Λύσεις — Κεφάλαιο 7 (Ερωτήσεις σελ. 93-94) – ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ – ΑΙΜΟΔΟΣΙΑ ΙΙ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 7 (Ερωτήσεις σελ. 93-94)

Απαντήσεις στις 9 ερωτήσεις «Ας ελέγξουμε τις γνώσεις μας» του κεφαλαίου 7.

Ερώτηση 1 — Βασικό μέλημα

Ερώτηση: Ποιο είναι το βασικό μέλημα των εργαζομένων στο τμήμα συμβατότητας;

Απάντηση:

• Το βασικό μέλημα των εργαζομένων στο τμήμα συμβατότητας είναι να χορηγηθεί στον έχοντα ανάγκη ασθενή αίμα συμβατό με το δικό του. Με τη σοβαρή και προσεκτική εργασία τους αποφεύγονται τα ανεπιθύμητα αποτελέσματα που μπορεί να προκύψουν από μη συμβατή μετάγγιση, καθώς και από μετάγγιση αίματος μολυσμένου, μη ελεγμένου ή κακώς συντηρημένου (σελ. 86).
• Για τον σκοπό αυτό: εκτελούν τις βασικές διαδικασίες — καθορισμό ομάδας ΑΒΟ και Rhesus δότη και δέκτη και διασταύρωση —, χειρίζονται τις φιάλες με κάθε κανόνα αντισηψίας, μεριμνούν για τη σωστή συντήρηση, ψύξη και απόψυξη του αίματος, ελέγχουν τις σημάνσεις στους ασκούς προς αποφυγή λαθών και ακολουθούν ακριβώς τη διαδικασία για τη μετάγγιση. Πρέπει να ενεργούν με αίσθημα αυξημένης ευθύνης, γιατί λάθη στο τμήμα συμβατότητας μπορεί να είναι μοιραία (σελ. 86, 93).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η χορήγηση στον ασθενή αίματος συμβατού με το δικό του — αποφυγή ασύμβατης μετάγγισης και μετάγγισης μολυσμένου, μη ελεγμένου ή κακώς συντηρημένου αίματος· μέσα: ΑΒΟ-Rh δότη-δέκτη, διασταύρωση, αντισηψία, σωστή συντήρηση, έλεγχος σημάνσεων, τήρηση διαδικασίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Έλεγχος μονάδας τράπεζας

Ερώτηση: Σε τι είδους έλεγχο έχει υποβληθεί μία μονάδα αίματος που φυλάσσεται στην τράπεζα αίματος.

Απάντηση:

• Κάθε μονάδα αίματος που φυλάσσεται στην τράπεζα αίματος (σε ειδικό ασκό με αντιπηκτικό-συντηρητικό διάλυμα, σε ψύξη) έχει υποβληθεί (σελ. 86):

  • Στον προσδιορισμό της ομάδας αίματος ΑΒΟ και του Rhesus — αναγράφονται, σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία, σε ειδική ετικέτα, μαζί με την ημερομηνία λήξης του αίματος.
  • Στον ορολογικό έλεγχο για μεταδιδόμενα νοσήματα: HIV (ιός επίκτητης ανοσολογικής ανεπάρκειας), σύφιλη (VDRL), ηπατίτιδα Β (HBsAg) και ηπατίτιδα C (anti-HCV) — ετικέτα ορολογικού ελέγχου (εικόνα 7.2).

  Επιπλέον, ο αιμοδότης έχει εξεταστεί πριν την αιμοδοσία (ιστορικό, κλινική εξέταση, Hb-Ht). Το αίμα διατίθεται μόνο εφόσον ο έλεγχος είναι αρνητικός, ενώ πριν τη χορήγηση διασταυρώνεται με το αίμα του συγκεκριμένου δέκτη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Προσδιορισμός ΑΒΟ και Rhesus (στην ετικέτα με την ημερομηνία λήξης) και ορολογικός έλεγχος για HIV, σύφιλη (VDRL), ηπατίτιδα Β (HBsAg) και ηπατίτιδα C (anti-HCV)· πριν τη χορήγηση διασταυρώνεται με τον δέκτη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Στάδια μετάγγισης

Ερώτηση: Ποια είναι τα στάδια της μετάγγισης αίματος;

Απάντηση:

• Η διαδικασία για τη μετάγγιση περιλαμβάνει όλες τις ενέργειες και εξετάσεις στην τράπεζα αίματος πριν τη μετάγγιση, με σκοπό την παροχή συμβατού αίματος (σελ. 87-92):

  1. Έντυπο δελτίο αίτησης αίματος — από τον θεράποντα ιατρό (στοιχεία ασθενούς, κλινική, διάγνωση, ημερομηνία-ώρα, ιστορικό μεταγγίσεων-αντιδράσεων, αριθμός μονάδων, χρόνος-βαθμός επείγοντος, υπογραφή).
  2. Δείγμα αίματος του ασθενούς (δέκτη) — 5 cm³ σε σωληνάριο χωρίς συντηρητικά, με ετικέτα (ονοματεπώνυμο, πατρώνυμο, κλινική, ημερομηνία).
  3. Ομάδα αίματος και Rhesus του ασθενούς — ΑΒΟ και Rhesus (D)· σε ειδικές περιπτώσεις και E, e, C, c, Kell.
  4. Επιλογή αίματος για μετάγγιση — ίδιας ομάδας ΑΒΟ και Rhesus· αλλιώς κατά τον πίνακα επιλογής.
  5. Διασταύρωση — ορός δέκτη με ερυθρά δότη, για ανίχνευση αντισωμάτων.

  Με τις τέσσερις πρώτες διαδικασίες αυξάνονται οι πιθανότητες συμβατότητας, με την τελευταία γίνεται ο έλεγχος (δοκιμασία συμβατότητας). Ακολουθεί η χορήγηση του διασταυρωμένου αίματος (ετικέτα διασταύρωσης) στην κλινική.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Έντυπο δελτίο αίτησης αίματος → δείγμα αίματος του δέκτη → ομάδα ΑΒΟ και Rhesus του δέκτη → επιλογή αίματος (ίδια ομάδα ή κατά τον πίνακα) → διασταύρωση δότη-δέκτη → χορήγηση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Κριτήρια συμβατότητας

Ερώτηση: Ποια είναι τα κριτήρια για τη συμβατότητα του αίματος που προορίζεται για μετάγγιση;

Απάντηση:

• Τα κριτήρια συμβατότητας (σελ. 88-92):
  • Ίδια ομάδα ΑΒΟ με τον ασθενή — πρώτη επιλογή· ίδια ομάδα σημαίνει λιγότερες ανεπιθύμητες αντιδράσεις και μεγαλύτερη επιβίωση των μεταγγιζόμενων ερυθρών. Αν δεν υπάρχει (και η μετάγγιση δεν είναι επείγουσα) αναζητείται από άλλες τράπεζες· αλλιώς χορηγείται συμβατή διαφορετική ομάδα κατά τον πίνακα: Ο → μόνο Ο· Α → Α ή Ο· Β → Β ή Ο· ΑΒ → ΑΒ ή Ο, Α, Β (η ομάδα Ο πανδότης, η ΑΒ πανδέκτης).
  • Ίδιο Rhesus (D)· σε Rhesus αρνητικό ασθενή γίνεται προσπάθεια χορήγησης Rhesus αρνητικού αίματος.
  • Σε ειδικές περιπτώσεις (πολυμεταγγιζόμενοι, προηγούμενες αντιδράσεις, έγκυες) συμβατότητα και για τα αντιγόνα Rhesus E, e, C, c και Kell.
  • Αρνητική διασταύρωση: ο ορός του δέκτη, σε διάφορα υποστρώματα και θερμοκρασίες, δεν αποκαλύπτει αντισώματα (τέλεια ή ατελή) που θα κατέστρεφαν τα ερυθρά του δότη· αν αποκαλυφθούν, η μονάδα απορρίπτεται και διασταυρώνεται άλλη.
  • Η μονάδα πρέπει να είναι ελεγμένη (HIV, VDRL, HBsAg, anti-HCV), εντός ημερομηνίας λήξης και σωστά συντηρημένη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ίδια ομάδα ΑΒΟ (ή συμβατή κατά τον πίνακα: Ο πανδότης, ΑΒ πανδέκτης), ίδιο Rhesus D (Rh− → Rh−), σε ειδικές περιπτώσεις E/e/C/c/Kell, αρνητική διασταύρωση (χωρίς αντισώματα δέκτη κατά των ερυθρών του δότη), ελεγμένη-μη ληγμένη μονάδα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Παγκόσμιος δότης — δέκτης

Ερώτηση: Ποιον ονομάζουμε παγκόσμιο δότη και παγκόσμιο δέκτη;

Απάντηση:

• • Παγκόσμιος δότης (πανδότης) ονομάζεται η ομάδα Ο: η ομάδα Ο μπορεί να πάρει αίμα μόνο από ομάδα Ο, ενώ, αντίθετα, όλες οι ομάδες μπορούν να πάρουν αίμα από την ομάδα Ο — τα ερυθρά της δεν φέρουν αντιγόνα Α ή Β, οπότε δεν συγκολλούνται από τα αντι-Α/αντι-Β του δέκτη (σε επείγουσες καταστάσεις χορηγείται Ο, κατά προτίμηση Rh−, αφού αφαιρεθεί το 70% του πλάσματος που περιέχει αντι-Α και αντι-Β).
  • Παγκόσμιος δέκτης (πανδέκτης) ονομάζεται η ομάδα ΑΒ: μπορεί να πάρει αίμα από Α ή Β ή Ο (και ΑΒ) — ο ορός της δεν περιέχει αντι-Α ούτε αντι-Β, οπότε δεν καταστρέφει ερυθρά με αντιγόνα Α ή Β (σελ. 90-91).

  Παρ' όλα αυτά, πρώτη επιλογή είναι πάντα η ίδια ομάδα, γιατί μειώνει τις αντιδράσεις και αυξάνει την επιβίωση των μεταγγιζόμενων ερυθρών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Παγκόσμιος δότης = ομάδα Ο (δίνει σε όλες, δέχεται μόνο Ο — ερυθρά χωρίς Α/Β)· παγκόσμιος δέκτης = ομάδα ΑΒ (δέχεται από Α, Β, Ο, ΑΒ — ορός χωρίς αντι-Α/αντι-Β).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Ομάδα σε άμεση ανάγκη

Ερώτηση: Τι ομάδα θα θέλατε να είχατε σε περίπτωση άμεσης ανάγκης για λήψη αίματος;

Απάντηση:

• Θα ήταν επιθυμητό να έχει κανείς την ομάδα ΑΒ, Rhesus θετικό — τον «παγκόσμιο δέκτη». Ο ασθενής ομάδας ΑΒ μπορεί να λάβει αίμα από ΑΒ, Α, Β και Ο (πίνακας επιλογής: ΑΒ → 1η επιλογή ΑΒ, 2η Ο, Α, Β), γιατί ο ορός του δεν περιέχει αντι-Α ούτε αντι-Β και δεν καταστρέφει τα ερυθρά καμιάς ομάδας ΑΒΟ· επιπλέον, ως Rhesus θετικός δεν κινδυνεύει από ευαισθητοποίηση στο αντιγόνο D, ώστε μπορεί να δεχθεί και Rh+ (το 85% των μονάδων) και Rh− αίμα. Έτσι, σε άμεση ανάγκη, βρίσκεται συμβατό αίμα από το σύνολο σχεδόν των αποθεμάτων της τράπεζας (σελ. 90-91).
• Αντίθετα, ο ασθενής ομάδας Ο Rh− είναι στη δυσμενέστερη θέση: δέχεται μόνο Ο Rh− αίμα (15% των Ο), αν και η ομάδα Ο είναι η συχνότερη (41%). Σημειώνεται ότι σε κάθε περίπτωση πρώτη επιλογή είναι η ίδια ομάδα και ότι σε απόλυτα πιεστικό χρόνο, όταν δεν υπάρχει ομάδα, χορηγείται Ο Rh− με αφαίρεση του 70% του πλάσματος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικά: ΑΒ Rhesus θετικό — ο παγκόσμιος δέκτης (χωρίς αντι-Α/αντι-Β, χωρίς κίνδυνο αντι-D) δέχεται αίμα από όλες τις ομάδες ΑΒΟ και Rh+/Rh−· δυσμενέστερη η Ο Rh− (μόνο Ο Rh−).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 7 — Επείγουσες καταστάσεις

Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τη μετάγγιση αίματος σε επείγουσες καταστάσεις;

Απάντηση:

• Σε εξαιρετικά επείγουσες καταστάσεις στις οποίες απειλείται η ζωή του ασθενή (οξείες μεγάλες αιμορραγίες) μπορεί να απαιτείται άμεση μετάγγιση. Όταν δεν υπάρχει χρόνος να ολοκληρωθεί η διασταύρωση, ο θεράπων ιατρός αναλαμβάνει την ευθύνη και ζητά άμεση μετάγγιση χωρίς διασταύρωση· είναι υποχρεωμένος να αναφέρει στο έντυπο αίτησης την ανάγκη χορήγησης χωρίς διασταύρωση και την αιτία από την οποία απειλείται η ζωή του ασθενή (σελ. 92).
• Η υποχρέωση του τμήματος συμβατότητας είναι να χορηγήσει αίμα όσο το δυνατόν πιο συμβατό:
  • Αν ο χρόνος δεν είναι απόλυτα πιεστικός και μπορεί να καθοριστεί η ομάδα του ασθενή → χορηγείται αίμα της ίδιας ομάδας (χωρίς διασταύρωση).
  • Αν ο χρόνος είναι απόλυτα πιεστικός → χορηγείται αίμα ομάδας Ο (παγκόσμιος δότης), αφού αφαιρεθεί το 70% του πλάσματος (που περιέχει αντι-Α, αντι-Β). Προτιμάται Ο Rh αρνητικό· αν δεν υπάρχει, Ο Rh θετικό.
  • Ταυτόχρονα με τη χορήγηση της πρώτης μονάδας αρχίζει στο τμήμα συμβατότητας η διασταύρωση, ώστε η μετάγγιση να συνεχιστεί το γρηγορότερο με αίμα απόλυτα συμβατό (σελ. 92-93).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Απειλή ζωής (οξεία μεγάλη αιμορραγία): ο θεράπων αναλαμβάνει την ευθύνη και ζητά αίμα χωρίς διασταύρωση (αιτία στο έντυπο)· τμήμα: αν υπάρχει χρόνος για ομάδα → ίδια ομάδα, αλλιώς Ο με αφαίρεση 70% πλάσματος (κατά προτίμηση Rh−, αλλιώς Rh+)· παράλληλα αρχίζει διασταύρωση για συνέχιση με συμβατό αίμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 8 — Ευθύνη σε επείγουσα

Ερώτηση: Ποιος φέρει την ευθύνη για μη συμβατή μετάγγιση, η οποία έλαβε χώρα σε επείγουσα κατάσταση;

Απάντηση:

• Την ευθύνη φέρει ο θεράπων ιατρός που ζήτησε την άμεση μετάγγιση χωρίς να προηγηθεί διασταύρωση. Το βιβλίο αναφέρει ότι σε εξαιρετικά επείγουσες καταστάσεις «ο θεράπων ιατρός μπορεί να αναλάβει την ευθύνη και να ζητήσει άμεση μετάγγιση αίματος χωρίς να προηγηθεί διασταύρωση», και ότι είναι υποχρεωμένος να αναφέρει στο έντυπο με το οποίο ζητά το αίμα την ανάγκη χορήγησης χωρίς διασταύρωση και την αιτία από την οποία απειλείται η ζωή του ασθενή (σελ. 92). Το έντυπο αυτό, με την υπογραφή του, τεκμηριώνει την ανάληψη της ευθύνης.
• Το τμήμα συμβατότητας δεν απαλλάσσεται όμως από τη δική του υποχρέωση: να χορηγήσει αίμα όσο το δυνατόν πιο συμβατό (ίδια ομάδα αν υπάρχει χρόνος, αλλιώς Ο με αφαίρεση 70% του πλάσματος, κατά προτίμηση Rh−) και να αρχίσει αμέσως τη διασταύρωση παράλληλα με τη χορήγηση της πρώτης μονάδας. Ευθύνεται, δηλαδή, για λάθη στη δική του διαδικασία (λάθος ομάδα, λάθος μονάδα, μη ελεγμένο αίμα), όχι για την απόφαση παράκαμψης της διασταύρωσης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο θεράπων ιατρός, που ανέλαβε την ευθύνη ζητώντας μετάγγιση χωρίς διασταύρωση και το δήλωσε εγγράφως στο έντυπο (ανάγκη + αιτία)· το τμήμα συμβατότητας ευθύνεται μόνο για τη δική του εργασία (όσο πιο συμβατό αίμα, άμεση έναρξη διασταύρωσης).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 9 — Διασταύρωση — 100%;

Ερώτηση: Η επιτυχής διασταύρωση του αίματος εξασφαλίζει 100% τη συμβατότητα δότη – δέκτη και γιατί;

Απάντηση:

• Όχι, δεν την εξασφαλίζει 100%. Η διασταύρωση ανιχνεύει, φέρνοντας σε επαφή τον ορό του δέκτη με τα ερυθρά του δότη σε διάφορα υποστρώματα και θερμοκρασίες, τα τέλεια ή ατελή αντισώματα που υπάρχουν εκείνη τη στιγμή στον ορό του δέκτη και θα κατέστρεφαν τα ερυθρά του δότη. Όμως, όπως σημειώνει το βιβλίο, παρά τη σωστή τεχνική και τις εξελιγμένες μεθόδους, δεν μπορεί πάντα να εξασφαλισθεί η φυσιολογική επιβίωση των μεταγγιζόμενων ερυθροκυττάρων ούτε να προληφθεί η ανοσοποίηση του δέκτη, γιατί (σελ. 91-92):

  • δεν είναι δυνατόν να γίνει διασταύρωση για όλα τα αντισώματα που μπορεί να υπάρχουν στον ορό του δέκτη (σπάνια, χαμηλού τίτλου, που δεν ανιχνεύονται στις συνθήκες της δοκιμασίας), και
  • δεν μπορεί να προβλεφθεί η απάντηση του δέκτη απέναντι στα αντιγόνα των ερυθροκυττάρων του δότη που είναι ξένα προς τον εαυτό του — ο δέκτης μπορεί να ευαισθητοποιηθεί μετά τη μετάγγιση και να παράγει νέα αντισώματα (π.χ. αντι-Kell, αντι-c), που θα καταστρέψουν τα ερυθρά του δότη αργότερα ή θα προκαλέσουν αντίδραση σε επόμενη μετάγγιση.

  Η διασταύρωση μειώνει δραστικά την πιθανότητα ανεπιθύμητων συμβάντων, αλλά δεν είναι απόλυτη εγγύηση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Όχι: ανιχνεύει μόνο τα υπάρχοντα (τέλεια-ατελή) αντισώματα του δέκτη — δεν γίνεται διασταύρωση για όλα τα αντισώματα, ούτε προβλέπεται η μελλοντική απάντηση (ανοσοποίηση) του δέκτη στα ξένα αντιγόνα του δότη· μειώνει, δεν μηδενίζει, τον κίνδυνο.

Κριτήρια αξιολόγησης: