το σπίτι:

   ● ΚΥΠΑΡΙΣΣΙ            αιωνιότητα, αειθαλής ζωή — το κατεξοχήν
                          θέμα της κασέλας
   ● ΑΓΓΕΙΑ/ΓΛΑΣΤΡΕΣ      το «δέντρο της ζωής» σε αγγείο· γονιμότητα
     ΜΕ ΑΝΘΟΥΣ            και ευημερία του νέου νοικοκυριού
   ● ΠΟΥΛΙΑ (συχνά        το ζευγάρι — αγάπη και συντροφικότητα
     αντικριστά)
   ● ΔΙΚΕΦΑΛΟΙ ΑΕΤΟΙ      η βυζαντινή μνήμη· η επιβίωση του εμβλήματος
                          στη λαϊκή τέχνη επί Τουρκοκρατίας
   ● ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ /          η πίστη· η κασέλα φέρνει τον ιερό χώρο
     ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ           μέσα στο σπίτι

• Η κοινή εικονογραφική γλώσσα: τα θέματα αυτά επικαλύπτονται σε μεγάλο βαθμό με τα εκκλησιαστικά — κυπαρίσσι, κλωνάρια, πουλιά, δικέφαλοι αετοί. Ο ίδιος ταγιαδόρος μπορούσε να δουλεύει και τέμπλο και κασέλα, μεταφέροντας τα μοτίβα από τον ναό στο σπίτι.
• ⚠️ Σύνδεση με το Μπαρόκ: η κασέλα είναι ακριβώς το έπιπλο που στην Ευρώπη αντικαταστάθηκε από τον κομμό τον 17ο αιώνα (κεφ. 15, σελ. 126). Στον ελληνικό χώρο επιβιώνει και γίνεται φορέας μιας από τις πλουσιότερες εκφράσεις της λαϊκής ξυλογλυπτικής.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα θέματα που κοσμούν τις ξυλόγλυπτες κασέλες είναι το κυπαρίσσι, κλωνάρια, αγγεία ή γλάστρες με ανθούς, δικέφαλοι αετοί, πουλιά, Εκκλησίες και Μοναστήρια. Οι κασέλες κατασκευάζονταν σε τρία μεγέθη, τη μαρνέρα, τη μικρότερη με χωρίσματα και τα φορτσέρια, και με τρεις τεχνικές, ζωγραφιστές με τεχνοτροπία αυγού, σκαλιστές και σεντεφένιες, από τους σεντουκάδες της Λέσβου, του Πόντου, της Σαντορίνης, της Πελοποννήσου και της Κρήτης. Οι καρυδένιες κασέλες ονομάζονταν προικιάτικες ή νυφιάτικες, γιατί σε αυτές φύλαγε η νύφη την προίκα της, και τα θέματά τους συνδέονται με τον γάμο και το σπίτι.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το κυρίαρχο θέμα της Ναυτικής ξυλογλυπτικής

Ερώτηση: Ποιο είναι το κυρίαρχο θέμα Ναυτικής ξυλογλυπτικής;

Απάντηση:

• Η απάντηση (§16.5, σελ. 140): το κυρίαρχο θέμα είναι το ΑΚΡΟΠΡΩΡΟ — το ξυλόγλυπτο που τοποθετείται στην πλώρη (άκρη της πρώρας) του πλοίου.

• Οι μορφές του ακρόπρωρου:

     ① ΟΛΟΣΩΜΕΣ ΦΙΓΟΥΡΕΣ με ΥΨΩΜΕΝΟ ΧΕΡΙ
     ② ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΗΡΩΩΝ
     ③ ΓΟΡΓΟΝΕΣ

     ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΠΡΩΡΟΥ
  
                ╱│
           ╭───╯ │          ← ΑΚΡΟΠΡΩΡΟ: ολόσωμη φιγούρα με
          ╱ ◕    │            υψωμένο χέρι, στραμμένη ΜΠΡΟΣΤΑ
         │  ╱╲   │
      ═══╧═══════╧════════════════════════
          ΠΛΩΡΗ           ΚΥΡΙΩΣ ΣΚΑΡΟΣ

• Γιατί ολόγλυφο και όχι ανάγλυφο: το ακρόπρωρο είναι ολόγλυφο — φαίνεται από όλες τις πλευρές, γι' αυτό σκαλίζεται στον όγκο, όχι σε επιφάνεια. Είναι η μόνη κατηγορία της Νεοελληνικής ξυλογλυπτικής όπου το ολόγλυφο είναι ο κανόνας και όχι όριο προς το οποίο τείνει το ανάγλυφο.

• Η σημασία του υψωμένου χεριού: η φιγούρα δείχνει μπροστά, προς την πορεία του πλοίου — λειτουργεί ως οδηγός και φύλακας. Το ακρόπρωρο ήταν προστατευτικό σύμβολο για το πλήρωμα, όχι απλή διακόσμηση, και συχνά έδινε στο πλοίο το ίδιο του το όνομα.

• Οι γοργόνες: συνδέονται με τον ελληνικό θρύλο της γοργόνας — αδελφής του Μεγάλου Αλεξάνδρου — που ρωτούσε τους ναυτικούς «ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος;». Το θέμα περνά από τη λαϊκή παράδοση στο ξυλόγλυπτο του πλοίου.

• ⚠️ Οι απαιτήσεις του υλικού: το ακρόπρωρο δέχεται θαλασσινό νερό, ήλιο και χτυπήματα κυμάτων. Απαιτεί επομένως ανθεκτικό ξύλο, συμπαγές σκάλισμα χωρίς λεπτές προεξοχές που θα σπάσουν, και προστατευτικό βάψιμο ή χρύσωμα — ακριβώς οι αντίθετες απαιτήσεις από τη λεπτή διάτρητη τεχνική του τέμπλου, που δουλεύει σε προστατευμένο εσωτερικό χώρο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το κυρίαρχο θέμα της Νεοελληνικής Ναυτικής ξυλογλυπτικής είναι το ακρόπρωρο, δηλαδή το ξυλόγλυπτο που τοποθετείται στην πλώρη του πλοίου. Οι μορφές του είναι ολόσωμες φιγούρες με υψωμένο χέρι, προτομές ηρώων και γοργόνες. Το ακρόπρωρο είναι ολόγλυφο, αφού φαίνεται από όλες τις πλευρές, και δεν αποτελούσε απλή διακόσμηση αλλά προστατευτικό σύμβολο για το πλήρωμα, ενώ συχνά έδινε στο πλοίο το όνομά του.

Κριτήρια αξιολόγησης: