Λύσεις — Κεφάλαιο 3 (Ερωτήσεις σελ. 54) – ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ – ΑΙΜΟΔΟΣΙΑ ΙΙ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 3 (Ερωτήσεις σελ. 54)

Απαντήσεις στις 7 ερωτήσεις «Ας ελέγξουμε τις γνώσεις μας» του κεφαλαίου 3.

Ερώτηση 1 — Πρώτη αντιγονική ουσία

Ερώτηση: Ποια είναι η πρώτη ουσία με αντιγονικές ιδιότητες στο σύστημα ΑΒΟ;

Απάντηση:

• Στην αρχή συντίθεται μια πρόδρομη ουσία που στερείται αντιγονικών ιδιοτήτων (αλληλουχία Ν-ακετυλογαλακτοζαμίνη – D-γαλακτόζη – Ν-ακετυλογλυκοζαμίνη – D-γαλακτόζη, με την Ν-ακετυλογαλακτοζαμίνη συνδεδεμένη στη μεμβράνη). Μόλις προστεθεί μια L-φουκόζη, η πρόδρομη ουσία μετατρέπεται σε αντιγόνο Η — αυτή είναι η πρώτη ουσία με αντιγονικές ιδιότητες στο σύστημα ΑΒΟ. Από το αντιγόνο Η προκύπτουν τα υπόλοιπα: με προσθήκη Ν-ακετυλογαλακτοζαμίνης γίνεται αντιγόνο Α, με προσθήκη D-γαλακτόζης αντιγόνο Β. Το αντιγόνο Η υπάρχει σε όλες τις ομάδες (Α: Η+Α, Β: Η+Β, ΑΒ: Η+Α+Β, Ο: μόνο Η) και αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την έκφρασή τους· η παραγωγή του ελέγχεται από τον γόνο Η (σελ. 48-49).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το αντιγόνο Η — προκύπτει από την πρόδρομη (μη αντιγονική) ουσία με προσθήκη L-φουκόζης· από αυτό σχηματίζονται τα Α (+ Ν-ακετυλογαλακτοζαμίνη) και Β (+ D-γαλακτόζη) και υπάρχει σε όλες τις ομάδες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Αντισώματα ΑΒ και Ο

Ερώτηση: Ποια αντισώματα περιέχονται στον ορό δύο ανθρώπων που ο ένας έχει ομάδα ΑΒ και ο άλλος Ο;

Απάντηση:

• Στον ορό κάθε ανθρώπου περιέχεται αντίσωμα εναντίον των αντιγόνων που απουσιάζουν από τα ερυθρά του (σελ. 46, 49):
  • Ομάδα ΑΒ: τα ερυθρά φέρουν και τα δύο αντιγόνα, Α και Β (και Η)· ο ορός δεν περιέχει κανένα αντίσωμα (ούτε αντι-Α ούτε αντι-Β) — γι' αυτό ο ΑΒ είναι «παγκόσμιος δέκτης» (στην υποομάδα Α₂Β μπορεί να υπάρχει αντι-Α₁ σε ≈ 25%).
  • Ομάδα Ο: τα ερυθρά φέρουν μόνο το αντιγόνο Η, οπότε ο ορός περιέχει αντι-Α και αντι-Β (και, κατά τον πίνακα του βιβλίου, αντι-Η ασθενές) — γι' αυτό ο Ο μπορεί να πάρει αίμα μόνο από Ο (σελ. 52).

Σύνοψη: (ενδεικτική) ΑΒ: κανένα αντίσωμα (έχει Α και Β)· Ο: αντι-Α και αντι-Β (κατά τον πίνακα και αντι-Η) — αντίσωμα κατά των αντιγόνων που λείπουν από τα ερυθρά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Υποομάδες Α

Ερώτηση: Πώς ξεχωρίζουμε σε ποια υποομάδα ανήκει ένα άτομο ομάδας Α;

Απάντηση:

• Η ομάδα Α διακρίνεται (από το 1911) σε υποκατηγορίες (Α₁, Α₂, Α₃ … Αχ), με σπουδαιότερες τις Α₁ και Α₂. Οι κοινοί οροί αντι-Α σπανίως μπορούν να τις ξεχωρίσουν (συγκολλούν και τις δύο). Η διάκριση γίνεται με ανθρώπινο αντι-Α₁ ορό (εμπόριο) ή με τη λεκτίνη αντι-Α₁, που παράγεται από σπόρους του φυτού Dolichos biflorus: τα ερυθρά της υποομάδας Α₁ συγκολλούνται παρουσία αντι-Α₁, ενώ τα ερυθρά της υποομάδας Α₂ δεν συγκολλούνται (αντιδρούν ελάχιστα ή καθόλου). Έτσι, άτομο ομάδας Α του οποίου τα ερυθρά συγκολλούνται με αντι-Α και με αντι-Α₁ είναι Α₁ (≈ 80% των Α), ενώ αν συγκολλούνται με αντι-Α αλλά όχι με αντι-Α₁ είναι Α₂ (≈ 20%). Συμπληρωματικά, η λεκτίνη αντι-Η (Ulex europaeus) συγκολλά έντονα τα Α₂ και ελάχιστα τα Α₁ (σελ. 49, 51-52).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με ανθρώπινο αντι-Α₁ ορό ή λεκτίνη αντι-Α₁ (Dolichos biflorus): τα ερυθρά Α₁ συγκολλούνται, τα Α₂ όχι (και τα δύο συγκολλούνται με αντι-Α)· Α₁ ≈ 80%, Α₂ ≈ 20%· επικουρικά αντι-Η (Ulex) συγκολλά τα Α₂.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Ομάδα Bombay

Ερώτηση: Τι είναι η ομάδα Bombay;

Απάντηση:

• Ο γόνος Η είναι υπεύθυνος για την παραγωγή του αντιγόνου Η. Στην πολύ σπάνια περίπτωση που το άτομο είναι ομόζυγο στον υπολειπόμενο γόνο h/h, δεν παράγεται αντιγόνο Η. Έτσι, αν και παράγονται σε ικανοποιητικά επίπεδα τα συστατικά για τη δημιουργία των αντιγόνων Α και Β, αυτά δεν μπορούν να συναρμολογηθούν, αφού λείπει το αντιγόνο Η που αποτελεί τον κορμό τους. Η ομάδα αυτή λέγεται «φαινότυπος Oh» ή «ομάδα Bombay», γιατί πρωτοανακαλύφθηκε στην Ινδία, όπου συναντώνται και τα περισσότερα περιστατικά. Ο ορός του ατόμου περιέχει αντισώματα αντι-Α, αντι-Β και αντι-Η, προκαλώντας συγκολλήσεις με όλα τα ερυθρά του συστήματος ΑΒΟ (και της ομάδας Ο, που έχει Η)· τέτοιος ασθενής μπορεί να μεταγγιστεί μόνο με αίμα της ίδιας ομάδας (Bombay). Είναι πολύ σπάνια και στην Ελλάδα σχεδόν ανύπαρκτη (σελ. 51).

Σύνοψη: (ενδεικτική) «Φαινότυπος Oh»: ομόζυγο h/h → δεν παράγεται αντιγόνο Η → δεν συναρμολογούνται Α και Β· ορός με αντι-Α, αντι-Β, αντι-Η (συγκόλληση με όλα τα ερυθρά, και τα Ο)· μετάγγιση μόνο με αίμα Bombay· ανακαλύφθηκε στην Ινδία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Γόνοι Se/se

Ερώτηση: Τι ρυθμίζουν οι γόνοι Se και se; Άτομο με γονότυπο se/se τι αντιγόνα περιέχει στις εκκρίσεις του;

Απάντηση:

• Το τρίτο αλληλόμορφο ζεύγος των γόνων του συστήματος ΑΒΟ είναι οι εκκριτικοί (secretor) γόνοι Se (επικρατής) και se (υπολειπόμενος). Από τη δράση τους εξαρτάται αν τα αντιγόνα της ομάδας ΑΒΟ θα περιέχονται στα υγρά που εκκρίνουν οι αδένες του ανθρώπου (π.χ. σίελο κ.λπ.). Ο γόνος Se είναι υπεύθυνος για την παρουσία των αντιγόνων ΑΒΟ στις εκκρίσεις· ο γόνος se όχι. Γονότυπος Se/Se ή Se/se → εκκριτικός τύπος (≈ 80% του πληθυσμού) (σελ. 50-51).
• Άτομο με γονότυπο se/se είναι μη εκκριτικού τύπου (nonsecretor) (≈ 20%): στις εκκρίσεις του δεν περιέχονται τα αντιγόνα Η, Α, Β — εκκρίνονται κάποιες γλυκοπρωτεΐνες που στερούνται της αντιγονικής δράσης των Η, Α και Β. Τα ερυθρά του βέβαια φέρουν κανονικά τα αντιγόνα της ομάδας του.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι Se/se ρυθμίζουν αν τα αντιγόνα ΑΒΟ θα υπάρχουν στις εκκρίσεις (σίελο κ.λπ.): Se επικρατής → εκκριτικός τύπος (80%)· se/se → μη εκκριτικός (20%): οι εκκρίσεις δεν περιέχουν αντιγόνα Η, Α, Β (μόνο γλυκοπρωτεΐνες χωρίς αντιγονική δράση).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Τραυματίας ομάδας Ο

Ερώτηση: Ένας τραυματίας με ομάδα αίματος Ο, αν χρειαστεί μετάγγιση αίματος θα βρει συμβατό αίμα εύκολα ή δύσκολα και γιατί;

Απάντηση:

• Θα βρει συμβατό αίμα εύκολα. Τα ερυθρά της ομάδας Ο φέρουν μόνο το αντιγόνο Η, ενώ ο ορός περιέχει αντι-Α και αντι-Β· επομένως ο Ο μπορεί να λάβει αίμα μόνο από ομάδα Ο (πίνακας επιλογής: ομάδα Ο → 1η επιλογή Ο, δεν υπάρχει 2η). Όμως η ομάδα Ο είναι η συχνότερη στον ελληνικό (και ευρωπαϊκό) πληθυσμό — 41% (η Α₁ 32%, Β 14%, Α₂ 8%, ΑΒ 5%) — και η ομάδα Ο, ως «παγκόσμιος δότης», συλλέγεται και διατηρείται σε επάρκεια στις τράπεζες αίματος, γιατί χορηγείται και σε όλες τις άλλες ομάδες σε επείγουσες καταστάσεις. Έτσι, παρά τον περιορισμό ότι δέχεται μόνο Ο, η μεγάλη συχνότητα της ομάδας εξασφαλίζει εύκολη ανεύρεση συμβατού αίματος (σελ. 52, 90-91).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εύκολα: ο Ο δέχεται μόνο αίμα Ο (έχει αντι-Α και αντι-Β), αλλά η ομάδα Ο είναι η συχνότερη στην Ελλάδα (41%) και υπάρχει σε επάρκεια στις τράπεζες ως παγκόσμιος δότης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 7 — Βάση των αντιγόνων ΑΒΟ

Ερώτηση: Ποιο αντιγόνο του συστήματος ΑΒΟ είναι η βάση για τα υπόλοιπα;

Απάντηση:

• Η βάση για τα υπόλοιπα αντιγόνα είναι το αντιγόνο Η. Σχηματίζεται από την πρόδρομη ουσία με προσθήκη L-φουκόζης και αποτελεί τον βιοχημικό σκελετό (κορμό) των αντιγόνων Α και Β: το Η γίνεται Α αν προστεθεί Ν-ακετυλογαλακτοζαμίνη και Β αν προστεθεί D-γαλακτόζη (ο γόνος Ο το αφήνει ως έχει). Το αντιγόνο Η υπάρχει στο σύνολο των ομάδων (Α: Η+Α, Β: Η+Β, ΑΒ: Η+Α+Β, Ο: μόνο Η) και αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την έκφραση όλων των ομάδων του συστήματος ΑΒΟ· όταν δεν παράγεται (γονότυπος h/h — ομάδα Bombay) δεν μπορούν να συναρμολογηθούν ούτε τα Α και Β (σελ. 48-51).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το αντιγόνο Η: βιοχημικός σκελετός των Α και Β (Η + Ν-ακετυλογαλακτοζαμίνη → Α, Η + D-γαλακτόζη → Β), υπάρχει σε όλες τις ομάδες και είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την έκφρασή τους (h/h → Bombay).

Κριτήρια αξιολόγησης: