Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 14 (σελ. 119) – ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΙΚΗ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 14

Πλήρεις λύσεις των 5 ερωτήσεων του κεφαλαίου 14 — τα ξύλα και τα υλικά της Βυζαντινής ξυλογλυπτικής, το τρίγωνο σκαρπέλο και η τεχνική του βυζαντινού τρίγλυφου, τα τρία κύρια μέρη του βυζαντινού τέμπλου, τα σπουδαιότερα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα έπιπλα και το ρηχό ανάγλυφο που επικράτησε στην περίοδο. Όλες απαντώνται απευθείας από το κείμενο των §14.1 και §14.2, με χρονολογική γραμμή των τριών βυζαντινών περιόδων και ASCII τομές όπου η απάντηση απαιτεί σχήμα.

Τα ξύλα της Βυζαντινής ξυλογλυπτικής

Ερώτηση: Τι ξύλα χρησιμοποιούνται στη Βυζαντινή ξυλογλυπτική;

Απάντηση:

• Η απάντηση δίνεται στο τέλος της §14.1 (σελ. 116, αυτούσια): «Η δρυς ήταν το πιο συνηθισμένο ξύλο σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η καρυδιά χρησιμοποιόταν σε μικρότερο βαθμό στην Ισπανία, την Ιταλία, τη Γαλλία και τα πιο μαλακά ξύλα στην Κεντρική Ευρώπη.»
• Σύνοψη κατά γεωγραφική κατανομή:

     ΔΡΥΣ           το ΠΙΟ ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΟ — σε ΟΛΟΚΛΗΡΗ την Ευρώπη
     ΚΑΡΥΔΙΑ        σε ΜΙΚΡΟΤΕΡΟ ΒΑΘΜΟ — Ισπανία, Ιταλία, Γαλλία
     ΜΑΛΑΚΑ ΞΥΛΑ    στην Κεντρική Ευρώπη

• Τα υπόλοιπα υλικά της εποχής (σελ. 116): το βιβλίο απαριθμεί ρητά τα υλικά που χρησιμοποιούσαν οι Βυζαντινοί — «ξύλα, σίδηρος, χαλκός, ορείχαλκος, ελεφαντοστό και αλάβαστρο». Άρα το ξύλο δεν δούλευε μόνο του: συνδυαζόταν με μέταλλα και πολύτιμα υλικά.
• Ο ρόλος του ελεφαντόδοντου — ιδιαίτερα σημαντικός: «Το Βυζάντιο φημίζεται για τα όμορφα ανάγλυφα πάνω σε ελεφαντόδοντο. Επιφάνειες από ελεφαντόδοντο ενσωματώνονται σε πολλά αντικείμενα, σε κασέλες, φέρετρα, λειψανοθήκες, πόρτες.» Στην Προβυζαντινή μάλιστα περίοδο «αρχίζει η κατεργασία του ελεφαντοστού» (σελ. 115).
• Πώς τελείωναν τα ξύλινα έπιπλα (σελ. 116): «Τα έπιπλά τους οι Βυζαντινοί τα διακοσμούσαν με πολύτιμους λίθους και ελεφαντοστό. Τα πέρναγαν με λούστρο, ενώ τα άλλα πρόχειρα ξύλινα έπιπλα τα έντυναν με λαμπερά υφάσματα και καλύμματα.»
• ⚠️ Σύνδεση με το κεφ. 3 «Πρώτες ύλες»: η δρυς και η καρυδιά ανήκουν και οι δύο στα είδη της εύκρατης ζώνης που αναλύει το κεφ. 3 — είναι δηλαδή ξύλα διαθέσιμα στον ευρωπαϊκό χώρο, σε αντίθεση με τα τροπικά είδη της §3.3 που έφτασαν πολύ αργότερα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στη Βυζαντινή ξυλογλυπτική το πιο συνηθισμένο ξύλο σε ολόκληρη την Ευρώπη ήταν η δρυς. Η καρυδιά χρησιμοποιόταν σε μικρότερο βαθμό, στην Ισπανία, την Ιταλία και τη Γαλλία, ενώ στην Κεντρική Ευρώπη χρησιμοποιούνταν τα πιο μαλακά ξύλα. Πέρα από το ξύλο, τα υλικά της εποχής ήταν ο σίδηρος, ο χαλκός, ο ορείχαλκος, το ελεφαντοστό και το αλάβαστρο· το Βυζάντιο φημίζεται ιδιαίτερα για τα ανάγλυφα πάνω σε ελεφαντόδοντο, επιφάνειες του οποίου ενσωματώνονταν σε κασέλες, φέρετρα, λειψανοθήκες και πόρτες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το εργαλείο του βυζαντινού τρίγλυφου

Ερώτηση: Ποιο εργαλείο χρησιμοποιείται κατά κόρον στο βυζαντινό τρίγλυφο και πώς;

Απάντηση:

• ΤΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ: ΤΟ ΤΡΙΓΩΝΟ ΣΚΑΡΠΕΛΟ (§14.2, σελ. 118): «δίνουμε τον όγκο του θέματος χρησιμοποιώντας κυρίως το τρίγωνο σκαρπέλο, με το οποίο δημιουργούμε βαθιές τριγωνιές (χαρακιές), που καλύπτουν σχεδόν όλο το φάρδος του σχεδίου». Από το κεφ. 1 (σελ. 18) θυμίζουμε: τα τρίγωνα σκαρπέλα «φέρουν ακμή κοπής σχήματος V» με συνηθέστερες γωνίες 30°, 45° και 60°, και δημιουργούν βαθουλώματα (αυλάκια) τριγωνικής διατομής.

• ΠΩΣ — τα δύο στάδια της τεχνικής (§14.2):

   ① Πρώτα ΑΦΑΙΡΟΥΜΕ ΤΟ ΦΟΝΤΟ «με τις τεχνικές του ΔΙΑΤΡΗΤΟΥ, του ΚΟΦΤΟΥ
      ή του ΤΑΚΙΑΣΤΟΥ, ανάλογα με την περίπτωση»
   ② Στη συνέχεια ΔΙΝΟΥΜΕ ΤΟΝ ΟΓΚΟ με το ΤΡΙΓΩΝΟ ΣΚΑΡΠΕΛΟ

• Η εφαρμογή σε φύλλο φυτού — αυτούσια η περιγραφή του βιβλίου: «χωρίζουμε το φύλλο στη μέση κατά μήκος, τριγωνιάζοντάς το στη μεσαία γραμμή, ώστε η τριγωνιά να φθάνει λίγο πριν τις άκρες, τις οποίες ρίχνουμε προς τα έξω με σγρόμπιες. Η τεχνική αυτή ονομάζεται βυζαντινό τρίγλυφο.»

    ΚΑΤΟΨΗ ΦΥΛΛΟΥ                     ΤΟΜΗ Α-Α
  
       ╭──────────────╮                ╲              ╱
      ╱   ┌────────┐   ╲                ╲____    ____╱   ← ΑΚΡΕΣ:
     │    │ΤΡΙΓΩΝΙΑ│    │  Α───Α            ╲    ╱         ρίχνονται προς
      ╲   └────────┘   ╱                     ╲  ╱          τα ΕΞΩ με
       ╰──────────────╯                       ╲╱           ΣΓΡΟΜΠΙΕΣ
              ↑                                ↑
      φθάνει ΛΙΓΟ ΠΡΙΝ                  ΤΡΙΓΩΝΙΑ με τρίγωνο
      τις άκρες                         σκαρπέλο — ΒΑΘΑΙΝΕΙ
                                         προς το ΚΕΝΤΡΟ

• Δύο εργαλεία, όχι ένα: το τρίγωνο σκαρπέλο κάνει την τριγωνιά στο κέντρο, αλλά οι σγρόμπιες κάνουν το ρίξιμο των άκρων. Το Εργαστηριακό Μέρος του ίδιου κεφαλαίου (σελ. 120) το επιβεβαιώνει με συγκεκριμένα νούμερα: «ξεκινάμε το σκάλισμα με το τρίγωνο σκαρπέλο 60°, προσέχοντας η τριγωνιά να φθάνει 2 mm από την εξωτερική γραμμή του φύλλου… στη συνέχεια ρίχνουμε τις άκρες των φύλλων προς τα έξω (προς το φόντο) με ανοικτές σγρόμπιες… Το καθάρισμα γίνεται με ανοικτές σγρόμπιες No 3 και 4.»

• ⚠️ Το χαρακτηριστικό που ορίζει τον ρυθμό: στον Βυζαντινό ρυθμό το σκάλισμα βαθαίνει προς το κέντρο και δημιουργεί βαθούλωμα. Το κεφ. 17 (σελ. 143) το αντιπαραθέτει ρητά με το Μπαρόκ: «Σε μοτίβα Βυζαντινού ρυθμού, το σκάλισμα γίνεται προς τα μέσα, συνήθως με τρίγωνο σκαρπέλο, δημιουργώντας βαθουλώματα… Το ίδιο θέμα, στον ρυθμό Μπαρόκ, το αποδίδουμε… δημιουργώντας κορυφές αντί για βαθουλώματα.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κατά κόρον χρησιμοποιείται το τρίγωνο σκαρπέλο, με το οποίο δημιουργούμε βαθιές τριγωνιές ή χαρακιές που καλύπτουν σχεδόν όλο το φάρδος του σχεδίου. Η εφαρμογή γίνεται ως εξής: αφού αφαιρέσουμε το φόντο με τις τεχνικές του διάτρητου, του κοφτού ή του τακιαστού, χωρίζουμε π.χ. το φύλλο στη μέση κατά μήκος και το τριγωνιάζουμε στη μεσαία γραμμή, ώστε η τριγωνιά να φθάνει λίγο πριν τις άκρες· τις άκρες στη συνέχεια τις ρίχνουμε προς τα έξω με σγρόμπιες. Η τεχνική αυτή ονομάζεται βυζαντινό τρίγλυφο. Χαρακτηριστικό της είναι ότι το σκάλισμα βαθαίνει προς το κέντρο, δημιουργώντας βαθούλωμα και όχι κορυφή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα κύρια μέρη του τέμπλου

Ερώτηση: Ποια είναι τα κύρια μέρη του τέμπλου;

Απάντηση:

• Γιατί το τέμπλο (§14.1, σελ. 117): «Το πιο σημαντικό επίτευγμα της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής είναι το τέμπλο, στο οποίο συγκεντρώνεται το σύνολο των διακοσμητικών θεμάτων.»

• Η σύνθεση των πρώτων Βυζαντινών τέμπλων — αυτούσια (σελ. 117): «Τα πρώτα Βυζαντινά τέμπλα έχουν την ακόλουθη σύνθεση:

  
     ● στο ΚΑΤΩ μέρος είναι η ΖΩΝΗ ΤΩΝ ΘΩΡΑΚΙΩΝ
     ● στο ΜΕΣΟ είναι η ΖΩΝΗ ΤΩΝ ΔΕΣΠΟΤΙΚΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ
     ● στο ΠΑΝΩ μέρος είναι το ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ
  ```»

•    ΤΟΜΗ / ΟΨΗ ΠΡΩΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΤΕΜΠΛΟΥ
  
     ╔══════════════════════════════════════╗
     ║            ΕΠΙΣΤΥΛΙΟ                  ║  ← πάνω
     ╠══════════════════════════════════════╣
     ║                                      ║
     ║      ΖΩΝΗ ΔΕΣΠΟΤΙΚΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ         ║  ← μέσο
     ║                                      ║
     ╠═════════╦══════════════╦═════════════╣
     ║ θωράκιο ║ ΩΡΑΙΑ ΠΥΛΗ   ║  θωράκιο    ║  ← κάτω: ζώνη θωρακίων
     ╚═════════╩══════════════╩═════════════╝

  ⚠️ Το κεντρικό διάστυλο μένει χωρίς θωράκιο και αποτελεί την «Ωραία Πύλη» — το βιβλίο το αναφέρει στο κεφ. 16 (σελ. 132), όταν περιγράφει την εξέλιξη του τέμπλου από τα χρόνια του Ιουστινιανού: «Εμφανίζεται μια σειρά από κολονάκια που ενώνεται επάνω με επιστύλιο. Ανάμεσα στα κολονάκια τοποθετούνται χαμηλά θωράκια, εκτός από το κεντρικό διάστυλο που μένει χωρίς θωράκιο.»

• Η μεγάλη μεταβολή (§14.1, σελ. 118): «Μέχρι τη Μεταβυζαντινή περίοδο τα περισσότερα τέμπλα ήταν μαρμάρινα. Κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής παρατηρείται βαθμιαία αντικατάσταση των μαρμάρινων τέμπλων από τα ξυλόγλυπτα ξύλινα τέμπλα, τα οποία ονομάζουν ΕΙΚΟΝΟΣΤΑΣΙΑ.»

• ⚠️ Προσοχή στη διάκριση: η ερώτηση αφορά το βυζαντινό τέμπλο, που έχει τρία μέρη. Το πολύ πιο σύνθετο ψηλό τέμπλο της Τουρκοκρατίας, με είκοσι αριθμημένα στοιχεία (βάση, κολόνες, ποδιές, σταφυλή, κεταμπέδες, Ωραία Πύλη, κεμέρια, ρίζα Ιεσσαί, κλίμα, δωδεκάορτο, Απόστολοι, κλαδί, Σταυρός, εξαπτέρυγα κ.ά.), περιγράφεται στο κεφ. 16 (Σχ. 16.1, σελ. 132) και ανήκει στη Νεοελληνική Εκκλησιαστική ξυλογλυπτική.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα πρώτα Βυζαντινά τέμπλα έχουν τρία κύρια μέρη: στο κάτω μέρος τη ζώνη των θωρακίων, στο μέσο τη ζώνη των Δεσποτικών εικόνων και στο πάνω μέρος το επιστύλιο. Το κεντρικό διάστυλο μένει χωρίς θωράκιο και αποτελεί την Ωραία Πύλη. Το τέμπλο είναι το πιο σημαντικό επίτευγμα της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής, αφού σε αυτό συγκεντρώνεται το σύνολο των διακοσμητικών θεμάτων. Σημειώνεται ότι μέχρι τη Μεταβυζαντινή περίοδο τα περισσότερα τέμπλα ήταν μαρμάρινα και σταδιακά αντικαταστάθηκαν από ξυλόγλυπτα ξύλινα, που ονομάζονται εικονοστάσια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα σπουδαιότερα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα έπιπλα

Ερώτηση: Ποια είναι τα σπουδαιότερα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα έπιπλα;

Απάντηση:

• Γιατί κατέχουν ιδιαίτερη θέση (§14.1, σελ. 116): «Τους χρόνους αυτούς αναπτύσσεται ιδιαίτερα η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική, γιατί το θρησκευτικό συναίσθημα ήταν έντονο στον λαό και τους άρχοντες. Για τον λόγο αυτό τα εκκλησιαστικά έπιπλα κατείχαν ιδιαίτερη θέση.»
• Ο κατάλογος της Μεσοβυζαντινής περιόδου (σελ. 116, αυτούσια): «Τα έπιπλα αυτά ήταν: θρόνοι, άμβωνες, στασίδια, παγκάρια, προσκυνητάρια και αναλόγια.»

  Και το κυρίαρχο: «Κυρίαρχη θέση κατείχαν τα ΤΕΜΠΛΑ των εκκλησιών, τα οποία ήταν από τα πλέον αξιόλογα ξυλόγλυπτα με πλούσια διακόσμηση από γεωμετρικά σχήματα, φύλλα αμπέλου, πουλιά (κυρίως αετοί και παγώνια), ζώα, κουκουνάρες, λουλούδια κ.ά.»

• Ο κατάλογος της Μεταβυζαντινής περιόδου (σελ. 117): «Τεχνίτες και Μοναχοί κατασκεύαζαν ωραία τέμπλα εκκλησιών, δεσποτικούς θρόνους, άμβωνες, αναλόγια, μανουάλια, επιταφίους, ξυλόγλυπτα ταβάνια και πόρτες ναών.»
• Ο ενοποιημένος κατάλογος:

     ΤΕΜΠΛΑ              ← το ΣΠΟΥΔΑΙΟΤΕΡΟ· «το πιο σημαντικό επίτευγμα
                           της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής»
     ΘΡΟΝΟΙ / ΔΕΣΠΟΤΙΚΟΙ ΘΡΟΝΟΙ
     ΑΜΒΩΝΕΣ             «το βήμα της Εκκλησίας επί του οποίου ο Διάκονος
                          διαβάζει το Ευαγγέλιο» (Γλωσσάριο, σελ. 120)
     ΑΝΑΛΟΓΙΑ            «ξύλινο έπιπλο με ειδικά επικλινή στηρίγματα,
                          στα οποία τοποθετούνται τα προς ανάγνωση
                          εκκλησιαστικά βιβλία» (Γλωσσάριο)
     ΣΤΑΣΙΔΙΑ
     ΠΑΓΚΑΡΙΑ            «εκκλησιαστικό έπιπλο πώλησης κεριών» (Γλωσσάριο)
     ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΑΡΙΑ
     ΜΑΝΟΥΑΛΙΑ
     ΕΠΙΤΑΦΙΟΙ
     ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΑ ΤΑΒΑΝΙΑ και ΠΟΡΤΕΣ ΝΑΩΝ

• Η επιβεβαίωση από τα σωζόμενα έργα του Αγίου Όρους (σελ. 117-118): τα 4 βυζαντινά έργα που έχουν διασωθεί είναι ακριβώς τέτοια αντικείμενα — ένα επιστύλιο τέμπλου (Μονή Ξενοφώντος), δύο αναλόγια (Μονή Βατοπεδίου, 15ος αιώνας) και μια δίφυλλη πόρτα (Μονή Διονυσίου).
• ⚠️ Αντιδιαστολή με τα λαϊκά έπιπλα (σελ. 116): «Τα βασικά λαϊκά έπιπλα των Βυζαντινών ήταν: οι κλίνες, οι τράπεζες, οι καρέκλες, οι βιβλιοθήκες και τα ερμάρια» — αυτά δεν είναι εκκλησιαστικά και δεν απαντούν στην ερώτηση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σπουδαιότερο από όλα είναι το τέμπλο, το πιο σημαντικό επίτευγμα της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής, στο οποίο συγκεντρώνεται το σύνολο των διακοσμητικών θεμάτων. Ακολουθούν οι θρόνοι και οι δεσποτικοί θρόνοι, οι άμβωνες, τα αναλόγια, τα στασίδια, τα παγκάρια και τα προσκυνητάρια, ενώ κατά τη Μεταβυζαντινή περίοδο προστίθενται τα μανουάλια, οι επιτάφιοι, τα ξυλόγλυπτα ταβάνια και οι πόρτες ναών. Το ότι πρόκειται για τα σπουδαιότερα επιβεβαιώνεται και από τα τέσσερα βυζαντινά έργα που σώζονται στο Άγιο Όρος: ένα επιστύλιο τέμπλου, δύο αναλόγια και μια δίφυλλη πόρτα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η τεχνική που επικράτησε στη Βυζαντινή ξυλογλυπτική

Ερώτηση: Ποια τεχνική επεκράτησε στη Βυζαντινή ξυλογλυπτική;

Απάντηση:

• Η απάντηση, αυτούσια (§14.1, σελ. 118): «Η τεχνική που κυριαρχεί είναι το ΡΗΧΟ (ΧΑΜΗΛΟ) ΑΝΑΓΛΥΦΟ.» Και η Ανακεφαλαίωση (σελ. 119) το επαναλαμβάνει: «Ως προς την τεχνική, την περίοδο αυτή επικρατεί το ρηχό ανάγλυφο.»

• Η επιβεβαίωση από τα σωζόμενα έργα: στο επιστύλιο τέμπλου της Μονής Ξενοφώντος «την όψη του κοσμούν ελικοειδείς βλαστοί με ημιανθέμια σε ΧΑΜΗΛΟ ΑΝΑΓΛΥΦΟ» (σελ. 117).

• Τι σημαίνει «ρηχό ανάγλυφο» — σε αντιδιαστολή με τις άλλες τεχνικές που διδάσκει το βιβλίο:

    ΡΗΧΟ (ΧΑΜΗΛΟ) ΑΝΑΓΛΥΦΟ — Βυζαντινός ρυθμός
       ▁▁▁▂▂▃▃▂▂▁▁▁▂▂▃▃▂▂▁▁▁     μικρή διαφορά ύψους θέματος-φόντου
  
    ΒΑΘΥ ΑΝΑΓΛΥΦΟ / ΤΕΙΝΕΙ ΣΤΟ ΟΛΟΓΛΥΦΟ — Μπαρόκ (κεφ. 15, σελ. 126)
       ▁▁▄███▄▁▁▄███▄▁▁          έντονη τρισδιάστατη δομή, βαθύ φόντο

  ⚠️ Το ρηχό ανάγλυφο του Βυζαντίου έχει και ιστορική εξήγηση: τα πρώτα ξυλόγλυπτα τέμπλα «είναι γνωστά ως στρωτά, σε χαμηλό ανάγλυφο, όπου η τεχνική δεν έχει ξεφύγει από το ύφος του μαρμάρινου τέμπλου» (κεφ. 16, σελ. 133). Το ξύλο δηλαδή αρχικά μιμείται το μάρμαρο που αντικατέστησε.

• Η σχέση με άλλες τέχνες: τα σωζόμενα έργα «αποδεικνύουν τη σχέση της βυζαντινής ξυλογλυπτικής με τη γλυπτική στο μάρμαρο, τη μικροτεχνία και τη ζωγραφική και πιστοποιούν τη χρήση χρωμάτων» (σελ. 118).

• Πώς υλοποιείται πρακτικά (§14.2): το ρηχό ανάγλυφο επιτυγχάνεται με αφαίρεση του φόντου (διάτρητο, κοφτό ή τακιαστό) και απόδοση του όγκου με το τρίγωνο σκαρπέλο — τις βαθιές τριγωνιές του βυζαντινού τρίγλυφου, που βαθαίνουν προς το κέντρο αντί να υψώνονται.

• ⚠️ Η μετέπειτα εξέλιξη: το ρηχό ανάγλυφο δεν παρέμεινε. Το κεφ. 16 δείχνει ότι από τον 18ο αιώνα εμφανίζονται τα κουφωτά ή σκαλιστά στον αέρα τέμπλα, «η τεχνική που επικρατεί είναι γνωστή ως διάτρητη τεχνική» και «το ανάγλυφο γίνεται βαθύ και πλησιάζει το ολόγλυφο» (σελ. 134).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στη Βυζαντινή ξυλογλυπτική επικράτησε το ρηχό ή χαμηλό ανάγλυφο. Αυτό επιβεβαιώνεται και από τα σωζόμενα έργα, όπως το επιστύλιο τέμπλου της Μονής Ξενοφώντος, που κοσμείται με ελικοειδείς βλαστούς και ημιανθέμια σε χαμηλό ανάγλυφο. Πρακτικά υλοποιείται με αφαίρεση του φόντου, με τις τεχνικές του διάτρητου, του κοφτού ή του τακιαστού, και απόδοση του όγκου με το τρίγωνο σκαρπέλο, δηλαδή με τις βαθιές τριγωνιές του βυζαντινού τρίγλυφου, που βαθαίνουν προς το κέντρο. Η επιλογή αυτή έχει και ιστορική εξήγηση: τα πρώτα ξυλόγλυπτα τέμπλα, τα λεγόμενα στρωτά, δεν είχαν ξεφύγει από το ύφος του μαρμάρινου τέμπλου που αντικατέστησαν.

Κριτήρια αξιολόγησης: