Λύσεις — Κεφάλαιο 6: Επίδραση της Γεωργίας στο Περιβάλλον της Χώρας μας και της Ευρώπης (σελ. 247) – ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 6: Επίδραση της Γεωργίας στο Περιβάλλον της Χώρας μας και της Ευρώπης

Ενδεικτικές λύσεις των 12 ερωτήσεων του κεφαλαίου (σελ. 247): γεωργικά αναπτυξιακά προγράμματα, επιπτώσεις εντατικής εκμετάλλευσης, χρήση λιπασμάτων/τεχνολογίας, γεωργική πληροφόρηση, ορεινές-μειονεκτικές περιοχές, αγροτουρισμός, ευρωπαϊκή γεωργία και αναθεώρηση ΚΓΠ 1992.

Μεταπολεμικά προγράμματα γεωργικής ανάπτυξης

Ερώτηση: Σε ποια προγράμματα στηρίχθηκε μεταπολεμικά η γεωργική ανάπτυξη της χώρας μας;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 213): «Η γεωργική ανάπτυξη της χώρας, ιδιαίτερα μετά τον Πόλεμο, στηρίχθηκε σε μια σειρά προγραμμάτων που απέβλεπαν: Στην αύξηση της έκτασης της καλλιεργούμενης γης και του μεγέθους της μέσης γεωργικής εκμετάλλευσης, μέσω της εκτέλεσης μεγάλων εγγειοβελτιωτικών έργων και του αναδασμού. Στην αύξηση των αρδευόμενων εκτάσεων, με την εκτέλεση μικρών και μεγάλων αρδευτικών έργων. Στην παραγωγή μεγάλης ποσότητας, καλής ποιότητας και χαμηλού κόστους φυτικών και ζωικών προϊόντων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η μεταπολεμική γεωργική ανάπτυξη της χώρας στηρίχθηκε σε τρία προγράμματα: την αύξηση της καλλιεργούμενης έκτασης και του μεγέθους της μέσης γεωργικής εκμετάλλευσης, μέσω εγγειοβελτιωτικών έργων και αναδασμού· την αύξηση των αρδευόμενων εκτάσεων, με μικρά και μεγάλα αρδευτικά έργα· και την παραγωγή μεγάλης ποσότητας φυτικών και ζωικών προϊόντων καλής ποιότητας και χαμηλού κόστους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επιπτώσεις εντατικής εκμετάλλευσης φυσικών πόρων

Ερώτηση: Να αναφερθούν οι κυριότερες επιπτώσεις της εντατικής εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων στο περιβάλλον και την κοινωνία.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 221): «Ο εκσυγχρονισμός του γεωργικού τομέα... συνέβαλε στην υποβάθμιση του περιβάλλοντος και την αλλαγή της αγροτικής κοινωνίας... Υπερπαραγωγή και υποβάθμιση της ποιότητας πολλών προϊόντων. Ρύπανση των νερών με φυτοφάρμακα και λιπάσματα. Κακή διαχείριση των εδαφικών και υδατικών πόρων. Καταστροφή των αγροτικών τοπίων κ.ά.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κυριότερες επιπτώσεις της εντατικής εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων στο περιβάλλον και την κοινωνία είναι: υπερπαραγωγή και υποβάθμιση της ποιότητας πολλών προϊόντων, ρύπανση των νερών με φυτοφάρμακα και λιπάσματα, κακή διαχείριση των εδαφικών και υδατικών πόρων, καταστροφή των αγροτικών τοπίων και της βιοποικιλότητας, καθώς και αλλαγή/υποβάθμιση της ίδιας της αγροτικής κοινωνίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Λόγοι αύξησης κατανάλωσης χημικών λιπασμάτων

Ερώτηση: Ποιοι είναι οι κυριότεροι λόγοι που οδήγησαν στην αύξηση της κατανάλωσης χημικών λιπασμάτων τα τελευταία 30 χρόνια;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 217-218): «Η αυξητική πορεία της κατανάλωσης χημικών λιπασμάτων συνεχίστηκε με την εντατικοποίηση της ελληνικής γεωργίας και ευνοήθηκε ακόμη περισσότερο από: το πρότυπο, δηλαδή την αύξηση των αρδευόμενων εκτάσεων, τη χρησιμοποίηση παραγωγικών ποικιλιών απαιτητικών σε λιπάσματα και τη βελτίωση και επέκταση της καλλιέργειας βιομηχανικών φυτών... την ισχυρή κρατική επιδότηση των διατιθέμενων χημικών λιπασμάτων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αύξηση της κατανάλωσης χημικών λιπασμάτων οφείλεται κυρίως στην εντατικοποίηση της ελληνικής γεωργίας, η οποία ευνοήθηκε από: την αύξηση των αρδευόμενων εκτάσεων, τη χρησιμοποίηση παραγωγικών ποικιλιών απαιτητικών σε λιπάσματα (π.χ. βελτιωμένες ποικιλίες σιτηρών από τη δεκαετία του '50), τη βελτίωση/επέκταση της καλλιέργειας βιομηχανικών φυτών που ευνοούνται από εντατική λίπανση, και την ισχυρή κρατική επιδότηση των χημικών λιπασμάτων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επιλογή τεχνολογίας από τον γεωργό

Ερώτηση: Τι θα πρέπει να γνωρίζει ο γεωργός προκειμένου να κάνει μια επιλογή τεχνολογίας;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 224): «Ο γεωργός προκειμένου να κάνει μια επιλογή τεχνολογίας για την αντιμετώπιση κάποιων προβλημάτων ή και τη βελτίωση της γεωργικής του παραγωγής (ποιοτική ή ποσοτική) θα πρέπει: Να αντιλαμβάνεται τις δυνατότητες της συγκεκριμένης τεχνολογίας και την καταλληλότητά της για τη δική του περίπτωση. Να μπορεί να εξετάζει τις εφικτές επιλογές παίρνοντας υπόψη του τόσο τα μειονεκτήματα και πλεονεκτήματα της τεχνολογίας όσο και τους περιορισμούς και τα εμπόδια που παρουσιάζονται και Να μπορεί να θέτει τους αντικειμενικούς σκοπούς (μείωση κινδύνων, μεγιστοποίηση ωφελειών) μεταξύ των οποίων σημαντική θέση έχει η σχέση κόστους / ωφέλειας».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο γεωργός, για να επιλέξει την κατάλληλη τεχνολογία, θα πρέπει: να αντιλαμβάνεται τις δυνατότητες της συγκεκριμένης τεχνολογίας και την καταλληλότητά της για τη δική του περίπτωση· να μπορεί να εξετάζει τις εφικτές επιλογές, λαμβάνοντας υπόψη τα πλεονεκτήματα, τα μειονεκτήματα και τους περιορισμούς που παρουσιάζονται· και να μπορεί να θέτει τους αντικειμενικούς σκοπούς του (μείωση κινδύνων, μεγιστοποίηση ωφελειών), δίνοντας σημασία στη σχέση κόστους/ωφέλειας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Παράγοντες που καθορίζουν τις τεχνολογικές εισροές

Ερώτηση: Από ποιους παράγοντες εξαρτάται το είδος και η ποσότητα τεχνολογικών εισροών στη γεωργική παραγωγή;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 224-225): «Το φυσικό περιβάλλον της γεωργικής εκμετάλλευσης και του αγροτεμαχίου και κυρίως η θερμοκρασία, η υγρασία, οι βροχοπτώσεις, το έδαφος και τα βιοτικά στοιχεία... διαμορφώνουν σε ποικίλλοντα βαθμό τις ανάγκες κάθε κλάδου παραγωγής σε νέα τεχνολογία... Το μέγεθος των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και αγροτεμαχίων σε πολλές περιπτώσεις επηρεάζει το κόστος των συντελεστών παραγωγής... Τα κοινωνικά χαρακτηριστικά και εισοδήματα των καταναλωτών επηρεάζουν... τις αποφάσεις... Οι τιμές των παραγόμενων προϊόντων, το κόστος της τεχνολογίας και η διαθεσιμότητα κεφαλαίου».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το είδος και η ποσότητα των τεχνολογικών εισροών εξαρτώνται από πολλούς παράγοντες: το φυσικό περιβάλλον της εκμετάλλευσης (θερμοκρασία, υγρασία, βροχοπτώσεις, έδαφος, βιοτικά στοιχεία)· το μέγεθος της γεωργικής εκμετάλλευσης και του αγροτεμαχίου (το μικρό μέγεθος περιορίζει τις δυνατότητες οικονομιών κλίμακας)· το σύστημα διάθεσης των εισροών· τα κοινωνικά χαρακτηριστικά και τα εισοδήματα των καταναλωτών· και τις τιμές των προϊόντων, το κόστος της τεχνολογίας και τη διαθεσιμότητα κεφαλαίου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο ρόλος της γεωργικής πληροφόρησης

Ερώτηση: Ποιος πρέπει να είναι ο ρόλος της γεωργικής πληροφόρησης;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 226): «ο ρόλος της γεωργικής πληροφόρησης δεν πρέπει να αποβλέπει μόνο στην αύξηση της παραγωγής, αλλά στην προσαρμογή της στα νέα δεδομένα... Το περιβάλλον πρέπει να ενσωματωθεί στους μηχανισμούς μεγιστοποίησης του γεωργικού εισοδήματος. Η οικολογική γεωργία, η κατεργασία των γεωργικών καταλοίπων, η ορθολογική χρήση των φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων, η προστασία της βιολογικής ισορροπίας είναι μερικές από τις λύσεις που πρέπει να εφαρμοστούν».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο ρόλος της γεωργικής πληροφόρησης δεν πρέπει να περιορίζεται στην αύξηση της παραγωγής, αλλά να αποβλέπει στην προσαρμογή της γεωργίας στα νέα δεδομένα, ενσωματώνοντας το περιβάλλον στους μηχανισμούς μεγιστοποίησης του γεωργικού εισοδήματος. Πρέπει να προωθεί την οικολογική γεωργία, την κατεργασία των γεωργικών καταλοίπων, την ορθολογική χρήση φυτοφαρμάκων/λιπασμάτων και την προστασία της βιολογικής ισορροπίας, μέσω συνεχούς εκπαίδευσης, επιμόρφωσης και συμβουλευτικού έργου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Χαρακτηριστικά ορεινών και μειονεκτικών περιοχών

Ερώτηση: Να αναφερθούν τα κυριότερα χαρακτηριστικά των ορεινών και μειονεκτικών περιοχών.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 227-228): «Ορεινές και μειονεκτικές περιοχές... η αδυναμία αυτή οφείλεται στην ύπαρξη “μόνιμων φυσικών μειονεκτημάτων” που συνεπάγονται χαμηλή παραγωγικότητα... Ορεινές Περιοχές: Η κτηματική τους έκταση βρίσκεται σε υψόμετρο μεγαλύτερο από 800 μέτρα... Μειονεκτικές Περιοχές: χαρακτηρίζονται από χαμηλή πυκνότητα πληθυσμού, άγονο έδαφος και χαμηλό εισόδημα... Η πυκνότητα του πληθυσμού να είναι μέχρι 45 κάτοικοι / τετραγωνικό χιλιόμετρο. Το γεωργικό εισόδημα να είναι μικρότερο του 80% του μέσου όρου... της χώρας».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι ορεινές και μειονεκτικές περιοχές χαρακτηρίζονται από «μόνιμα φυσικά μειονεκτήματα» που συνεπάγονται χαμηλή παραγωγικότητα των συντελεστών παραγωγής. Οι ορεινές περιοχές ορίζονται με κριτήριο το υψόμετρο (άνω των 800m, ή 600-800m με κλίση εδάφους τουλάχιστον 16%, ή κάτω των 600m με κλίση τουλάχιστον 20%). Οι μειονεκτικές περιοχές χαρακτηρίζονται από χαμηλή πυκνότητα πληθυσμού (έως 45 κατοίκους/km²), άγονο έδαφος και χαμηλό γεωργικό εισόδημα (κάτω του 80% του μέσου όρου της χώρας), ενώ υπάρχουν και περιοχές με ειδικά προβλήματα (νησιωτικές, παραμεθόριες).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Πολιτική ανάπτυξης ορεινών και μειονεκτικών περιοχών

Ερώτηση: Ποιες είναι οι σύγχρονες τάσεις στη διαμόρφωση πολιτικής ανάπτυξης των ορεινών και μειονεκτικών περιοχών;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 229-230): «τόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και η Ελλάδα ενισχύουν τους γεωργούς άμεσα, μέσω αντισταθμιστικών αποζημιώσεων και ενισχύσεων στις επενδύσεις υπό ευνοϊκούς όρους... Η ανάπτυξη των ορεινών και μειονεκτικών περιοχών πρέπει να επιτευχθεί με την αύξηση των ευκαιριών απασχόλησης, τη βελτίωση των κοινωνικών συνθηκών, την ολοκληρωμένη προσέγγιση, τη διαφοροποίηση της κοινωνικής και οικονομικής δραστηριότητας, την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και την αειφορία».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι σύγχρονες τάσεις προβλέπουν άμεση ενίσχυση των γεωργών των ορεινών/μειονεκτικών περιοχών μέσω αντισταθμιστικών αποζημιώσεων και ενισχύσεων επενδύσεων υπό ευνοϊκούς όρους, συνδεδεμένων πλέον με την τήρηση ελάχιστων περιβαλλοντικών απαιτήσεων. Στόχος είναι η ανάπτυξη των περιοχών αυτών μέσω αύξησης των ευκαιριών απασχόλησης, βελτίωσης των κοινωνικών συνθηκών, διαφοροποίησης της οικονομικής δραστηριότητας, προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος και αειφορίας, με ενεργό συμμετοχή των τοπικών φορέων (δήμοι, συνεταιρισμοί, σύλλογοι).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο αγροτουρισμός στις ορεινές περιοχές

Ερώτηση: Με ποιο τρόπο μπορεί ο αγροτουρισμός να συμβάλλει στη διεύρυνση της απασχόλησης και στην αύξηση του εισοδήματος των γεωργικών εκμεταλλεύσεων;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 232): «στις μη βιώσιμες γεωργικές εκμεταλλεύσεις, των οποίων το οικονομικό αποτέλεσμα δεν επαρκεί για την ικανοποίηση των αναγκών της οικογένειας, η ανάπτυξη αγροτουριστικών δραστηριοτήτων μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων συντελεστών παραγωγής με εισαγωγή νέων κλάδων ή επέκταση των ήδη υπαρχόντων... ο αγροτουρισμός, με τα καινούργια επαγγέλματα και τις νέες θέσεις εργασίας που δημιουργεί η ανάπτυξή του, συμβάλλει στη διεύρυνση και διαφοροποίηση της απασχόλησης στις μειονεκτικές αγροτικές περιοχές».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο αγροτουρισμός, ως δραστηριότητα συμπληρωματική της γεωργικής εκμετάλλευσης (αναπτύσσεται από τον αρχηγό της ή την οικογένειά του), βοηθά τις μη βιώσιμες εκμεταλλεύσεις να αξιοποιήσουν καλύτερα τους διαθέσιμους συντελεστές παραγωγής, εισάγοντας νέους κλάδους δραστηριότητας ή επεκτείνοντας τους υπάρχοντες. Δημιουργεί καινούργια επαγγέλματα και νέες θέσεις εργασίας, συμβάλλοντας έτσι στη διεύρυνση και διαφοροποίηση της απασχόλησης στις μειονεκτικές αγροτικές περιοχές και στην αύξηση του οικογενειακού εισοδήματος, χωρίς να δημιουργεί ανταγωνισμό με τη γεωργική δραστηριότητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Χαρακτηριστικά της ευρωπαϊκής γεωργίας

Ερώτηση: Να αναφερθούν οι γενικές κατευθύνσεις και τα βασικά χαρακτηριστικά της ευρωπαϊκής γεωργίας.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 233): «Τα βασικά χαρακτηριστικά της ευρωπαϊκής γεωργίας, όπως διαμορφώθηκαν από την αγροτική πολιτική της ΕΟΚ, ήταν η εξειδίκευση, όσον αφορά στα φυτικά και ζωικά προϊόντα, η εκμηχάνιση και η αύξηση της παραγωγικότητας. Με τον τρόπο αυτό όχι μόνο επιτεύχθηκε ο στόχος της αυτάρκειας αλλά η Ευρωπαϊκή Ένωση έγινε ένας από τους σημαντικότερους εξαγωγείς γεωργικών προϊόντων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα βασικά χαρακτηριστικά της ευρωπαϊκής γεωργίας, όπως διαμορφώθηκαν από την αγροτική πολιτική της ΕΟΚ μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, ήταν η εξειδίκευση στα φυτικά και ζωικά προϊόντα, η εκμηχάνιση και η αύξηση της παραγωγικότητας, με στόχο την εξασφάλιση της διατροφής του πληθυσμού μέσω εντατικοποίησης της παραγωγής τροφίμων. Με αυτόν τον τρόπο επιτεύχθηκε ο στόχος της αυτάρκειας και η ΕΕ έγινε ένας από τους σημαντικότερους εξαγωγείς γεωργικών προϊόντων παγκοσμίως.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Επιπτώσεις της εντατικής γεωργίας στο περιβάλλον της Ε.Ε.

Ερώτηση: Να αναφερθούν οι κυριότερες επιπτώσεις της εντατικής γεωργίας στην ποιότητα του περιβάλλοντος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 233): «Η διαρκώς αυξανόμενη χρήση λιπασμάτων, φυτοφαρμάκων και ενέργειας οδήγησε στη ρύπανση και υποβάθμιση του εδάφους, στην αλλοίωση του τοπίου, στην απώλεια βιολογικής ποικιλότητας και στην καταστροφή των μη ανανεώσιμων πόρων».
• Αυτούσιο (σελ. 236-238): «η γεωργία ευθύνεται για το 45% των συνολικών εκπομπών μεθανίου... Σήμερα, περίπου τα μισά είδη των ζώων και φυτών στην Ευρώπη είτε τελούν υπό εξαφάνιση είτε είναι απειλούμενα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η εντατική γεωργία στην Ευρώπη προκάλεσε σοβαρές επιπτώσεις στο περιβάλλον: ρύπανση και υποβάθμιση του εδάφους (διάβρωση από αλόγιστη εκχέρσωση, ανεξέλεγκτη βόσκηση), ρύπανση των υπόγειων υδάτων και των θαλασσών με νιτρικά/φωσφορικά άλατα και φυτοφάρμακα (ευτροφισμός), ατμοσφαιρική ρύπανση (η γεωργία ευθύνεται για το 45% των παγκόσμιων εκπομπών μεθανίου, καθώς και για εκπομπές υποξειδίου του αζώτου και αμμωνίας που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου και στην όξινη βροχή), αλλοίωση του τοπίου και σημαντική απώλεια βιοποικιλότητας (περίπου τα μισά είδη ζώων/φυτών στην Ευρώπη απειλούνται ή τελούν υπό εξαφάνιση).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Λόγοι Αναθεώρησης της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής 1992

Ερώτηση: Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην Αναθεώρηση της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής το 1992;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 240): «Το σύστημα της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, το οποίο αρχικά σχεδιάστηκε για την αντιμετώπιση της ελλειμματικής γεωργικής παραγωγής, παρουσίασε ορισμένες ατέλειες από τη στιγμή που η παραγωγή των περισσοτέρων γεωργικών προϊόντων της Κοινότητας εξελισσόταν σε πλεονασματική... μεταξύ 1973 και 1988, ο όγκος της γεωργικής παραγωγής στην ΕΟΚ αυξανόταν με ετήσιο ρυθμό 2%, ενώ η εγχώρια κατανάλωση αυξανόταν μόνον κατά 0,5% ετησίως. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να δημιουργηθούν πολυδάπανα πλεονάσματα... αυξήθηκαν οι εντάσεις με ορισμένους εμπορικούς εταίρους... η εντατική παραγωγή είχε δυσμενείς επιπτώσεις στο περιβάλλον. Το σύστημα αυτό δεν έδωσε τη δέουσα προσοχή στα γεωργικά εισοδήματα της πλειονότητας των μικρών και μεσαίων οικογενειακών εκμεταλλεύσεων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η Αναθεώρηση της ΚΓΠ το 1992 οφείλεται στο ότι το σύστημα της ΚΑΠ, σχεδιασμένο αρχικά για ελλειμματική παραγωγή, παρουσίασε σοβαρές ατέλειες όταν η παραγωγή έγινε πλεονασματική: μεταξύ 1973-1988 η γεωργική παραγωγή στην ΕΟΚ αυξανόταν κατά 2% ετησίως έναντι μόλις 0,5% της κατανάλωσης, δημιουργώντας πολυδάπανα πλεονάσματα που επιβάρυναν τις τιμές της αγοράς. Άλλοι λόγοι ήταν οι αυξημένες εντάσεις με εμπορικούς εταίρους λόγω των επιδοτούμενων εξαγωγών, οι δυσμενείς επιπτώσεις της εντατικής παραγωγής στο περιβάλλον, η ανεπαρκής στήριξη των μικρών και μεσαίων οικογενειακών εκμεταλλεύσεων και οι συνεχώς αυξανόμενες δαπάνες, καθώς και η ανάγκη συμμόρφωσης με τη συμφωνία GATT.

Κριτήρια αξιολόγησης: