Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 3 (σελ. 55) – ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΙΚΗ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 3
Πλήρεις λύσεις των 5 ερωτήσεων του κεφαλαίου 3 — τα 16 είδη της εύκρατης και τα 6 της τροπικής ζώνης με τις πυκνότητες και τα χαρακτηριστικά κατεργασίας τους, τα είδη που χρησιμοποιούν οι Έλληνες ξυλογλύπτες, οι συνέπειες των σφαλμάτων δομής στο σκάλισμα και οι ιδιότητες που κάνουν ένα ξύλο κατάλληλο. Σημειώνεται η ασυνέπεια της σελ. 55, όπου το βιβλίο γράφει «8 είδη» αλλά απαριθμεί εννέα, με το μαόνι να ανήκει στην τροπική ζώνη.
Πέντε είδη εύκρατης και πέντε τροπικής ζώνης
Ερώτηση: Αναφέρατε 5 είδη ξύλων της εύκρατης και 5 της τροπικής ζώνης που χρησιμοποιούνται στην ξυλογλυπτική.
Απάντηση:
-
Η δομή της απάντησης δίνεται από τις ίδιες τις ενότητες του κεφαλαίου: η §3.2 «Είδη ξύλων της εύκρατης ζώνης» περιγράφει 16 είδη (3.2.1 - 3.2.16) και η §3.3 «Είδη ξύλων της τροπικής ζώνης» περιγράφει 6 είδη (3.3.1 - 3.3.6).
-
Α. ΠΕΝΤΕ ΕΙΔΗ ΤΗΣ ΕΥΚΡΑΤΗΣ ΖΩΝΗΣ (§3.2) — επιλέγουμε αυτά που το βιβλίο συνδέει ρητά με την ξυλογλυπτική:
① ΤΗΛΙΟ (ΦΛΑΜΟΥΡΙ) §3.2.1 500 kg/m³ «ΙΔΑΝΙΚΟ ΓΙΑ ΣΚΑΛΙΣΜΑ, χωρίς να σχίζεται σε καμία κατεύθυνση» ② ΚΑΡΥΔΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ §3.2.3 640 kg/m³ «Ξύλο ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ» — «καλή και ΕΥΚΟΛΗ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ με εργαλεία χειρός και μηχανήματα, με μόνο ΜΕΤΡΙΟ ΒΑΘΜΟ ΑΜΒΛΥΝΣΗΣ» ③ ΟΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ §3.2.4 720 kg/m³ ④ ΠΥΞΑΡΙ §3.2.6 830-1140 kg/m³ ΠΟΛΥ ΒΑΡΥ ΚΑΙ ΣΥΜΠΑΓΕΣ — μικρά έργα μεγάλης λεπτομέρειας ⑤ ΔΡΥΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ ΛΕΥΚΗ §3.2.11 760 kg/m³ Εφαρμογές: «ΣΤΑΣΙΔΙΑ ΚΑΙ ΑΜΒΩΝΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ, ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΑ»Επίσης δεκτά: φλαμούρι Αμερικής (§3.2.12, 416 kg/m³, «εξαιρετικά εύκολη κατεργασία … χαμηλή αντίσταση κατά την κοπή και χαμηλό βαθμό στόμωσης», εφαρμογές: «Ξυλόγλυπτα…»), σφένδαμος/κελεμπέκι (§3.2.5, 610), κερασιά Ευρωπαϊκή (§3.2.2, 610), ελιά Αν. Αφρικής (§3.2.8, 890), λευκόδερμος πεύκη/ρόμπολο (§3.2.9), μαύρη πεύκη (§3.2.10), σημύδα (§3.2.7), κερασιά Αμερικής (§3.2.13), ορεινή σφένδαμος (§3.2.14), σφένδαμος (§3.2.15), κόκκινη σκλήθρα (§3.2.16).
-
Β. ΠΕΝΤΕ ΕΙΔΗ ΤΗΣ ΤΡΟΠΙΚΗΣ ΖΩΝΗΣ (§3.3) — από τα 6 που δίνει το βιβλίο:
① ΜΑΟΝΙ ΑΜΕΡΙΚΗΣ §3.3.3 540-640 kg/m³ «Κατεργασία με εργαλεία και μηχανήματα ΕΥΚΟΛΗ, ΕΦΟΣΟΝ ΑΥΤΑ ΔΙΑΤΗΡΟΥΝΤΑΙ ΚΟΦΤΕΡΑ» · στις εφαρμογές του: ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΑ ② ΑΦΡΙΚΑΝΙΚΗ ΚΑΡΥΔΙΑ §3.3.2 ③ ΑΜΠΟΥΡΑ §3.3.1 ④ ΝΙΑΓΚΟΝ §3.3.4 ⑤ ΒΕΝΓΚΕ §3.3.5 (το έκτο: ΕΒΕΝΟΣ ΑΦΡΙΚΗΣ, §3.3.6) -
Σημείωση επιλογής: η ερώτηση ζητά είδη «που χρησιμοποιούνται στην ξυλογλυπτική», όχι απλώς είδη που υπάρχουν. Γι' αυτό προτεραιότητα δίνεται στα είδη όπου το βιβλίο αναφέρει ρητά ξυλόγλυπτα στις εφαρμογές ή περιγράφει εύκολη κατεργασία / χαμηλό βαθμό στόμωσης: φλαμούρι, καρυδιά, δρυς, φλαμούρι Αμερικής, μαόνι.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Είδη της εύκρατης ζώνης, από την ενότητα 3.2 που περιγράφει συνολικά 16: τήλιο ή φλαμούρι, με πυκνότητα 500 χιλιόγραμμα ανά κυβικό μέτρο, που το βιβλίο χαρακτηρίζει ιδανικό για σκάλισμα χωρίς να σχίζεται σε καμία κατεύθυνση· καρυδιά Ευρωπαϊκή, 640, ξύλο εξαιρετικής ποιότητας με καλή και εύκολη κατεργασία· οξιά Ευρωπαϊκή, 720· πυξάρι, 830 έως 1140, πολύ βαρύ και συμπαγές, για μικρά έργα μεγάλης λεπτομέρειας· και δρυς Αμερικής λευκή, 760, που χρησιμοποιείται σε στασίδια και άμβωνες εκκλησιών και σε ξυλόγλυπτα. Εξίσου έγκυρη απάντηση είναι το φλαμούρι Αμερικής, με 416, εξαιρετικά εύκολη κατεργασία και χαμηλό βαθμό στόμωσης, ή ο σφένδαμος, η κερασιά, η ελιά και το πεύκο. Είδη της τροπικής ζώνης, από την ενότητα 3.3 που περιγράφει συνολικά 6: μαόνι Αμερικής, 540 έως 640, με κατεργασία εύκολη εφόσον τα εργαλεία διατηρούνται κοφτερά, αφρικάνικη καρυδιά, αμπούρα, νιαγκόν και βένγκε — το έκτο είναι ο έβενος Αφρικής.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Γιατί προτιμώνται φλαμούρι, δρυς, μαόνι και καρυδιά
Ερώτηση: Γιατί κατά την γνώμη σας χρησιμοποιούνται το φλαμούρι, η δρυς το μαόνι και η καρυδιά, σε μεγάλο βαθμό στην ξυλογλυπτική;
Απάντηση:
-
⚠️ Ερώτηση κρίσης — η διατύπωση «κατά την γνώμη σας» ζητά αιτιολογημένη προσωπική εκτίμηση. Η απάντηση που ακολουθεί είναι ενδεικτική· κάθε τεκμηριωμένη απάντηση που στηρίζεται στα δελτία ιδιοτήτων των §3.2 και §3.3 γίνεται δεκτή.
-
ΤΟ ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ (κεφ. 1, σελ. 11) — τα ξύλα της ξυλογλυπτικής πρέπει:
① να ΣΚΑΛΙΖΟΝΤΑΙ ΕΥΚΟΛΑ ② να έχουν ΜΕΤΡΙΑ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΚΛΗΡΟΤΗΤΑ ③ να ΜΗ ΣΧΙΖΟΝΤΑΙ ④ να ΜΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΥΝ ΣΦΑΛΜΑΤΑ ΔΟΜΗΣΤα τέσσερα αυτά είδη τα ικανοποιούν — το καθένα με τον δικό του τρόπο.
-
① ΦΛΑΜΟΥΡΙ (ΤΗΛΙΟ) — το κατ' εξοχήν ξύλο του σκαλίσματος
§3.2.1 ΤΗΛΙΟ, 500 kg/m³ «ΙΔΑΝΙΚΟ ΓΙΑ ΣΚΑΛΙΣΜΑ, ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΣΧΙΖΕΤΑΙ ΣΕ ΚΑΜΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ» §3.2.12 ΦΛΑΜΟΥΡΙ ΑΜΕΡΙΚΗΣ, 416 kg/m³ «ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΕΥΚΟΛΗ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ … ΧΑΜΗΛΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΚΟΠΗ και ΧΑΜΗΛΟ ΒΑΘΜΟ ΣΤΟΜΩΣΗΣ» — εφαρμογές: «ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΑ…»Είναι το μοναδικό είδος για το οποίο το βιβλίο χρησιμοποιεί τη λέξη «ιδανικό». Ο λόγος: ομοιογενής, λεπτόκοκκη δομή και μέτρια-χαμηλή πυκνότητα — το εργαλείο μπαίνει εύκολα, δεν στομώνει, και η φράση «δεν σχίζεται σε καμία κατεύθυνση» σημαίνει ότι ο τεχνίτης μπορεί να δουλέψει και κόντρα στις ίνες, κάτι απολύτως αναγκαίο στα καμπύλα μοτίβα.
-
② ΚΑΡΥΔΙΑ — η ισορροπία ποιότητας και κατεργασιμότητας
§3.2.3 ΚΑΡΥΔΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ, 640 kg/m³ «ΞΥΛΟ ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ» «ΚΑΛΗ ΚΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ με εργαλεία χειρός και μηχανήματα, με ΜΟΝΟ ΜΕΤΡΙΟ ΒΑΘΜΟ ΑΜΒΛΥΝΣΗΣ»Το κλειδί είναι το «μόνο μέτριο βαθμό άμβλυνσης»: παρότι είναι σκληρότερη από το φλαμούρι, δεν στομώνει γρήγορα τα εργαλεία. Ταυτόχρονα η σκούρα, πλούσια απόχρωση και τα νερά της δίνουν αισθητικό αποτέλεσμα που δικαιολογεί τον χαρακτηρισμό «εξαιρετικής ποιότητας» — γι' αυτό είναι το ξύλο της παραδοσιακής επιπλοποιίας και της ξυλογλυπτικής σε έπιπλα.
-
③ ΔΡΥΣ — το ξύλο της εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής
§3.2.11 ΔΡΥΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ ΛΕΥΚΗ, 760 kg/m³ Εφαρμογές: «ΣΤΑΣΙΔΙΑ ΚΑΙ ΑΜΒΩΝΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ, ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΑ»Εδώ το ίδιο το βιβλίο ονομάζει την εφαρμογή. Η δρυς είναι σκληρή και πυκνή, άρα απαιτητική στο σκάλισμα — αλλά η μεγάλη αντοχή και διάρκειά της την κάνει την επιλογή για έργα που πρέπει να αντέξουν αιώνες και σε καθημερινή χρήση (στασίδια, άμβωνες, τέμπλα). Η ελληνική παράδοση του ξυλόγλυπτου τέμπλου στηρίζεται ακριβώς σε αυτόν τον συνδυασμό.
-
④ ΜΑΟΝΙ — σταθερότητα και ομοιογένεια
§3.3.3 ΜΑΟΝΙ ΑΜΕΡΙΚΗΣ, 540-640 kg/m³ (τροπική ζώνη) «Κατεργασία με εργαλεία και μηχανήματα ΕΥΚΟΛΗ, ΕΦΟΣΟΝ ΑΥΤΑ ΔΙΑΤΗΡΟΥΝΤΑΙ ΚΟΦΤΕΡΑ» · εφαρμογές: ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΑΠυκνότητα μέτρια (540-640, δηλαδή στην ίδια περιοχή με την καρυδιά), ομοιογενής δομή, μεγάλη διαστασιολογική σταθερότητα — δεν «δουλεύει» με τις μεταβολές υγρασίας, άρα το γλυπτό δεν ραγίζει. Ο όρος «εφόσον διατηρούνται κοφτερά» δένει το κεφ. 3 με το κεφ. 2: η επιλογή του ξύλου δεν αρκεί αν τα εργαλεία δεν είναι σωστά τροχισμένα και ακονισμένα.
-
ΣΥΝΟΨΗ — γιατί αυτά τα τέσσερα:
ΚΟΙΝΟΣ ΠΑΡΟΝΟΜΑΣΤΗΣ: • ΟΜΟΙΟΓΕΝΗΣ ΔΟΜΗ, χωρίς σφάλματα → το εργαλείο συμπεριφέρεται ίδια σε όλη την επιφάνεια • ΔΕΝ ΣΧΙΖΟΝΤΑΙ εύκολα → επιτρέπουν σκάλισμα προς κάθε κατεύθυνση • ΜΕΤΡΙΟΣ ΒΑΘΜΟΣ ΣΤΟΜΩΣΗΣ → λιγότερα διαλείμματα για ακόνισμα • ΔΙΑΘΕΣΙΜΟΤΗΤΑ σε μεγάλες, καθαρές διαστάσεις ΚΑΙ Η ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ: φλαμούρι → ΕΥΚΟΛΙΑ (μαθητεία, λεπτομέρεια) καρυδιά → ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ (έπιπλο) δρυς → ΑΝΤΟΧΗ (εκκλησιαστικά, χρηστικά) μαόνι → ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ (μεγάλα έργα, εξαγώγιμη παραγωγή)
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση, καθώς η ερώτηση ζητά προσωπική κρίση. Και τα τέσσερα είδη ικανοποιούν τα κριτήρια που θέτει το βιβλίο για τα ξύλα της ξυλογλυπτικής: να σκαλίζονται εύκολα, να έχουν μέτρια πυκνότητα και σκληρότητα, να μη σχίζονται και να μην παρουσιάζουν σφάλματα δομής. Το φλαμούρι είναι το μόνο που το βιβλίο ονομάζει ιδανικό για σκάλισμα, χωρίς να σχίζεται σε καμία κατεύθυνση, με πυκνότητα 500 ή 416 χιλιόγραμμα ανά κυβικό μέτρο στην αμερικανική ποικιλία, εξαιρετικά εύκολη κατεργασία, χαμηλή αντίσταση κατά την κοπή και χαμηλό βαθμό στόμωσης· η ομοιογενής, λεπτόκοκκη δομή του επιτρέπει να δουλεύεται και κόντρα στις ίνες, κάτι αναγκαίο στα καμπύλα μοτίβα. Η καρυδιά Ευρωπαϊκή, με 640, χαρακτηρίζεται ξύλο εξαιρετικής ποιότητας με καλή και εύκολη κατεργασία και μόνο μέτριο βαθμό άμβλυνσης, δηλαδή δεν στομώνει γρήγορα τα εργαλεία, ενώ η σκούρα απόχρωση και τα νερά της δίνουν πλούσιο αισθητικό αποτέλεσμα στο έπιπλο. Η δρυς, με 760, αναφέρεται ρητά από το βιβλίο για στασίδια και άμβωνες εκκλησιών και για ξυλόγλυπτα: είναι σκληρή και απαιτητική, αλλά η μεγάλη αντοχή και διάρκειά της την κάνει την επιλογή για έργα που πρέπει να αντέξουν σε καθημερινή χρήση και στον χρόνο, όπως τα τέμπλα. Το μαόνι, με 540 έως 640, έχει μέτρια πυκνότητα, ομοιογενή δομή και μεγάλη διαστασιολογική σταθερότητα, ώστε το γλυπτό να μη ραγίζει, και η κατεργασία του είναι εύκολη εφόσον τα εργαλεία διατηρούνται κοφτερά — παρατήρηση που δείχνει ότι η σωστή επιλογή ξύλου δεν αρκεί χωρίς σωστά τροχισμένα και ακονισμένα εργαλεία.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Τα είδη που χρησιμοποιούν οι Έλληνες ξυλογλύπτες
Ερώτηση: Ποια είδη ξύλου χρησιμοποιούν οι Έλληνες ξυλογλύπτες;
Απάντηση:
-
Η απάντηση δίνεται αυτούσια στην Ανακεφαλαίωση (§3.4, σελ. 55):
«Στην ξυλογλυπτική χρησιμοποιούνται σε παγκόσμιο επίπεδο πάνω από 30 είδη ξύλων. Στην Ελλάδα χρησιμοποιούνται κυρίως 8 είδη ξύλων: Φλαμούρι, οξιά, δρυς, καρυδιά, πεύκο, σφενδάμι, πυξάρι, ελιά, μαόνι.»
-
Η λίστα, με παραπομπή στα δελτία του κεφαλαίου:
1. ΦΛΑΜΟΥΡΙ §3.2.1 Τήλιο, 500 kg/m³ — «ιδανικό για σκάλισμα, χωρίς να σχίζεται σε καμία κατεύθυνση» (και §3.2.12 Φλαμούρι Αμερικής, 416 kg/m³) 2. ΟΞΙΑ §3.2.4 Οξιά Ευρωπαϊκή, 720 kg/m³ 3. ΔΡΥΣ §3.2.11 Δρυς Αμερικής λευκή, 760 kg/m³ — «στασίδια και άμβωνες εκκλησιών, ξυλόγλυπτα» 4. ΚΑΡΥΔΙΑ §3.2.3 Καρυδιά Ευρωπαϊκή, 640 kg/m³ — «ξύλο εξαιρετικής ποιότητας» 5. ΠΕΥΚΟ §3.2.9 Λευκόδερμος πεύκη (ρόμπολο), §3.2.10 Μαύρη πεύκη 6. ΣΦΕΝΔΑΜΙ §3.2.5 Σφένδαμος (κελεμπέκι), 610 kg/m³, §3.2.14 Ορεινή σφένδαμος, §3.2.15 Σφένδαμος 7. ΠΥΞΑΡΙ §3.2.6, 830-1140 kg/m³ — πολύ βαρύ και συμπαγές 8. ΕΛΙΑ §3.2.8 Ελιά Αν. Αφρικής, 890 kg/m³ 9. ΜΑΟΝΙ §3.3.3 Μαόνι Αμερικής, 540-640 kg/m³ -
⚠️⚠️ ΔΥΟ ΑΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΣΤΗΝ ΙΔΙΑ ΠΡΟΤΑΣΗ:
① ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ Το κείμενο γράφει «κυρίως 8 ΕΙΔΗ ΞΥΛΩΝ» και αμέσως μετά απαριθμεί ΕΝΝΕΑ: φλαμούρι, οξιά, δρυς, καρυδιά, πεύκο, σφενδάμι, πυξάρι, ελιά, μαόνι. ↑ το ένατο ② ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΑΣΥΝΕΠΕΙΑ Το ΜΑΟΝΙ δεν είναι ελληνικό ούτε εύκρατο είδος: το ίδιο το βιβλίο το κατατάσσει στην §3.3 «Είδη ξύλων της ΤΡΟΠΙΚΗΣ ζώνης» (§3.3.3 Μαόνι Αμερικής). Στην Ελλάδα χρησιμοποιείται ΕΙΣΑΓΟΜΕΝΟ.Η πιθανή εξήγηση: αν μετρήσουμε μόνο τα ελληνικά/εύκρατα είδη, βγαίνουν ακριβώς 8 (φλαμούρι, οξιά, δρυς, καρυδιά, πεύκο, σφενδάμι, πυξάρι, ελιά) και το μαόνι προστέθηκε εκ των υστέρων ως εισαγόμενο, χωρίς να διορθωθεί ο αριθμός.
-
Στην εξέταση: αναφέρουμε τη λίστα αυτούσια, και τα εννέα είδη, όπως τυπώνεται στη σελ. 55, και —αν θέλουμε πλήρη απάντηση— σημειώνουμε ότι το μαόνι είναι εισαγόμενο, τροπικής ζώνης.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Κατά την Ανακεφαλαίωση της σελίδας 55, στην ξυλογλυπτική χρησιμοποιούνται σε παγκόσμιο επίπεδο πάνω από 30 είδη ξύλων, ενώ στην Ελλάδα χρησιμοποιούνται κυρίως το φλαμούρι, η οξιά, η δρυς, η καρυδιά, το πεύκο, το σφενδάμι, το πυξάρι, η ελιά και το μαόνι. Σημειώνεται ότι το βιβλίο εισάγει τη λίστα γράφοντας 8 είδη, ενώ απαριθμεί εννέα, και ότι το μαόνι δεν είναι ελληνικό ούτε είδος της εύκρατης ζώνης: το ίδιο το βιβλίο το κατατάσσει στην ενότητα 3.3, στα είδη της τροπικής ζώνης, και στην Ελλάδα χρησιμοποιείται εισαγόμενο. Αν μετρηθούν μόνο τα ελληνικά είδη, φλαμούρι, οξιά, δρυς, καρυδιά, πεύκο, σφενδάμι, πυξάρι και ελιά, προκύπτουν ακριβώς οκτώ.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η συμπεριφορά ξύλου με σφάλματα δομής
Ερώτηση: Πώς θα συμπεριφερθεί ένα ξύλο το οποίο έχει σφάλματα δομής (π.χ. ρόζους) στην ξυλογλυπτική;
Απάντηση:
-
Το κριτήριο που παραβιάζεται: κατά το κεφ. 1 (σελ. 11), τα ξύλα της ξυλογλυπτικής πρέπει «να σκαλίζονται εύκολα, να έχουν μέτρια πυκνότητα και σκληρότητα, να μη σχίζονται και να ΜΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΥΝ ΣΦΑΛΜΑΤΑ ΔΟΜΗΣ». Το σφάλμα δομής είναι ακριβώς η ανατροπή της ομοιογένειας — και η ομοιογένεια είναι η προϋπόθεση ώστε το εργαλείο να συμπεριφέρεται ίδια σε όλη την επιφάνεια.
-
ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΡΟΖΟΣ: το εγκλεισμένο υπόλειμμα ενός κλαδιού μέσα στον κορμό.
ΚΑΝΟΝΙΚΟ ΞΥΛΟ ΞΥΛΟ ΜΕ ΡΟΖΟ ═══════════════ ═════╮ ╭═════ ═══════════════ ════╮ ● ╭════ ● = ρόζος: πολύ ═══════════════ ═════╯ ╰═════ ΣΚΛΗΡΟΤΕΡΟΣ ═══════════════ ═════════════ (πυκνές ίνες, ίνες ΠΑΡΑΛΛΗΛΕΣ, οι ίνες ΠΑΡΕΚΚΛΙΝΟΥΝ ρητινωμένος) ομοιογενής δομή γύρω από τον ρόζο -
ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΣΤΟ ΣΚΑΛΙΣΜΑ:
① ΣΤΟΜΩΝΕΙ ΤΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ Ο ρόζος είναι πολύ σκληρότερος από το γύρω ξύλο. Η κόψη χάνει αμέσως την οξύτητά της και απαιτείται νέο ακόνισμα (κεφ. 2) — ή, χειρότερα, ΣΠΑΕΙ η ΑΚΜΗ του σκαρπέλου. ② ΑΝΑΠΗΔΑ ΤΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ Περνώντας από το μαλακό ξύλο στον σκληρό ρόζο, το σκαρπέλο συναντά απότομα αυξημένη αντίσταση, «σκαλώνει» και εκτρέπεται — ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜΟΥ. ③ ΣΧΙΖΕΤΑΙ ΤΟ ΞΥΛΟ Οι ίνες γύρω από τον ρόζο ΠΑΡΕΚΚΛΙΝΟΥΝ. Το εργαλείο, που ακολουθεί τη φορά των ινών, βρίσκεται ξαφνικά να δουλεύει ΚΟΝΤΡΑ σε αυτές: το ξύλο ΑΠΟΣΠΑΤΑΙ ΣΕ ΚΟΜΜΑΤΙΑ αντί να κόβεται καθαρά. ④ ΑΛΛΟΙΩΝΕΤΑΙ ΤΟ ΜΟΤΙΒΟ Ένα σκάλισμα που πέφτει πάνω σε ρόζο ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΘΕΙ με την προβλεπόμενη μορφή. Η λεπτομέρεια χάνεται, οι ακμές γίνονται ΑΚΑΘΑΡΤΕΣ. ⑤ ΡΑΓΙΖΕΙ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟ Ο ρόζος συστέλλεται-διαστέλλεται ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ από το γύρω ξύλο. Με τις μεταβολές της υγρασίας εμφανίζονται ΡΩΓΜΕΣ περιμετρικά, ή ο ρόζος ΞΕΚΟΛΛΑ και πέφτει, αφήνοντας ΟΠΗ. ⑥ ΑΛΛΟΙΩΝΕΙ ΤΟ ΦΙΝΙΡΙΣΜΑ Ο ρόζος έχει ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗ ΑΠΟΡΡΟΦΗΤΙΚΟΤΗΤΑ: τα βερνίκια και οι βαφές δίνουν πάνω του ΑΛΛΗ ΑΠΟΧΡΩΣΗ, με αποτέλεσμα κηλίδα στο τελειωμένο έργο. -
Άλλα σφάλματα δομής με ανάλογες συνέπειες: ρωγμές και σχισμές, στρεψοΐνια (σπειροειδής φορά ινών), προσβολή από ξυλοφάγα έντομα — γι' αυτό το βιβλίο απαιτεί απολύμανση με εντομοκτόνα συντηρητικά μία φορά τον χρόνο (§3.1) — αντιδραστικό ξύλο, εγκλεισμένος φλοιός.
-
ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΑΞΗ: το ξύλο για ξυλογλυπτική επιλέγεται καθαρό, χωρίς ρόζους, ιδίως στην περιοχή του μοτίβου. Αν υπάρχει ρόζος, είτε κόβεται έξω από το τεμάχιο, είτε τοποθετείται στο φόντο ή στα αφανή μέρη. Γι' αυτό ακριβώς το φλαμούρι, με την ομοιογενή και καθαρή δομή του, είναι «ιδανικό για σκάλισμα».
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ένα ξύλο με σφάλματα δομής παραβιάζει ακριβώς την απαίτηση να μην παρουσιάζουν σφάλματα δομής τα ξύλα της ξυλογλυπτικής, και συμπεριφέρεται προβληματικά σε κάθε φάση της εργασίας. Ο ρόζος είναι πολύ σκληρότερος από το γύρω ξύλο, οπότε στομώνει αμέσως την κόψη του εργαλείου ή και σπάει την ακμή του, ενώ η απότομη αλλαγή αντίστασης κάνει το σκαρπέλο να σκαλώνει και να αναπηδά, με κίνδυνο τραυματισμού. Επειδή οι ίνες γύρω από τον ρόζο παρεκκλίνουν, το εργαλείο βρίσκεται ξαφνικά να δουλεύει κόντρα σε αυτές και το ξύλο αποσπάται σε κομμάτια αντί να κόβεται καθαρά, δηλαδή σχίζεται. Το μοτίβο δεν μπορεί να ολοκληρωθεί με την προβλεπόμενη μορφή, η λεπτομέρεια χάνεται και οι ακμές μένουν ακάθαρτες. Με τον χρόνο, επειδή ο ρόζος συστέλλεται και διαστέλλεται διαφορετικά από το γύρω ξύλο, εμφανίζονται ρωγμές περιμετρικά ή ο ρόζος ξεκολλά και αφήνει οπή, ενώ έχει και διαφορετική απορροφητικότητα, οπότε δίνει άλλη απόχρωση στο βερνίκωμα και φαίνεται ως κηλίδα. Γι' αυτό το ξύλο επιλέγεται καθαρό, ιδίως στην περιοχή του μοτίβου, και αν υπάρχει ρόζος αποκόπτεται ή τοποθετείται στο φόντο και στα αφανή μέρη.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οι απαιτούμενες ιδιότητες του ξύλου
Ερώτηση: Ποιες ιδιότητες πρέπει να έχει ένα ξύλο για να χρησιμοποιηθεί στην ξυλογλυπτική;
Απάντηση:
-
Η αυτούσια απάντηση του βιβλίου (κεφ. 1, §1.1, σελ. 11): τα ξύλα που προορίζονται για ξυλογλυπτική πρέπει «να σκαλίζονται εύκολα, να έχουν μέτρια πυκνότητα και σκληρότητα, να μη σχίζονται και να μην παρουσιάζουν σφάλματα δομής».
① ΕΥΚΟΛΟ ΣΚΑΛΙΣΜΑ ② ΜΕΤΡΙΑ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΚΛΗΡΟΤΗΤΑ ③ ΝΑ ΜΗ ΣΧΙΖΕΤΑΙ ④ ΧΩΡΙΣ ΣΦΑΛΜΑΤΑ ΔΟΜΗΣ -
① ΕΥΚΟΛΟ ΣΚΑΛΙΣΜΑ — το κεφάλαιο 3 το εξειδικεύει σε δύο μετρήσιμα μεγέθη που επαναλαμβάνονται στα δελτία των ειδών:
• ΧΑΜΗΛΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΚΟΠΗ • ΧΑΜΗΛΟΣ ΒΑΘΜΟΣ ΣΤΟΜΩΣΗΣ (ή ΑΜΒΛΥΝΣΗΣ) §3.2.12 ΦΛΑΜΟΥΡΙ ΑΜΕΡΙΚΗΣ: «ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΕΥΚΟΛΗ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ … ΧΑΜΗΛΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΚΟΠΗ και ΧΑΜΗΛΟ ΒΑΘΜΟ ΣΤΟΜΩΣΗΣ» §3.2.3 ΚΑΡΥΔΙΑ: «ΚΑΛΗ ΚΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ … με ΜΟΝΟ ΜΕΤΡΙΟ ΒΑΘΜΟ ΑΜΒΛΥΝΣΗΣ»Το στόμωμα κοστίζει διπλά: χάνεται χρόνος στο ακόνισμα (κεφ. 2) και, όσο το εργαλείο είναι στομωμένο, η κοπή δεν είναι καθαρή.
-
② ΜΕΤΡΙΑ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΚΛΗΡΟΤΗΤΑ — η λέξη «μέτρια» είναι κρίσιμη· είναι διπλός περιορισμός:
ΠΟΛΥ ΜΑΛΑΚΟ ΜΕΤΡΙΟ ΠΟΛΥ ΣΚΛΗΡΟ ─────────────────────────────────────────────────────────── • δεν κρατά τη • το εργαλείο • ΣΤΟΜΩΝΕΙ γρήγορα λεπτομέρεια μπαίνει με • ΚΟΥΡΑΖΕΙ τον • θρυμματίζεται ελεγχόμενη τεχνίτη στις λεπτές ακμές δύναμη • ΑΠΑΙΤΕΙ χτυπήματα • βουλιάζει στην • η ακμή κρατά με ματσόλα πίεση σχήμα • ΘΡΥΜΜΑΤΙΣΜΟΙ στις • το έργο αντέχει λεπτές λεπτομέρειες Η ΚΛΙΜΑΚΑ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (kg/m³): 416 ─── 500 ─── 540/640 ─── 610 ─── 640 ─── 720 ─ 760 ─ 890 ─ 830-1140 Φλαμ. Τήλιο Μαόνι Σφέν. Καρυδ. Οξιά Δρυς Ελιά Πυξάρι Αμερ. Κερασ. └──────── Η «ΜΕΤΡΙΑ» ΖΩΝΗ ────────┘Τα πολύ πυκνά (πυξάρι 830-1140) δεν αποκλείονται — αλλά προορίζονται για μικρά έργα μεγάλης λεπτομέρειας, όχι για μεγάλες επιφάνειες.
-
③ ΝΑ ΜΗ ΣΧΙΖΕΤΑΙ — η πιο ειδική απαίτηση της ξυλογλυπτικής. Στην απλή ξυλουργική το εργαλείο δουλεύει κατά μήκος ή εγκάρσια στις ίνες. Στο σκάλισμα όμως το μοτίβο είναι καμπύλο: το σκαρπέλο περνά συνεχώς από κάθε δυνατή γωνία ως προς τη φορά των ινών. Αν το ξύλο σχίζεται, αποσπώνται κομμάτια εκεί ακριβώς όπου δεν πρέπει.
Γι' αυτό η φράση του §3.2.1 για το τήλιο είναι το υψηλότερο εγκώμιο του κεφαλαίου: «Ιδανικό για σκάλισμα, ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΣΧΙΖΕΤΑΙ ΣΕ ΚΑΜΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ.»
Συνδέεται και με το γενικό μειονέκτημα του ξύλου (§3.1): «διαφορετική συμπεριφορά κατά την κατεργασία στις διάφορες κατευθύνσεις».
-
④ ΧΩΡΙΣ ΣΦΑΛΜΑΤΑ ΔΟΜΗΣ — ρόζοι, ρωγμές, στρεψοΐνια, προσβολή από έντομα. Το σφάλμα δομής στομώνει, κάνει το εργαλείο να αναπηδά, σχίζει το ξύλο και αλλοιώνει το μοτίβο (βλ. ερώτηση 4).
ΕΠΙΠΛΕΟΝ, ΑΠΟ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3:
• ΟΜΟΙΟΓΕΝΗΣ, ΛΕΠΤΟΚΟΚΚΗ ΔΟΜΗ → καθαρές ακμές, πιστή λεπτομέρεια • ΔΙΑΣΤΑΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ → το έργο δεν ραγίζει με τον χρόνο • ΣΩΣΤΗ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ (§3.1): θερμοκρασία 20 - 30 °C σχετ. υγρασία 45 - 50 % απολύμανση εντομοκτόνα, ΜΙΑ ΦΟΡΑ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟ • ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΑΞΙΑ (χρώμα, νερά) — από τα πλεονεκτήματα του ξύλου: «αισθητική υπεροχή, πληθώρα σχεδιάσεων, αίσθημα ζεστασιάς»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα ξύλα που προορίζονται για ξυλογλυπτική πρέπει να σκαλίζονται εύκολα, να έχουν μέτρια πυκνότητα και σκληρότητα, να μη σχίζονται και να μην παρουσιάζουν σφάλματα δομής. Το εύκολο σκάλισμα εξειδικεύεται στα δελτία των ειδών ως χαμηλή αντίσταση κατά την κοπή και χαμηλός βαθμός στόμωσης ή άμβλυνσης, ώστε το εργαλείο να μη χρειάζεται συνεχές ακόνισμα και η κοπή να μένει καθαρή. Η μέτρια πυκνότητα και σκληρότητα είναι διπλός περιορισμός: ένα πολύ μαλακό ξύλο δεν κρατά τη λεπτομέρεια και θρυμματίζεται στις λεπτές ακμές, ενώ ένα πολύ σκληρό στομώνει γρήγορα τα εργαλεία και κουράζει τον τεχνίτη. Το να μη σχίζεται είναι η πιο ειδική απαίτηση της ξυλογλυπτικής, γιατί στο σκάλισμα το εργαλείο περνά συνεχώς από κάθε δυνατή γωνία ως προς τη φορά των ινών, και γι' αυτό το βιβλίο χαρακτηρίζει το τήλιο ιδανικό για σκάλισμα, χωρίς να σχίζεται σε καμία κατεύθυνση. Η απουσία σφαλμάτων δομής, όπως ρόζων ή ρωγμών, εξασφαλίζει ότι το εργαλείο συμπεριφέρεται ομοιόμορφα σε όλη την επιφάνεια. Επιπλέον είναι επιθυμητή η ομοιογενής και λεπτόκοκκη δομή, η διαστασιολογική σταθερότητα ώστε το έργο να μη ραγίζει, καθώς και η σωστή αποθήκευση, σε θερμοκρασία 20 έως 30 βαθμών Κελσίου και σχετική υγρασία 45 έως 50 τοις εκατό, με απολύμανση από εντομοκτόνα συντηρητικά μία φορά τον χρόνο.
Κριτήρια αξιολόγησης:
