Λύσεις — Κεφάλαιο 4: Δάσος και Περιβάλλον (σελ. 172) – ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 4: Δάσος και Περιβάλλον

Ενδεικτικές λύσεις των 9 ερωτήσεων του κεφαλαίου (σελ. 172): δασικό οικοσύστημα, οικονομικές λειτουργίες του δάσους, δάσος ως απορρυπαντής της ατμόσφαιρας, αρχή της αειφορίας, κίνδυνοι για το δάσος, λόγοι μείωσης δασικών εκτάσεων, συνέπειες πυρκαγιών, είδη αναδασώσεων, βελτίωση παραγωγικότητας των δασών.

Δάσος και δασικό οικοσύστημα

Ερώτηση: Τι είναι δάσος και τι δασικό οικοσύστημα;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 155): «Το δάσος δεν είναι απλά ένα σύνολο από δένδρα. Είναι μια μεγάλη επιφάνεια γης που καλύπτεται από δένδρα, θάμνους, φρύγανα και χόρτα, τα οποία αλληλοεπηρεάζονται και δημιουργούν το ενδοδασικό περιβάλλον. Το σύνολο αυτό των φυτών (φυτοκοινότητα) μαζί με τους ζωικούς οργανισμούς (ζωοκοινότητα) συνθέτει μια ξεχωριστή βιοκοινότητα, τη δασική βιοκοινότητα. Η βιοκοινότητα ζει και αναπτύσσεται στο βιότοπο, τον οποίο συνθέτουν το κλίμα και το έδαφος της περιοχής. Η βιοκοινότητα και ο βιότοπος επιδρούν μεταξύ τους και δημιουργούν το δασικό οικοσύστημα. Μέσα σ' αυτό έχουμε μια συνεχή ροή ενέργειας και ανακύκλωση της ύλης, που το καθιστούν ιδιαίτερα δυναμικό και παραγωγικό».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το δάσος δεν είναι απλά ένα σύνολο δένδρων, αλλά μια μεγάλη επιφάνεια γης που καλύπτεται από δένδρα, θάμνους, φρύγανα και χόρτα, τα οποία αλληλοεπηρεάζονται και δημιουργούν το ενδοδασικό περιβάλλον. Το σύνολο των φυτών (φυτοκοινότητα) μαζί με τους ζωικούς οργανισμούς (ζωοκοινότητα) συνθέτουν τη δασική βιοκοινότητα, η οποία ζει στον βιότοπο (κλίμα και έδαφος της περιοχής). Το δασικό οικοσύστημα δημιουργείται από την αλληλεπίδραση βιοκοινότητας και βιότοπου, μέσα στο οποίο υπάρχει συνεχής ροή ενέργειας και ανακύκλωση της ύλης, γεγονός που το καθιστά δυναμικό και παραγωγικό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Οικονομικές λειτουργίες του δάσους

Ερώτηση: Ξεχωρίστε και ονομάστε τις λειτουργίες του δάσους από τις οποίες προκύπτουν οικονομικά οφέλη για τον άνθρωπο.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 158): «Πάμπολλα φαρμακευτικά και αρωματικά προϊόντα προέρχονται από ορισμένα είδη φυτών... Η ανάπτυξη της μελισσοκομίας οφείλει πολλά στο δάσος... Το παραγωγικό δάσος προσφέρει μεγάλη ποσότητα βιομάζας, ξύλου, ρητίνης και άλλα δευτερεύοντα προϊόντα. Με την υλοτομία από τα δάση της χώρας μας παίρνουμε κάθε χρόνο 3.000.000 κυβικά μέτρα ξύλο, 2.500.000 κυβικά μέτρα καυσόξυλα, 13.000 τόνους ρητίνη κ.ά. Δεν πρέπει βέβαια να ξεχνάμε και την απασχόληση που προσφέρει σ' ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι λειτουργίες του δάσους με οικονομικά οφέλη είναι κυρίως οι εξής: παραγωγή φαρμακευτικών και αρωματικών προϊόντων από την αυτοφυή χλωρίδα· στήριξη της μελισσοκομίας (τροφή στις μέλισσες, πευκόμελο, επικονίαση καλλιεργειών)· παραγωγή βιομάζας, ξύλου (3.000.000 m³/έτος), καυσόξυλων (2.500.000 m³/έτος) και ρητίνης (13.000 τόνοι/έτος)· και δημιουργία απασχόλησης για ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού, καθώς σε πολλές περιπτώσεις το δάσος αποτελεί τη μοναδική πηγή εσόδων για τους κατοίκους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το δάσος ως απορρυπαντής της ατμόσφαιρας

Ερώτηση: Πώς το δάσος λειτουργεί ως απορρυπαντής της ρυπασμένης ατμόσφαιρας;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 156): «Το δάσος λειτουργεί ως απορρυπαντής της ρυπασμένης ατμόσφαιρας. Από τα φύλλα των φυτών δεσμεύεται διοξείδιο του άνθρακα (CO2) και παράγεται ίση ποσότητα οξυγόνου (Ο2)... Επίσης τα φύλλα των φυτών συγκροτούν τα διάφορα στερεά σωματίδια που αιωρούνται στην ατμόσφαιρα και φθάνουν στο δάσος με την κίνηση του αέρα... το δάσος λειτουργεί ως ένα φίλτρο που καθαρίζει τον αέρα που αναπνέουμε».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το δάσος λειτουργεί ως φίλτρο της ρυπασμένης ατμόσφαιρας με δύο τρόπους: αφενός τα φύλλα των φυτών δεσμεύουν το διοξείδιο του άνθρακα και παράγουν ίση ποσότητα οξυγόνου μέσω της φωτοσύνθεσης, αφετέρου τα φύλλα συγκρατούν τα στερεά σωματίδια (σκόνη, τσιμέντο, καπνό, μόλυβδο, αμίαντο κ.ά.) που αιωρούνται στην ατμόσφαιρα και φθάνουν στο δάσος με την κίνηση του αέρα, καθαρίζοντας έτσι τον αέρα που αναπνέουμε.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η αρχή της αειφορίας στα δάση

Ερώτηση: Τι επιδιώκεται με την αρχή της «αειφορίας» στα δάση;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 163): «Σύμφωνα με την αρχή της “αειφορίας” των καρπώσεων, επιδιώκουμε συνεχή παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών από το δάσος, με προσεκτική διαχείριση, ώστε αυτό να διατηρείται σε άριστη κατάσταση για να μπορέσει στο μέλλον να δώσει στις επόμενες γενιές τόσα όσα και στις προηγούμενες. Η αειφορία λοιπόν επιδιώκει την ισορροπία μεταξύ του περιβάλλοντος, της οικονομίας και της ποιότητας ζωής».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με την αρχή της αειφορίας επιδιώκεται η συνεχής παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών από το δάσος, με προσεκτική διαχείριση, ώστε αυτό να διατηρείται σε άριστη κατάσταση και να μπορεί στο μέλλον να δώσει στις επόμενες γενιές τόσα όσα έδωσε και στις προηγούμενες. Η αειφορία επιδιώκει έτσι την ισορροπία μεταξύ περιβάλλοντος, οικονομίας και ποιότητας ζωής, με βασικές προϋποθέσεις την προστασία του δάσους από τους εχθρούς του, την προώθηση της αναδάσωσης και τη βελτίωση της παραγωγικότητάς του με σωστή διαχείριση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κίνδυνοι που απειλούν το δάσος

Ερώτηση: Ποιοι κίνδυνοι απειλούν το δάσος;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 163): «Σοβαρό εχθρό του ελληνικού δάσους αποτελεί η ξηρασία... Βλάβες επίσης προκαλούνται και από το χιόνι... Επίσης ο αέρας πολλές φορές είναι υπεύθυνος για το σπάσιμο των κλαδιών ή και το ξερίζωμα των δένδρων... Οι προσβολές στα δασικά δένδρα από μύκητες είναι πολλές και σημαντικές».
• Αυτούσιο (σελ. 164-166): «Ο σπουδαιότερος όμως εχθρός του δάσους είναι ο άνθρωπος... Καταπατήσεις... Υπερβόσκηση... Αναψυχή... Το κυνήγι δημιουργεί προβλήματα στην πανίδα του δάσους... Πυρκαγιές: Η μεγαλύτερη καταστροφή στα δάση (οικολογική - οικονομική) γίνεται από τις πυρκαγιές».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το δάσος απειλείται τόσο από φυσικούς όσο και από ανθρωπογενείς κινδύνους. Φυσικοί κίνδυνοι: η ξηρασία (τα δένδρα γίνονται ευάλωτα σε ξυλοφάγα έντομα), το χιόνι (χιονοθλασίες), ο δυνατός άνεμος (σπάσιμο κλαδιών, ανεμορριψίες), οι προσβολές από μύκητες και η όξινη βροχή. Ανθρωπογενείς κίνδυνοι: οι καταπατήσεις (παράνομες υλοτομίες, αποψιλώσεις, εκχερσώσεις, οικοπεδοποίηση), η υπερβόσκηση, η υπερβολική/ανεξέλεγκτη αναψυχή, το ανεξέλεγκτο κυνήγι, και κυρίως οι πυρκαγιές, που αποτελούν τη μεγαλύτερη καταστροφή (οικολογική και οικονομική) για τα ελληνικά δάση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Λόγοι μείωσης δασικών εκτάσεων

Ερώτηση: Απαριθμήστε τους βασικούς λόγους για τους οποίους μειώνονται οι δασικές εκτάσεις στη χώρα μας.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 164): «Καταπατήσεις: Παλαιότερα αποτελούσαν σοβαρό πρόβλημα οι διάφορες καταπατήσεις των δασικών εκτάσεων με παράνομες υλοτομίες, αποψιλώσεις, εκχερσώσεις και στη συνέχεια μετατόπιση των ορίων ιδιοκτησίας... Αργότερα ήλθε να προστεθεί και η “οικοπεδοποίηση”».
• Αυτούσιο (σελ. 165): «Υπερβόσκηση: Η βόσκηση των ζώων μέσα στο δάσος (συνήθως αιγοπρόβατα) προκαλεί ένα ακόμη πρόβλημα, διότι τα ζώα καταστρέφουν τα νεαρά δενδρύλλια... Ιδιαίτερα όμως καταστροφική αποβαίνει η βόσκηση μετά από πυρκαγιά».
• Αυτούσιο (σελ. 165-166): «Πυρκαγιές: Η μεγαλύτερη καταστροφή στα δάση (οικολογική - οικονομική) γίνεται από τις πυρκαγιές».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι δασικές εκτάσεις της χώρας μας μειώνονται κυρίως λόγω: των καταπατήσεων (παράνομες υλοτομίες, αποψιλώσεις, εκχερσώσεις και μετατόπιση ορίων ιδιοκτησίας, με σκοπό την αύξηση της καλλιεργούμενης έκτασης, τη δημιουργία βοσκοτόπων ή την «οικοπεδοποίηση» σε περιαστικά δάση, τουριστικές περιοχές, παραλίες και χιονοδρομικά κέντρα)· της υπερβόσκησης (τα ζώα καταστρέφουν τα νεαρά δενδρύλλια, ιδίως μετά από πυρκαγιά, εμποδίζοντας την αναγέννηση του δάσους)· και κυρίως των πυρκαγιών, που αποτελούν τη μεγαλύτερη οικολογική και οικονομική καταστροφή για τα ελληνικά δάση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Συνέπειες των πυρκαγιών στα δάση

Ερώτηση: Ποιες είναι οι συνέπειες από τις πυρκαγιές στα δάση;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 165-167): «Μετά από μια πυρκαγιά έχουμε τεράστιες υλικές και οικονομικές συνέπειες, οι οποίες αφορούν: τις δαπάνες κατάσβεσης, την απώλεια των προϊόντων του δάσους, την υποβάθμιση της παραγωγικότητας του εδάφους και τη δημιουργία δυσμενών συνθηκών για την αναγέννηση από την αρχή της δασικής βλάστησης... επιτρέπει την έντονη διάβρωση και τη δημιουργία χειμάρρων και πλημμυρών... η διήθηση των νερών της βροχής σε γυμνό έδαφος είναι πολύ μικρή... η πανίδα και η χλωρίδα της περιοχής καταστρέφονται και πολλές φορές υπάρχει κίνδυνος εξαφάνισης ορισμένων ειδών, οι συνέπειες στον τουρισμό, αναψυχή, αθλητισμό κ.λπ. οι οποίες δεν αποτιμώνται σε χρήμα... πολλοί άνθρωποι που δουλεύουν στο δάσος χάνουν την εργασία τους».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι πυρκαγιές προκαλούν τεράστιες υλικές και οικονομικές συνέπειες: δαπάνες κατάσβεσης, απώλεια των προϊόντων του δάσους, υποβάθμιση της παραγωγικότητας του εδάφους και δυσμενείς συνθήκες για την αναγέννηση της δασικής βλάστησης. Το απογυμνωμένο έδαφος υφίσταται έντονη διάβρωση, με αποτέλεσμα τη δημιουργία χειμάρρων και πλημμυρών, ενώ η μειωμένη διήθηση των νερών της βροχής προκαλεί έλλειψη νερού στον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα. Καταστρέφονται η πανίδα και η χλωρίδα της περιοχής (με κίνδυνο εξαφάνισης ειδών), υπάρχουν τεράστιες συνέπειες στον τουρισμό, στην αναψυχή και στον αθλητισμό, και πολλοί άνθρωποι που εργάζονταν στο δάσος χάνουν τη δουλειά τους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Είδη αναδασώσεων με τεχνητά δάση

Ερώτηση: Πώς διακρίνονται οι αναδασώσεις που γίνονται στην Ελλάδα με τεχνητά δάση (φυτείες);

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 168-169): «Οι αναδασώσεις διακρίνονται: σε παραγωγικές, οι οποίες εκτελούνται στις παραγωγικές επιφάνειες ολόκληρης της χώρας, σε προστατευτικές, οι οποίες πραγματοποιούνται στις λεκάνες απορροής των χειμάρρων για να αποτραπεί η διάβρωση και σε αισθητικές αναδασώσεις, οι οποίες γίνονται κοντά στα μεγάλα αστικά κέντρα και γύρω από αυτά».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι αναδασώσεις με τεχνητά δάση (φυτείες) διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες: παραγωγικές, που εκτελούνται στις παραγωγικές επιφάνειες όλης της χώρας· προστατευτικές, που πραγματοποιούνται στις λεκάνες απορροής των χειμάρρων προκειμένου να αποτραπεί η διάβρωση· και αισθητικές, που γίνονται κοντά στα μεγάλα αστικά κέντρα και γύρω από αυτά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Βελτίωση της παραγωγικότητας των δασών

Ερώτηση: Πώς μπορούμε να πετύχουμε βελτίωση της παραγωγικότητας των δασών μας;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 169-170): «Η διαχείριση του δάσους... πρέπει να στηρίζεται στην αρχή της αειφορίας, δηλαδή να ρυθμίσουμε έτσι τις ετήσιες καρπώσεις ώστε και στο μέλλον να παίρνουμε ίσες ή και μεγαλύτερες ποσότητες... χρειάζεται ένα οργανωμένο σχέδιο που να αφορά κάθε δάσος χωριστά... λέγεται διαχειριστικό και στηρίζεται αφενός στη δασοκομική επιστήμη και αφετέρου στην οικονομία... προσδιορίζει τους κανόνες της υλοτομίας... το θέμα των φυτωρίων και των αναγκαίων αναδασώσεων, την προσπέλαση και διάνοιξη δρόμων μέσα στο δάσος, την καλλιέργεια και ανόρθωση των δασών, τη γενετική βελτίωση... και τέλος την οργάνωση της εργασίας... έχει ως στόχο... τη μεγιστοποίηση της αξίας πολλών χρήσεων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η βελτίωση της παραγωγικότητας των δασών επιτυγχάνεται με διαχείριση βασισμένη στην αρχή της αειφορίας, δηλαδή με ρύθμιση των ετήσιων καρπώσεων ώστε στο μέλλον να παίρνουμε ίσες ή μεγαλύτερες ποσότητες δασικών προϊόντων. Αυτό απαιτεί ένα οργανωμένο διαχειριστικό σχέδιο για κάθε δάσος χωριστά, που εκπονείται από τη Δασική Υπηρεσία και στηρίζεται στη δασοκομική επιστήμη και την οικονομία· προσδιορίζει τους κανόνες υλοτομίας, τα φυτώρια και τις αναδασώσεις, την προσπέλαση/διάνοιξη δρόμων, την καλλιέργεια και ανόρθωση των δασών, τη γενετική βελτίωση και την οργάνωση της εργασίας, με στόχο τη μεγιστοποίηση της αξίας πολλαπλών χρήσεων του δάσους (βιολογικοί, οικονομικοί, προστατευτικοί και αισθητικοί σκοποί).

Κριτήρια αξιολόγησης: