Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 17 (σελ. 144) – ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΙΚΗ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων κεφ. 17

Πλήρεις λύσεις των 5 ερωτήσεων του κεφαλαίου 17 — οι διαφορές στο σκάλισμα Βυζαντινού και Μπαρόκ (βαθουλώματα προς τα μέσα με τρίγωνο σκαρπέλο έναντι κορυφών προς τα έξω με σγρόμπιες), τα κύρια χαρακτηριστικά καθενός από τους τρεις ρυθμούς και τα εργαλεία του Βυζαντινού ανά στάδιο εργασίας. Το κεφάλαιο είναι συνθετικό και αντιπαραθέτει τους ρυθμούς των κεφαλαίων 14, 15 και 16, γι' αυτό οι λύσεις περιλαμβάνουν συγκριτικούς πίνακες και ASCII τομές του ίδιου θέματος σε κάθε ρυθμό.

Διαφορές σκαλίσματος Βυζαντινού και Μπαρόκ

Ερώτηση: Ποιες είναι οι διαφορές στο σκάλισμα μεταξύ Βυζαντινού και Μπαρόκ ρυθμού;

Απάντηση:

• Η απάντηση του βιβλίου, αυτούσια (§17.1, σελ. 143): «Σε μοτίβα Βυζαντινού ρυθμού, το σκάλισμα γίνεται προς τα μέσα, συνήθως με τρίγωνο σκαρπέλο, δημιουργώντας βαθουλώματα… Το ίδιο θέμα, στον ρυθμό Μπαρόκ, το αποδίδουμε με βαθύτερο και πλουσιότερο σε λεπτομέρειες σκάλισμα, δημιουργώντας κορυφές αντί για βαθουλώματα.»

• Η κρίσιμη παρατήρηση: πρόκειται για το ίδιο ακριβώς θέμα — ένα φύλλο, ένα κλαδί. Η διαφορά δεν είναι στο σχέδιο, αλλά στην κατεύθυνση του σκαλίσματος.

     ΤΟ ΙΔΙΟ ΦΥΛΛΟ, ΔΥΟ ΡΥΘΜΟΙ — ΤΟΜΗ
  
     ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ                        ΜΠΑΡΟΚ
  
      ╲               ╱                        ╱╲
       ╲_____    ____╱                        ╱  ╲
             ╲  ╱                            ╱    ╲
              ╲╱                          __╱      ╲__
               ↑                       ▓▓▓▓            ▓▓▓▓
          ΒΑΘΟΥΛΩΜΑ                    ▓▓▓▓            ▓▓▓▓
          στη μέση                          ↑
                                       ΚΟΡΥΦΟΓΡΑΜΜΗ στη μέση
                                       + ΒΑΘΥ ΦΟΝΤΟ

• Ο συγκριτικός πίνακας των διαφορών:

  	ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ	ΜΠΑΡΟΚ
  Κατεύθυνση	προς τα μέσα	προς τα έξω
  Μορφή στο φύλλο	βαθούλωμα	κορυφή
  Βασικό εργαλείο	τρίγωνο σκαρπέλο	σγρόμπιες No 3, 4, 5
  Βάθος σκαλίσματος	μέτριο	βαθύτερο
  Λεπτομέρειες	λιτότερο	πλουσιότερο
  Φόντο	χαμηλό	βαθύ
  Ανάγλυφο	ρηχό (χαμηλό)	έντονο, τείνει στο ολόγλυφο

• Η τεχνική του καθενός αναλυτικά:

   ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΡΙΓΛΥΦΟ (κεφ. 14, σελ. 118)
     «χωρίζουμε το φύλλο ΣΤΗ ΜΕΣΗ ΚΑΤΑ ΜΗΚΟΣ, τριγωνιάζοντάς το
      στη ΜΕΣΑΙΑ ΓΡΑΜΜΗ, ώστε η τριγωνιά να φθάνει ΛΙΓΟ ΠΡΙΝ ΤΙΣ
      ΑΚΡΕΣ, τις οποίες ΡΙΧΝΟΥΜΕ ΠΡΟΣ ΤΑ ΕΞΩ ΜΕ ΣΓΡΟΜΠΙΕΣ»
  
   ΜΠΑΡΟΚ (κεφ. 15, σελ. 127)
     σκαλίζουμε «στο ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ μέρος του φύλλου με το ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ
      της σγρόμπιας και στο ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ μέρος του φύλλου με το
      ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ της σγρόμπιας»

• Το οπτικό αποτέλεσμα: το βαθούλωμα του Βυζαντινού μαζεύει σκιά στο κέντρο και δίνει ήρεμη, επίπεδη εικόνα. Η κορυφή του Μπαρόκ πιάνει φως στην ακμή και σκιά στις πλευρές, δίνοντας έντονη αντίθεση και αίσθηση κίνησης — ακριβώς τη μεγαλοπρέπεια που ζητά ο ρυθμός.

• ⚠️ Ο Νεοελληνικός ρυθμός στο μέσο: χρησιμοποιεί και τις δύο τεχνικές, με χαμηλό φόντο και πολύ λιγότερο και απλούστερο, ανάλαφρο σκάλισμα — είναι η σύνθεση των δύο προηγούμενων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στα μοτίβα Βυζαντινού ρυθμού το σκάλισμα γίνεται προς τα μέσα, συνήθως με τρίγωνο σκαρπέλο, και δημιουργεί βαθουλώματα, με χαμηλό φόντο και ρηχό ανάγλυφο. Το ίδιο ακριβώς θέμα στον ρυθμό Μπαρόκ το αποδίδουμε με βαθύτερο και πλουσιότερο σε λεπτομέρειες σκάλισμα, δημιουργώντας κορυφές αντί για βαθουλώματα, με σγρόμπιες No 3, 4 ή 5 και με βαθύ φόντο, ώστε το ανάγλυφο να είναι έντονο και να τείνει προς το ολόγλυφο. Η διαφορά δηλαδή δεν βρίσκεται στο σχέδιο, που μπορεί να είναι το ίδιο, αλλά στην κατεύθυνση του σκαλίσματος, στο βάθος του φόντου και στην πυκνότητα των λεπτομερειών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα κύρια χαρακτηριστικά του Βυζαντινού ρυθμού

Ερώτηση: Ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του Βυζαντινού ρυθμού;

Απάντηση:

• Η Ανακεφαλαίωση του κεφ. 14 (σελ. 119) δίνει την πλήρη απάντηση:

   ① ΠΕΡΙΟΔΟΣ: 527-1453 μ.Χ.
   ② ΕΠΙΔΡΑΣΗ: επηρεάσθηκε από την ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ
   ③ ΘΕΜΑΤΑ: ΠΟΙΚΙΛΑ — από τη ΦΥΣΗ και τη ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ
      και ΜΟΡΦΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
   ④ ΕΦΑΡΜΟΓΗ: κυρίως σε ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ ΕΠΙΠΛΑ
      (τέμπλα, άμβωνες, θρόνοι, αναλόγια κ.ά.)
   ⑤ ΤΕΧΝΙΚΗ: επικρατεί το ΡΗΧΟ ΑΝΑΓΛΥΦΟ

• Τα χαρακτηριστικά του σκαλίσματος (§17.1, σελ. 143):

   ● ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΣΑ
   ● ΜΟΡΦΗ: ΒΑΘΟΥΛΩΜΑΤΑ
   ● ΕΡΓΑΛΕΙΟ: ΤΡΙΓΩΝΟ ΣΚΑΡΠΕΛΟ
   ● ΦΟΝΤΟ: ΧΑΜΗΛΟ
   ● ΤΕΧΝΙΚΗ-ΣΗΜΑ: ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΡΙΓΛΥΦΟ

• Τα διακοσμητικά θέματα αναλυτικά (κεφ. 14, σελ. 117):

     κλαδιά · φύλλα · αμπελόφυλλα · κρίνα · τριαντάφυλλα ·
     πουλιά και ειδικότερα ο ΔΙΚΕΦΑΛΟΣ ΑΕΤΟΣ · ζώα ·
     άνθρωποι · άγιοι · άγγελοι

  Τα ξύλα: δρυς (το πιο συνηθισμένο σε όλη την Ευρώπη), καρυδιά (Ισπανία, Ιταλία, Γαλλία), μαλακά ξύλα (Κεντρική Ευρώπη).

• Τα τρία στάδια εξέλιξης — χρήσιμα για πλήρη απάντηση:

   527 ─── 867 ─────── 1204 ─────── 1453 μ.Χ.
    │       │            │            │
    ΠΡΟΒΥΖΑΝΤΙΝΗ   ΜΕΣΟΒΥΖΑΝΤΙΝΗ  ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ
    (χρυσός αιώνας  (Μακεδόνες,   («η διακόσμηση με τις
     Ιουστινιανού    Κομνηνοί)     ξυλόγλυπτες παραστάσεις
     527-565)                      φθάνει στο ΥΨΗΛΟΤΕΡΟ
                                   ΣΗΜΕΙΟ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ»)

• ⚠️ Το κορυφαίο επίτευγμα: «Το πιο σημαντικό επίτευγμα της Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής είναι το τέμπλο, στο οποίο συγκεντρώνεται το σύνολο των διακοσμητικών θεμάτων.» Τα πρώτα βυζαντινά τέμπλα έχουν τρία μέρη: θωράκια (κάτω), δεσποτικές εικόνες (μέσο), επιστύλιο (πάνω).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο Βυζαντινός ρυθμός δημιουργήθηκε την περίοδο 527 έως 1453 μ.Χ. και επηρεάστηκε από την Εκκλησιαστική αρχιτεκτονική. Τα θέματά του είναι ποικίλα, από τη φύση και τη βυζαντινή παράδοση, καθώς και μορφές της Εκκλησίας, όπως κλαδιά, φύλλα, αμπελόφυλλα, κρίνα, τριαντάφυλλα, πουλιά και ιδιαίτερα ο δικέφαλος αετός, ζώα, άνθρωποι, άγιοι και άγγελοι. Χρησιμοποιείται κυρίως στα εκκλησιαστικά έπιπλα, δηλαδή στα τέμπλα, τους άμβωνες, τους θρόνους και τα αναλόγια. Ως προς την τεχνική, επικρατεί το ρηχό ή χαμηλό ανάγλυφο: το σκάλισμα γίνεται προς τα μέσα, συνήθως με τρίγωνο σκαρπέλο, δημιουργώντας βαθουλώματα, με χαμηλό φόντο, και χαρακτηριστική είναι η τεχνική του βυζαντινού τρίγλυφου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα κύρια χαρακτηριστικά του ρυθμού Μπαρόκ

Ερώτηση: Ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του ρυθμού Μπαρόκ;

Απάντηση:

• Η Ανακεφαλαίωση του κεφ. 15 (σελ. 128):

   ① ΠΕΡΙΟΔΟΣ: 1650-1740 μ.Χ.
   ② ΟΝΟΜΑ: από το πορτογαλικό «barroco» = ΠΑΡΑΜΟΡΦΩΜΕΝΟ
      ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΡΙ — υποτιμητικός όρος για την ΠΑΡΑΚΜΗ και
      την ΠΛΗΘΩΡΙΚΟΤΗΤΑ
   ③ ΘΕΜΑΤΑ: ΠΛΟΥΣΙΑ και ΠΛΗΘΩΡΙΚΑ, με ΕΝΤΟΝΗ ΚΙΝΗΣΗ και
      ΜΕΓΑΛΟΠΡΕΠΕΙΑ
   ④ ΕΦΑΡΜΟΓΗ: κυρίως σε ΕΠΙΠΛΑ — καρέκλες, πολυθρόνες,
      ντουλάπες, τραπέζια, ΚΟΜΜΟΙ
   ⑤ ΤΕΧΝΙΚΗ: ΕΝΤΟΝΟ, ΒΑΘΥ ΑΝΑΓΛΥΦΟ που ΤΕΙΝΕΙ ΠΡΟΣ ΤΟ ΟΛΟΓΛΥΦΟ

• Τα χαρακτηριστικά στοιχεία του ρυθμού (κεφ. 15, σελ. 123):

   ● ΠΛΟΥΣΙΑ και ΕΝΤΟΝΗ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ
   ● ΜΕΓΑΛΟΠΡΕΠΕΙΑ και ΕΠΙΒΛΗΤΙΚΟΤΗΤΑ
   ● ΚΑΜΠΥΛΕΣ ΓΡΑΜΜΕΣ — κίνηση και δυναμισμός
   ● ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ στη σύνθεση
   ● ΕΝΤΟΝΟ (ΒΑΘΥ) ΑΝΑΓΛΥΦΟ που ΤΕΙΝΕΙ ΣΤΟ ΟΛΟΓΛΥΦΟ
   ● ΧΡΥΣΩΜΑ των ξυλόγλυπτων επιφανειών

• Τα χαρακτηριστικά του σκαλίσματος (§17.1, σελ. 143):

   ● ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΠΡΟΣ ΤΑ ΕΞΩ
   ● ΜΟΡΦΗ: ΚΟΡΥΦΕΣ αντί για βαθουλώματα
   ● ΕΡΓΑΛΕΙΑ: ΣΓΡΟΜΠΙΕΣ No 3, 4, 5
   ● ΦΟΝΤΟ: ΒΑΘΥ
   ● ΒΑΘΟΣ/ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ: ΒΑΘΥΤΕΡΟ και ΠΛΟΥΣΙΟΤΕΡΟ από τον
     Βυζαντινό

• Γεωγραφία, θέματα και ξύλα (κεφ. 15, σελ. 123-124):

   ΧΩΡΕΣ: ★ ΙΤΑΛΙΑ (εκεί πρωτοεμφανίστηκε) · ΓΑΛΛΙΑ (Παρίσι) ·
          ΑΓΓΛΙΑ · ΙΣΠΑΝΙΑ · ΟΛΛΑΝΔΙΑ · ΓΕΡΜΑΝΙΑ · ΑΥΣΤΡΙΑ (Βιέννη)
  
   ΘΕΜΑΤΑ (ρυθμός Λουδοβίκου 14ου): ζώα, προσωπίδες, σάτυροι,
          πόδια και κεφάλια λεόντων, σφήκες, γρύπες, δελφίνια,
          κρίνα, δάφνες, φύλλα, ελιές, όπλα, μουσικά όργανα,
          αγροτικά εργαλεία, γιρλάντες, κορδέλες
  
   ΞΥΛΑ: ΔΡΥΣ · ΚΑΡΥΔΙΑ · ΕΒΕΝΟΣ · ΑΧΛΑΔΙΑ · ΑΜΥΓΔΑΛΙΑ

• Τα έπιπλα — η κύρια εφαρμογή του ρυθμού:

   ΚΑΡΕΚΛΕΣ/ΠΟΛΥΘΡΟΝΕΣ  χρυσωμένο ξύλο ή καρυδιά/οξιά,
                         πόδια ΚΑΓΚΕΛΟΥ ή S, τραβέρσες Η ή Χ
   ΝΤΟΥΛΑΠΕΣ            μεγάλες, ΤΕΤΡΑΦΥΛΛΕΣ, κομψές, με
                         πλούσιο σκάλισμα και ζωγραφική
   ΤΡΑΠΕΖΙΑ             σκαλιστά πόδια ή ελικοειδείς βάσεις,
                         καπάκι από ΜΑΡΜΑΡΟ, 4 πόδια κάγκελου
                         ή ελαφιού
   ΚΟΜΜΟΣ               ΑΝΤΙΚΑΘΙΣΤΑ ΤΗΝ ΠΑΛΙΑ ΚΑΣΕΛΑ· πόδια σε
                         σχήμα ΖΩΟΥ, συρτάρια στο εμπρόσθιο μέρος

• ⚠️ Η επίδραση στον ελληνικό χώρο: το βαθύ ανάγλυφο του Μπαρόκ φτάνει στην Ελλάδα τον 18ο αιώνα και γεννά τα κουφωτά / σκαλιστά στον αέρα τέμπλα με τη διάτρητη τεχνική, όπου «το ανάγλυφο γίνεται βαθύ και πλησιάζει το ολόγλυφο» (κεφ. 16, σελ. 134).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο ρυθμός Μπαρόκ επεκράτησε την περίοδο 1650 έως 1740 μ.Χ. και η ονομασία του προέρχεται από την πορτογαλική λέξη barroco, που σημαίνει παραμορφωμένο μαργαριτάρι και χρησιμοποιήθηκε ως υποτιμητικός όρος για την παρακμή και την πληθωρικότητα. Χαρακτηριστικά του είναι η πλούσια και έντονη διακόσμηση, η μεγαλοπρέπεια και η επιβλητικότητα, οι καμπύλες γραμμές που δίνουν κίνηση, η συμμετρία και το χρύσωμα των επιφανειών. Τα θέματά του είναι πλούσια και πληθωρικά, με έντονη κίνηση, και χρησιμοποιούνται κυρίως στα έπιπλα, δηλαδή σε καρέκλες, πολυθρόνες, ντουλάπες, τραπέζια και κομμούς. Ως προς την τεχνική, επικρατεί το έντονο, βαθύ ανάγλυφο που τείνει προς το ολόγλυφο: το σκάλισμα γίνεται προς τα έξω με σγρόμπιες No 3, 4 ή 5, δημιουργώντας κορυφές αντί για βαθουλώματα, με βαθύ φόντο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα κύρια χαρακτηριστικά του Νεοελληνικού ρυθμού

Ερώτηση: Ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του Νεοελληνικού ρυθμού;

Απάντηση:

• Η απάντηση ως προς την τεχνική (§17.1 και Ανακεφαλαίωση, σελ. 143-144): ο Νεοελληνικός ρυθμός χρησιμοποιεί και τις δύο τεχνικές — του Βυζαντινού και του Μπαρόκ — με χαμηλό φόντο και πολύ λιγότερο και απλούστερο, ανάλαφρο σκάλισμα.

•    Ο ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΩΣ ΣΥΝΘΕΣΗ — ΤΟΜΗ
  
          ╱╲          ╲    ╱
         ╱  ╲          ╲  ╱
      __╱    ╲__________╲╱______
     ▒▒▒                       ▒▒▒   ← ΧΑΜΗΛΟ φόντο
        ↑                 ↑
     ΚΟΡΥΦΗ           ΒΑΘΟΥΛΩΜΑ
     (Μπαρόκ)         (Βυζαντινό)
  
     ΚΑΙ ΤΑ ΔΥΟ ΜΑΖΙ, αλλά ΑΝΑΛΑΦΡΑ και ΑΠΛΟΥΣΤΕΡΑ

• Γιατί «και τα δύο» — η ιστορική εξήγηση: ο Νεοελληνικός ρυθμός δέχτηκε διαδοχικά και τις δύο επιδράσεις.

   16ος-17ος αι.  ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ
                  τέμπλα «ΣΤΡΩΤΑ», ΧΑΜΗΛΟ ανάγλυφο —
                  «η τεχνική δεν έχει ξεφύγει από το ύφος
                  του ΜΑΡΜΑΡΙΝΟΥ τέμπλου»
  
   18ος αι.       Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΜΠΑΡΟΚ
                  τέμπλα «ΚΟΥΦΩΤΑ» / «ΣΚΑΛΙΣΤΑ ΣΤΟΝ ΑΕΡΑ»,
                  ΔΙΑΤΡΗΤΗ ΤΕΧΝΙΚΗ — «το ανάγλυφο γίνεται
                  ΒΑΘΥ και ΠΛΗΣΙΑΖΕΙ ΤΟ ΟΛΟΓΛΥΦΟ»
                  (Μονή Σίμωνος Πέτρας, 1760)
  
   19ος-20ός αι.  Η ΣΥΝΘΕΣΗ
                  και οι δύο τεχνικές μαζί, σε ΧΑΜΗΛΟ φόντο,
                  με ΑΝΑΛΑΦΡΟ και ΑΠΛΟΥΣΤΕΡΟ σκάλισμα

• Τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά (κεφ. 16):

   ① ΤΕΣΣΕΡΑ ΕΙΔΗ (κατά Κατερίνα Κορρέ):
        ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ · ΑΣΤΙΚΗ · ΠΟΙΜΕΝΙΚΗ · ΝΑΥΤΙΚΗ
   ② ΧΡΟΝΟΣ: από τον 16ο αιώνα (τέμπλο ΒΕΛΒΕΝΔΟΥ, 1591)
        ως τον 20ό (Σχολή ΚΑΛΑΜΠΑΚΑΣ, 1964)
   ③ ΤΕΧΝΙΤΕΣ: οι ΤΑΓΙΑΔΟΡΟΙ, περιοδεύοντα συνεργεία
        κέντρα: ΗΠΕΙΡΟΣ · ΔΥΤ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ · ΠΗΛΙΟ · ΚΡΗΤΗ
   ④ ΚΟΡΥΦΑΙΟ ΕΡΓΟ: το ΤΕΜΠΛΟ (εικονοστάσιο), με 20 μέρη
   ⑤ ΘΕΜΑΤΑ: εκκλησιαστικά (κλήματα, ρίζα Ιεσσαί, περιστέρια,
        Άγιοι) και λαϊκά (κυπαρίσσι, δικέφαλοι αετοί, πουλιά,
        αγγεία με ανθούς, Εκκλησίες, ακρόπρωρα)

• Η σημασία του «ανάλαφρου»: ο Νεοελληνικός ρυθμός δεν αντιγράφει ούτε τη λιτότητα του Βυζαντινού ούτε την πληθώρα του Μπαρόκ. Δανείζεται εργαλεία και από τα δύο και τα χρησιμοποιεί με μέτρο, σε μικρότερη κλίμακα και με απλούστερες μορφές — έτσι το ξυλόγλυπτο παραμένει λαϊκό και προσιτό, χωρίς την αυλική επίδειξη του Μπαρόκ.

• ⚠️ Η αναγνώριση στην πράξη: ένα νεοελληνικό ξυλόγλυπτο το ξεχωρίζουμε γιατί έχει χαμηλό φόντο (όπως ο Βυζαντινός) αλλά και κορυφές στα φύλλα (όπως το Μπαρόκ), με αραιότερη και απλούστερη διάταξη θεμάτων από ό,τι το Μπαρόκ.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο Νεοελληνικός ρυθμός χρησιμοποιεί και τις δύο τεχνικές, δηλαδή και τα βαθουλώματα του Βυζαντινού και τις κορυφές του Μπαρόκ, με χαμηλό φόντο και πολύ λιγότερο και απλούστερο, ανάλαφρο σκάλισμα. Ο λόγος είναι ότι δέχτηκε διαδοχικά και τις δύο επιδράσεις: τη βυζαντινή κληρονομιά στα πρώτα, στρωτά τέμπλα του 16ου και 17ου αιώνα, και την επίδραση του Μπαρόκ τον 18ο αιώνα, με τα κουφωτά ή σκαλιστά στον αέρα τέμπλα και τη διάτρητη τεχνική. Ξεκινά τον 16ο αιώνα και φτάνει ως τον 20ό, διακρίνεται σε Εκκλησιαστική, Αστική, Ποιμενική και Ναυτική ξυλογλυπτική και κορυφαίο έργο του είναι το τέμπλο. Χαρακτηριστικό του είναι ότι δανείζεται εργαλεία και από τους δύο προηγούμενους ρυθμούς, αλλά τα χρησιμοποιεί με μέτρο και σε απλούστερες μορφές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα εργαλεία του Βυζαντινού ρυθμού

Ερώτηση: Ποια εργαλεία χρησιμοποιούμε συχνότερα στο Βυζαντινό ρυθμό;

Απάντηση:

• Το κύριο εργαλείο: ΤΟ ΤΡΙΓΩΝΟ ΣΚΑΡΠΕΛΟ (κεφ. 14, §14.2, σελ. 118): «δίνουμε τον όγκο του θέματος χρησιμοποιώντας κυρίως το τρίγωνο σκαρπέλο, με το οποίο δημιουργούμε βαθιές τριγωνιές (χαρακιές), που καλύπτουν σχεδόν όλο το φάρδος του σχεδίου». Το κεφ. 17 (σελ. 143) το επιβεβαιώνει: το σκάλισμα γίνεται προς τα μέσα «συνήθως με τρίγωνο σκαρπέλο».

• Τα εργαλεία κατά στάδιο εργασίας:

   ① ΧΑΡΑΞΗ / ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ
        ΙΣΙΑ ΣΚΑΡΠΕΛΑ — για το κόψιμο κατά μήκος των γραμμών
  
   ② ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ ΦΟΝΤΟΥ
        «με τις τεχνικές του ΔΙΑΤΡΗΤΟΥ, του ΚΟΦΤΟΥ ή του
         ΤΑΚΙΑΣΤΟΥ, ανάλογα με την περίπτωση»
        ΠΑΣΤΡΑΓΚΟΥΛΟ — για το χαμήλωμα και το ισιωμα του φόντου
  
   ③ ΑΠΟΔΟΣΗ ΤΟΥ ΟΓΚΟΥ  ★ ΤΟ ΚΥΡΙΟ ΣΤΑΔΙΟ
        ΤΡΙΓΩΝΟ ΣΚΑΡΠΕΛΟ 60° — οι ΒΑΘΙΕΣ ΤΡΙΓΩΝΙΕΣ του
        ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΤΡΙΓΛΥΦΟΥ
  
   ④ ΡΙΞΙΜΟ ΤΩΝ ΑΚΡΩΝ και ΚΑΘΑΡΙΣΜΑ
        ΑΝΟΙΚΤΕΣ ΣΓΡΟΜΠΙΕΣ No 3 και 4

• Η επιβεβαίωση από το Εργαστηριακό Μέρος του κεφ. 14 (σελ. 120), με συγκεκριμένα νούμερα: «ξεκινάμε το σκάλισμα με το τρίγωνο σκαρπέλο 60°, προσέχοντας η τριγωνιά να φθάνει 2 mm από την εξωτερική γραμμή του φύλλου… στη συνέχεια ρίχνουμε τις άκρες των φύλλων προς τα έξω (προς το φόντο) με ανοικτές σγρόμπιες… Το καθάρισμα γίνεται με ανοικτές σγρόμπιες No 3 και 4.»

• Γιατί το τρίγωνο σκαρπέλο: από το κεφ. 1 (σελ. 18), τα τρίγωνα σκαρπέλα «φέρουν ακμή κοπής σχήματος V», με συνηθέστερες γωνίες 30°, 45° και 60°, και δημιουργούν βαθουλώματα (αυλάκια) τριγωνικής διατομής. Είναι ακριβώς το εργαλείο που παράγει τη μορφή που ορίζει τον ρυθμό — το βαθούλωμα, όχι την κορυφή.

• Η σύγκριση με το Μπαρόκ:

  Στάδιο	ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ	ΜΠΑΡΟΚ
  Απόδοση όγκου	ΤΡΙΓΩΝΟ ΣΚΑΡΠΕΛΟ ★	ΣΓΡΟΜΠΙΕΣ No 3, 4, 5 ★
  Ρίξιμο άκρων / καθάρισμα	ανοικτές σγρόμπιες No 3, 4	σγρόμπιες
  Φόντο	ίσια σκαρπέλα, παστράγκουλο	ίσια σκαρπέλα
  Αποτέλεσμα	βαθούλωμα	κορυφή

• ⚠️ Προσοχή: και οι δύο ρυθμοί χρησιμοποιούν σγρόμπιες — η διαφορά είναι σε ποιο στάδιο. Στον Βυζαντινό η σγρόμπια κάνει μόνο το ρίξιμο των άκρων και το καθάρισμα, ενώ ο όγκος δίνεται από το τρίγωνο σκαρπέλο. Στο Μπαρόκ η σγρόμπια δίνει τον ίδιο τον όγκο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στον Βυζαντινό ρυθμό χρησιμοποιούμε συχνότερα το τρίγωνο σκαρπέλο, και συγκεκριμένα το τρίγωνο σκαρπέλο 60 μοιρών, με το οποίο δημιουργούμε τις βαθιές τριγωνιές ή χαρακιές που καλύπτουν σχεδόν όλο το φάρδος του σχεδίου, δηλαδή το βυζαντινό τρίγλυφο. Χρησιμοποιούμε επίσης ανοικτές σγρόμπιες, κυρίως No 3 και 4, για να ρίξουμε τις άκρες των φύλλων προς τα έξω και για το καθάρισμα, καθώς και ίσια σκαρπέλα και παστράγκουλο για τη χάραξη του περιγράμματος και την αφαίρεση και το ίσιωμα του φόντου. Η διαφορά από το Μπαρόκ είναι ότι εκεί τον όγκο τον δίνουν οι ίδιες οι σγρόμπιες No 3, 4 ή 5, ενώ στον Βυζαντινό τον δίνει το τρίγωνο σκαρπέλο και οι σγρόμπιες κάνουν μόνο το ρίξιμο των άκρων και το καθάρισμα.

Κριτήρια αξιολόγησης: