Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 16 (σελ. 141) – ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΙΚΗ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 16

Πλήρεις λύσεις των 7 ερωτήσεων του κεφαλαίου 16 — τα τέσσερα είδη της Νεοελληνικής ξυλογλυπτικής κατά την Κατερίνα Κορρέ, τα βασικά εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα με τα είκοσι μέρη του τέμπλου, η διάτρητη τεχνική των κουφωτών τέμπλων του 18ου αιώνα, τα ξυλόγλυπτα και των τεσσάρων ειδών, τα θέματα της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής, τα θέματα των κασελών και το ακρόπρωρο της Ναυτικής. Περιλαμβάνονται χρονολογική γραμμή 1591-1964, σχήμα του τέμπλου με αριθμημένα μέρη και συγκριτικοί πίνακες στρωτών - κουφωτών και πελεκητών - σκαλιστών.

Τα είδη της Νεοελληνικής ξυλογλυπτικής

Ερώτηση: Ποια είναι τα είδη της Νεοελληνικής ξυλογλυπτικής;

Απάντηση:

• Η απάντηση (§16.1, σελ. 131): σύμφωνα με τη μελέτη της Κατερίνας Κορρέ, η Νεοελληνική ξυλογλυπτική διακρίνεται σε τέσσερα είδη.

   ① ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ
        τέμπλα, άμβωνες, επισκοπικοί θρόνοι, προσκυνητάρια,
        αναλόγια ψαλτών, μανουάλια, χοροί
        ⇒ ξεκινά τον 16ο αιώνα, αναλύεται στην §16.2

   ② ΑΣΤΙΚΗ
        κασέλες (μαρνέρες, φορτσέρια), έπιπλα του σπιτιού,
        σκυριανή καρέκλα
        ⇒ αναλύεται στην §16.4

   ③ ΠΟΙΜΕΝΙΚΗ
        σκεύη και εργαλεία της κτηνοτροφικής ζωής —
        ΠΕΛΕΚΗΤΑ και ΣΚΑΛΙΣΤΑ
        ⇒ αναλύεται στην §16.3

   ④ ΝΑΥΤΙΚΗ
        ΑΚΡΟΠΡΩΡΑ των πλοίων
        ⇒ αναλύεται στην §16.5

• Το κριτήριο της διάκρισης δεν είναι η τεχνική ούτε η εποχή, αλλά ο χώρος και η κοινωνική λειτουργία του ξυλόγλυπτου:

     ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ → ο ΝΑΟΣ
     ΑΣΤΙΚΗ        → το ΣΠΙΤΙ
     ΠΟΙΜΕΝΙΚΗ     → η ΣΤΑΝΗ και η ΥΠΑΙΘΡΟΣ
     ΝΑΥΤΙΚΗ       → το ΠΛΟΙΟ

• Η δομή του κεφαλαίου ακολουθεί ακριβώς αυτή τη διάκριση: κάθε είδος παίρνει τη δική του ενότητα, από την §16.2 ως την §16.5. Η Εκκλησιαστική είναι η εκτενέστερη (σελ. 131-136), γιατί σε αυτήν ανήκει το τέμπλο, το κορυφαίο έργο της νεοελληνικής ξυλογλυπτικής.
• Προσοχή στη σύγχυση: τα «πελεκητά» και «σκαλιστά» δεν είναι είδη της Νεοελληνικής ξυλογλυπτικής — είναι υποδιαίρεση μέσα στην Ποιμενική. Ομοίως, οι «ζωγραφιστές, σκαλιστές, σεντεφένιες» είναι τεχνικές των κασελών, όχι είδη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σύμφωνα με τη μελέτη της Κατερίνας Κορρέ, η Νεοελληνική ξυλογλυπτική διακρίνεται σε τέσσερα είδη: την Εκκλησιαστική, την Αστική, την Ποιμενική και τη Ναυτική. Το κριτήριο της διάκρισης είναι ο χώρος και η λειτουργία του ξυλόγλυπτου: η Εκκλησιαστική αφορά τον ναό, η Αστική το σπίτι, η Ποιμενική τη στάνη και την ύπαιθρο και η Ναυτική το πλοίο.

Τα βασικά σύγχρονα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα

Ερώτηση: Ποια είναι τα βασικά σύγχρονα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα;

Απάντηση:

• Ο κατάλογος (§16.2, σελ. 134-135): εκτός από το τέμπλο ή εικονοστάσιο, «σώζονται πολλά άλλα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα, όπως άμβωνες, επισκοπικοί θρόνοι, προσκυνητάρια, αναλόγια ψαλτών, μανουάλια, χοροί (στεφάνες πολυελαίων)». Στις μέρες μας «κυριαρχεί η παραγωγή τυποποιημένων ξυλόγλυπτων τέμπλων, προσκυνηταριών και άλλων επίπλων, με έντονη τη χρήση ειδικών ηλεκτρικών εργαλείων και μηχανών ξυλογλυπτικής» (σελ. 135).

Κορυφαίο από όλα είναι το ΤΕΜΠΛΟ (εικονοστάσιο) — το σύνθετο έργο στο οποίο συγκεντρώνεται όλη η διακοσμητική γλώσσα της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής.

• Τα 20 μέρη του τέμπλου (Σχ. 16.1, σελ. 132) — η πλήρης, αριθμημένη σύνθεση:

          19 ΣΤΑΥΡΟΣ          20 ΕΞΑΠΤΕΡΥΓΑ
               ✝                ✦      ✦
          18 ΚΛΑΔΙ ─────────────────────────────
          17 ΑΠΟΣΤΟΛΟΙ
          16 ΕΙΚΟΝΕΣ ΔΩΔΕΚΑΟΡΤΟΥ
          15 ΚΛΙΜΑ
          14 ΡΙΖΑ ΙΕΣΣΑΙ
          13 ΟΛΟΓΛΥΦΑ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΑ
          12 ΚΕΜΕΡΙΑ
          ═══════════════════════════════════════
           7 ΕΠΑΝΩ ΚΕΤΑΜΠΕΣ
           6 ΔΕΣΠΟΤΙΚΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ
              8 ΩΡΑΙΑ ΠΥΛΗ      9 ΑΓΙΟ ΠΟΤΗΡΙΟΝ
             10 ΠΟΡΤΑ ΠΡΟΘΕΣΕΩΣ 11 ΠΟΡΤΑ ΔΙΑΚΟΝΙΚΟΥ
           5 ΚΑΤΩ ΚΕΤΑΜΠΕΣ
           4 ΣΤΑΦΥΛΗ
           3 ΠΟΔΙΕΣ
           2 ΚΟΛΟΝΕΣ
           1 ΒΑΣΗ
          ═══════════════════════════════════════

• Τα υπόλοιπα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα (ορισμοί από το Γλωσσάριο του κεφ. 14, σελ. 120):

     ΑΜΒΩΝΑΣ          — «το βήμα της Εκκλησίας επί του οποίου ο
                         Διάκονος διαβάζει το Ευαγγέλιο»
     ΑΝΑΛΟΓΙΟ         — «ξύλινο έπιπλο με ειδικά επικλινή στηρίγματα,
                         στα οποία τοποθετούνται τα προς ανάγνωση
                         εκκλησιαστικά βιβλία»
     ΕΠΙΣΚΟΠΙΚΟΣ ΘΡΟΝΟΣ, ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΑΡΙ, ΜΑΝΟΥΑΛΙ
     ΧΟΡΟΣ            — στεφάνη πολυελαίου

• Η συνέχεια από το Βυζάντιο: ο κατάλογος αυτός είναι σχεδόν ο ίδιος με τον βυζαντινό του κεφ. 14 (θρόνοι, άμβωνες, στασίδια, παγκάρια, προσκυνητάρια, αναλόγια). Ό,τι αλλάζει δεν είναι τα αντικείμενα αλλά η τεχνική και η πυκνότητα της διακόσμησης.
• Τα θέματα των εκκλησιαστικών ξυλόγλυπτων (σελ. 133-134): καρποί, άνθη, ελισσόμενοι βλαστοί με φύλλα, πτηνά, ανθέμια, ανθοδοχεία και, κυρίως στο επιστύλιο, η κληματίδα με φύλλα αμπέλου, τσαμπιά από σταφύλια και πτηνά που τα ραμφίζουν· από τον 18ο αιώνα εμφανίζονται συχνότερα άγγελοι και ανθρώπινες μορφές.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Βασικά εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα είναι το τέμπλο ή εικονοστάσιο, οι άμβωνες, οι επισκοπικοί θρόνοι, τα προσκυνητάρια, τα αναλόγια των ψαλτών, τα μανουάλια και οι χοροί, δηλαδή οι στεφάνες των πολυελαίων. Σήμερα κυριαρχεί η παραγωγή τυποποιημένων ξυλόγλυπτων τέμπλων, προσκυνηταριών και άλλων επίπλων, με έντονη χρήση ειδικών ηλεκτρικών εργαλείων και μηχανών ξυλογλυπτικής. Κορυφαίο από όλα είναι το τέμπλο, στο οποίο συγκεντρώνεται όλη η διακοσμητική γλώσσα της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής. Το τέμπλο αποτελείται από είκοσι μέρη: τη βάση, τις κολόνες, τις ποδιές, τη σταφυλή, τους κάτω κεταμπέδες, τις δεσποτικές εικόνες, τους επάνω κεταμπέδες, την Ωραία Πύλη, το Άγιο ποτήριον, την πόρτα προθέσεως, την πόρτα διακονικού, τα κεμέρια, τα ολόγλυφα περιστέρια, τη ρίζα Ιεσσαί, το κλίμα, τις εικόνες του δωδεκάορτου, τους Αποστόλους, το κλαδί, τον Σταυρό και τα εξαπτέρυγα.

Η τεχνική της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής

Ερώτηση: Ποια είναι η τεχνική που έχει επικρατήσει στην εκκλησιαστική ξυλογλυπτική;

Απάντηση:

• Η απάντηση (§16.2, σελ. 134): έχει επικρατήσει η ΔΙΑΤΡΗΤΗ ΤΕΧΝΙΚΗ, με την οποία κατασκευάζονται τα «κουφωτά» ή «σκαλιστά στον αέρα» τέμπλα, όπου «το ανάγλυφο γίνεται βαθύ και πλησιάζει το ολόγλυφο».

• Η εξέλιξη σε δύο στάδια — απαραίτητη για πλήρη απάντηση:

  Περίοδος	Ονομασία	Τεχνική	Ανάγλυφο
  16ος-17ος αι.	«στρωτά»	«η τεχνική δεν έχει ξεφύγει από το ύφος του μαρμάρινου τέμπλου»	χαμηλό
  18ος αι. κ.ε.	«κουφωτά» / «σκαλιστά στον αέρα»	ΔΙΑΤΡΗΤΗ	βαθύ, πλησιάζει το ολόγλυφο

   ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ «ΔΙΑΤΡΗΤΗ» — ΤΟΜΗ

   ΣΤΡΩΤΟ (16ος-17ος αι.)        ΚΟΥΦΩΤΟ / ΔΙΑΤΡΗΤΟ (18ος αι.)

    ▂▃▄▃▂  ▂▃▄▃▂                   ╱╲    ╱╲
   ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓  ← φόντο        ╱  ╲__╱  ╲
   ▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓▓                │    ▒▒    │
   ΣΥΜΠΑΓΕΣ ΞΥΛΟ                  └─  ΚΕΝΟ ─┘ ← ΤΟ ΦΟΝΤΟ ΑΦΑΙΡΕΙΤΑΙ
   Το θέμα ξεχωρίζει μόνο         ΕΝΤΕΛΩΣ· βλέπεις ΠΙΣΩ από
   με ρηχή διαφορά ύψους          το σκάλισμα — γι᾽ αυτό
                                  «ΣΚΑΛΙΣΤΟ ΣΤΟΝ ΑΕΡΑ»

Στη διάτρητη τεχνική το φόντο δεν χαμηλώνει, αφαιρείται τελείως: το θέμα μένει «κρεμασμένο» στο κενό, στηριγμένο μόνο στα σημεία επαφής του. Έτσι το ανάγλυφο πλησιάζει το ολόγλυφο.

• Πότε παγιώνεται: το χαρακτηριστικό παράδειγμα που δίνει το βιβλίο είναι το τέμπλο της Μονής Σίμωνος Πέτρας, του 1760.
• Η επίδραση του Μπαρόκ: η στροφή αυτή του 18ου αιώνα δεν είναι τυχαία. Το βαθύ ανάγλυφο που τείνει στο ολόγλυφο είναι ακριβώς το ζητούμενο του ρυθμού Μπαρόκ (κεφ. 15, σελ. 126). Η ελληνική Εκκλησιαστική ξυλογλυπτική παραλαμβάνει τη λογική του Μπαρόκ και τη μεταφέρει στο ορθόδοξο τέμπλο.
• Η τεχνική στη σύγχρονη πράξη (Ανακεφαλαίωση κεφ. 17, σελ. 144): ο Νεοελληνικός ρυθμός «χρησιμοποιεί και τις δύο τεχνικές» — του Βυζαντινού και του Μπαρόκ — με χαμηλό φόντο και πολύ λιγότερο, απλούστερο και ανάλαφρο σκάλισμα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην εκκλησιαστική ξυλογλυπτική έχει επικρατήσει η διάτρητη τεχνική, με την οποία κατασκευάζονται τα κουφωτά ή σκαλιστά στον αέρα τέμπλα, όπου το ανάγλυφο γίνεται βαθύ και πλησιάζει το ολόγλυφο. Η τεχνική αυτή εμφανίζεται τον 18ο αιώνα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το τέμπλο της Μονής Σίμωνος Πέτρας του 1760. Στα πρώτα τέμπλα, του 16ου και του 17ου αιώνα, τα γνωστά ως στρωτά, το ανάγλυφο ήταν χαμηλό και η τεχνική δεν είχε ξεφύγει από το ύφος του μαρμάρινου τέμπλου. Στη διάτρητη τεχνική το φόντο δεν χαμηλώνει απλώς, αλλά αφαιρείται εντελώς, ώστε το θέμα να μένει σκαλισμένο στον αέρα.

Τα βασικά νεοελληνικά ξυλόγλυπτα

Ερώτηση: Ποια είναι τα βασικά νεοελληνικά ξυλόγλυπτα;

Απάντηση:

• Η απάντηση συγκεντρώνει τα ξυλόγλυπτα και των τεσσάρων ειδών (§16.2-16.5):

• ① ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ (§16.2)

     ΤΕΜΠΛΑ / ΕΙΚΟΝΟΣΤΑΣΙΑ ★ · ΑΜΒΩΝΕΣ · ΕΠΙΣΚΟΠΙΚΟΙ ΘΡΟΝΟΙ ·
     ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΑΡΙΑ · ΑΝΑΛΟΓΙΑ ΨΑΛΤΩΝ · ΜΑΝΟΥΑΛΙΑ · ΧΟΡΟΙ

• ② ΑΣΤΙΚΑ (§16.4)

     ΚΑΣΕΛΕΣ — σε τρία μεγέθη:
        ΜΑΡΝΕΡΑ (η μεγάλη) · η ΜΙΚΡΟΤΕΡΗ με ΧΩΡΙΣΜΑΤΑ ·
        ΦΟΡΤΣΕΡΙΑ (οι μικρές)
     σε τρεις τεχνικές:
        ΖΩΓΡΑΦΙΣΤΕΣ (τεχνοτροπία ΑΥΓΟΥ) · ΣΚΑΛΙΣΤΕΣ · ΣΕΝΤΕΦΕΝΙΕΣ
     τεχνίτες: ΣΕΝΤΟΥΚΑΔΕΣ από ΛΕΣΒΟ, ΠΟΝΤΟ, ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ,
               ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟ, ΚΡΗΤΗ
  
     ΣΚΥΡΙΑΝΗ ΚΑΡΕΚΛΑ — ύψος ≈ 70 cm, κάθισμα στα 30 cm,
                         ΕΠΙΠΕΔΟΓΛΥΦΕΣ παραστάσεις

• ③ ΠΟΙΜΕΝΙΚΑ (§16.3) — η μεγάλη διάκριση:

  ΠΕΛΕΚΗΤΑ (σκεύη χρήσης)	ΣΚΑΛΙΣΤΑ (μικροαντικείμενα)
  σκαφίδια, πλυστροσκάφιδο	ρόκες, σφόντυλοι
  σαρμανίτσα (κούνια)	βελονοθήκες, καλτσόξυλα
  πινακωτή, τάβλα/σοφράς	αγκλίτσες
  βαρέλι, καυκί	θήκες μαχαιριών, τάσια
  κουτάλες/χουλιάρες	βλόγεροι (σφραγίδες ψωμιού)
  κόπανος, κλειδοπίνακο	φλογέρες, πίπες, ταμπουράδες
  καρδάρα, βεδούρα

  Τα ξύλα τους: ρίζα ερείκης, κρανιά, γκορτσιά, πυξάρι, σφεντάμι, κυπαρίσσι, πουρνάρι, κέδρο — «δείγματα υπομονής και φαντασίας» των βοσκών.

• ④ ΝΑΥΤΙΚΑ (§16.5)

     ΑΚΡΟΠΡΩΡΑ — ολόσωμες φιγούρες με ΥΨΩΜΕΝΟ ΧΕΡΙ,
                  ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΗΡΩΩΝ, ΓΟΡΓΟΝΕΣ

• Η λογική της διάκρισης πελεκητών-σκαλιστών (§16.3, σελ. 136-137): τα πελεκητά «κατασκευάζονται για τις ανάγκες της καθημερινής δουλειάς», είναι απλά, χωρίς ξυλόγλυπτο διάκοσμο, και πολλά είναι μονόξυλα, «με πελέκημα του ξύλου από τους λεγόμενους πελεκάνους». Τα σκαλιστά «ξεχωρίζουν ανάμεσα στα δημιουργήματα της νεοελληνικής λαϊκής τέχνης για τις φόρμες και τα παμπάλαια θέματά τους».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα βασικά νεοελληνικά ξυλόγλυπτα κατανέμονται στα τέσσερα είδη. Στα εκκλησιαστικά ανήκουν τα τέμπλα ή εικονοστάσια, οι άμβωνες, οι επισκοπικοί θρόνοι, τα προσκυνητάρια, τα αναλόγια, τα μανουάλια και οι χοροί. Στα αστικά ανήκουν οι κασέλες, σε τρία μεγέθη, τη μαρνέρα, τη μικρότερη με χωρίσματα και τα φορτσέρια, καθώς και η σκυριανή καρέκλα με τις επιπεδόγλυφες παραστάσεις. Στα ποιμενικά διακρίνουμε τα πελεκητά, όπως τα σκαφίδια, το πλυστροσκάφιδο, η σαρμανίτσα, η πινακωτή, η τάβλα ή σοφράς, το βαρέλι, το καυκί, οι κουτάλες, ο κόπανος, το κλειδοπίνακο, η καρδάρα και η βεδούρα, από τα σκαλιστά, όπως οι ρόκες, οι σφόντυλοι, οι βελονοθήκες, τα καλτσόξυλα, οι αγκλίτσες, οι θήκες μαχαιριών, τα τάσια, οι βλόγεροι, οι φλογέρες, οι πίπες και οι ταμπουράδες. Στα ναυτικά ανήκουν τα ακρόπρωρα.

Τα θέματα της Νεοελληνικής Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής

Ερώτηση: Ποια είναι τα θέματα Νεοελληνικής Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής;

Απάντηση:

• Τα θέματα κατά περίοδο (§16.2, σελ. 133-134): το βιβλίο τα παρουσιάζει μέσα από την εξέλιξη του τέμπλου.

 17ος ΑΙΩΝΑΣ (τέμπλα Αγίου Όρους, Πρωτάτο 1611)
   καρποί · άνθη · ελισσόμενοι βλαστοί με φύλλα · πτηνά ·
   ανθέμια · ανθοδοχεία
   ★ ΚΥΡΙΟ ΘΕΜΑ στο επιστύλιο: η ΚΛΗΜΑΤΙΔΑ με φύλλα αμπέλου,
     τσαμπιά από σταφύλια και πτηνά που τα ραμφίζουν

 18ος ΑΙΩΝΑΣ (επίδραση Μπαρόκ, Σίμωνος Πέτρας 1760)
   πολυέλικτοι βλαστοί · άνθη · φύλλα · φρούτα · γαρύφαλλα ·
   ανθοδοχεία · γλάστρες · κυμάτια · πτηνά · ζώα · άγγελοι ·
   ανθρώπινες μορφές · θέματα βυζαντινής παράδοσης ·
   θέματα με επιδράσεις της αναγέννησης και άλλα του
   ευρωπαϊκού και ανατολικού Μπαρόκ

 ΜΕΤΑ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ (νεοκλασικισμός)
   γείσα με κυμάτια · παραστάδες · κίονες με ιωνικές ραβδώσεις

• Η εξέλιξη: τον 18ο αιώνα «τα θέματα αντλούνται κυρίως από τη φύση και παρατηρείται μια τάση προς την πληθωρική διακόσμηση» και «εμφανίζονται συχνότερα ανθρώπινες μορφές». Μετά τα μέσα του 19ου αιώνα, η «μαθηματική συμμετρία στα διακοσμητικά θέματα και καλλιγραφική ωραιοπάθεια» καθιστούν τα έργα «φτωχότερα και συνήθως ψυχρά και επίπεδα».
• Θέματα με σταθερή θέση στο τέμπλο (Σχ. 16.1, σελ. 132): η σταφυλή (4), τα ολόγλυφα περιστέρια (13), από τα οποία κρέμονται τα καντήλια, η ρίζα του Ιεσσαί (14), το κλίμα (15), οι εικόνες του Δωδεκάορτου (16), οι Απόστολοι (17) και ο Σταυρός (19) με τα εξαπτέρυγα (20).
• Η συνέχεια με το Βυζάντιο: ο κατάλογος αυτός συμπίπτει σε μεγάλο βαθμό με τα βυζαντινά θέματα του κεφ. 14 — «κλαδιά, φύλλα, αμπελόφυλλα, κρίνα, τριαντάφυλλα, πουλιά και ειδικότερα ο δικέφαλος αετός, ζώα, άνθρωποι, άγιοι, άγγελοι». Η εικονογραφική παράδοση παραμένει· αλλάζει η πυκνότητα και το βάθος του σκαλίσματος.
• Ανάγλυφο και χρώμα: στα τέμπλα του 17ου αιώνα «οι ανάγλυφες διακοσμήσεις είναι χρυσωμένες, ενώ το φόντο είναι χρωματισμένο», ενώ στα κουφωτά τέμπλα του 18ου αιώνα «όλη η επιφάνεια χρυσώνεται» (σελ. 133-134).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα θέματα της Νεοελληνικής Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής αντλούνται κυρίως από τη φύση. Στα τέμπλα του 17ου αιώνα τα θέματα είναι καρποί, άνθη, ελισσόμενοι βλαστοί με φύλλα, πτηνά, ανθέμια και ανθοδοχεία, ενώ κύριο διακοσμητικό θέμα στο επιστύλιο είναι η κληματίδα με φύλλα αμπέλου, τσαμπιά από σταφύλια και πτηνά που τα ραμφίζουν. Τον 18ο αιώνα, με την επίδραση του Μπαρόκ, τα θέματα γίνονται ποικίλα και πληθωρικά: πολυέλικτοι βλαστοί, άνθη, φύλλα, φρούτα, γαρύφαλλα, ανθοδοχεία, γλάστρες, κυμάτια, πτηνά, ζώα, άγγελοι, ανθρώπινες μορφές, θέματα βυζαντινής παράδοσης, θέματα με επιδράσεις της αναγέννησης και άλλα του ευρωπαϊκού και ανατολικού Μπαρόκ. Στο τέμπλο εμφανίζονται επίσης τα ολόγλυφα περιστέρια, η ρίζα του Ιεσσαί, οι εικόνες του Δωδεκάορτου, οι Απόστολοι και ο Σταυρός με τα εξαπτέρυγα.

Τα θέματα των ξυλόγλυπτων κασελών

Ερώτηση: Ποια είναι τα θέματα που κοσμούν τις ξυλόγλυπτες κασέλες;

Απάντηση:

• Τα θέματα (§16.4, σελ. 138-139):

     ΚΥΠΑΡΙΣΣΙ · ΚΛΩΝΑΡΙΑ · ΑΓΓΕΙΑ ή ΓΛΑΣΤΡΕΣ ΜΕ ΑΝΘΟΥΣ ·
     ΔΙΚΕΦΑΛΟΙ ΑΕΤΟΙ · ΠΟΥΛΙΑ · ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ · ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ

• Το πλαίσιο — τι είναι η κασέλα: το βασικό αποθηκευτικό έπιπλο του ελληνικού σπιτιού, σε τρία μεγέθη — η μαρνέρα (η μεγάλη), η μικρότερη με χωρίσματα στο εσωτερικό και τα φορτσέρια (οι μικρές) — και με τρεις τεχνικές: ζωγραφιστές με τεχνοτροπία αυγού, σκαλιστές και σεντεφένιες.

  Οι κασέλες «ήταν παντού τα σπουδαιότερα είδη της προίκας»· οι καρυδένιες, με βαθιά σκαλίσματα από κυπαρίσσια και άνθη, «λέγονται και «προικιάτικες ή νυφιάτικες» κασέλες».

• Οι τεχνίτες: οι σεντουκάδες, από τη Λέσβο, τον Πόντο, τη Σαντορίνη, την Πελοπόννησο και την Κρήτη.
• Θέματα ανά τεχνική (σελ. 139): «Οι ζωγραφιστές απεικονίζουν κυρίως καράβια και φυτικά θέματα», ενώ οι καρυδένιες κασέλες έχουν «βαθιά σκαλίσματα από κυπαρίσσια, άνθη κ.ά.». Κυριαρχεί πάντως ο φυτικός διάκοσμος.
• Η κοινή εικονογραφική γλώσσα: τα θέματα αυτά επικαλύπτονται σε μεγάλο βαθμό με τα εκκλησιαστικά — κυπαρίσσι, κλωνάρια, πουλιά, δικέφαλοι αετοί. Στα θέματα των κασελών περιλαμβάνονται μάλιστα και Εκκλησίες και Μοναστήρια.
• Σύνδεση με το Μπαρόκ: η κασέλα είναι ακριβώς το έπιπλο που στην Ευρώπη αντικαταστάθηκε από τον κομμό τον 17ο αιώνα (κεφ. 15, σελ. 124). Στον ελληνικό χώρο επιβιώνει και γίνεται φορέας μιας από τις πλουσιότερες εκφράσεις της λαϊκής ξυλογλυπτικής.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα θέματα που κοσμούν τις ξυλόγλυπτες κασέλες είναι το κυπαρίσσι, κλωνάρια, αγγεία ή γλάστρες με ανθούς, δικέφαλοι αετοί, πουλιά, Εκκλησίες και Μοναστήρια. Οι κασέλες κατασκευάζονταν σε τρία μεγέθη, τη μαρνέρα, τη μικρότερη με χωρίσματα και τα φορτσέρια, και με τρεις τεχνικές, ζωγραφιστές με τεχνοτροπία αυγού, σκαλιστές και σεντεφένιες, από τους σεντουκάδες της Λέσβου, του Πόντου, της Σαντορίνης, της Πελοποννήσου και της Κρήτης. Οι κασέλες ήταν τα σπουδαιότερα είδη της προίκας, και οι καρυδένιες, με βαθιά σκαλίσματα από κυπαρίσσια και άνθη, λέγονται προικιάτικες ή νυφιάτικες. Οι ζωγραφιστές κασέλες απεικονίζουν κυρίως καράβια και φυτικά θέματα.

Το κυρίαρχο θέμα της Ναυτικής ξυλογλυπτικής

Ερώτηση: Ποιο είναι το κυρίαρχο θέμα Ναυτικής ξυλογλυπτικής;

Απάντηση:

• Η απάντηση (§16.5, σελ. 140): το κυρίαρχο θέμα είναι το ΑΚΡΟΠΡΩΡΟ — το ξυλόγλυπτο που τοποθετείται στην πλώρη (άκρη της πρώρας) του πλοίου.

• Οι μορφές του ακρόπρωρου: τα ακρόπρωρα «των ελληνικών σκαφών των χρόνων της επανάστασης είναι συνήθως»:

     ① ΟΛΟΣΩΜΕΣ ΦΙΓΟΥΡΕΣ με ΥΨΩΜΕΝΟ ΧΕΡΙ
     ② ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΗΡΩΩΝ
     ③ ΓΟΡΓΟΝΕΣ

     ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΠΡΩΡΟΥ
  
                ╱│
           ╭───╯ │          ← ΑΚΡΟΠΡΩΡΟ: ολόσωμη φιγούρα με
          ╱ ◕    │            υψωμένο χέρι, στραμμένη ΜΠΡΟΣΤΑ
         │  ╱╲   │
      ═══╧═══════╧════════════════════════
          ΠΛΩΡΗ           ΚΥΡΙΩΣ ΣΚΑΡΟΣ

• Γιατί ολόγλυφο και όχι ανάγλυφο: το ακρόπρωρο είναι ολόγλυφο — φαίνεται από όλες τις πλευρές, γι' αυτό σκαλίζεται στον όγκο, όχι σε επιφάνεια.

• Η θέση της Ναυτικής ξυλογλυπτικής (§16.1 και Ανακεφαλαίωση, σελ. 131 και 141): «η ναυτική ξυλογλυπτική περιορίζεται επίσης και αντιπροσωπεύεται ιδιαίτερα από θαυμαστά παραδείγματα ακρόπρωρων (ξυλόγλυπτα πλώρης πλοίου)»· μαζί με την Ποιμενική «συρρικνώνονται συνεχώς».

• Οι απαιτήσεις του υλικού: το ακρόπρωρο δέχεται θαλασσινό νερό, ήλιο και χτυπήματα κυμάτων. Απαιτεί επομένως ανθεκτικό ξύλο, συμπαγές σκάλισμα χωρίς λεπτές προεξοχές που θα σπάσουν, και προστατευτικό βάψιμο ή χρύσωμα — ακριβώς οι αντίθετες απαιτήσεις από τη λεπτή διάτρητη τεχνική του τέμπλου, που δουλεύει σε προστατευμένο εσωτερικό χώρο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το κυρίαρχο θέμα της Νεοελληνικής Ναυτικής ξυλογλυπτικής είναι το ακρόπρωρο, δηλαδή το ξυλόγλυπτο που στερεώνεται στο μπροστινό τμήμα της πλώρης του πλοίου. Τα ακρόπρωρα των ελληνικών σκαφών των χρόνων της επανάστασης είναι συνήθως ολόσωμες φιγούρες με υψωμένο το ένα χέρι, προτομές ηρώων ή γοργόνες. Το ακρόπρωρο είναι ολόγλυφο, αφού φαίνεται από όλες τις πλευρές.