Λύσεις — Κεφάλαιο 2 (σελ. 19-28) – ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΚΤΥΠΩΣΕΩΝ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις — Κεφάλαιο 2
Λύσεις πάνω σε αυτούσια αποσπάσματα του κεφαλαίου 2: η υποδομή της χρυσοχοΐας και η γέννηση της τυπογραφίας το 1438 στο Στρασβούργο, η κατασκευή του καλουπιού και του τυπογραφικού στοιχείου με τις τρεις διαδοχικές αντιστροφές, το κράμα μολύβδου-αντιμονίου-κασσιτέρου και ο ρόλος κάθε μετάλλου, το πιεστήριο των οινοποιών ως πρότυπο και η αμφίπλευρη εκτύπωση, η λιπαρή τυπογραφική μελάνη, το Τούρκικο Ημερολόγιο, η Βίβλος των 42 στίχων και η κοινωνική σημασία του έργου του.
Η υποδομή της χρυσοχοΐας
Ερώτηση: Ο άνθρωπος αυτός ήταν ο Γερμανός Γιόχαν Γκούτενμπεργκ. Ποια τέχνη τού έδωσε την υποδομή και ποια ήταν η δεύτερη εφεύρεσή του;
Απάντηση:
-
Η απάντηση, αυτούσια (§2.1, σελ. 19): «Ο άνθρωπος που θεωρείται ότι εφεύρε την τυπογραφία -μια και δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι γνώριζε τα μεταλλικά στοιχεία που χρησιμοποιούσαν ήδη στην Ανατολή- είχε την υποδομή μιας τέχνης που αποδείχθηκε ιδιαίτερα χρήσιμη, αυτή της ΧΡΥΣΟΧΟΪΑΣ. Από την άλλη κατόρθωσε να εφεύρει το ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΙΕΣΤΗΡΙΟ. Έτσι έφτασε σε μια παραγωγική εκτυπωτική μέθοδο.»
-
ΤΑ ΔΥΟ ΣΚΕΛΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ ① Η ΧΡΥΣΟΧΟΪΑ ② ΤΟ ΠΙΕΣΤΗΡΙΟ (τι ήδη ΗΞΕΡΕ) (τι ΕΦΗΥΡΕ) → το ΣΤΟΙΧΕΙΟ → η ΜΗΧΑΝΗ ╲ ╱ ╲ ╱ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΕΚΤΥΠΩΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ⚠️ Η λέξη «παραγωγική» είναι το κλειδί. Η ξυλογραφία ήταν ήδη εκτυπωτική μέθοδος, αλλά «είχε μειωμένη αντοχή και δεν έδινε πολλά αντίτυπα» (κεφ. 1). Ο Γουτεμβέργιος δεν εφηύρε την εκτύπωση — εφηύρε την εκτύπωση που παράγει.
-
Γιατί ακριβώς η χρυσοχοΐα — η αντιστοιχία δεξιοτήτων (σελ. 20): «Ως χρυσοχόος μυήθηκε, από τα μικρά του κιόλας χρόνια, στην επεξεργασία των μετάλλων, στη δημιουργία κραμάτων, στο χάραγμα σφραγίδων και στην κατασκευή πήλινων καλουπιών για την παραγωγή κοσμημάτων και νομισμάτων.»
ΔΕΞΙΟΤΗΤΑ ΧΡΥΣΟΧΟΟΥ ΒΗΜΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΟΥ ── χάραγμα σφραγίδων ───► ② χάραξη του γράμματος ανάγλυφα και αντίστροφα στη ράβδο ── πήλινα καλούπια ───► ③ αποτύπωμα σε εύπλαστο πηλό ── επεξεργασία μετάλλων ─► ④ χύτευση σκληρού μετάλλου ── δημιουργία κραμάτων ─► μόλυβδος + αντιμόνιο + κασσίτεροςΚαι οι τέσσερις δεξιότητες αντιστοιχούν σε βήμα της κατασκευής. Η τυπογραφία δεν γεννήθηκε από το πουθενά· γεννήθηκε μέσα από τη χρυσοχοΐα.
-
Η αρνητική διατύπωση του βιβλίου έχει σημασία: το «δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι γνώριζε τα μεταλλικά στοιχεία που χρησιμοποιούσαν ήδη στην Ανατολή» σημαίνει ότι το βιβλίο αναγνωρίζει την ύπαρξη μεταλλικών στοιχείων στην Ανατολή πριν από αυτόν, αλλά δεν δέχεται μεταφορά της γνώσης. Η ελληνική απόδοση «Γουτεμβέργιος» και η γερμανική «Γκούτενμπεργκ» χρησιμοποιούνται και οι δύο στο βιβλίο για το ίδιο πρόσωπο.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο άνθρωπος που θεωρείται ότι εφεύρε την τυπογραφία, ο Γερμανός Γιόχαν Γκούτενμπεργκ ή εξελληνισμένα Ιωάννης Γουτεμβέργιος, είχε την υποδομή μιας τέχνης που αποδείχθηκε ιδιαίτερα χρήσιμη, αυτή της χρυσοχοΐας — και μάλιστα δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι γνώριζε τα μεταλλικά στοιχεία που χρησιμοποιούσαν ήδη στην Ανατολή. Από την άλλη, κατόρθωσε να εφεύρει το τυπογραφικό πιεστήριο. Έτσι έφτασε σε μια παραγωγική εκτυπωτική μέθοδο. Η χρυσοχοΐα ήταν καθοριστική γιατί ως χρυσοχόος μυήθηκε από τα μικρά του κιόλας χρόνια στην επεξεργασία των μετάλλων, στη δημιουργία κραμάτων, στο χάραγμα σφραγίδων και στην κατασκευή πήλινων καλουπιών για την παραγωγή κοσμημάτων και νομισμάτων — δεξιότητες που αντιστοιχούν ακριβώς στα βήματα κατασκευής του τυπογραφικού στοιχείου.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η γέννηση της τυπογραφίας στο Στρασβούργο
Ερώτηση: Το 1438, ίδρυσε στο Στρασβούργο μία μικρή εταιρεία κατασκευής καθρεπτών, επάνω στους οποίους τύπωνε σύντομες επιγραφές. Πώς έγινε γνωστό ότι εκείνη τη χρονιά γεννήθηκε η τυπογραφία;
Απάντηση:
-
Η απάντηση, αυτούσια (§2.2.1, σελ. 20): «Το συμφωνητικό της εταιρείας, που περιλαμβάνει τρεις ακόμη συνεταίρους, αναφέρει την αξιοποίηση «μυστικών τρόπων γραφής». Από τα πρακτικά μιας δίκης που πραγματοποιήθηκε για να προσβληθούν κάποιοι όροι του συμφωνητικού, έγινε γνωστό ότι ο Γουτεμβέργιος φύλασσε μυστικά ένα ξύλινο πιεστήριο και ότι είχε αγοράσει μόλυβδο και άλλα υλικά, απαραίτητα για τις έρευνές του σχετικά με τις εκτυπώσεις. Οι μελετητές οδηγούνται στο συμπέρασμα ότι η τυπογραφία γεννήθηκε εκείνη τη χρονιά.»
-
Η ΑΛΥΣΙΔΑ ΤΩΝ ΤΕΚΜΗΡΙΩΝ ΣΥΜΦΩΝΗΤΙΚΟ 1438 → «μυστικοί τρόποι γραφής» (+ 3 συνεταίροι) — ασαφής διατύπωση, σκόπιμα ↓ ΔΙΚΗ για προσβολή όρων του συμφωνητικού ↓ ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΤΗΣ ΔΙΚΗΣ αποκαλύπτουν: · ΞΥΛΙΝΟ ΠΙΕΣΤΗΡΙΟ φυλαγμένο ΜΥΣΤΙΚΑ · ΑΓΟΡΑ ΜΟΛΥΒΔΟΥ και άλλων υλικών «απαραίτητων για τις έρευνές του σχετικά με τις εκτυπώσεις» ↓ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΜΕΛΕΤΗΤΩΝ: η ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΤΟ 1438⚠️ Τα δύο τεκμήρια αντιστοιχούν στις δύο εφευρέσεις: το πιεστήριο (μηχανή) και ο μόλυβδος (στοιχεία). Και τα δύο μαζί = τυπογραφία.
-
Γιατί καθρέπτες; Η εταιρεία κατασκεύαζε καθρέπτες «επάνω στους οποίους τύπωνε σύντομες επιγραφές». Δηλαδή ο Γουτεμβέργιος ήδη τύπωνε — σε μικρή κλίμακα και σε άλλο υπόστρωμα. Η κατασκευή καθρεπτών απαιτεί επίσης χύτευση μετάλλου και κατεργασία επιφανειών, δηλαδή τις ίδιες δεξιότητες.
Η μυστικότητα διατρέχει όλη την περίοδο: «μυστικοί τρόποι γραφής», πιεστήριο που «φύλασσε μυστικά». Η τυπογραφία αναπτύχθηκε ως εμπορικό μυστικό, όχι ως δημόσια ανακοίνωση.
-
Τα επόμενα χρόνια — η ασάφεια των πηγών, αυτούσια: «Από το 1444 και για μία περίοδο πολλών ετών, ο τόπος εργασίας του Γουτεμβέργιου δεν ήταν απόλυτα γνωστός. Μία πηγή αναφέρει ότι το 1442 ο Γουτεμβέργιος ήταν ο ιδιοκτήτης του πρώτου τυπογραφείου, που ιδρύθηκε στο Μάιντς. Το μόνο γνωστό στοιχείο είναι ότι δανείστηκε κατά καιρούς χρήματα για τον εξοπλισμό τυπογραφείου. Στο τυπογραφείο του κατασκεύαζε μεταλλικά στοιχεία-γράμματα με τη βοήθεια ειδικών καλουπιών, σχεδιασμένων για το σκοπό αυτό.»
1428 ως τότε στο ΜΑΪΝΤΣ, ασκεί το επάγγελμα του πατέρα του 1438 ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ — εταιρεία καθρεπτών → γέννηση τυπογραφίας 1442 (κατά μία πηγή) ιδιοκτήτης του ΠΡΩΤΟΥ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΥ, Μάιντς 1444 «ο τόπος εργασίας του ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΑΠΟΛΥΤΑ ΓΝΩΣΤΟΣ» 1454 ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ, τυπογραφείο Μάιντς 1468 πεθαίνει ΦΤΩΧΟΣ⚠️ Το χρέος είναι σταθερό μοτίβο: «δανείστηκε κατά καιρούς χρήματα», η Βίβλος τυπώθηκε «με τη χρηματοδότηση του Φουστ», και τελικά «πέθανε φτωχός».
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το 1438 ο Γουτεμβέργιος ίδρυσε στο Στρασβούργο μια μικρή εταιρεία κατασκευής καθρεπτών, επάνω στους οποίους τύπωνε σύντομες επιγραφές. Το συμφωνητικό της εταιρείας, που περιλαμβάνει τρεις ακόμη συνεταίρους, αναφέρει την αξιοποίηση μυστικών τρόπων γραφής. Από τα πρακτικά μιας δίκης που πραγματοποιήθηκε για να προσβληθούν κάποιοι όροι του συμφωνητικού έγινε γνωστό ότι ο Γουτεμβέργιος φύλασσε μυστικά ένα ξύλινο πιεστήριο και ότι είχε αγοράσει μόλυβδο και άλλα υλικά, απαραίτητα για τις έρευνές του σχετικά με τις εκτυπώσεις. Επειδή τα δύο αυτά τεκμήρια αντιστοιχούν ακριβώς στις δύο συνιστώσες της τυπογραφίας — το πιεστήριο και τα μεταλλικά στοιχεία — οι μελετητές οδηγούνται στο συμπέρασμα ότι η τυπογραφία γεννήθηκε εκείνη τη χρονιά.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η κατασκευή του καλουπιού και του στοιχείου
Ερώτηση: Για την κατασκευή ενός καλουπιού απαιτούνταν, καταρχήν, μία ξύλινη ράβδος σε μορφή παραλληλεπίπεδου. Επάνω σε αυτή χαραζόταν ανάγλυφο και αντίστροφο (με καθρεπτισμένη μορφή) ένα γράμμα του αλφαβήτου. Ποια ήταν τα επόμενα βήματα ως το τελικό στοιχείο;
Απάντηση:
-
Η συνέχεια, αυτούσια (§2.2.2, σελ. 21): «Η ράβδος που έφερε το χάραγμα του γράμματος, πιεζόταν επάνω σε εύπλαστο και ανθεκτικό πηλό, δημιουργώντας ένα αποτύπωμα. Το αποτύπωμα αυτό χρησίμευε ως καλούπι για τη χύτευση (μεταφορά του μετάλλου σε υγρή μορφή μέσα στο καλούπι) σκληρού μετάλλου. Το αποτέλεσμα της χύτευσης ήταν ένα ορθογώνιο παραλληλεπίπεδο, στη μία επιφάνεια του οποίου βρισκόταν ανάγλυφο το αποτύπωμα του γράμματος.»
-
ΤΑ ΤΕΣΣΕΡΑ ΒΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΔΥΟ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΕΣ ① ΞΥΛΙΝΗ ΡΑΒΔΟΣ (παραλληλεπίπεδο) ② ΧΑΡΑΞΗ: ΑΝΑΓΛΥΦΟ + ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΟ ┌────┐ │ Ᏼ │ ← καθρεπτισμένο, προεξέχον └────┘ │ πίεση σε πηλό ── 1η ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ ▼ ③ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑ ΣΤΟΝ ΠΗΛΟ: ΒΑΘΟΥΛΩΤΟ + ΚΑΝΟΝΙΚΗ ΦΟΡΑ ┌────┐ │ B │ ← σκαμμένο, σωστή φορά = ΤΟ ΚΑΛΟΥΠΙ └────┘ │ χύτευση μετάλλου ── 2η ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ ▼ ④ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ: ΑΝΑΓΛΥΦΟ + ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΟ ┌────┐ │ Ᏼ │ ← προεξέχον, καθρεπτισμένο └────┘ │ εκτύπωση σε χαρτί ── 3η ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ ▼ ΤΟ ΓΡΑΜΜΑ «B» ΣΤΗ ΣΩΣΤΗ ΦΟΡΑ ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ⚠️ Γι' αυτό ακριβώς χαράζεται αντίστροφα: μεσολαβούν τρεις αντιστροφές (πηλός → μέταλλο → χαρτί), δηλαδή περιττός αριθμός, οπότε το αρχικό χάραγμα πρέπει να είναι καθρεπτισμένο για να καταλήξει σωστό.
-
Το διαιρετό καλούπι (πλαίσιο 2.2, σελ. 21): «Τα δύο μέρη του καλουπιού ενός στοιχείου ενώνονται σφιχτά για να δεχθούν το υγρό μέταλλο. Μετά τη χύτευση και τη στερεοποίηση του κράματος, το τυπογραφικό στοιχείο απομακρύνεται με το άνοιγμα του καλουπιού.»
⚠️ Το διαιρετό καλούπι είναι η πρακτική προϋπόθεση της μαζικής παραγωγής στοιχείων: επιτρέπει να βγει το στοιχείο χωρίς να καταστραφεί το καλούπι, άρα το ίδιο καλούπι δίνει απεριόριστα όμοια στοιχεία του ίδιου γράμματος.
-
Η εξέλιξη των υλικών, αυτούσια: «Αργότερα, ο Γουτεμβέργιος αντικατέστησε τις ξύλινες ράβδους με μεταλλικές και τα πήλινα καλούπια με μπρούτζινα ή ορειχάλκινα για τη χύτευση πιο μαλακών μετάλλων, όπως μολύβδου ή χαλκού.»
ΑΡΧΙΚΑ ΑΡΓΟΤΕΡΑ ράβδος: ΞΥΛΙΝΗ ──► ράβδος: ΜΕΤΑΛΛΙΚΗ καλούπι: ΠΗΛΙΝΟ ──► καλούπι: ΜΠΡΟΥΤΖΙΝΟ ή ΟΡΕΙΧΑΛΚΙΝΟ χυτό μέταλλο: ΣΚΛΗΡΟ ─► χυτό μέταλλο: ΠΙΟ ΜΑΛΑΚΟ (μόλυβδος ή χαλκός)Η λογική της αλλαγής: όσο σκληρότερο το καλούπι, τόσο περισσότερες φορές αντέχει και τόσο ακριβέστερο το αποτύπωμα· και όσο μαλακότερο το χυτό μέταλλο, τόσο χαμηλότερη θερμοκρασία τήξης χρειάζεται, άρα λιγότερη φθορά στο καλούπι.
-
Η σύνθεση της σελίδας, αυτούσια (σελ. 21-22): «Με τα στοιχεία αυτά, ο Γουτεμβέργιος συνέθετε λέξεις, με τις λέξεις αράδες (στίχους-γραμμές), με τις αράδες στήλες και με αυτές σελίδες. Η κάθε σελίδα προσαρμοζόταν σφιχτά σε ένα τετράγωνο τελάρο. Τα δύο μαζί αποτελούσαν την εκτυπωτική πλάκα, η οποία τοποθετούνταν στην κατάλληλη υποδοχή της μηχανικής διάταξης του πιεστηρίου.»
ΣΤΟΙΧΕΙΟ → ΛΕΞΗ → ΑΡΑΔΑ → ΣΤΗΛΗ → ΣΕΛΙΔΑ + ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ΤΕΛΑΡΟ ║ ΕΚΤΥΠΩΤΙΚΗ ΠΛΑΚΑ⚠️ Το «σφιχτά» δεν είναι λεπτομέρεια: αν η σελίδα δεν είναι σφιχτά δεμένη στο τελάρο, τα ανεξάρτητα στοιχεία θα μετακινηθούν ή θα πέσουν κατά την πίεση.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Για την κατασκευή ενός καλουπιού απαιτούνταν καταρχήν μία ξύλινη ράβδος σε μορφή παραλληλεπιπέδου, επάνω στην οποία χαραζόταν ανάγλυφο και αντίστροφο, με καθρεπτισμένη μορφή, ένα γράμμα του αλφαβήτου. Η ράβδος που έφερε το χάραγμα πιεζόταν επάνω σε εύπλαστο και ανθεκτικό πηλό, δημιουργώντας ένα αποτύπωμα, το οποίο χρησίμευε ως καλούπι για τη χύτευση σκληρού μετάλλου, δηλαδή για τη μεταφορά του μετάλλου σε υγρή μορφή μέσα στο καλούπι. Το αποτέλεσμα της χύτευσης ήταν ένα ορθογώνιο παραλληλεπίπεδο, στη μία επιφάνεια του οποίου βρισκόταν ανάγλυφο το αποτύπωμα του γράμματος. Το καλούπι ήταν διαιρετό: τα δύο μέρη του ενώνονταν σφιχτά για να δεχθούν το υγρό μέταλλο και, μετά τη στερεοποίηση του κράματος, το στοιχείο απομακρυνόταν με το άνοιγμα του καλουπιού. Αργότερα ο Γουτεμβέργιος αντικατέστησε τις ξύλινες ράβδους με μεταλλικές και τα πήλινα καλούπια με μπρούτζινα ή ορειχάλκινα, για τη χύτευση πιο μαλακών μετάλλων όπως ο μόλυβδος ή ο χαλκός.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Το κράμα των τυπογραφικών στοιχείων
Ερώτηση: Ο Γουτεμβέργιος πειραματίστηκε πολύ με τα μέταλλα των στοιχείων και κατέληξε στη χρήση ενός κράματος από μόλυβδο, αντιμόνιο και κασσίτερο. Ποιος ήταν ο ρόλος του κάθε μετάλλου;
Απάντηση:
-
Η απάντηση, αυτούσια (§2.2.2, σελ. 21): «Ο κασσίτερος χρησιμοποιήθηκε γιατί ο μόλυβδος από μόνος του οξειδώνεται (σκουριάζει) ταχύτατα και μετά τη χύτευση κατέστρεφε τα μολύβδινα στοιχεία. Το αντιμόνιο προστέθηκε για να αυξήσει την αντοχή των στοιχείων στη φθορά της χρήσης.»
-
ΤΟ ΚΡΑΜΑ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΚΑΘΕ ΜΕΤΑΛΛΟΥ ΜΟΛΥΒΔΟΣ η ΒΑΣΗ του κράματος — χύνεται εύκολα και γεμίζει πλήρως το καλούπι ⚠️ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ: «από μόνος του ΟΞΕΙΔΩΝΕΤΑΙ (σκουριάζει) ΤΑΧΥΤΑΤΑ και μετά τη χύτευση ΚΑΤΕΣΤΡΕΦΕ τα μολύβδινα στοιχεία» ΚΑΣΣΙΤΕΡΟΣ ► λύνει το πρόβλημα της ΟΞΕΙΔΩΣΗΣ ΑΝΤΙΜΟΝΙΟ ► «για να ΑΥΞΗΣΕΙ ΤΗΝ ΑΝΤΟΧΗ των στοιχείων στη ΦΘΟΡΑ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ»⚠️ Δύο διαφορετικά προβλήματα, δύο διαφορετικές λύσεις: ο κασσίτερος αντιμετωπίζει τη χημική φθορά (οξείδωση), το αντιμόνιο τη μηχανική (τριβή από τις χιλιάδες πιέσεις).
-
Γιατί αυτό λύνει το πρόβλημα του Κόστερ — η σύνδεση με το κεφ. 1:
ΛΟΡΕΝ ΚΟΣΤΕΡ, 1423 ΓΟΥΤΕΜΒΕΡΓΙΟΣ κινητά στοιχεία ΑΠΟ ΞΥΛΟ κινητά στοιχεία ΑΠΟ ΚΡΑΜΑ ✔ ανεξαρτησία στοιχείων ✔ ανεξαρτησία στοιχείων ✘ «ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΑΝΘΕΚΤΙΚΑ ✔ ΑΝΤΟΧΗ στην οξείδωση (κασσίτερος) ΣΤΙΣ ΠΙΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ✔ ΑΝΤΟΧΗ στη φθορά (αντιμόνιο) ΕΚΤΥΠΩΣΗΣ» → «δεν κατάφερε να → ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ διαδοθεί»Η ιδέα των κινητών στοιχείων προϋπήρχε κατά 15 χρόνια. Αυτό που έλειπε ήταν το υλικό.
-
Η ιστορική συνέχεια του κράματος, αυτούσια: «Οι αναλογίες των μετάλλων δεν ήταν σταθερές και τα πειράματα συνεχίστηκαν και μετά την εποχή του, μέχρι το 18ο αιώνα, οπότε αυτές οριστικοποιήθηκαν.»
Δηλαδή χρειάστηκαν περίπου τρεις αιώνες πειραματισμού για να σταθεροποιηθεί η συνταγή. Αυτό δείχνει ότι ο Γουτεμβέργιος έδωσε τη σωστή κατεύθυνση (ποια τρία μέταλλα), όχι την οριστική λύση (σε ποιες αναλογίες).
-
Η διαφορά από τα σημερινά στοιχεία, αυτούσια: «Τα στοιχεία του Γουτεμβέργιου ήταν κούφια, γεγονός που τα διαφοροποιεί από τα σημερινά, αλλά ως προς το ύψος, παρουσιάζουν ελάχιστες διαφορές.»
ΤΟΥ ΓΟΥΤΕΜΒΕΡΓΙΟΥ ΣΗΜΕΡΙΝΟ ┌───┐ ┌───┐ │ Ᏼ │ │ Ᏼ │ │┌─┐│ ← ΚΟΥΦΙΟ │███│ ← ΣΥΜΠΑΓΕΣ ││ ││ │███│ │└─┘│ │███│ └───┘ └───┘ ίδιο ΥΨΟΣ («ελάχιστες διαφορές») — αυτό είναι που εξασφαλίζει ΟΜΟΙΟΜΟΡΦΗ ΕΠΑΦΗ όλων των στοιχείων με το χαρτί⚠️ Το ύψος είναι το κρίσιμο μέγεθος: αν ένα στοιχείο είναι χαμηλότερο, δεν τυπώνεται· αν είναι ψηλότερο, τρυπά το χαρτί. Η τυποποίηση του ύψους είναι αυτό που κάνει δυνατή τη στοιχειοθεσία — γι' αυτό διατηρήθηκε επί αιώνες σχεδόν αμετάβλητη.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο Γουτεμβέργιος πειραματίστηκε πολύ με τα μέταλλα των στοιχείων και κατέληξε στη χρήση ενός κράματος από μόλυβδο, αντιμόνιο και κασσίτερο. Ο μόλυβδος αποτελούσε τη βάση, αλλά ο κασσίτερος χρησιμοποιήθηκε γιατί ο μόλυβδος από μόνος του οξειδώνεται, δηλαδή σκουριάζει, ταχύτατα και μετά τη χύτευση κατέστρεφε τα μολύβδινα στοιχεία. Το αντιμόνιο προστέθηκε για να αυξήσει την αντοχή των στοιχείων στη φθορά της χρήσης. Πρόκειται δηλαδή για δύο διαφορετικά προβλήματα και δύο διαφορετικές λύσεις: ο κασσίτερος αντιμετωπίζει τη χημική φθορά και το αντιμόνιο τη μηχανική. Οι αναλογίες των μετάλλων δεν ήταν σταθερές και τα πειράματα συνεχίστηκαν και μετά την εποχή του, μέχρι τον 18ο αιώνα, οπότε αυτές οριστικοποιήθηκαν. Τα στοιχεία του Γουτεμβέργιου ήταν κούφια, γεγονός που τα διαφοροποιεί από τα σημερινά, αλλά ως προς το ύψος παρουσιάζουν ελάχιστες διαφορές.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Το τυπογραφικό πιεστήριο και η αμφίπλευρη εκτύπωση
Ερώτηση: Ο Γουτεμβέργιος αξιοποίησε κατασκευαστικά στοιχεία του πιεστηρίου των οινοποιών και της μηχανικής διάταξης των βιβλιοδετείων της εποχής, όπως τα πλαίσια και το στρόφαλο. Ποια νέα δυνατότητα έδωσε το τυπογραφικό πιεστήριο;
Απάντηση:
-
Η απάντηση, αυτούσια (§2.2.3, σελ. 22): «Επέφερε αρκετές μετατροπές σ' αυτά για την υποδοχή της εκτυπωτικής πλάκας και έδωσε οδηγίες για την κατασκευή της. Έτσι έφτασε στην εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου, το οποίο έδωσε, για πρώτη φορά, τη δυνατότητα εκτύπωσης του χαρτιού και από τις δύο όψεις (ΑΜΦΙΠΛΕΥΡΗ ΕΚΤΥΠΩΣΗ).»
-
⚠️ Γιατί αυτό είναι τεράστιο — η σύγκριση με το κεφ. 1:
ΞΥΛΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΙΕΣΤΗΡΙΟ «Το χαρτί που τυπωνόταν ΑΜΦΙΠΛΕΥΡΗ ΕΚΤΥΠΩΣΗ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΤΗ ΜΙΑ ΟΨΗ του, πιεζόταν πάνω στη μελανωμένη → ΜΙΣΟ ΧΑΡΤΙ για το ίδιο κείμενο πλάκα ΧΩΡΙΣ ΚΑΠΟΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ → ΜΙΣΟΣ ΟΓΚΟΣ, ΜΙΣΟ ΒΑΡΟΣ ΔΙΑΤΑΞΗ και το αποτέλεσμα → ΠΟΛΥ ΧΑΜΗΛΟΤΕΡΟ ΚΟΣΤΟΣ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΠΑΝΤΟΤΕ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΤΙΚΟ»Το χαρτί ήταν το ακριβότερο υλικό της παραγωγής. Η αμφίπλευρη εκτύπωση υποδιπλασιάζει την κατανάλωσή του — γι' αυτό το τυπωμένο βιβλίο μπόρεσε να γίνει «φθηνό και προσιτό» (§2.4).
-
Η δανεισμένη τεχνολογία — ο Γουτεμβέργιος δεν ξεκίνησε από το μηδέν:
ΠΙΕΣΤΗΡΙΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ──┐ ├──► «τα ΠΛΑΙΣΙΑ και το ΣΤΡΟΦΑΛΟ» ΔΙΑΤΑΞΗ ΒΙΒΛΙΟΔΕΤΕΙΩΝ ─┘ ↓ ΜΕΤΑΤΡΟΠΕΣ «για την ΥΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΕΚΤΥΠΩΤΙΚΗΣ ΠΛΑΚΑΣ» ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΙΕΣΤΗΡΙΟΚαι τα δύο δανεικά μηχανήματα κάνουν την ίδια βασική εργασία: ασκούν ισχυρή, κατανεμημένη πίεση σε επίπεδη επιφάνεια. Ο Γουτεμβέργιος αναγνώρισε ότι αυτή ακριβώς η εργασία χρειαζόταν και για την εκτύπωση.
«Δύο αιώνες μετά, το πιεστήριο του Γουτεμβέργιου συναντάται με ελάχιστες τροποποιήσεις» (πλαίσιο 2.3) — δηλαδή η λύση ήταν τόσο σωστή ώστε δεν χρειάστηκε ουσιαστική αλλαγή για 200 χρόνια.
-
Πώς δούλευε — η διαδρομή της πίεσης, αυτούσια (σελ. 22): «Στο πιεστήριο υπήρχε ένα σταθερό επίπεδο, πάνω στο οποίο εφαρμοζόταν η εκτυπωτική πλάκα-φόρμα. Αυτή δεχόταν μελάνη σε λεπτή και ομοιόμορφη στρώση, με ειδικά ταμπόν (χοντρό ύφασμα ή δέρμα εμποτισμένο με μελάνη) από δέρμα. Επάνω της τοποθετούνταν το φύλλο του χαρτιού ή της περγαμηνής… και πάνω από αυτό μερικά ακόμη φύλλα, για τη σωστή κατανομή της πίεσης. Ένας άξονας που είχε τη μορφή βίδας (ελικοειδής κοχλίας) κατέληγε σε μια ξύλινη πλάκα, που ασκούσε πίεση… Η πίεση εφαρμοζόταν με την περιστροφή μιας ράβδου… και ήταν εμπειρικά ελεγχόμενη. Αποτέλεσμα ήταν η ποιότητα της αποτύπωσης των στοιχείων να μην είναι πάντα η ίδια.»
⚠️ Το ελάττωμα αυτό — η εμπειρικά ελεγχόμενη πίεση — παραμένει το ανοιχτό πρόβλημα που θα λύσουν οι μηχανικές διατάξεις των επόμενων αιώνων.
-
Το δεύτερο χαρακτηριστικό — η κινητή φόρμα, αυτούσια: «Χαρακτηριστικά του πιεστηρίου του Γουτεμβέργιου ήταν η δυνατότητα οριζόντιας κίνησης της τυπογραφικής φόρμας επάνω στη σταθερή επιφάνεια… Η κίνηση επιτυγχανόταν με τη χρήση δρομέων κάτω από τη φόρμα… Με το μηχανισμό αυτό, η φόρμα σπρώχνονταν κάτω από την πλάκα πίεσης, που κινούνταν σε κάθετη διεύθυνση, και τραβιόταν έξω από αυτή για να μελανωθεί.»
ΔΥΟ ΘΕΣΕΙΣ, ΔΥΟ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΜΕΛΑΝΩΣΗ (έξω) ΕΚΤΥΠΩΣΗ (μέσα) ▼ ταμπόν ▼ πλάκα πίεσης (ΚΑΘΕΤΑ) ┌────────┐ ══ δρομείς ══► ┌────────┐ │ ΦΟΡΜΑ │ │ ΦΟΡΜΑ │ └────────┘ ◄═════════════ └────────┘ ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ ΚΙΝΗΣΗΓιατί χρειάζεται: αν η φόρμα έμενε μόνιμα κάτω από την πλάκα πίεσης, δεν θα υπήρχε χώρος να μελανωθεί ούτε να αλλάξει το χαρτί. Ο διαχωρισμός σε θέση μελάνωσης και θέση εκτύπωσης είναι η αρχή που επιβιώνει σε όλες τις μετέπειτα εκτυπωτικές μηχανές.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο Γουτεμβέργιος αξιοποίησε κατασκευαστικά στοιχεία του πιεστηρίου των οινοποιών και της μηχανικής διάταξης των βιβλιοδετείων της εποχής, όπως τα πλαίσια και τον στρόφαλο, και επέφερε αρκετές μετατροπές σε αυτά για την υποδοχή της εκτυπωτικής πλάκας. Έτσι έφτασε στην εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου, το οποίο έδωσε για πρώτη φορά τη δυνατότητα εκτύπωσης του χαρτιού και από τις δύο όψεις, δηλαδή την αμφίπλευρη εκτύπωση — σε αντίθεση με την ξυλογραφία, όπου το χαρτί τυπωνόταν μόνο από τη μία όψη. Στο πιεστήριο υπήρχε σταθερό επίπεδο όπου εφαρμοζόταν η εκτυπωτική πλάκα-φόρμα, η οποία δεχόταν μελάνη σε λεπτή και ομοιόμορφη στρώση με ειδικά ταμπόν από δέρμα· επάνω της τοποθετούνταν το φύλλο χαρτιού ή περγαμηνής και μερικά ακόμη φύλλα για τη σωστή κατανομή της πίεσης, ενώ ένας άξονας σε μορφή βίδας κατέληγε σε ξύλινη πλάκα που ασκούσε την πίεση. Η πίεση εφαρμοζόταν με την περιστροφή μιας ράβδου και ήταν εμπειρικά ελεγχόμενη, με αποτέλεσμα η ποιότητα της αποτύπωσης να μην είναι πάντα η ίδια. Χαρακτηριστική ήταν επίσης η δυνατότητα οριζόντιας κίνησης της φόρμας με δρομείς, ώστε να σπρώχνεται κάτω από την πλάκα πίεσης που κινούνταν κάθετα και να τραβιέται έξω για να μελανωθεί.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Οι μελάνες του Γουτεμβέργιου
Ερώτηση: Αρχικά, χρησιμοποίησε τις μελάνες των ξυλογραφικών εκτυπώσεων, που ήταν ένα μείγμα από λάδι λιναριού (λινέλαιο) και καπνιά. Ποια μελάνη παρασκεύασε αργότερα και ποια πλεονεκτήματα είχε;
Απάντηση:
-
Η απάντηση, αυτούσια (§2.2.4, σελ. 24): «Αργότερα, όμως, δοκίμασε να παρασκευάσει μελάνη με ρετσίνι, τερεβινθέλαιο (νέφτι) και διάφορα χρωστικά. Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία λιπαρής μελάνης ειδικά για την τυπογραφία.»
-
ΤΑ ΔΥΟ ΕΙΔΗ ΜΕΛΑΝΗΣ ΞΥΛΟΓΡΑΦΙΚΗ (η αρχική) ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΗ (η δική του) ┌──────────────────┐ ┌────────────────────────┐ │ ΛΑΔΙ ΛΙΝΑΡΙΟΥ │ │ ΡΕΤΣΙΝΙ │ │ (λινέλαιο) │ │ ΤΕΡΕΒΙΝΘΕΛΑΙΟ (νέφτι) │ │ ΚΑΠΝΙΑ │ │ ΔΙΑΦΟΡΑ ΧΡΩΣΤΙΚΑ │ └──────────────────┘ └────────────────────────┘ = ΛΙΠΑΡΗ ΜΕΛΑΝΗ⚠️ Γιατί χρειαζόταν νέα μελάνη: η ξυλογραφική μελάνη ήταν φτιαγμένη για ξύλο — πορώδες και απορροφητικό. Τα τυπογραφικά στοιχεία είναι μέταλλο — λείο και μη απορροφητικό. Μια νερουλή ή υδαρής μελάνη δεν κρατιέται πάνω στο μέταλλο· χρειάζεται λιπαρή μελάνη που προσκολλάται στη μεταλλική επιφάνεια.
-
Τα τέσσερα πλεονεκτήματα, αυτούσια: «Η μελάνη αυτή, προσέφερε ομοιογενή στρώση επάνω στα στοιχεία της φόρμας και έδινε το πλεονέκτημα ομοιόμορφης μεταφοράς από τη φόρμα στο εκτυπωτικό υπόστρωμα. Ακόμη, στέγνωνε γρήγορα και είχε καλή πρόσφυση στο χαρτί και στην περγαμηνή.»
① ΟΜΟΙΟΓΕΝΗΣ ΣΤΡΩΣΗ στα στοιχεία → κανένα γράμμα δεν βγαίνει πιο ανοιχτό ή πιο σκούρο ② ΟΜΟΙΟΜΟΡΦΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑ στο υπόστρωμα → όλο το κείμενο έχει την ίδια πυκνότητα ③ ΣΤΕΓΝΩΝΕ ΓΡΗΓΟΡΑ → επιτρέπει ΑΜΦΙΠΛΕΥΡΗ εκτύπωση χωρίς μουτζούρες, και γρήγορο στοίβαγμα των φύλλων ④ ΚΑΛΗ ΠΡΟΣΦΥΣΗ σε ΧΑΡΤΙ και ΠΕΡΓΑΜΗΝΗ → δουλεύει και στα δύο υποστρώματα της Βίβλου (120 αντίτυπα σε χαρτί, 30 σε περγαμηνή)⚠️ Το ③ και το ④ δεν είναι ανεξάρτητα από τις άλλες εφευρέσεις: χωρίς γρήγορο στέγνωμα, η αμφίπλευρη εκτύπωση του πιεστηρίου θα ήταν αδύνατη στην πράξη.
-
Ο πειραματισμός ως μέθοδος: το βιβλίο χρησιμοποιεί την ίδια διατύπωση τρεις φορές — «πειραματίστηκε πολύ με τα μέταλλα», «πειραματίστηκε, επίσης, πολύ με τις μελάνες», και οι αναλογίες του κράματος «δεν ήταν σταθερές».
ΤΡΙΑ ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΜΕΤΩΠΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΥ ① ΤΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ — ποιο κράμα; ② Η ΜΗΧΑΝΗ — ποιο πιεστήριο, ποια διάταξη; ③ Η ΜΕΛΑΝΗ — ποια σύσταση; ΚΑΙ ΤΑ ΤΡΙΑ πρέπει να λυθούν ΜΑΖΙ για να δουλέψει η μέθοδος.Αυτός είναι και ο λόγος που η τυπογραφία δεν εφευρέθηκε νωρίτερα, παρόλο που τα επιμέρους στοιχεία υπήρχαν: κινητά στοιχεία (Κόστερ), πιεστήρια (οινοποιοί, βιβλιοδέτες), μελάνη (ξυλογράφοι), χαρτί (Κινέζοι, και στην Ευρώπη από το τέλος του 13ου αιώνα).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Αρχικά ο Γουτεμβέργιος χρησιμοποίησε τις μελάνες των ξυλογραφικών εκτυπώσεων, που ήταν ένα μείγμα από λάδι λιναριού, δηλαδή λινέλαιο, και καπνιά. Αργότερα όμως δοκίμασε να παρασκευάσει μελάνη με ρετσίνι, τερεβινθέλαιο ή νέφτι και διάφορα χρωστικά, και το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία λιπαρής μελάνης ειδικά για την τυπογραφία. Η μελάνη αυτή προσέφερε ομοιογενή στρώση επάνω στα στοιχεία της φόρμας και έδινε το πλεονέκτημα της ομοιόμορφης μεταφοράς από τη φόρμα στο εκτυπωτικό υπόστρωμα· ακόμη, στέγνωνε γρήγορα και είχε καλή πρόσφυση στο χαρτί και στην περγαμηνή. Η νέα μελάνη ήταν αναγκαία επειδή τα τυπογραφικά στοιχεία είναι μεταλλικά και λεία, σε αντίθεση με την πορώδη ξύλινη πλάκα, ενώ το γρήγορο στέγνωμα ήταν προϋπόθεση για να μπορεί να αξιοποιηθεί στην πράξη η αμφίπλευρη εκτύπωση που επέτρεπε το πιεστήριο.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Το Τούρκικο Ημερολόγιο
Ερώτηση: Ένα από τα πρώτα δείγματα της δουλειάς του, που τυπώθηκε το 1454 στο τυπογραφείο του Μάιντς, θεωρείται το Τούρκικο Ημερολόγιο. Ποιο ήταν το περιεχόμενό του και τι άλλο αποδίδεται στον Γουτεμβέργιο;
Απάντηση:
-
Η απάντηση, αυτούσια (§2.3, σελ. 24): «Το έργο αυτό αποτελούσε προειδοποίηση για τον επικείμενο κίνδυνο από μία ενδεχόμενη τουρκική εισβολή στην Ευρώπη, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, το 1453. Στο Γουτεμβέργιο, επίσης, αποδίδονται ορισμένα συγχωροχάρτια και σχολικές γραμματικές.»
-
ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ 1453 ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ↓ ένα χρόνο μετά 1454 ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ — τυπογραφείο ΜΑΪΝΤΣ «προειδοποίηση για τον επικείμενο κίνδυνο από μία ενδεχόμενη τουρκική εισβολή στην Ευρώπη»⚠️ Η σημασία του παραδείγματος: το πρώτο γνωστό τυπωμένο έργο του Γουτεμβέργιου δεν είναι θρησκευτικό ούτε λογοτεχνικό — είναι ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ. Τυπώνεται έναν χρόνο μετά το γεγονός που το προκάλεσε. Αυτό δείχνει από την πρώτη στιγμή τη νέα δυνατότητα της τυπογραφίας: ταχεία διάδοση πληροφορίας σε πολλούς αποδέκτες.
-
Τα τρία είδη έργων που του αποδίδονται:
① ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ → επικαιρότητα / προειδοποίηση ② ΣΥΓΧΩΡΟΧΑΡΤΙΑ → εκκλησιαστικά έντυπα μαζικής χρήσης ③ ΣΧΟΛΙΚΕΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΕΣ → εκπαιδευτικά βιβλίαΚαι τα τρία είναι έντυπα πολλών αντιτύπων: χρειάζονται ίδιο κείμενο σε πολλά χέρια. Η επιλογή τους δεν είναι τυχαία — είναι ακριβώς τα έντυπα όπου η τυπογραφία έχει οικονομικό νόημα.
-
Η επιβεβαίωση στο §2.4: τα βιβλία που χαρακτηρίζουν τα πρώτα χρόνια της τυπογραφίας είναι «αλφαβητάρια, γραμματικές, έπη και μύθοι των λαών του κόσμου, θρησκευτικά και φιλοσοφικά κείμενα» — δηλαδή ακριβώς η ίδια λογική: μαζικής χρήσης έντυπα, με έμφαση στην εκπαίδευση (αλφαβητάρια, γραμματικές) και στη θρησκεία.
⚠️ Τα συγχωροχάρτια αξίζουν προσοχή: ήταν πολύ κερδοφόρα εκκλησιαστικά έντυπα, με σύντομο κείμενο και τεράστια ζήτηση — ιδανικά για ένα νέο τυπογραφείο που «δανείστηκε κατά καιρούς χρήματα» και χρειαζόταν άμεσο εισόδημα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ένα από τα πρώτα δείγματα της δουλειάς του Γουτεμβέργιου, που τυπώθηκε το 1454 στο τυπογραφείο του Μάιντς, θεωρείται το Τούρκικο Ημερολόγιο. Το έργο αυτό αποτελούσε προειδοποίηση για τον επικείμενο κίνδυνο από μία ενδεχόμενη τουρκική εισβολή στην Ευρώπη, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453. Στον Γουτεμβέργιο αποδίδονται επίσης ορισμένα συγχωροχάρτια και σχολικές γραμματικές. Και τα τρία είδη έργων είναι έντυπα που απαιτούν πολλά όμοια αντίτυπα — επικαιρότητα, εκκλησιαστικά έντυπα μαζικής χρήσης και εκπαιδευτικά βιβλία — δηλαδή ακριβώς εκεί όπου η νέα μέθοδος είχε οικονομικό νόημα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η Βίβλος των 42 στίχων
Ερώτηση: Η Βίβλος έμεινε στην ιστορία ως η Βίβλος των 42 στίχων, επειδή οι περισσότερες σελίδες της έχουν 42 στίχους. Ποια είναι τα υπόλοιπα στοιχεία της έκδοσης;
Απάντηση:
-
Η απάντηση, αυτούσια (§2.3, σελ. 24): «Αποτελείται από 1280 περίπου σελίδες, βιβλιοδετημένες σε δύο τόμους. Τυπώθηκαν συνολικά 150 αντίτυπα, 120 σε χαρτί και 30 σε περγαμηνή, στο τυπογραφείο που ίδρυσε ο Γουτεμβέργιος στο Μάιντς, με τη χρηματοδότηση του Φουστ (Fust). Το όλο εγχείρημα χρειάστηκε πάνω από πέντε χρόνια για να πραγματοποιηθεί, και το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία του εξαιρετικότερου δείγματος τυπογραφίας όλων των εποχών.»
-
ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ ΟΝΟΜΑ «Βίβλος των 42 στίχων» — από τους 42 στίχους των περισσότερων σελίδων της ΕΚΤΑΣΗ ~1280 σελίδες ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ ΔΥΟ ΤΟΜΟΙ ΤΙΡΑΖ 150 αντίτυπα ├── 120 σε ΧΑΡΤΙ └── 30 σε ΠΕΡΓΑΜΗΝΗ ΤΟΠΟΣ τυπογραφείο στο ΜΑΪΝΤΣ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣ ο ΦΟΥΣΤ (Fust) ΔΙΑΡΚΕΙΑ «πάνω από ΠΕΝΤΕ ΧΡΟΝΙΑ» ΣΤΟΙΧΕΙΑ 290 — «γράμματα, σημεία στίξης και διάφορα σύμβολα»⚠️ Τα 290 στοιχεία είναι πολύ περισσότερα από τα γράμματα ενός αλφαβήτου: περιλαμβάνουν παραλλαγές του ίδιου γράμματος, συμπλέγματα και συντομογραφίες, ώστε το τυπωμένο κείμενο να μοιάζει με χειρόγραφο.
-
Τα τυπογραφικά χαρακτηριστικά, αυτούσια (σελ. 25): «Τα 290 στοιχεία… έχουν το χαρακτήρα των χειρόγραφων βιβλίων της εποχής. Τα διαστήματα μεταξύ των λέξεων είναι απόλυτα ίσα, καθώς και τα διαστήματα μεταξύ των στίχων (διάστιχα). Όλοι οι στίχοι έχουν το ίδιο μήκος και είναι απόλυτα ευθυγραμμισμένοι μεταξύ τους, από την δεξιά και από την αριστερή μεριά της σελίδας (κείμενο στοιχισμένο).»
ΚΕΙΜΕΝΟ ΣΤΟΙΧΙΣΜΕΝΟ (πλήρης στοίχιση) ┌──────────────────────────────┐ │████ ███ ██████ ████ ███ █████│ ← ίδιο μήκος │███████ ████ ███ ██████ ██████│ ← ευθυγράμμιση ΚΑΙ στις │██ ██████ █████ ████ ███ █████│ δύο πλευρές └──────────────────────────────┘ ▲ ▲ αριστερά δεξιά — και τα δύο ίσια⚠️ Η πλήρης στοίχιση είναι τεχνικό κατόρθωμα με κινητά στοιχεία: απαιτεί να ρυθμίζεται το πλάτος των διαστημάτων σε κάθε αράδα χωριστά με λεπτά μεταλλικά διαστήματα, ώστε όλες οι αράδες να κλείνουν στο ίδιο ακριβώς μήκος.
-
Γιατί μιμείται το χειρόγραφο: η πρώτη μεγάλη τυπωμένη έκδοση δεν προσπάθησε να φανεί τυπωμένη. Το χειρόγραφο ήταν το αναγνωρισμένο πρότυπο «καλού βιβλίου» της εποχής, και ο πελάτης θα έκρινε το νέο προϊόν με βάση αυτό. Γι' αυτό και τα διακοσμητικά συμπληρώνονταν στο χέρι: «Οι σελίδες, εκτός από κείμενο, περιλαμβάνουν χρωματιστά διακοσμητικά πλαίσια και πρωτογράμματα. Αυτά τυπώθηκαν από ξυλογραφικές πλάκες με διαφορετικά χρώματα και επειδή δεν αποτυπώθηκαν καλά, σχεδιάστηκαν από πάνω με το χέρι.»
⚠️ Ενδιαφέρουσα ομολογία αποτυχίας: η ξυλογραφία απέτυχε εκεί όπου η τυπογραφία πέτυχε. Η λύση της δίχρωμης εκτύπωσης σε μία πίεση, με το διαιρετό στοιχείο πρωτογράμματος, εφαρμόστηκε αργότερα στο Ψαλτήρι (πλαίσιο 2.4).
-
Το προσωπικό τέλος, αυτούσιο (σελ. 26): του πρόσφεραν «αφορολόγητη αργομισθία. Το 1468, ο μεγάλος δημιουργός και προικισμένος εφευρέτης, πέθανε φτωχός. Η αξία της προσφοράς του, όμως, τόσο σημαντική για την ανθρωπότητα, του χάρισε την αθανασία της υστεροφημίας.»
Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΤΡΟΧΙΑ «δανείστηκε κατά καιρούς χρήματα για τον εξοπλισμό» ↓ Η Βίβλος τυπώνεται «με τη ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΤΟΥ ΦΟΥΣΤ» ↓ «αφορολόγητη αργομισθία» ↓ 1468: «ΠΕΘΑΝΕ ΦΤΩΧΟΣ»
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η Βίβλος έμεινε στην ιστορία ως η Βίβλος των 42 στίχων, επειδή οι περισσότερες σελίδες της έχουν 42 στίχους. Αποτελείται από 1280 περίπου σελίδες, βιβλιοδετημένες σε δύο τόμους. Τυπώθηκαν συνολικά 150 αντίτυπα, 120 σε χαρτί και 30 σε περγαμηνή, στο τυπογραφείο που ίδρυσε ο Γουτεμβέργιος στο Μάιντς, με τη χρηματοδότηση του Φουστ. Το όλο εγχείρημα χρειάστηκε πάνω από πέντε χρόνια για να πραγματοποιηθεί, και το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία του εξαιρετικότερου δείγματος τυπογραφίας όλων των εποχών. Τα 290 στοιχεία — γράμματα, σημεία στίξης και διάφορα σύμβολα — που κατασκευάστηκαν για την εκτύπωσή της έχουν τον χαρακτήρα των χειρόγραφων βιβλίων της εποχής: τα διαστήματα μεταξύ των λέξεων είναι απόλυτα ίσα, όπως και τα διάστιχα, ενώ όλοι οι στίχοι έχουν το ίδιο μήκος και είναι απόλυτα ευθυγραμμισμένοι και από τις δύο μεριές της σελίδας, δηλαδή το κείμενο είναι στοιχισμένο. Οι σελίδες περιλαμβάνουν και χρωματιστά διακοσμητικά πλαίσια και πρωτογράμματα, τα οποία τυπώθηκαν από ξυλογραφικές πλάκες με διαφορετικά χρώματα και, επειδή δεν αποτυπώθηκαν καλά, σχεδιάστηκαν από πάνω με το χέρι.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Η σημασία του έργου του Γουτεμβέργιου
Ερώτηση: Σε λιγότερο από μία δεκαετία από το θάνατο του Γουτεμβέργιου, λειτουργούσαν σε όλες τις μεγάλες πόλεις της Δυτικής Ευρώπης τυπογραφικά εργαστήρια. Ποιες ήταν οι κοινωνικές συνέπειες αυτής της εξάπλωσης;
Απάντηση:
-
Η απάντηση, αυτούσια (§2.4, σελ. 26): «Τα βιβλία αναπαράγονταν σε χιλιάδες αντίτυπα. Η αριστοκρατία έπαψε να είναι ο μοναδικός αποδέκτης της γνώσης. Το τυπωμένο βιβλίο έγινε προσιτό σε μεγαλύτερο αριθμό πολιτών.»
-
Η ΑΛΥΣΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΕΠΕΙΩΝ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΑ σε ΟΛΕΣ τις μεγάλες πόλεις της Δυτικής Ευρώπης (σε λιγότερο από ΜΙΑ ΔΕΚΑΕΤΙΑ από τον θάνατό του, δηλ. ως ~1478) ↓ ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΑΝΤΙΤΥΠΑ ανά βιβλίο ↓ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΓΙΝΕΤΑΙ «ΦΘΗΝΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΙΤΟ» ↓ «Η ΑΡΙΣΤΟΚΡΑΤΙΑ ΕΠΑΨΕ ΝΑ ΕΙΝΑΙ Ο ΜΟΝΑΔΙΚΟΣ ΑΠΟΔΕΚΤΗΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ» ↓ «ΠΟΛΥΣ ΚΟΣΜΟΣ ΜΑΘΑΙΝΕ ΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΑΝΑΓΝΩΣΗ» ↓ «Η ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ ΒΟΗΘΗΣΕ ΕΝΕΡΓΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ»⚠️ Προσέξτε τον κύκλο: το βιβλίο γίνεται φθηνό επειδή πολλοί το θέλουν, και περισσότεροι μαθαίνουν γράμματα επειδή το βιβλίο έγινε φθηνό. Η αιτία και το αποτέλεσμα τροφοδοτούν το ένα το άλλο.
-
Τα βιβλία των πρώτων χρόνων, αυτούσια: «Αλφαβητάρια, γραμματικές, έπη και μύθοι των λαών του κόσμου, θρησκευτικά και φιλοσοφικά κείμενα είναι τα βιβλία που χαρακτηρίζουν τα πρώτα χρόνια της τυπογραφίας. Πολύς κόσμος μάθαινε γραφή και ανάγνωση, γιατί το βιβλίο είχε γίνει φθηνό και προσιτό.»
ΤΙ ΤΥΠΩΝΕΤΑΙ ΠΡΩΤΑ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΑΛΦΑΒΗΤΑΡΙΑ + ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΕΣ → τα εργαλεία της ίδιας της αλφαβητισμού· τεράστια ζήτηση ΕΠΗ + ΜΥΘΟΙ των λαών → κείμενα ήδη γνωστά, με κοινό ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ + ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ → η καθιερωμένη «υψηλή» γραμματεία⚠️ Τα αλφαβητάρια και οι γραμματικές πρώτα: η τυπογραφία τυπώνει πρώτα τα βιβλία που δημιουργούν τους αναγνώστες της.
-
Ο κύκλος που κλείνει με το κεφ. 1. Το κεφ. 1 είχε διατυπώσει την πρόβλεψη:
ΚΕΦ. 1 (σελ. 15) — Η ΠΡΟΒΛΕΨΗ «Η ΕΛΛΕΙΨΗ μιας μεθόδου αναπαραγωγής πολλαπλών αντιτύπων ΣΥΝΤΕΛΟΥΣΕ ΣΤΟΝ ΕΓΚΛΩΒΙΣΜΟ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΣΤΟ ΣΚΟΤΑΔΙΣΜΟ… καμία νέα ιδέα, καμία ανακάλυψη δε μπορεί να εκτιμηθεί στις πραγματικές διαστάσεις της, ΑΝ ΔΕ ΔΙΑΔΟΘΕΙ ΚΑΙ ΔΕ ΔΙΑΣΤΑΥΡΩΘΕΙ… συμβάλλοντας στο νέο ρεύμα της ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ» ΚΕΦ. 2 (σελ. 26) — Η ΕΠΑΛΗΘΕΥΣΗ «Η ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ ΒΟΗΘΗΣΕ ΕΝΕΡΓΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ.» -
Η ειρωνεία της προσωπικής μοίρας: τη στιγμή που η εφεύρεσή του εξαπλωνόταν σε όλη τη Δυτική Ευρώπη, ο ίδιος «πέθανε φτωχός» το 1468. Το βιβλίο το σχολιάζει ρητά: «Η αξία της προσφοράς του, όμως, τόσο σημαντική για την ανθρωπότητα, του χάρισε την αθανασία της υστεροφημίας.»
Το κεφάλαιο κλείνει με δύο εικόνες που δείχνουν τη διάρκεια της εφεύρεσης: την αναπαράσταση εργασιών τυπογραφείου (στοιχειοθεσία, εκτύπωση, μελάνωση) του 1918 (Εικ. 2.6) — δηλαδή σχεδόν πέντε αιώνες αργότερα, με τις ίδιες τρεις βασικές εργασίες — και μια ξυλογραφία του 16ου αιώνα που εικονίζει τυπογραφικό πιεστήριο (Εικ. 2.7).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Σε λιγότερο από μία δεκαετία από τον θάνατο του Γουτεμβέργιου λειτουργούσαν σε όλες τις μεγάλες πόλεις της Δυτικής Ευρώπης τυπογραφικά εργαστήρια. Τα βιβλία αναπαράγονταν σε χιλιάδες αντίτυπα, η αριστοκρατία έπαψε να είναι ο μοναδικός αποδέκτης της γνώσης και το τυπωμένο βιβλίο έγινε προσιτό σε μεγαλύτερο αριθμό πολιτών. Αλφαβητάρια, γραμματικές, έπη και μύθοι των λαών του κόσμου, θρησκευτικά και φιλοσοφικά κείμενα είναι τα βιβλία που χαρακτηρίζουν τα πρώτα χρόνια της τυπογραφίας. Πολύς κόσμος μάθαινε γραφή και ανάγνωση, γιατί το βιβλίο είχε γίνει φθηνό και προσιτό, και έτσι η τυπογραφία βοήθησε ενεργά στην πολιτισμική επανάσταση της Αναγέννησης — επαληθεύοντας όσα είχε προαναγγείλει το πρώτο κεφάλαιο, ότι δηλαδή καμία νέα ιδέα δεν μπορεί να εκτιμηθεί στις πραγματικές διαστάσεις της αν δεν διαδοθεί και δεν διασταυρωθεί.
Κριτήρια αξιολόγησης:
