Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Φυτική Παραγωγή και Περιβάλλον (σελ. 82-83) – ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΑ Β ΕΠΑΛ
Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Φυτική Παραγωγή και Περιβάλλον
Ενδεικτικές λύσεις των 48 ερωτήσεων του κεφαλαίου (σελ. 82-83): επιπτώσεις της εντατικής γεωργίας στο έδαφος, στα υδατικά αποθέματα, στη φυτική/ζωική ποικιλομορφία, στην ατμόσφαιρα και στο φυσικό τοπίο, καθώς και αειφορικές τεχνικές αντιμετώπισης (εδαφοπροστασία, υδατική διαχείριση, διατήρηση βιοποικιλότητας, ΑΠΕ, προστασία τοπίου). Το Εργαστηριακό Μέρος (σελ. 84-120) μένει εκτός.
Χαρακτηριστικά μεικτής και εντατικής γεωργίας
Ερώτηση: Αναφέρατε τα χαρακτηριστικά της μεικτής και της εντατικής γεωργίας.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 35): η μεικτή γεωργία «καλλιεργούσε... λίγα και διαφορετικά σιτηρά, λίγο αραβόσιτο, μερικά λαχανικά, ενώ παράλληλα ασχολούταν και με την εκτροφή ζώων».
- Αυτούσιο (σελ. 36): η εντατική γεωργία χαρακτηρίζεται από «ολιγοκαλλιέργεια ή και μονοκαλλιέργεια»· «η στροφή προς το είδος αυτό της γεωργίας συνοδεύεται από τη χρήση υψηλοαποδοτικών ποικιλιών που απαιτούν αυξημένες ποσότητες λιπασμάτων, φυτοφαρμάκων και τη χρήση ειδικών μηχανημάτων».
Σύνοψη: Η μεικτή γεωργία περιλαμβάνει καλλιέργεια λίγων διαφορετικών ειδών (σιτηρά, αραβόσιτος, λαχανικά) παράλληλα με εκτροφή ζώων. Η εντατική γεωργία χαρακτηρίζεται από ολιγοκαλλιέργεια/μονοκαλλιέργεια με υψηλοαποδοτικές ποικιλίες που απαιτούν αυξημένα λιπάσματα, φυτοφάρμακα και ειδικά μηχανήματα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Αύξηση παραγωγής ανά μονάδα καλλιεργούμενης γης
Ερώτηση: Πώς επιτυγχάνεται η αύξηση της παραγωγής ανά μονάδα καλλιεργούμενης γης;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 35-36): «Η σημαντικότερη ίσως από αυτές [αλλαγές] ήταν η εγκατάλειψη της μεικτής γεωργίας και η υιοθέτηση της ολιγοκαλλιέργειας ή και της μονοκαλλιέργειας... Η στροφή προς το είδος αυτό της γεωργίας συνοδεύεται από τη χρήση υψηλοαποδοτικών ποικιλιών που απαιτούν αυξημένες ποσότητες λιπασμάτων, φυτοφαρμάκων και τη χρήση ειδικών μηχανημάτων».
Σύνοψη: Η αύξηση της στρεμματικής απόδοσης επιτυγχάνεται με εγκατάλειψη της μεικτής γεωργίας και υιοθέτηση ολιγοκαλλιέργειας/μονοκαλλιέργειας με υψηλοαποδοτικές ποικιλίες, αυξημένη χρήση λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων και ειδικά γεωργικά μηχανήματα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Δυσμενείς επιπτώσεις της εντατικοποίησης
Ερώτηση: Αναφέρατε τις δυσμενείς επιπτώσεις που προήλθαν από την εντατικοποίηση της γεωργίας.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 36): «Η αλόγιστη χρήση των εφοδίων και των διεργασιών που προαναφέρθηκαν προκαλούν αρκετά προβλήματα σε σχέση με το έδαφος, το νερό και την ατμόσφαιρα. Επιπλέον, η εντατικοποίηση οδηγεί και στην εγκατάλειψη των περιθωριακών εδαφών... με αποτέλεσμα να δημιουργούνται και κοινωνικά προβλήματα λόγω της μετακίνησης των πληθυσμών... Αποτέλεσμα αυτής της τάσης είναι να ερημώνονται οι ορεινές... περιοχές και να παρατηρείται αύξηση του πληθυσμού στα αστικά κέντρα».
Σύνοψη: Η εντατικοποίηση της γεωργίας προκάλεσε προβλήματα στο έδαφος, στο νερό και στην ατμόσφαιρα, εγκατάλειψη περιθωριακών/ορεινών εδαφών, κοινωνικά προβλήματα από τη μετακίνηση πληθυσμών, ερήμωση ορεινών περιοχών και αύξηση του πληθυσμού στα αστικά κέντρα (αστυφιλία).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ρόλος της οργανικής ουσίας στο έδαφος
Ερώτηση: Διατυπώστε το ρόλο της οργανικής ουσίας στο έδαφος.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 37): «Η παρουσία της οργανικής ουσίας στο έδαφος συμβάλλει σημαντικά στη βελτίωση της δομής του εδάφους καθώς και στη σταθερότητα των συσσωματωμάτων του. Η έλλειψή της δημιουργεί συνθήκες κατάλληλες για διάβρωση του εδάφους».
- Αυτούσιο (σελ. 59): η ενσωμάτωση οργανικής ουσίας συμβάλλει στην «ενίσχυση του εδάφους με θρεπτικά στοιχεία», «διατήρηση της καλής δομής του», «βελτίωση του αερισμού του», «αντίσταση του εδάφους στην πίεση... των γεωργικών μηχανημάτων», «μεγαλύτερη απορρόφηση της ηλιακής ακτινοβολίας και θέρμανση του εδάφους» και «ικανότητα του εδάφους να απορροφά και να συγκρατεί το νερό, μειώνοντας... τις πιθανότητες διάβρωσής του».
Σύνοψη: Η οργανική ουσία βελτιώνει τη δομή/σταθερότητα του εδάφους, το εμπλουτίζει με θρεπτικά στοιχεία, βελτιώνει τον αερισμό, ενισχύει την αντίσταση στην πίεση των μηχανημάτων, αυξάνει την απορρόφηση ηλιακής ακτινοβολίας/θέρμανση και βελτιώνει την ικανότητα συγκράτησης νερού — προστατεύοντας έτσι το έδαφος από τη διάβρωση.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Διάβρωση εδάφους: τι είναι και πώς προκαλείται
Ερώτηση: Τι είναι η διάβρωση του εδάφους και πώς προκαλείται;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 36-37): «Χαρακτηριστικό δείγμα της φυσικής υποβάθμισης του εδάφους αποτελεί η διάβρωση... Βασική αιτία για τη διάβρωση είναι το νερό της βροχής. Το μέγεθος της διάβρωσης εξαρτάται από την ταχύτητα απορροής του νερού και την ευκολία με την οποία το επιφανειακό στρώμα του εδάφους αποσπάται και απομακρύνεται. Η διάβρωση είναι εντονότερη στα επικλινή εδάφη λόγω της ευκολότερης απορροής του νερού».
Σύνοψη: Η διάβρωση είναι η φυσική υποβάθμιση του εδάφους κατά την οποία το επιφανειακό στρώμα αποσπάται και απομακρύνεται· βασική αιτία είναι το νερό της βροχής, και το μέγεθός της εξαρτάται από την ταχύτητα απορροής του νερού — είναι εντονότερη σε επικλινή εδάφη χωρίς προστατευτική βλάστηση.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Μέτρα προστασίας εδάφους από τη διάβρωση
Ερώτηση: Αναφέρατε μέτρα προστασίας του εδάφους από τη διάβρωση.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 37): «καλό είναι να επιλέγονται συστήματα αμειψισποράς, τα οποία να περιλαμβάνουν φυτά με πλούσιο ριζικό σύστημα. Τα ψυχανθή (μηδική, τριφύλλια, βίκος, κουκιά κ.ά.) αποτελούν, για παράδειγμα, μια καλή επιλογή».
- Αυτούσιο (σελ. 62): «πρέπει αυτό να καλύπτεται από βλάστηση για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα... είναι απαραίτητο τα οργώματα να γίνονται κατά τις ισοϋψείς... η κατασκευή αναβαθμίδων. Την καλύτερη αντιδιαβρωτική προστασία παρέχουν τα ψυχανθή, ακολουθούν το σιτάρι και η βρώμη, ενώ ο αραβόσιτος, το βαμβάκι και η σόγια παρέχουν τη μικρότερη προστασία»· επίσης αποφυγή βαριών μηχανημάτων.
Σύνοψη: Μέτρα προστασίας: αμειψισπορά με φυτά πλούσιου ριζικού συστήματος (ψυχανθή όπως μηδική/τριφύλλια/βίκος), διατήρηση φυτοκάλυψης, όργωμα κατά τις ισοϋψείς, κατασκευή αναβαθμίδων και αποφυγή βαριών μηχανημάτων που συμπιέζουν το έδαφος. Η καλύτερη αντιδιαβρωτική προστασία παρέχεται από ψυχανθή, σιτάρι και βρώμη.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οξίνιση εδάφους
Ερώτηση: Τι είναι η οξίνιση του εδάφους;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 38): «Μία από τις ιδιότητες αυτές είναι η οξύτητά του, μέτρο της οποίας είναι το pH του εδάφους. Η αύξηση της οξύτητας (μείωση του pH) σημαίνει οξίνιση του εδάφους. Ένας από τους παράγοντες αύξησης της οξύτητας... είναι η χρησιμοποίηση αζωτούχων λιπασμάτων που δεν περιέχουν κάποιο βασικό κατιόν (π.χ. Ca, Mg)».
Σύνοψη: Η οξίνιση είναι η αύξηση της οξύτητας του εδάφους (μείωση του pH), που προκαλείται κυρίως από τη χρήση αζωτούχων λιπασμάτων χωρίς βασικό κατιόν (π.χ. θειική αμμωνία, ουρία, νιτρική αμμωνία)· κάτω από pH 5 το αργίλιο, ο σίδηρος και το μαγγάνιο γίνονται τοξικά και εμποδίζεται η απορρόφηση φωσφόρου.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Υφαλμύρωση εδάφους
Ερώτηση: Τι είναι και πώς προκαλείται η υφαλμύρωση του εδάφους;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 38): «Μια άλλη μορφή χημικής υποβάθμισης του εδάφους είναι η υφαλμύρωση (αλάτωση), η αύξηση δηλαδή των αλάτων στο επιφανειακό στρώμα του εδάφους. Στη διαμόρφωση αυτής της κατάστασης συμβάλλει τόσο η συνεχής προσθήκη χημικών λιπασμάτων όσο και οι αλόγιστες αρδεύσεις με νερό πλούσιο σε άλατα... επίσης σε περιόδους ξηροθερμικών συνθηκών, όταν το υπόγειο νερό αρχίζει να ανεβαίνει προς την επιφάνεια».
Σύνοψη: Η υφαλμύρωση (αλάτωση) είναι η αύξηση των αλάτων στο επιφανειακό στρώμα του εδάφους· προκαλείται από τη συνεχή προσθήκη χημικών λιπασμάτων, τις αλόγιστες αρδεύσεις με αλατούχο νερό, ή σε ξηροθερμικές συνθήκες όταν το υπόγειο νερό ανεβαίνει παρασύροντας διαλυτά άλατα (έντονο πρόβλημα σε θερμοκήπια).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Τεχνικές που προκαλούν βιολογική υποβάθμιση εδάφους
Ερώτηση: Αναφέρατε γεωργικές τεχνικές και πρακτικές που συμβάλλουν στη βιολογική υποβάθμιση του εδάφους.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 39): «όλες οι γεωργικές πρακτικές, οι οποίες συντελούν στην “αποστείρωση” του εδάφους από μικροοργανισμούς, συνεισφέρουν στη βιολογική του υποβάθμιση. Τέτοιες πρακτικές είναι, για παράδειγμα, η βαθιά άροση, η αλόγιστη χρήση βιοκτόνων, η μονοκαλλιέργεια, το πότισμα με κατάκλυση κ.ά.».
Σύνοψη: Πρακτικές που προκαλούν βιολογική υποβάθμιση του εδάφους: η βαθιά άροση, η αλόγιστη χρήση βιοκτόνων, η μονοκαλλιέργεια και το πότισμα με κατάκλυση.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Πρακτικές μείωσης υδατικών αποθεμάτων
Ερώτηση: Ποιες πρακτικές οδηγούν στη μείωση των υδατικών αποθεμάτων;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 40): «Η εντατική γεωργία αύξησε τις ανάγκες κατανάλωσης νερού μέσω: της χρήσης ποικιλιών με υψηλές αποδόσεις οι οποίες ταυτόχρονα χαρακτηρίζονται και από υψηλές ανάγκες άρδευσης [και] της αύξησης των αρδευόμενων καλλιεργούμενων εκτάσεων».
- Επίσης (σελ. 42): «Η τάση της σύγχρονης γεωργίας για αύξηση των καλλιεργούμενων εκτάσεων και οι αυξημένες ανάγκες άρδευσης... οδήγησαν σε: α) αποστράγγιση και αποξήρανση υγροτόπων, β) αυξημένη άντληση των υδάτων από τα ποτάμια και τις λίμνες».
Σύνοψη: Οδηγούν σε μείωση των υδατικών αποθεμάτων: η χρήση ποικιλιών υψηλών αποδόσεων με αυξημένες ανάγκες άρδευσης, η αύξηση των αρδευόμενων εκτάσεων, η αύξηση γεωτρήσεων/βάθους άντλησης, η αποστράγγιση/αποξήρανση υγροτόπων και η αυξημένη άντληση από ποτάμια/λίμνες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Παράγοντες αύξησης καταναλωτικών αναγκών νερού
Ερώτηση: Αναφέρατε τους παράγοντες που αυξάνουν τις ανάγκες κατανάλωσης νερού στην εντατική γεωργία.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 40): «Η εντατική γεωργία αύξησε τις ανάγκες κατανάλωσης νερού μέσω: της χρήσης ποικιλιών με υψηλές αποδόσεις οι οποίες ταυτόχρονα χαρακτηρίζονται και από υψηλές ανάγκες άρδευσης [και] της αύξησης των αρδευόμενων καλλιεργούμενων εκτάσεων. Η αρδευόμενη έκταση στην Ελλάδα αποτελεί σήμερα περίπου το 30% του συνόλου της καλλιεργούμενης γης».
Σύνοψη: Οι παράγοντες είναι: η χρήση ποικιλιών υψηλών αποδόσεων με αυξημένες ανάγκες άρδευσης και η αύξηση των αρδευόμενων καλλιεργούμενων εκτάσεων (περίπου 30% της συνολικής καλλιεργούμενης γης στην Ελλάδα σήμερα).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Παράγοντες έκπλυσης νιτρικών ιόντων
Ερώτηση: Αναφέρατε τους παράγοντες από τους οποίους εξαρτάται η έκπλυση των νιτρικών ιόντων.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 41): «Η έκπλυση των νιτρικών εξαρτάται κυρίως από το είδος του καλλιεργούμενου φυτού, την εποχή του έτους, το ύψος των βροχοπτώσεων στην περιοχή και τη δομή του εδάφους».
Σύνοψη: Η έκπλυση των νιτρικών ιόντων εξαρτάται από το είδος του καλλιεργούμενου φυτού, την εποχή του έτους, το ύψος των βροχοπτώσεων στην περιοχή και τη δομή του εδάφους.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Μεταφορά φωσφορικών σε λίμνες/ποταμούς
Ερώτηση: Πώς γίνεται η μεταφορά των φωσφορικών στις λίμνες και τους ποταμούς;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 41): «Τα φωσφορικά, αντίθετα, προσροφούνται ισχυρά στο έδαφος και δεν εκπλύνονται όπως τα νιτρικά, παρά μόνο στα αμμώδη εδάφη. Μεταφέρονται κυρίως με το εδαφικό υλικό στο οποίο είναι προσροφημένα (θολά νερά)».
Σύνοψη: Τα φωσφορικά, σε αντίθεση με τα νιτρικά, προσροφούνται ισχυρά στο έδαφος και δεν εκπλύνονται εύκολα (παρά μόνο σε αμμώδη εδάφη)· μεταφέρονται κυρίως προσροφημένα στο εδαφικό υλικό, μέσω των θολών νερών της επιφανειακής απορροής.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Βιοποικιλότητα ειδών: ορισμός και σημασία
Ερώτηση: Τι ονομάζεται «βιοποικιλότητα των ειδών» και ποια η σημασία της για το οικοσύστημα;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 42-43): «Ο όρος βιοποικιλότητα χρησιμοποιείται για να προσδιορίσει τόσο τη γενετική ποικιλομορφία όσο και την ποικιλομορφία των φυτικών και ζωικών ειδών καθώς και των οικοσυστημάτων. Σε μία απλοϊκή προσέγγιση, ο όρος βιοποικιλότητα των ειδών εκφράζει τον αριθμό των ειδών των φυτών και των ζώων που απαντώνται σε μία συγκεκριμένη περιοχή ή ένα συγκεκριμένο οικοσύστημα. Η βιοποικιλότητα παίζει καθοριστικό ρόλο στην ισορροπία και τη σταθερότητα των οικοσυστημάτων».
Σύνοψη: Η βιοποικιλότητα των ειδών εκφράζει τον αριθμό των ειδών φυτών και ζώων που απαντώνται σε μία περιοχή/οικοσύστημα και παίζει καθοριστικό ρόλο στην ισορροπία και τη σταθερότητα των οικοσυστημάτων.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Δίκτυο ΦΥΣΗ 2000
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για το Δίκτυο «ΦΥΣΗ 2000»;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 42-43): «Σε Ευρωπαϊκό επίπεδο με την έκδοση της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ... προτάθηκε η λήψη μέτρων για “τη διατήρηση των φυσικών οικοτύπων καθώς και της άγριας χλωρίδας και πανίδας”. Στα πλαίσια αυτά δημιουργήθηκε και το Δίκτυο “ΦΥΣΗ 2000” που αποσκοπεί στην καταγραφή των ειδών χλωρίδας και πανίδας καθώς και των προστατευόμενων περιοχών... Η εφαρμογή... στην Ελλάδα... εκτελέστηκε από το Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας, με τη συμπαράσταση του Ελληνικού Κέντρου Βιοτόπων - Υγροτόπων (ΕΚΒΥ)».
Σύνοψη: Το Δίκτυο «ΦΥΣΗ 2000», που δημιουργήθηκε βάσει της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ, αποσκοπεί στην καταγραφή των ειδών χλωρίδας/πανίδας και των προστατευόμενων περιοχών· στην Ελλάδα υλοποιήθηκε από το Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας με τη συμπαράσταση του ΕΚΒΥ.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Γεωργικές δραστηριότητες που επηρεάζουν τη ποικιλομορφία
Ερώτηση: Αναφέρατε μερικές γεωργικές δραστηριότητες που επηρεάζουν τη φυτική και ζωική ποικιλομορφία.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 43): «Οι διάφορες δραστηριότητες και τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης γεωργίας που επιδρούν αρνητικά στη φυτική και ζωική βιοποικιλότητα είναι: η μονοκαλλιέργεια, η εισαγωγή νέων φυτικών ειδών, τα φυτοφάρμακα, το κάψιμο της καλαμιάς, η έντονη εκμηχάνιση, η αποξήρανση υδροβιοτόπων, τα εγγειοβελτιωτικά έργα, η ανάπτυξη έργων υποδομής κ.ά.».
Σύνοψη: Δραστηριότητες που επηρεάζουν τη φυτική/ζωική ποικιλομορφία: μονοκαλλιέργεια, εισαγωγή νέων φυτικών ειδών, χρήση φυτοφαρμάκων, κάψιμο καλαμιάς, έντονη εκμηχάνιση, αποξήρανση υδροβιοτόπων, εγγειοβελτιωτικά έργα και ανάπτυξη έργων υποδομής.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ορισμός γεωργικών εισροών
Ερώτηση: Τι είναι οι «γεωργικές εισροές»;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 42): «Με τον όρο γεωργικές εισροές εννοούμε τους γεωργικούς πόρους που είναι απαραίτητοι στη γεωργία, όπως για παράδειγμα είναι οι σπόροι, τα λιπάσματα, τα φυτοφάρμακα, οι ζωοτροφές, τα καύσιμα, η ηλεκτρική ενέργεια κ.ά.».
Σύνοψη: Γεωργικές εισροές είναι οι απαραίτητοι για τη γεωργία πόροι: σπόροι, λιπάσματα, φυτοφάρμακα, ζωοτροφές, καύσιμα, ηλεκτρική ενέργεια κ.ά.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Μονοκαλλιέργεια και βιοποικιλότητα
Ερώτηση: Τι είναι η μονοκαλλιέργεια και πώς επιδρά στη βιοποικιλότητα των ειδών;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 43): «Μονοκαλλιέργεια είναι η γεωργική πρακτική της καλλιέργειας ενός μόνο φυτικού είδους σε χιλιάδες στρέμματα, χωρίς την παρεμβολή άλλου είδους για αρκετά χρόνια, γεγονός που από μόνο του υποδεικνύει την υποβάθμιση της φυτικής βιοποικιλότητας»· «Με τη μονοκαλλιέργεια επέρχεται μείωση ή πλήρης εξαφάνιση πολλών φυτοφάγων ζώων... Δευτερογενής συνέπεια... είναι η μείωση της βιοποικιλότητας των σαρκοφάγων θηρευτών τους».
Σύνοψη: Η μονοκαλλιέργεια είναι η καλλιέργεια ενός μόνο φυτικού είδους σε μεγάλες εκτάσεις για αρκετά χρόνια. Μειώνει τη φυτική βιοποικιλότητα και προκαλεί μείωση/εξαφάνιση φυτοφάγων ζώων που δεν διατρέφονται από το συγκεκριμένο φυτό, με δευτερογενή συνέπεια τη μείωση των σαρκοφάγων θηρευτών τους.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Βιοσυσσώρευση και βιομεγέθυνση
Ερώτηση: Τι είναι «βιοσυσσώρευση» και τι «βιομεγέθυνση»; Αναφέρατε παράδειγμα βιομεγέθυνσης.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 45): «τα υπολείμματα των φυτοφαρμάκων συσσωρεύονται στο σώμα υδρόβιων ζώων αφού δεν υπάρχει μηχανισμός αποβολής τους (βιοσυσσώρευση)»· «Ο όρος βιομεγέθυνση αναφέρεται στη διαδοχική αύξηση της ποσότητας του φυτοφαρμάκου, κάθε φορά που αυτό μεταφέρεται από τον ένα κρίκο της τροφικής αλυσίδας στον επόμενο».
- Παράδειγμα (σελ. 45): «Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το εντομοκτόνο DDT... βρέθηκαν υπολείμματα του DDT ακόμη και στο μητρικό γάλα... Ακόμη και στη χώρα μας, το 1975 παρατηρήθηκε ο θάνατος σε περισσότερα από 2.000 κιλά ψαριών στην περιοχή της Χαλκιδικής... Υπολείμματα DDT βρέθηκαν ακόμα και στο λιπώδη ιστό των πιγκουΐνων της Ανταρκτικής».
Σύνοψη: Βιοσυσσώρευση είναι η συσσώρευση υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων στο σώμα ενός οργανισμού (π.χ. υδρόβιου ζώου) λόγω απουσίας μηχανισμού αποβολής τους. Βιομεγέθυνση είναι η διαδοχική αύξηση της συγκέντρωσης ενός ρύπου καθώς μεταφέρεται από κρίκο σε κρίκο της τροφικής αλυσίδας. Παράδειγμα: το DDT, που βρέθηκε σε αυξημένη συγκέντρωση σε ανώτερα τροφικά επίπεδα, ακόμη και σε μητρικό γάλα και σε πιγκουίνους της Ανταρκτικής.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Επίδραση φυτοφαρμάκων στη βιοποικιλότητα
Ερώτηση: Με ποιους τρόπους επηρεάζει η χρήση φυτοφαρμάκων τη βιοποικιλότητα των ειδών; Αναφέρατε παραδείγματα.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 45): «αυτό γίνεται είτε α) μέσω της άμεσης τοξικής επίδρασής τους στους υδρόβιους οργανισμούς είτε β) με την έμμεση επίδρασή τους σε οργανισμούς των ανώτερων επιπέδων της τροφικής αλυσίδας μέσω της διαδικασίας της βιομεγέθυνσης».
- Παραδείγματα (σελ. 46): «καταστρέφονται οι γαιοσκώληκες»· «Οι αεροψεκασμοί ήταν επίσης ιδιαίτερα βλαπτικοί για τα πουλιά και τα μικροθηλαστικά»· «η έλλειψη των εντόμων - επικονιαστών έχει σαν συνέπεια τη μείωση της καρποφορίας αρκετών φυτικών ειδών» (π.χ. μέλισσες, ψίνας).
Σύνοψη: Τα φυτοφάρμακα επηρεάζουν τη βιοποικιλότητα είτε με άμεση τοξική επίδραση στους οργανισμούς-στόχους και σε άλλους (π.χ. γαιοσκώληκες, πουλιά και μικροθηλαστικά από αεροψεκασμούς) είτε έμμεσα μέσω βιομεγέθυνσης σε ανώτερα τροφικά επίπεδα. Επιπλέον, η μείωση επικονιαστών (μέλισσες, ψίνας) μειώνει την καρποφορία πολλών φυτικών ειδών, ενώ η εξαφάνιση ωφέλιμων οργανισμών μπορεί να προκαλέσει έξαρση επιβλαβών πληθυσμών.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Κάψιμο καλαμιάς και ποικιλομορφία
Ερώτηση: Πώς επιδρά στη φυτική και ζωική ποικιλομορφία η γεωργική πρακτική του καψίματος της καλαμιάς;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 46): «α) Με το κάψιμο της καλαμιάς καίγονται θάμνοι αλλά και χαμηλή βλάστηση, που μπορεί να περιλαμβάνει από κοινά ποώδη μέχρι και σπάνια ενδημικά φυτά».
- Αυτούσιο (σελ. 46-47): «β)... Η φωτιά προκαλεί το θάνατο σε πολλούς από αυτούς τους οργανισμούς, μειώνοντας έτσι τη βιοποικιλότητα... Μεγαλύτερη καταστροφή υφίστανται τα διάφορα αυτοφυή φυτά αλλά και οι ζωικοί οργανισμοί (σαύρες, φίδια, ποντίκια, χελώνες, σαλιγκάρια, γαιοσκώληκες κ.ά.)... Η έρπουσα φωτιά καταστρέφει επίσης αυγά εντόμων... αλλά και σπόρους πολλών αυτοφυών φυτών».
Σύνοψη: Το κάψιμο της καλαμιάς καίει θάμνους/χαμηλή βλάστηση (και σπάνια ενδημικά φυτά), θανατώνει ζωικούς οργανισμούς που δεν προλαβαίνουν να απομακρυνθούν (σαύρες, φίδια, ποντίκια, χελώνες, σαλιγκάρια, γαιοσκώληκες), καταστρέφει τη μικροχλωρίδα/μικροπανίδα του εδάφους και καταστρέφει αυγά εντόμων και σπόρους αυτοφυών φυτών, μειώνοντας τη δυνατότητα μελλοντικής αποκατάστασης της βιοποικιλότητας.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Έντονη εκμηχάνιση και ποικιλομορφία
Ερώτηση: Εξηγήστε πώς η έντονη εκμηχάνιση επιδρά στη φυτική και ζωική ποικιλομορφία.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 47): «Οι αρνητικές συνέπειες στη ζωική βιοποικιλότητα προέρχονται από τις γεωργικές πρακτικές των συνεχών αρόσεων και της βαθιάς άροσης..., της υπεδαφοκατεργασίας, της αναμόχλευσης του εδάφους καθώς επίσης και της πίεσης που ασκείται στο έδαφος από το βάρος των γεωργικών μηχανημάτων... από τη συμπίεση... δημιουργούνται αναερόβιες συνθήκες, με σοβαρές συνέπειες στην επιβίωση των αερόβιων μορφών ζωής... Έτσι, η έντονη εκμηχάνιση προκαλεί την καταστροφή φωλιών εντόμων... πλήθος εντόμων που ασκούν ωφέλιμη δράση... τις φωλιές ζώων, όπως οι τυφλοπόντικες καθώς και πουλιών, όπως ο Λιβαδόκιρκος».
Σύνοψη: Η έντονη εκμηχάνιση (συνεχείς/βαθιές αρόσεις, υπεδαφοκατεργασία, πίεση μηχανημάτων) συμπιέζει το έδαφος και δημιουργεί αναερόβιες συνθήκες που βλάπτουν τους αερόβιους οργανισμούς, ενώ καταστρέφει άμεσα φωλιές εντόμων, τυφλοπόντικων και πουλιών όπως ο Λιβαδόκιρκος.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Απειλούμενα είδη από την εκμηχάνιση
Ερώτηση: Δώστε παραδείγματα από σπάνια είδη πουλιών και ζώων που απειλούνται σήμερα και από την εκμηχάνιση της γεωργίας.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 47-48): «Ο Λιβαδόκιρκος ήταν ένα πουλί που μέχρι και το 1992 ανήκε στα κινδυνεύοντα αφού υπολογίστηκε ότι ο πληθυσμός του ήταν λιγότερος από 20 ζευγάρια πουλιών... Οι πληθυσμοί του Λιβαδόκιρκου απειλούνται άμεσα από τις ανθρώπινες δραστηριότητες (πρόωρος θερισμός κ.ά.)»· επίσης οι τυφλοπόντικες: «με την επέκταση της εκμηχάνισης αναμένεται ότι σε μικρό χρονικό διάστημα θα γίνουν και αυτοί είδος προς εξαφάνιση».
Σύνοψη: Παραδείγματα: ο Λιβαδόκιρκος (λιγότερα από 20 ζευγάρια το 1992, απειλούμενος από πρόωρο θερισμό) και οι τυφλοπόντικες (αναμένεται να γίνουν είδος προς εξαφάνιση λόγω αδυναμίας διατήρησης της φωλιάς τους από την εκμηχάνιση).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Αποτελέσματα αποξηράνσεων υδροβιοτόπων
Ερώτηση: Σχολιάστε τα αποτελέσματα των αποξηράνσεων των υδροβιοτόπων.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 48-49): «Η απώλεια τόσων υδροβιότοπων προκαλεί άμεσα την απώλεια των πληθυσμών πολλών υδρόβιων πουλιών... άλλων ζώων, όπως... οι νεροχελώνες..., καθώς και την απώλεια των πληθυσμών πολλών ψαριών γλυκού νερού»· παραδείγματα: Λεπτομύτα, Βασιλαετός, πελεκάνοι, τσακάλι, βίδρα.
- Αυτούσιο (σελ. 49): «τα προγράμματα αποξήρανσης... κρίθηκαν αποτυχημένα αφενός μεν διότι καταστράφηκαν πολύτιμες εκτάσεις βιοτόπων, αφετέρου δε διότι τα εδάφη αυτά δεν αποδόθηκαν τελικά στη γεωργία λόγω ακαταλληλότητάς τους (προβλήματα αλάτωσης)», π.χ. λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου, Δέλτα Έβρου/Αλιάκμονα, λίμνη Κάρλα.
Σύνοψη: Οι αποξηράνσεις υδροβιοτόπων προκάλεσαν απώλεια πληθυσμών υδρόβιων πουλιών (π.χ. Λεπτομύτα, Βασιλαετός, πελεκάνοι), ζώων (νεροχελώνες, τσακάλι, βίδρα) και ψαριών γλυκού νερού. Πολλά προγράμματα αποξήρανσης αποδείχθηκαν τελικά αποτυχημένα, αφού κατέστρεψαν πολύτιμους βιοτόπους χωρίς τελικά τα εδάφη να αποδοθούν στη γεωργία λόγω προβλημάτων αλάτωσης (π.χ. Μεσολόγγι, Δέλτα Έβρου/Αλιάκμονα, λίμνη Κάρλα).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Συνθήκη Ramsar
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τη Συνθήκη Ramsar;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 69): «ήδη από το 1971, στα πλαίσια της γνωστής συνθήκης Ramsar, καταρτίστηκε κατάλογος για τη διάσωση των υγροτόπων και των παρυδάτιων πουλιών. Στον κατάλογο αυτό συμπεριλήφθησαν αρχικά και 11 ελληνικοί υγρότοποι διεθνούς σημασίας».
Σύνοψη: Η Συνθήκη Ramsar (1971) κατάρτισε διεθνή κατάλογο για τη διάσωση των υγροτόπων και των παρυδάτιων πουλιών, στον οποίο συμπεριλήφθησαν αρχικά 11 ελληνικοί υγρότοποι διεθνούς σημασίας.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Επιβάρυνση της ατμόσφαιρας από τη σύγχρονη γεωργία
Ερώτηση: Σε ποιο βαθμό επιβαρύνει την ατμόσφαιρα η άσκηση της σύγχρονης γεωργίας;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 50): «Θα πρέπει όμως να επισημανθεί ότι η επιβάρυνση της ατμόσφαιρας από τη σύγχρονη γεωργία είναι σχετικά μικρή συγκρινόμενη με την επιβάρυνση από άλλες πηγές ρύπανσης».
Σύνοψη: Η επιβάρυνση της ατμόσφαιρας από τη σύγχρονη γεωργία είναι σχετικά μικρή, συγκρινόμενη με την επιβάρυνση από άλλες πηγές ρύπανσης (π.χ. βιομηχανία, μεταφορές).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Περιγραφή φαινομένου θερμοκηπίου
Ερώτηση: Περιγράψτε το φαινόμενο του θερμοκηπίου.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 50): «Η αύξηση του CΟ2 στην ατμόσφαιρα οδηγεί σε περισσότερη απορρόφηση μεγάλου μήκους γήινης ακτινοβολίας, που έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της θερμοκρασίας του αέρα κοντά στην επιφάνεια της γης. Το φαινόμενο αυτό καλείται “φαινόμενο του θερμοκηπίου” καθόσον ο ρόλος του διοξειδίου του άνθρακα μοιάζει με αυτόν των τζαμιών ενός θερμοκηπίου... επιτρέπεται η είσοδος της ηλιακής ακτινοβολίας αλλά εμποδίζεται η διαφυγή της... Θεωρητικές μελέτες προβλέπουν ότι η αύξηση της θερμοκρασίας της γης θα προκαλέσει και το λιώσιμο των πάγων... ενδέχεται η στάθμη του νερού των θαλασσών να ανέβει επικίνδυνα».
Σύνοψη: Το φαινόμενο του θερμοκηπίου προκαλείται από την αύξηση του CO2 (και άλλων αερίων) στην ατμόσφαιρα, που απορροφά τη γήινη ακτινοβολία και αυξάνει τη θερμοκρασία κοντά στην επιφάνεια της γης — όπως τα τζάμια ενός θερμοκηπίου επιτρέπουν την είσοδο ηλιακής ακτινοβολίας αλλά εμποδίζουν τη διαφυγή της. Πιθανές συνέπειες: λιώσιμο πάγων και επικίνδυνη άνοδος της στάθμης της θάλασσας.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Σύγχρονη γεωργία και έκλυση μεθανίου
Ερώτηση: Περιγράψτε πώς η σύγχρονη γεωργία προκαλεί έκλυση του μεθανίου στην ατμόσφαιρα.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 51): «Μεθάνιο εκλύεται στην ατμόσφαιρα από τις διεργασίες πέψης των ζώων, από τη σήψη της κοπριάς, από εκτατικές καλλιέργειες (κυρίως από τους ορυζώνες) και τέλος από τα έλη... Το μεθάνιο που προέρχεται από τις εκτατικές καλλιέργειες σχηματίζεται κατά τον αναερόβιο μεταβολισμό ανθρακούχων ενώσεων σε κατακλυσμένα από νερό εδάφη, όπως είναι οι ορυζώνες».
Σύνοψη: Το μεθάνιο εκλύεται από τις διεργασίες πέψης των ζώων, τη σήψη της κοπριάς και από εκτατικές καλλιέργειες, κυρίως τους ορυζώνες, όπου σχηματίζεται μέσω αναερόβιου μεταβολισμού ανθρακούχων ενώσεων σε κατακλυσμένα από νερό εδάφη.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Καταστροφή στοιβάδας του όζοντος
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για την καταστροφή της στοιβάδας του όζοντος;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 53-54): «Ουσίες που συντελούν στη μείωση της συγκέντρωσης του όζοντος στην ατμόσφαιρα φέρονται να είναι κατά κύριο λόγο οι χλωροφθοράνθρακες (CFCs) και σε μικρότερο βαθμό τα οξείδια του αζώτου... η σύγχρονη γεωργία ενέχεται για την, ως ένα βαθμό, αύξηση των οξειδίων του αζώτου... η συμβολή της στην καταστροφή του όζοντος δε φαίνεται να είναι ιδιαίτερα σημαντική». Επίσης: «Μία από τις ουσίες που έχει χρησιμοποιηθεί αλόγιστα στη γεωργία είναι το βρωμιούχο μεθύλιο... ένα μεγάλο μέρος της διαχέεται στην ατμόσφαιρα, όπου θεωρείται ότι συμβάλλει στην καταστροφή του όζοντος».
Σύνοψη: Η καταστροφή του όζοντος της στρατόσφαιρας οφείλεται κυρίως στους χλωροφθοράνθρακες (CFCs) και λιγότερο στα οξείδια του αζώτου. Η σύγχρονη γεωργία δεν συμβάλλει σημαντικά, με εξαίρεση τη χρήση του βρωμιούχου μεθυλίου (χημική αποστείρωση εδάφους), μέρος του οποίου διαχέεται στην ατμόσφαιρα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Σύγχρονη γεωργία και παραδοσιακός χαρακτήρας υπαίθρου
Ερώτηση: Η άσκηση της σύγχρονης γεωργίας επηρέασε τον παραδοσιακό χαρακτήρα της υπαίθρου;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 55-56): «Με την έντονη εκμηχάνιση που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη γεωργία όλες αυτές οι δραστηριότητες δε γίνονται πλέον με τον παραδοσιακό τρόπο. Οι γεωργικές δραστηριότητες σταδιακά μετατρέπονται σε σύγχρονες επιχειρήσεις»· ωστόσο: «Αυτό ωστόσο που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην αλλοίωση του παραδοσιακού χαρακτήρα της υπαίθρου δεν είναι ο εκσυγχρονισμός της γεωργίας αλλά ο εκσυγχρονισμός του τρόπου ζωής και η αλλαγή από τη γεωργική προς άλλες δραστηριότητες».
Σύνοψη: Ναι, η σύγχρονη γεωργία επηρέασε τον παραδοσιακό χαρακτήρα της υπαίθρου (μετατροπή σε σύγχρονες επιχειρήσεις), όμως το κείμενο σημειώνει ότι τον καθοριστικότερο ρόλο έπαιξε ο γενικότερος εκσυγχρονισμός του τρόπου ζωής (τεχνολογία, τουρισμός) και όχι μόνο ο εκσυγχρονισμός της ίδιας της γεωργίας.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Λόγοι εγκατάλειψης γεωργικών γαιών
Ερώτηση: Αναφέρατε τους λόγους που οδήγησαν στην εγκατάλειψη των γεωργικών γαιών.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 56): «οι απομακρυσμένες περιοχές δεν μπορούσαν να εξασφαλίσουν τις προϋποθέσεις της νέας μορφής γεωργίας, με αποτέλεσμα να αρχίσουν οι πρώτες πληθυσμιακές μετακινήσεις είτε προς εύφορες πεδινές περιοχές είτε προς τα μεγάλα αστικά κέντρα (αστυφιλία)».
- Αυτούσιο (σελ. 56): «η εγκατάλειψη της γεωργικής γης οφείλεται και στην υποβάθμιση των εδαφών... από τη συνεχή εκμετάλλευσή τους με την ίδια καλλιέργεια για μεγάλο χρονικό διάστημα, των υπερβολικών δόσεων λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων καθώς και της έντονης εκμηχάνισης. Χαρακτηριστικά παράδειγμα αποτελούν τα καπνοχώραφα».
Σύνοψη: Οι λόγοι είναι: η αδυναμία απομακρυσμένων περιοχών να καλύψουν τις απαιτήσεις της εντατικής γεωργίας (πληθυσμιακή μετακίνηση/αστυφιλία) και η υποβάθμιση των εδαφών από τη συνεχή μονοκαλλιέργεια, τις υπερβολικές δόσεις λιπασμάτων/φυτοφαρμάκων και την έντονη εκμηχάνιση (π.χ. καπνοχώραφα).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Διαδικασία οικολογικής διαδοχής
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τη διαδικασία της οικολογικής διαδοχής;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 57): «Μέσω της διαδικασίας της οικολογικής διαδοχής, οι εγκαταλειμμένες εκτάσεις μετά από ορισμένο χρονικό διάστημα, καλύπτονται αρχικά από χαμηλή βλάστηση και σταδιακά ενσωματώνονται στο ευρύτερο φυσικό τοπίο καταλήγοντας κάποια στιγμή στη δάσωση. Οικολογική διαδοχή είναι η βαθμιαία διαδικασία της αλλαγής του αριθμού των ατόμων κάθε φυτικού είδους μιας βιοκοινότητας αλλά και της εγκατάστασης νέων φυτικών ειδών».
Σύνοψη: Η οικολογική διαδοχή είναι η βαθμιαία διαδικασία αλλαγής του αριθμού ατόμων κάθε φυτικού είδους μιας βιοκοινότητας και εγκατάστασης νέων ειδών· εγκαταλειμμένες εκτάσεις καλύπτονται σταδιακά από χαμηλή βλάστηση και καταλήγουν, με τον χρόνο, στη δάσωση.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Αμειψισπορά και συγκαλλιέργεια
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τις τεχνικές της αμειψισποράς και της συγκαλλιέργειας;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 59): «Η αμειψισπορά είναι η μελετημένη εναλλαγή καλλιεργειών πάνω στο ίδιο έδαφος... Με τον τρόπο αυτό το έδαφος προστατεύεται από τη διάβρωση, αποφεύγεται η έκπλυση των θρεπτικών του συστατικών... Τα ψυχανθή... λειτουργούν ως εδαφοβελτιωτικά».
- Αυτούσιο (σελ. 60): «η συγκαλλιέργεια όπου καλλιεργούνται ταυτόχρονα δυο διαφορετικά είδη φυτών χωρίς η παρουσία του ενός να είναι επιβλαβής για την ανάπτυξη του άλλου... Χαρακτηριστικό παράδειγμα η συγκαλλιέργεια καλαμποκιού με φασόλι».
Σύνοψη: Η αμειψισπορά είναι η μελετημένη εναλλαγή καλλιεργειών στο ίδιο έδαφος, που προστατεύει από διάβρωση/έκπλυση θρεπτικών (τα ψυχανθή λειτουργούν ως εδαφοβελτιωτικά). Η συγκαλλιέργεια είναι η ταυτόχρονη καλλιέργεια δύο φυτικών ειδών που ωφελούνται αμοιβαία (π.χ. καλαμπόκι-φασόλι).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Μειωμένη εδαφοκατεργασία vs αγρανάπαυση
Ερώτηση: Ποια διαφορά υπάρχει μεταξύ της μειωμένης εδαφοκατεργασίας και της αγρανάπαυσης;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 60): «Με την πρακτική αυτή [μειωμένη εδαφοκατεργασία] οι μηχανικές παρεμβάσεις περιορίζονται κυρίως στη διάνοιξη των αυλακιών για τη σπορά του καλλιεργούμενου φυτού. Σκοπός... είναι η προστασία από τη διάβρωση, η διατήρηση της εδαφικής υγρασίας και η δυνατότητα καλλιέργειας των επικλινών εδαφών».
- Αυτούσιο (σελ. 60): «Με το σύστημα αυτό [αγρανάπαυση] το χωράφι παραμένει για 1-3 χρόνια ακαλλιέργητο (χέρσο) ή σπέρνεται με φυτά τα οποία δε φροντίζουμε ούτε και συγκομίζουμε... επιτυγχάνεται η συσσωμάτωση των εδαφοτεμαχιδίων και ο εμπλουτισμός του εδάφους με άζωτο αν τα φυτά που χρησιμοποιήθηκαν ήταν ψυχανθή».
Σύνοψη: Στη μειωμένη εδαφοκατεργασία οι μηχανικές παρεμβάσεις περιορίζονται στη διάνοιξη αυλακιών για σπορά (χωρίς πλήρη κατεργασία), ενώ στην αγρανάπαυση το χωράφι παραμένει ολόκληρο ακαλλιέργητο για 1-3 χρόνια (ή με φυτά χωρίς φροντίδα/συγκομιδή) πριν επαναληφθεί η καλλιέργεια.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Κριτήρια επιλογής συστήματος άρδευσης
Ερώτηση: Διατυπώστε τα κριτήρια επιλογής του κατάλληλου συστήματος άρδευσης.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 60-62): «Ιδιαίτερη σημασία για την επιλογή του κατάλληλου συστήματος άρδευσης έχουν: το είδος της καλλιέργειας... τα χαρακτηριστικά του εδάφους... η διατήρηση της ποιότητας του εδάφους... οικονομικότητα των αρδεύσεων... τα χαρακτηριστικά της πηγής».
Σύνοψη: Τα κριτήρια είναι: το είδος της καλλιέργειας, τα χαρακτηριστικά του εδάφους, η διατήρηση της ποιότητας του εδάφους, η οικονομικότητα των αρδεύσεων (κόστος σε σχέση με την πρόσοδο) και τα χαρακτηριστικά της πηγής νερού (π.χ. υψόμετρο σε σχέση με την αρδευόμενη έκταση, διαθέσιμη ποσότητα).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Μέτρα αειφορικής διαχείρισης νερού
Ερώτηση: Προτείνετε μέτρα αειφορικής διαχείρισης του νερού.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 64): «Χρειάζεται λοιπόν να γίνουν: έρευνα για να καταγραφούν τα υπόγεια υδάτινα αποθέματα... μικρά ή μεγάλα εγγειοβελτιωτικά έργα... ανακατασκευή και βελτίωση των παλιών αρδευτικών και στραγγιστικών δικτύων... εκπαίδευση των αγροτών... αναδιάρθρωση των καλλιεργειών, επαναχρησιμοποίηση του νερού... διακρατικές συμφωνίες μεταξύ γειτονικών χωρών».
Σύνοψη: Μέτρα αειφορικής διαχείρισης νερού: έρευνα καταγραφής υδάτινων αποθεμάτων, κατασκευή εγγειοβελτιωτικών έργων συλλογής/αποθήκευσης νερού (με περιβαλλοντική μελέτη), ανακατασκευή αρδευτικών/στραγγιστικών δικτύων, εκπαίδευση αγροτών, αναδιάρθρωση καλλιεργειών, επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένου νερού και διακρατικές συμφωνίες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ισόρροπη και ορθολογική λίπανση
Ερώτηση: Αναφέρατε με ποιο τρόπο επιτυγχάνεται μια ισόρροπη και ορθολογική λίπανση.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 58-59): «Η εδαφοανάλυση αποτελεί την κύρια δράση πριν την εγκατάσταση της καλλιέργειας... παρέχει χρήσιμες πληροφορίες για την καταλληλότητα του εδάφους... τη γονιμότητά του... τον προσδιορισμό της επάρκειάς του σε θρεπτικά συστατικά». «Για να εκτιμήσουμε τη θρεπτική κατάσταση των φυτών χρησιμοποιούμε τη φυλλοδιαγνωστική... Όταν είναι γνωστές οι ανάγκες των φυτών καθώς και η περιεκτικότητα του εδάφους σε θρεπτικά στοιχεία είναι δυνατός ο σχεδιασμός μιας ορθολογικής λίπανσης. Έτσι αποφεύγεται ο εμπειρικός υπολογισμός του λιπάσματος».
Σύνοψη: Η ορθολογική λίπανση επιτυγχάνεται με εδαφοανάλυση (καταλληλότητα/γονιμότητα εδάφους) και φυλλοδιαγνωστική (θρεπτική κατάσταση φυτών), ώστε ο υπολογισμός του λιπάσματος να στηρίζεται στις πραγματικές ανάγκες αντί για εμπειρικές εκτιμήσεις — προτιμώνται επίσης λιπάσματα αργής/ελεγχόμενης απόδοσης.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Βιολογική γεωργία και αειφορική διαχείριση εδάφους
Ερώτηση: Πώς συμβάλλει η βιολογική γεωργία στην αειφορική διαχείριση του εδάφους;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 62-63): «Η μορφή αυτή γεωργίας αποτελεί ένα σύστημα διαχείρισης και παραγωγής γεωργικών προϊόντων που στηρίζεται στη: μειωμένη εδαφοκατεργασία, εναλλαγή καλλιεργειών, ανακύκλωση οργανικών υλικών φυτικής προέλευσης, χρησιμοποίηση βιολογικών μεθόδων και μέσων για την αντιμετώπιση εχθρών των καλλιεργειών... Η βιολογική γεωργία χρησιμοποιεί ηπιότερες τεχνικές καλλιέργειας... και μέσα λίπανσης και φυτοπροστασίας που σέβονται το εδαφικό περιβάλλον».
Σύνοψη: Η βιολογική γεωργία συμβάλλει στην αειφορική διαχείριση του εδάφους μέσω μειωμένης εδαφοκατεργασίας, εναλλαγής καλλιεργειών, ανακύκλωσης οργανικών υλικών και χρήσης βιολογικών μεθόδων φυτοπροστασίας — χρησιμοποιώντας ηπιότερες τεχνικές που σέβονται το εδαφικό περιβάλλον.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Παραδείγματα επιτυχούς βιολογικής γεωργίας
Ερώτηση: Αναφέρατε μερικά παραδείγματα επιτυχούς εφαρμογής της βιολογικής γεωργίας.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 63): «α) το πρόγραμμα βιοκαλλιέργειας της ελιάς στη Μεσσηνιακή Μάνη, β) το πρόγραμμα βιολογικής καλλιέργειας της Κορινθιακής σταφίδας στην επαρχία Αιγιαλείας του Νομού Αχαΐας, γ) ο Αγροτικός Συνεταιρισμός Οργανικών Καλλιεργειών στην Αλεξάνδρεια Ημαθίας, με κερασιές, δαμασκηνιές, ροδακινιές και ακτινίδια, δ) το Πρότυπο Πάρκο Περιβαλλοντικής Ευαισθητοποίησης στην περιοχή Πύργου Βασιλίσσης της Δυτικής Αττικής».
Σύνοψη: Παραδείγματα: το πρόγραμμα βιοκαλλιέργειας ελιάς στη Μεσσηνιακή Μάνη, η βιολογική καλλιέργεια Κορινθιακής σταφίδας στην Αιγιαλεία Αχαΐας, ο Αγροτικός Συνεταιρισμός Οργανικών Καλλιεργειών στην Αλεξάνδρεια Ημαθίας (κερασιές, δαμασκηνιές, ροδακινιές, ακτινίδια) και το Πρότυπο Πάρκο Περιβαλλοντικής Ευαισθητοποίησης στον Πύργο Βασιλίσσης Δυτικής Αττικής.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Κανόνες κώδικα ορθής γεωργικής πρακτικής
Ερώτηση: Αναφέρατε τους κανόνες που διέπουν τον κώδικα ορθής γεωργικής πρακτικής.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 66-67): κανόνες για «τις χρονικές περιόδους κατά τις οποίες δεν ενδείκνυται η διασπορά λιπασμάτων..., τη διασπορά λιπασμάτων σε επικλινή εδάφη..., σε εδάφη κεκορεσμένα με νερό, πλημμυρισμένα ή παγωμένα..., τις προϋποθέσεις διασποράς... κοντά σε υδάτινα ρεύματα, τη χωρητικότητα... των δοχείων αποθήκευσης της κόπρου, μεθόδους για τη διασπορά... χημικών λιπασμάτων και κόπρου..., τη διαχείριση της χρήσης γης... τη διατήρηση μιας ελάχιστης... φυτικής κάλυψης..., την ενθάρρυνση της κατάρτισης σχεδίων λίπανσης».
Σύνοψη: Ο κώδικας ορθής γεωργικής πρακτικής περιλαμβάνει κανόνες για: τις χρονικές περιόδους απαγόρευσης διασποράς λιπασμάτων, τη διασπορά σε επικλινή/κεκορεσμένα/παγωμένα εδάφη, τις αποστάσεις από υδάτινα ρεύματα, τη χωρητικότητα δοχείων αποθήκευσης κόπρου, τις μεθόδους/αναλογία διασποράς λιπασμάτων, τη διαχείριση χρήσης γης/αμειψισπορά, την ελάχιστη φυτική κάλυψη σε βροχερές περιόδους και την κατάρτιση σχεδίων λίπανσης ανά αγρόκτημα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Σπονδυλόζωων
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για το «ΚΟΚΚΙΝΟ ΒΙΒΛΙΟ των Απειλούμενων Σπονδυλόζωων»;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 43): «το “Κόκκινο Βιβλίο των απειλούμενων σπονδυλόζωων της χώρας μας”, όπου τονίζεται ότι το σημαντικότερο κίνδυνο για την πανίδα αποτελεί η υποβάθμιση ή η καταστροφή των βιοτόπων που προκύπτει από τις ανάγκες για την οικοδόμηση πόλεων ή χωριών και την απόδοση νέων εκτάσεων στην καλλιέργεια. Επίσης... η χρήση φυτοφαρμάκων ή έντονη εκμηχάνιση, το κυνήγι κ.ά. συμβάλλουν στη μείωση της πανίδας».
- Στοιχεία (σελ. 68): πριν το 1930 στη Μακεδονία υπήρχαν 19 λίμνες και 60 παράκτιοι υγρότοποι (585,5 km²)· το 1992 οι λίμνες κάλυπταν μόνο 363,8 km².
Σύνοψη: Το «Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Σπονδυλόζωων» καταγράφει ότι ο σημαντικότερος κίνδυνος για την πανίδα είναι η υποβάθμιση/καταστροφή βιοτόπων από οικοδόμηση και επέκταση καλλιεργειών, με πρόσθετους παράγοντες τα φυτοφάρμακα, την έντονη εκμηχάνιση και το κυνήγι· περιλαμβάνει στοιχεία για τη δραστική μείωση λιμνών/υγροτόπων στη Μακεδονία (π.χ. από 585,5 km² πριν το 1930 σε 363,8 km² το 1992).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ανάγκη διαφύλαξης φυσικών οικοτόπων
Ερώτηση: Αποτελεί σήμερα ανάγκη η διαφύλαξη και διατήρηση των φυσικών οικοτόπων;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 68): «Η διατήρηση και η αποκατάσταση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της φυτικής και ζωικής ποικιλομορφίας είναι αποτέλεσμα της ανάγκης για ορθολογική και αειφορική διαχείριση των φυσικών πόρων, που αποτελεί απαραίτητο όρο για τη συνέχιση της ύπαρξης της ζωής του πλανήτη και για την ίδια την επιβίωση του ανθρώπου».
Σύνοψη: Ναι· η διατήρηση/αποκατάσταση των φυσικών οικοτόπων αποτελεί απαραίτητο όρο για τη συνέχιση της ζωής στον πλανήτη και για την ίδια την επιβίωση του ανθρώπου, στο πλαίσιο της ορθολογικής και αειφορικής διαχείρισης των φυσικών πόρων.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Μέτρα διατήρησης άγριας ορνιθοπανίδας
Ερώτηση: Αναφέρατε τα μέτρα που έχουν ληφθεί για τη διατήρηση και διαφύλαξη της άγριας ορνιθοπανίδας.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 69-70): οδηγία 409/79 «περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών»· μέτρα: «α) στη δημιουργία ζωνών προστασίας, β) στη συντήρηση και διευθέτηση... των οικοτόπων..., γ) στην αποκατάσταση των κατεστραμμένων βιοτόπων, δ) στη δημιουργία νέων βιοτόπων». Απαγορεύσεις: «του εκ προθέσεως φόνου ή συλλήψεως πτηνών..., της εκ προθέσεως καταστροφής ή βλάβης των φωλιών και των αυγών..., της συλλογής των αυγών..., της σκόπιμης ενοχλήσεως... κατά την περίοδο αναπαραγωγής..., της εμπορίας».
Σύνοψη: Με την οδηγία 409/79 ελήφθησαν μέτρα: δημιουργία ζωνών προστασίας, συντήρηση/διευθέτηση οικοτόπων, αποκατάσταση κατεστραμμένων βιοτόπων, δημιουργία νέων βιοτόπων, καθώς και απαγορεύσεις φόνου/σύλληψης πτηνών, καταστροφής φωλιών/αυγών, ενόχλησης κατά την αναπαραγωγή και εμπορίας προστατευόμενων πτηνών.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας - παραδοσιακή μορφή
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας; Δώστε παραδείγματα της «παραδοσιακής» μορφής Α.Π.Ε.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 72): «Ως Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (Α.Π.Ε.) χαρακτηρίζονται πηγές ενέργειας, όπως ο ήλιος..., το νερό..., ο αέρας..., τα φυτά (ενέργεια από βιομάζα) και οι γεωθερμικές πηγές».
- Αυτούσιο (σελ. 72-73): «Οι Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας μπήκαν από πολύ νωρίς στη ζωή του ανθρώπου... οι ανεμόμυλοι και οι νερόμυλοι της εποχής είχαν ως κινητήρια δύναμη τον άνεμο και το νερό ενώ για τη θέρμανση, το μαγείρεμα και την ξήρανση των προϊόντων, χρησιμοποιούταν η βιομάζα (καυσόξυλα κ.ά.)».
Σύνοψη: Οι Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) περιλαμβάνουν την ηλιακή, υδροηλεκτρική, αιολική, βιομάζα και γεωθερμική ενέργεια. Παραδείγματα «παραδοσιακής» μορφής: οι ανεμόμυλοι και οι νερόμυλοι (κινητήρια δύναμη άνεμος/νερό) και η χρήση βιομάζας (καυσόξυλα) για θέρμανση, μαγείρεμα και ξήρανση προϊόντων.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Πλεονεκτήματα Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας
Ερώτηση: Αναφέρατε τα κυριότερα πλεονεκτήματα των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 73): για την υδροηλεκτρική «Πρόκειται για καθαρή, ανανεώσιμη πηγή ενέργειας με χαμηλό κόστος που δε ρυπαίνει το περιβάλλον».
- Αυτούσιο (σελ. 76): «Η χρήση Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας μειώνει την εκπομπή ρυπογόνων ουσιών, αντιμετωπίζει φιλικά το περιβάλλον και προωθεί τη λεγόμενη “Βιώσιμη Ανάπτυξη”».
Σύνοψη: Τα κυριότερα πλεονεκτήματα των ΑΠΕ είναι ότι είναι καθαρές και ανανεώσιμες πηγές, μειώνουν την εκπομπή ρυπογόνων ουσιών, δεν ρυπαίνουν το περιβάλλον (π.χ. χαμηλό κόστος στην υδροηλεκτρική ενέργεια) και προωθούν τη «Βιώσιμη Ανάπτυξη».
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ορισμός βιομάζας και πηγές φυτικής βιομάζας
Ερώτηση: Δώστε τον ορισμό της βιομάζας και αναφέρατε αξιοποιήσιμες πηγές φυτικής βιομάζας.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 74): «Με τον όρο βιομάζα περιγράφονται τα πάσης φύσεως φυτικά και ζωικά υπολείμματα, τα στερεά οργανικά απορρίμματα καθώς και οι ενεργειακές καλλιέργειες».
- Αυτούσιο (σελ. 75): «Πηγές φυτικής βιομάζας αποτελούν κυρίως: Τα υπολείμματα από τις γεωργικές καλλιέργειες..., Η δασική βιομάζα..., Τα υδρόβια φυτά και φύκια, Οι ενεργειακές καλλιέργειες».
Σύνοψη: Βιομάζα ονομάζονται όλα τα φυτικά και ζωικά υπολείμματα, τα στερεά οργανικά απορρίμματα και οι ενεργειακές καλλιέργειες. Αξιοποιήσιμες πηγές φυτικής βιομάζας: υπολείμματα γεωργικών καλλιεργειών, δασική βιομάζα (καυσόξυλα, ξυλάνθρακες, υπολείμματα υλοτομίας), υδρόβια φυτά/φύκια και ενεργειακές καλλιέργειες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Συμβολή γεωργίας στην παραγωγή ενέργειας
Ερώτηση: Σχολιάστε τη συμβολή της γεωργίας στην παραγωγή ενέργειας. Ποια φυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν στη χώρα μας για το σκοπό αυτό;
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 75): «Στη χώρα μας πολύ καλή προσαρμοστικότητα αλλά και υψηλές αποδόσεις σε βιομάζα έχουν τα φυτά καλάμι, αγριαγκινάρα, μίσχανθος, ευκάλυπτος, ψευδακακία, σόργο, ελαιοκράμβη και το κενάφ».
- Αυτούσιο (σελ. 76): «Η χρήση των αποβλήτων των ελαιουργείων (από τα πλέον ρυπογόνα απόβλητα) για την παραγωγή ενέργειας συμβάλλει ταυτόχρονα στη μείωση της ρύπανσης των εδαφών και των υδάτων».
Σύνοψη: Η γεωργία συμβάλλει στην παραγωγή ενέργειας μέσω ενεργειακών καλλιεργειών και αξιοποίησης γεωργικών υπολειμμάτων/αποβλήτων (π.χ. αποβλήτων ελαιουργείων, μειώνοντας παράλληλα τη ρύπανση). Στην Ελλάδα κατάλληλα φυτά είναι το καλάμι, η αγριαγκινάρα, ο μίσχανθος, ο ευκάλυπτος, η ψευδακακία, το σόργο, η ελαιοκράμβη και το κενάφ.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Δραστηριότητες χρηματοδότησης ΕΕ για μειονεκτικές περιοχές
Ερώτηση: Αναφέρατε μερικές από τις δραστηριότητες που χρηματοδοτεί η Ευρωπαϊκή Ένωση για την επιτάχυνση της γεωργικής ανάπτυξης στις μειονεκτικές περιοχές.
Απάντηση:
- Αυτούσιο (σελ. 78): κανονισμός 1975/82 «για την επιτάχυνση της γεωργικής ανάπτυξης σε ορισμένες περιοχές της Ελλάδας»· χρηματοδότηση: «τη βελτίωση της αγροτικής υποδομής..., την άρδευση..., την προστασία-βελτίωση της γης..., την ανάπτυξη της εκτροφής βοοειδών, προβάτων και αιγών..., τη βελτίωση του εξοπλισμού για τη γεωργική εκπαίδευση..., τη δασική βελτίωση».
Σύνοψη: Η ΕΕ (κανονισμός 1975/82) χρηματοδότησε: βελτίωση αγροτικής υποδομής (εξηλεκτρισμός, δρόμοι), έργα άρδευσης, προστασία/βελτίωση γης (βοσκότοποι, αντιδιαβρωτικά έργα), ανάπτυξη κτηνοτροφίας (στάβλοι, μηχανήματα, ζώα αναπαραγωγής), γεωργική εκπαίδευση και δασική βελτίωση (δενδροφυτεύσεις, δασικοί δρόμοι, πυροπροστασία).
Κριτήρια αξιολόγησης:
