Λύσεις — Κεφάλαιο 14 (σελ. 165-172) – ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΚΤΥΠΩΣΕΩΝ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις — Κεφάλαιο 14
Λύσεις πάνω σε αυτούσια αποσπάσματα του κεφαλαίου 14: οι τρεις λόγοι εφαρμογής της καλλιτεχνικής βιβλιοδεσίας και η σύνδεσή τους με τα όρια της κολλητής, το ξάκρισμα με την ψαλίδα και το γεγονός ότι τα τυπογραφικά είναι πλέον δίφυλλα, το τεζάκι με τους τεντωμένους σπάγκους και ο κανόνας ότι κάθε τυπογραφικό ράβεται μόνο του και συγχρόνως με το διπλανό του, το ψαροκόλλημα και το σφύρισμα με την κύρτωση της ράχης και τα λούκια, και τέλος οι μαρμαρόκολλες, ο σκελετός του εξωφύλλου και οι δύο τεχνικές ντυσίματος.
Οι λόγοι εφαρμογής της καλλιτεχνικής βιβλιοδεσίας
Ερώτηση: Η καλλιτεχνική βιβλιοδεσία, η πρώτη μορφή βιβλιοδεσίας, εφαρμόστηκε όταν το χειρόγραφο έπαψε να είναι κύλινδρος και απέκτησε τη μορφή βιβλίου (4ος αιώνας). Για ποιους λόγους εφαρμόζεται σήμερα;
Απάντηση:
-
Οι τρεις λόγοι, αυτούσια (§14.1, σελ. 165): «Σήμερα, εφαρμόζεται για διαφορετικούς λόγους: για να δώσει ζωή και να καταστήσει και πάλι εύχρηστα τα φθαρμένα βιβλία, για να προστατέψει καλύτερα τα βιβλία που έχουν μαλακή βιβλιοδεσία και προορίζονται για συχνή χρήση και για να εξασφαλίσει ομοιογενή και καλαίσθητη εμφάνιση σε πολύτομα έργα (π.χ. εγκυκλοπαίδειες, ιατρικοί άτλαντες, νομικοί κώδικες κ.λ.π.).»
-
ΤΡΕΙΣ ΛΟΓΟΙ, ΤΡΕΙΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ① ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ φθαρμένα βιβλία → ξαναγίνονται ΕΥΧΡΗΣΤΑ ② ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ χαρτόδετα συχνής χρήσης → ΑΝΤΟΧΗ ③ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ πολύτομα έργα → ΟΜΟΙΟΓΕΝΕΙΑ και ΚΑΛΑΙΣΘΗΣΙΑ⚠️ Ο λόγος ② είναι η απάντηση στο πρόβλημα του κεφ. 13. Εκεί το βιβλίο είχε κρίνει ότι η κολλητή «τέλεια» βιβλιοδεσία «αντενδείκνυται για βιβλία που προορίζονται για συχνή χρήση», γιατί η ξήρανση της κόλλας τα μετατρέπει «σε σκόρπια μονόφυλλα». Η καλλιτεχνική βιβλιοδεσία ξαναράβει ακριβώς αυτά τα βιβλία.
-
Η χρονολογία δένει με το κεφ. 11: το κεφ. 11 είχε γράψει ότι «από τον 4ο αιώνα μ.Χ. η περγαμηνή άρχισε να διπλώνεται αποκτώντας σχήμα βιβλίου. Τα διπλωμένα φύλλα ράβονταν μεταξύ τους στη μία πλευρά (ράχη) και όλο το σύγγραμμα προστατευόταν από δύο ξύλινες πλάκες».
4ος αι. ο κύλινδρος γίνεται ΒΙΒΛΙΟ → ταυτόχρονα γεννιέται η ΑΝΑΓΚΗ της βιβλιοδεσίας → και η ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ ως η πρώτη μορφή τηςΚαι οι ξύλινες πλάκες του 4ου αιώνα εξηγούν το κεφ. 14.2.8: «Όταν η βιβλιοδεσία χρησιμοποιούσε ξύλινα καλύμματα και το κάθε βιβλίο ζύγιζε πολλά κιλά, τα κεφαλάρια… ήταν απαραίτητα για την ενίσχυση της ράχης.»
-
Η συνολική περιγραφή της διαδικασίας, αυτούσια (§14.2): «αφαιρούνται τα παλιά καλύμματα και ξηλώνονται τα τυπογραφικά, τα οποία ξαναράβονται στη συνέχεια σε σώμα βιβλίου, ενισχύεται και μορφοποιείται η ράχη, δημιουργείται νέο κάλυμμα για το σώμα του βιβλίου και, τελικά, ενώνεται το σώμα του με το εξώφυλλο.»
ΞΗΛΩΝΩ → ΞΑΝΑΡΑΒΩ → ΕΝΙΣΧΥΩ/ΜΟΡΦΟΠΟΙΩ ΡΑΧΗ → ΝΕΟ ΚΑΛΥΜΜΑ → ΕΝΩΝΩ⚠️ Το κρίσιμο: η καλλιτεχνική βιβλιοδεσία δεν επιδιορθώνει — αποσυναρμολογεί πλήρως το βιβλίο και το ξαναχτίζει από την αρχή. Γι' αυτό και τα έντεκα στάδια είναι όλα χειρωνακτικά, σε αντίθεση με το κεφ. 13, όπου κάθε στάδιο έχει τη μηχανή του.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η καλλιτεχνική βιβλιοδεσία είναι η πρώτη μορφή βιβλιοδεσίας και εφαρμόστηκε όταν το χειρόγραφο έπαψε να είναι κύλινδρος και απέκτησε τη μορφή βιβλίου, τον 4ο αιώνα. Σήμερα εφαρμόζεται για τρεις διαφορετικούς λόγους: για να δώσει ζωή και να καταστήσει και πάλι εύχρηστα τα φθαρμένα βιβλία· για να προστατέψει καλύτερα τα βιβλία που έχουν μαλακή βιβλιοδεσία και προορίζονται για συχνή χρήση· και για να εξασφαλίσει ομοιογενή και καλαίσθητη εμφάνιση σε πολύτομα έργα, όπως εγκυκλοπαίδειες, ιατρικοί άτλαντες και νομικοί κώδικες. Στη διαδικασία αφαιρούνται τα παλιά καλύμματα και ξηλώνονται τα τυπογραφικά, τα οποία ξαναράβονται σε σώμα βιβλίου, ενισχύεται και μορφοποιείται η ράχη, δημιουργείται νέο κάλυμμα και τελικά ενώνεται το σώμα με το εξώφυλλο.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Το ξάκρισμα και η ψαλίδα
Ερώτηση: Πρέπει να διευκρινιστεί ότι τα τυπογραφικά έχουν ήδη υποστεί ξάκρισμα κατά την αρχική βιβλιοδεσία. Αυτό σημαίνει ότι έχουν χάσει όλες τις ακμές δίπλωσης - εκτός από εκείνες της ράχης- και έχουν μετατραπεί σε δίφυλλα. Πώς γίνεται το ξάκρισμα στην καλλιτεχνική βιβλιοδεσία;
Απάντηση:
-
Πότε και με ποιο όριο, αυτούσια (§14.2.2, σελ. 166): «Στην περίπτωση που τα τυπωμένα τυπογραφικά του βιβλίου έχουν φθαρμένες άκρες, ξακρίζονται. Το κόψιμο, βέβαια, εδώ είναι ένα απλό καθάρισμα των τσακισμένων και ταλαιπωρημένων στην άκρη τους φύλλων και δεν πρέπει να μεταβάλλει αισθητά τις διαστάσεις των λευκών περιθωρίων των σελίδων του βιβλίου.»
⚠️ Ο περιορισμός συνδέεται με το κεφ. 11: «τα λευκά περιθώρια κάθε εντύπου καθορίζονται στο στάδιο της σελιδοποίησης και είναι τα ίδια για όλες τις σελίδες του». Αν το ξάκρισμα τα άλλαζε, θα κατέστρεφε τη σελιδοποίηση που είχε σχεδιαστεί από την αρχή.
-
Γιατί τα τυπογραφικά είναι πλέον δίφυλλα:
ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ — 3 διπλώσεις ακμές σε: ΚΕΦΑΛΗ · ΠΟΔΙ · ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ · ΡΑΧΗ ΤΟ ΑΡΧΙΚΟ ΞΑΚΡΙΣΜΑ έκοψε ΤΙΣ ΤΡΕΙΣ (όχι τη ράχη) ↓ «έχουν χάσει ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΑΚΜΕΣ ΔΙΠΛΩΣΗΣ — εκτός από εκείνες της ΡΑΧΗΣ — και έχουν μετατραπεί σε ΔΙΦΥΛΛΑ» ↓ «Κάθε τυπογραφικό αποτελείται πλέον από έναν ΑΡΙΘΜΟ ΔΙΦΥΛΛΩΝ» ╭──╮╭──╮╭──╮╭──╮ ← 8 δίφυλλα ενωμένα μόνο στη ΡΑΧΗΓιατί έχει σημασία: ο βιβλιοδέτης δεν μπορεί να ξαναδιπλώσει — τα τυπογραφικά υπάρχουν πια ως δέσμες δίφυλλων. Γι' αυτό το ράψιμο γίνεται ανοίγοντας στο σαλόνι, δηλαδή στο μόνο σημείο όπου τα δίφυλλα εξακολουθούν να είναι ενωμένα.
-
Η ΨΑΛΙΔΑ — τα μέρη της, αυτούσια (Εικ. 14.1): «Το ξάκρισμα των τυπογραφικών γίνεται σε ένα χειροκίνητο κοπτικό μηχάνημα, που ονομάζεται ψαλίδα.»
● «ΜΕΓΑΛΗ ΑΤΣΑΛΙΝΗ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ σε σχήμα ορθογωνίου, στη μία ακμή της οποίας υπάρχει ΛΑΜΑ ΚΟΠΗΣ» ● Η λάμα «βρίσκεται στο ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΑΚΡΟ της επιφάνειας κοπής και ΚΙΝΕΙΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΕΝΟΣ ΜΟΧΛΟΥ» ● ΑΝΤΙΒΑΡΟ: «Στο πίσω μέρος της λάμας υπάρχει ένα αντίβαρο που ΤΗΝ ΚΡΑΤΑΕΙ ΣΥΝΕΧΩΣ ΣΕ ΟΡΘΙΑ ΘΕΣΗ.» → ΑΣΦΑΛΕΙΑ: η λάμα δεν πέφτει από μόνη της ● «Τη στιγμή του ξακρίσματος, ο βιβλιοδέτης ΚΙΝΕΙ ΚΑΘΕΤΑ ΤΟ ΜΟΧΛΟ και η λάμα ΕΦΑΡΜΟΖΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΑΚΡΗ της επιφάνειας κοπής» ● «Μια σειρά ΑΞΟΝΩΝ ΜΕ ΔΙΑΓΡΑΜΜΙΣΕΙΣ χρησιμοποιούνται για το ΤΕΛΕΙΟ ΓΩΝΙΑΣΜΑ των χαρτιών που κόβονται.» ● ΜΟΧΛΟΣ ΠΙΕΣΗΣ: «επάνω από την εξωτερική άκρη της ψαλίδας, από την πλευρά της λάμας, υπάρχει ένας μοχλός που ΠΙΕΖΕΙ ΤΟ ΧΑΡΤΙ ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΑΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΕΙ ΤΗ ΣΤΙΓΜΗ ΤΗΣ ΚΟΠΗΣ. Η ενεργοποίησή του γίνεται ΜΕ ΠΗΔΑΛΙΟ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΚΟΠΗ.» -
⚠️ Η αντιστοιχία ψαλίδας και γκιλοτίνας — ίδιες λειτουργίες, διαφορετική κλίμακα:
ΨΑΛΙΔΑ (κεφ. 14) ΓΚΙΛΟΤΙΝΑ (κεφ. 13) ΚΙΝΗΣΗ ΧΕΙΡΟΚΙΝΗΤΗ, μοχλός ΑΥΤΟΜΑΤΗ ΣΥΓΚΡΑΤΗΣΗ μοχλός με πηδάλιο αυτόματη πίεση ΓΩΝΙΑΣΜΑ άξονες με προγραμματισμός διαγραμμίσεις περιθωρίων ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΑΝΤΙΒΑΡΟ (όρθια λάμα) «πολλά μέτρα ασφαλείας» ΠΟΣΟΤΗΤΑ ένα βιβλίο τη φορά ένα-ένα ή ΣΤΗΛΕΣΚαι στις δύο περιπτώσεις το ακινητοποίημα του χαρτιού πριν την κοπή είναι απαραίτητο: χωρίς αυτό η δέσμη γλιστράει και η κοπή βγαίνει λοξή.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην καλλιτεχνική βιβλιοδεσία τα τυπογραφικά ξακρίζονται μόνο στην περίπτωση που έχουν φθαρμένες άκρες. Το κόψιμο εδώ είναι ένα απλό καθάρισμα των τσακισμένων και ταλαιπωρημένων στην άκρη τους φύλλων και δεν πρέπει να μεταβάλλει αισθητά τις διαστάσεις των λευκών περιθωρίων των σελίδων, τα οποία έχουν καθοριστεί από τη σελιδοποίηση. Πρέπει να διευκρινιστεί ότι τα τυπογραφικά έχουν ήδη υποστεί ξάκρισμα κατά την αρχική βιβλιοδεσία, δηλαδή έχουν χάσει όλες τις ακμές δίπλωσης εκτός από εκείνες της ράχης και έχουν μετατραπεί σε δίφυλλα, ώστε κάθε τυπογραφικό να αποτελείται πλέον από έναν αριθμό δίφυλλων. Το ξάκρισμα γίνεται σε χειροκίνητο κοπτικό μηχάνημα που ονομάζεται ψαλίδα: αποτελείται από μεγάλη ατσάλινη επιφάνεια σε σχήμα ορθογωνίου, με λάμα κοπής στο εξωτερικό άκρο της που κινείται με μοχλό, ενώ στο πίσω μέρος της λάμας υπάρχει αντίβαρο που την κρατάει συνεχώς σε όρθια θέση. Ο βιβλιοδέτης κινεί κάθετα τον μοχλό και η λάμα εφαρμόζεται στην άκρη της επιφάνειας κοπής· μια σειρά αξόνων με διαγραμμίσεις εξασφαλίζει το τέλειο γώνιασμα των χαρτιών, ενώ ένας μοχλός που ενεργοποιείται με πηδάλιο πιέζει και ακινητοποιεί το χαρτί τη στιγμή της κοπής.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Το τεζάκι και το ράψιμο των τυπογραφικών
Ερώτηση: Η εργασία του ραψίματος ξεκινά από το τελευταίο τυπογραφικό. Η ράχη του τυπογραφικού ακουμπά στους σπάγκους. Οι σπάγκοι είναι τοποθετημένοι έτσι, ώστε να εισχωρούν στις εγκοπές της ράχης. Πώς είναι στημένο το τεζάκι και πώς γίνεται το ράψιμο;
Απάντηση:
-
Το τεζάκι, αυτούσια (§14.2.4, Εικ. 14.4): «επιφάνεια με μία εγκοπή κατά μήκος της πλευράς στην οποία θα τοποθετηθούν οι ράχες των τυπογραφικών. Κάθετα στην επιφάνεια υψώνονται δύο άξονες-βίδες που κινούν έναν οριζόντιο άξονα επάνω στον οποίο δένονται οι σπάγκοι. Οι σπάγκοι δένονται στον οριζόντιο άξονα και κρεμιούνται για να δεθούν κάτω από την εγκοπή της επίπεδης επιφάνειας. Οι κάθετοι άξονες-βίδες γυρνάνε και μετακινούν τον οριζόντιο άξονα προς τα επάνω για να τεντώσουν οι σπάγκοι. Επάνω στους σπάγκους θα ραφτούν τα τυπογραφικά.»
-
ΤΟ ΤΕΖΑΚΙ ║ ║ ║ ══════════════════════════════════ ║ ← ΟΡΙΖΟΝΤΙΟΣ ΑΞΟΝΑΣ ║ ║ ║ ║ ║ (ανεβοκατεβαίνει) ΑΞΟΝΑΣ ║ ║ ║ ΑΞΟΝΑΣ ΒΙΔΑ ║ ΣΠΑΓΚΟΙ║ ║ ΒΙΔΑ ║ ║ ║ ║ ║ ═══╩══════╩════════╩════════╩═══════════╩═══ ← ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ╰────── ΕΓΚΟΠΗ ─────╯ (οι σπάγκοι δένονται ΚΑΤΩ από αυτήν) Οι ΒΙΔΕΣ γυρνάνε → ο άξονας ΑΝΕΒΑΙΝΕΙ → οι σπάγκοι ΤΕΝΤΩΝΟΥΝΓιατί πρέπει να τεντώσουν: αν οι σπάγκοι είναι χαλαροί, η κλωστή δεν τους δένει σφιχτά και το βιβλίο μένει έκλυτο. Η τάση των σπάγκων είναι αυτή που δίνει το σφιχτό σώμα.
-
Το ράψιμο, αυτούσια: «Το ράψιμο γίνεται με βελόνα και ειδική κλωστή βιβλιοδεσίας, η οποία επαλείφεται με ΚΕΡΙ και με ΣΑΠΟΥΝΙ για να γλιστρά. Ο βιβλιοδέτης ανοίγει το τυπογραφικό στις μεσαίες σελίδες του, δηλαδή στο ΣΑΛΟΝΙ, και ξεκινά το ράψιμο. Στο ράψιμο η κλωστή τυλίγεται γύρω από τον κάθε σπάγκο. Μετά το ράψιμο του πρώτου τυπογραφικού, τοποθετείται στο τεζάκι το επόμενο.»
⚠️ Ο ΘΕΜΕΛΙΩΔΗΣ ΚΑΝΟΝΑΣ: «Το κάθε τυπογραφικό ράβεται ΜΟΝΟ ΤΟΥ και ΣΥΓΧΡΟΝΩΣ ΜΕ ΤΟ ΔΙΠΛΑΝΟ ΤΟΥ στα σημεία των σπάγκων.»
ΔΙΠΛΗ ΣΥΓΚΡΑΤΗΣΗ① ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ η κλωστή περνά μέσα από το ΣΑΛΟΝΙ κάθε τυπογραφικού → κρατά τα ΔΙΦΥΛΛΑ του μαζί
② ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ η κλωστή ΤΥΛΙΓΕΤΑΙ γύρω από τους ΣΠΑΓΚΟΥΣ, που είναι κοινοί για ΟΛΑ → κρατά τα ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΑ μαζί
σπάγκος ║ ║ ║ ╭──╫──╮ ╭──╫──╮ ╭──╫──╮ │ ║ │ │ ║ │ │ ║ │ ← κάθε τυπογραφικό ╰──╫──╯ ╰──╫──╯ ╰──╫──╯ ανοιχτό στο σαλόνι**Γιατί κερί και σαπούνι**: η κλωστή περνά **πολλές φορές** μέσα από το χαρτί· χωρίς λίπανση θα **έκοβε** το χαρτί με την τριβή και θα **έσπαγε** η ίδια. -
Η τελική ραφή στερέωσης (κεφ. 13, §13.4.2): «Μετά τη ραφή όλων, γίνεται μία ραφή που δεν περνά μέσα από το σώμα των τυπογραφικών, για τη στερέωση του σώματός τους» — η ίδια αρχή ισχύει και εδώ.
⚠️ Γιατί το ράψιμο ξεκινά από το ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ τυπογραφικό: τα τυπογραφικά συσσωρεύονται προς τα πάνω στο τεζάκι. Ξεκινώντας από το τελευταίο, όταν τελειώσει η εργασία το πρώτο τυπογραφικό βρίσκεται από πάνω — δηλαδή το σώμα είναι έτοιμο με τη σωστή σειρά για να γυριστεί και να δεθεί.
Η σύγκριση με τη μηχανική κλωστοραφή (κεφ. 13):
ΚΕΦ. 13 (μηχανή) ΚΕΦ. 14 (χέρι) ΒΑΣΗ ΣΕΛΑ (σχήμα Λ) ΤΕΖΑΚΙ με ΣΠΑΓΚΟΥΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ διατρητικές βελόνες + ΒΕΛΟΝΑ και ΚΛΩΣΤΗ ζεύγη βελόνας-γάντζου με κερί και σαπούνι ΑΝΟΙΓΜΑ στο ΣΑΛΟΝΙ στο ΣΑΛΟΝΙ ΣΥΝΔΕΣΗ θηλιές τύλιγμα γύρω από ΣΠΑΓΚΟΥΣ
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το τεζάκι αποτελείται από επίπεδη επιφάνεια με μία εγκοπή κατά μήκος της πλευράς στην οποία θα τοποθετηθούν οι ράχες των τυπογραφικών. Κάθετα στην επιφάνεια υψώνονται δύο άξονες-βίδες που κινούν έναν οριζόντιο άξονα, επάνω στον οποίο δένονται οι σπάγκοι· οι σπάγκοι κρεμιούνται για να δεθούν κάτω από την εγκοπή, και οι κάθετοι άξονες-βίδες γυρνάνε και μετακινούν τον οριζόντιο άξονα προς τα επάνω για να τεντώσουν. Η εργασία του ραψίματος ξεκινά από το τελευταίο τυπογραφικό, του οποίου η ράχη ακουμπά στους σπάγκους, τοποθετημένους έτσι ώστε να εισχωρούν στις εγκοπές της. Το ράψιμο γίνεται με βελόνα και ειδική κλωστή βιβλιοδεσίας, η οποία επαλείφεται με κερί και με σαπούνι για να γλιστρά· ο βιβλιοδέτης ανοίγει το τυπογραφικό στις μεσαίες σελίδες του, δηλαδή στο σαλόνι, και ξεκινά το ράψιμο, τυλίγοντας την κλωστή γύρω από κάθε σπάγκο. Μετά το ράψιμο του πρώτου τυπογραφικού τοποθετείται στο τεζάκι το επόμενο, και το κάθε τυπογραφικό ράβεται μόνο του και συγχρόνως με το διπλανό του στα σημεία των σπάγκων, ώστε να υπάρχει διπλή συγκράτηση, εσωτερική και εξωτερική.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Το ψαροκόλλημα και το σφύρισμα
Ερώτηση: Επειδή παλαιότερα οι βιβλιοδέτες χρησιμοποιούσαν ψαρόκολλα για την εργασία αυτή, καθιερώθηκε ο όρος ψαροκόλλημα. Σήμερα, η κόλληση της ράχης γίνεται με λευκή χημική κόλλα. Τι πετυχαίνει το ψαροκόλλημα και ποιος είναι ο σκοπός του σφυρίσματος που ακολουθεί;
Απάντηση:
-
ΤΟ ΨΑΡΟΚΟΛΛΗΜΑ — οι τρεις λειτουργίες, αυτούσια (§14.2.5, σελ. 168): «Η κόλλα σταθεροποιεί το ράψιμο, ευθυγραμμίζει τις πλευρές του βιβλίου και προετοιμάζει τη ράχη για το επόμενο στάδιο.»
Πώς γίνεται: «Το κόλλημα της ράχης γίνεται με πινέλο και με τη βοήθεια σφυριού. …Με το σφυρί ο βιβλιοδέτης τρίβει τη ράχη για την ευθυγράμμιση των τυπογραφικών και την εξομάλυνση των εξογκωμάτων που δημιουργήθηκαν από τις κλωστές και τους σπάγκους. Η διαδικασία ολοκληρώνεται με μία λεπτή επίστρωση κόλλας και το στέγνωμά της με φυσικό τρόπο.»
⚠️ Τα «εξογκώματα» είναι αναπόφευκτα: κάθε σπάγκος και κάθε κλωστή προσθέτει πάχος μόνο στη ράχη. Αν δεν εξομαλυνθούν, η ράχη θα είναι ανώμαλη και το κάλυμμα δεν θα εφαρμόσει.
-
ΤΟ ΣΦΥΡΙΣΜΑ — ο σκοπός, αυτούσια (§14.2.6, σελ. 168): «Το σφύρισμα γίνεται με σφυρί και σκοπό έχει την ΚΥΡΤΩΣΗ ΤΗΣ ΡΑΧΗΣ και τη δημιουργία κατάλληλων υποδοχών, οι οποίες καλούνται ΛΟΥΚΙΑ, για το κάλυμμα, στις δύο άκρες της ράχης.»
ΠΡΙΝ ΜΕΤΑ ΤΟ ΣΦΥΡΙΣΜΑ ┌───────────┐ ╭─────────────╮ │▌▌▌▌▌▌▌▌▌▌▌│ ╭╯ ╰╮ ← ΚΥΡΤΗ ράχη │▌▌▌▌▌▌▌▌▌▌▌│ ┌┤ ├┐ │▌▌▌▌▌▌▌▌▌▌▌│ ││ ││ └───────────┘ └┤ ├┘ επίπεδη ράχη └ΛΟΥΚΙ ΛΟΥΚΙ┘ ← υποδοχές για το ΚΑΛΥΜΜΑΓιατί κυρτώνει η ράχη: το σφυρί «ανοίγει» τα τυπογραφικά σαν βεντάλια προς τα έξω. Η κυρτή ράχη είναι αυτή που κάνει το βιβλίο να ανοίγει επίπεδα και να μην τεντώνει στη ράχη όταν γυρίζουμε σελίδα.
-
Η πρέσα και οι πλάκες, αυτούσια: «Το σώμα του βιβλίου τοποθετείται σε ειδική για τον σκοπό αυτό πρέσα. Οι δύο επιφάνειες της πρέσας είναι ΛΟΞΕΣ έτσι, ώστε να σφίγγουν το βιβλίο περισσότερο από την πλευρά της ράχης. Η πρέσα τοποθετείται έτσι, ώστε ο βιβλιοδέτης να δουλεύει το σφυρί με κάθετες κινήσεις. Κατά τη διαδικασία αυτή, ο βιβλιοδέτης βοηθά τη μορφοποίηση της ράχης τραβώντας ελαφρά προς τα κάτω τα τυπογραφικά.»
ΛΟΞΕΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΕΣ ΠΡΕΣΑΣ ╲ ╱ ╲ ΣΩΜΑ ╱ σφίγγουν ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ κοντά στη ράχη ╲ ΒΙΒΛΙΟΥ ╱ → το υπόλοιπο σώμα μένει πιο ελεύθερο ╲___________╱ για να «ανοίξει» με το σφυρί ▲▲▲▲▲▲▲▲▲▲▲ η ΡΑΧΗ ΕΞΕΧΕΙΟι πλάκες: «ειδικές μεταλλικές ή ξύλινες πλάκες προσαρμόζονται στην πρέσα. Η ράχη εξέχει τόσο από αυτές, όσο είναι και το ΒΑΘΟΣ που θα δημιουργηθεί για τα λούκια.»
⚠️ Πολύ κομψή λύση: το βάθος του λουκιού δεν μετριέται — ορίζεται από πόσο εξέχει η ράχη πάνω από τις πλάκες. Το σφυρί απλώς λυγίζει ό,τι εξέχει.
-
Πότε τελειώνει, αυτούσια: «Ο βιβλιοδέτης συνεχίζει το σφύρισμα μέχρι οι ράχες των τυπογραφικών να κυρτώσουν ΟΜΟΙΟΜΟΡΦΑ. Οι ράχες των τυπογραφικών που βρίσκονται στην αρχή και στο τέλος του βιβλίου πρέπει να τσακίσουν ΚΑΘΕΤΑ προς την επιφάνεια των τυπογραφικών. Όταν σχηματιστούν ξεκάθαρα τα λούκια, ο βιβλιοδέτης κόβει στις κατάλληλες διαστάσεις τα χαρτόνια που θα αποτελέσουν το κάλυμμα του βιβλίου.»
⚠️ Γιατί το πρώτο και το τελευταίο τυπογραφικό τσακίζουν ΚΑΘΕΤΑ: αυτά σχηματίζουν το τοίχωμα του λουκιού — την ορθή γωνία μέσα στην οποία θα καθίσει το χαρτόνι του εξωφύλλου. Αν δεν είναι κάθετα, δεν υπάρχει υποδοχή.
Η αλληλουχία που δένει τα στάδια 5-7:
ΨΑΡΟΚΟΛΛΗΜΑ σταθεροποιεί + ευθυγραμμίζει + ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΖΕΙ τη ράχη ↓ ΣΦΥΡΙΣΜΑ ΚΥΡΤΩΝΕΙ τη ράχη + δημιουργεί ΛΟΥΚΙΑ ↓ ΤΕΛΑ ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΕΙ το σχήμα που μόλις δόθηκε και αυξάνει την αντοχή στον χρόνοΧωρίς την τέλα, η ράχη θα έχανε την κύρτωση που της έδωσε το σφύρισμα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Το ψαροκόλλημα πήρε το όνομά του από την ψαρόκολλα που χρησιμοποιούσαν παλαιότερα οι βιβλιοδέτες, ενώ σήμερα η κόλληση της ράχης γίνεται με λευκή χημική κόλλα, με πινέλο και με τη βοήθεια σφυριού. Η κόλλα σταθεροποιεί το ράψιμο, ευθυγραμμίζει τις πλευρές του βιβλίου και προετοιμάζει τη ράχη για το επόμενο στάδιο, ενώ με το σφυρί ο βιβλιοδέτης τρίβει τη ράχη για την ευθυγράμμιση των τυπογραφικών και την εξομάλυνση των εξογκωμάτων που δημιουργήθηκαν από τις κλωστές και τους σπάγκους· η διαδικασία ολοκληρώνεται με μια λεπτή επίστρωση κόλλας και στέγνωμα με φυσικό τρόπο. Το σφύρισμα που ακολουθεί γίνεται με σφυρί και σκοπό έχει την κύρτωση της ράχης και τη δημιουργία κατάλληλων υποδοχών, οι οποίες καλούνται λούκια, για το κάλυμμα, στις δύο άκρες της ράχης. Το σώμα τοποθετείται σε ειδική πρέσα με λοξές επιφάνειες, ώστε να σφίγγουν το βιβλίο περισσότερο από την πλευρά της ράχης, και ο βιβλιοδέτης δουλεύει το σφυρί με κάθετες κινήσεις τραβώντας ελαφρά προς τα κάτω τα τυπογραφικά. Ειδικές μεταλλικές ή ξύλινες πλάκες προσαρμόζονται στην πρέσα, με τη ράχη να εξέχει όσο είναι το βάθος που θα δημιουργηθεί για τα λούκια, και το σφύρισμα συνεχίζεται μέχρι οι ράχες να κυρτώσουν ομοιόμορφα, ενώ οι ράχες του πρώτου και του τελευταίου τυπογραφικού πρέπει να τσακίσουν κάθετα προς την επιφάνειά τους.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Μαρμαρόκολλες, σκελετός εξωφύλλου και ντύσιμο
Ερώτηση: Η ένωση του εξωφύλλου με το σώμα του βιβλίου γίνεται με τη χρήση δύο δίφυλλων χαρτιών, ένα για την αρχή του βιβλίου και ένα για το τέλος του. Πώς κολλιούνται, από πού πήραν το όνομά τους και πώς ολοκληρώνεται το ντύσιμο;
Απάντηση:
-
Ο τρόπος κόλλησης, αυτούσια (§14.2.9, σελ. 170): «Στο κάθε δίφυλλο το ένα φύλλο κολλιέται στο πρώτο και στο τελευταίο τυπογραφικό του βιβλίου και το άλλο φύλλο στο χαρτόνι του εξωφύλλου.»
Η ΜΑΡΜΑΡΟΚΟΛΛΑ ΩΣ ΜΕΝΤΕΣΕΣ ┌─────────┬─────────┐ │ φύλλο 1 │ φύλλο 2 │ ← ΕΝΑ δίφυλλο └─────────┴─────────┘ │ │ │ └──► κολλιέται στο ΧΑΡΤΟΝΙ ΤΟΥ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ └────────────► κολλιέται στο ΠΡΩΤΟ (ή ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ) ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΟ → η δίπλωση του δίφυλλου γίνεται ΑΡΘΡΩΣΗ: το εξώφυλλο ανοίγει χωρίς να τραβά το σώμα του βιβλίου -
Η ονομασία, αυτούσια: «Επειδή παλιότερα τα χαρτιά αυτά ήταν χρωματιστά και είχαν σχέδια που θύμιζαν τα ΝΕΡΑ ΤΟΥ ΜΑΡΜΑΡΟΥ, καθιερώθηκε ο όρος μαρμαρόκολλες. Οι μαρμαρόκολλες ήταν χειροποίητες, κατασκευασμένες με ειδική τεχνική βαφής.»
⚠️ Τρίτη φορά στο κεφάλαιο που ο όρος προέρχεται από ξεπερασμένο υλικό:
ΨΑΡΟΚΟΛΛΗΜΑ από την ΨΑΡΟΚΟΛΛΑ — «σήμερα… ΛΕΥΚΗ ΧΗΜΙΚΗ ΚΟΛΛΑ» ΜΑΡΜΑΡΟΚΟΛΛΕΣ από τα σχέδια που θύμιζαν ΜΑΡΜΑΡΟ ΚΕΦΑΛΑΡΙΑ από την εποχή των ΞΥΛΙΝΩΝ καλυμμάτων — «σήμερα… περισσότερο ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ»Η ορολογία της βιβλιοδεσίας διατηρεί τη μνήμη υλικών και πρακτικών που δεν χρησιμοποιούνται πια.
-
Ο σκελετός του εξωφύλλου, αυτούσια (§14.2.10, σελ. 170): «αποτελείται από ένα κομμάτι ειδικού χαρτιού (κραφτ) και ένα κομμάτι συρταρόχαρτο, το οποίο συνδέει τα χαρτόνια του εξωφύλλου. Το συρταρόχαρτο είναι ένα ευλύγιστο χαρτί που αποτελείται από πολλά χαρτιά κολλημένα και πιεσμένα μεταξύ τους.»
Ο ΣΚΕΛΕΤΟΣ ┌────────┬───┬────────┐ │χαρτόνι │ ▓ │χαρτόνι │ ▓ = ΣΥΡΤΑΡΟΧΑΡΤΟ — ΕΥΛΥΓΙΣΤΟ, │ πίσω │ ▓ │ μπροστά│ συνδέει τα δύο χαρτόνια και └────────┴───┴────────┘ επιτρέπει το ΑΝΟΙΓΜΑ ↑ + ΚΡΑΦΤ⚠️ Η ίδια αρχή με το κεφ. 1: τα πρώτα εξώφυλλα βιβλίων, όταν εγκαταλείφθηκε το ξύλο, έγιναν από «παχιά στρώματα φύλλων παπύρου ή περγαμηνής, κολλημένα μεταξύ τους και πιεσμένα». Το συρταρόχαρτο είναι η σύγχρονη εκδοχή: πολλά χαρτιά κολλημένα και πιεσμένα.
-
Το ντύσιμο — οι δύο τεχνικές, αυτούσια (§14.2.11, σελ. 170-171): «δύο είναι οι τεχνικές που χρησιμοποιούνται: το κάλυμμα και το περαστό. Το κάλυμμα χρησιμοποιείται για εξώφυλλα με επένδυση από ΥΦΑΣΜΑ, ΧΑΡΤΙ ή το ΣΥΝΔΥΑΣΜΟ ΤΟΥΣ και το περαστό για επένδυση από ΔΕΡΜΑ. Η δεύτερη τεχνική, που αφορά στα δερματόδετα βιβλία, είναι λίγο πιο πολύπλοκη και απαιτεί επιπλέον επεξεργασία του σκελετού, στα χαρτόνια του εξωφύλλου και στο υλικό που θα τα καλύψει (το δέρμα).»
ΚΑΛΥΜΜΑ ύφασμα · χαρτί · συνδυασμός τους ΠΕΡΑΣΤΟ ΔΕΡΜΑ — ΠΙΟ ΠΟΛΥΠΛΟΚΟ επιπλέον επεξεργασία σε: · τον ΣΚΕΛΕΤΟ · τα ΧΑΡΤΟΝΙΑ του εξωφύλλου · το ΔΕΡΜΑ -
Η τελική ένωση, αυτούσια: «Μετά το ντύσιμο του εξωφύλλου με το επιθυμητό υλικό, γίνεται η ένωσή του με το σώμα του βιβλίου. Η ένωση πραγματοποιείται με το κόλλημα της ελεύθερης εξωτερικής επιφάνειας κάθε μαρμαρόκολλας με τις εσωτερικές επιφάνειες των ντυμένων χαρτονιών του εξωφύλλου.»
ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΒΗΜΑ ΣΩΜΑ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΞΩΦΥΛΛΟ (ντυμένο) ┌──────────────┐ ┌──────────────┐ │ │ │ │ │ τυπογραφικά │ │ χαρτόνι │ │ │ │ │ └──────────────┘ └──────────────┘ ╰─ ΜΑΡΜΑΡΟΚΟΛΛΑ ──── κόλλημα ────╯ (ελεύθερη εξωτερική επιφάνεια) → ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΟΤο κεφάλαιο κλείνει με δύο παραδείγματα καλλιτεχνικής βιβλιοδεσίας: του Ανδρέα Γανιάρη (Εικ. 14.10) και του Marius Michel, 1897 (Εικ. 14.11).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ένωση του εξωφύλλου με το σώμα του βιβλίου γίνεται με τη χρήση δύο δίφυλλων χαρτιών, ένα για την αρχή και ένα για το τέλος του βιβλίου· στο κάθε δίφυλλο το ένα φύλλο κολλιέται στο πρώτο και στο τελευταίο τυπογραφικό και το άλλο στο χαρτόνι του εξωφύλλου. Επειδή παλιότερα τα χαρτιά αυτά ήταν χρωματιστά και είχαν σχέδια που θύμιζαν τα νερά του μαρμάρου, καθιερώθηκε ο όρος μαρμαρόκολλες· ήταν χειροποίητες, κατασκευασμένες με ειδική τεχνική βαφής. Ο σκελετός του εξωφύλλου αποτελείται από ένα κομμάτι ειδικού χαρτιού, κραφτ, και ένα κομμάτι συρταρόχαρτο που συνδέει τα χαρτόνια του εξωφύλλου· το συρταρόχαρτο είναι ένα ευλύγιστο χαρτί από πολλά χαρτιά κολλημένα και πιεσμένα μεταξύ τους. Για το ντύσιμο χρησιμοποιούνται δύο τεχνικές: το κάλυμμα, για εξώφυλλα με επένδυση από ύφασμα, χαρτί ή συνδυασμό τους, και το περαστό, για επένδυση από δέρμα, το οποίο είναι λίγο πιο πολύπλοκο και απαιτεί επιπλέον επεξεργασία του σκελετού, των χαρτονιών και του δέρματος. Μετά το ντύσιμο γίνεται η ένωση με το σώμα του βιβλίου, με το κόλλημα της ελεύθερης εξωτερικής επιφάνειας κάθε μαρμαρόκολλας στις εσωτερικές επιφάνειες των ντυμένων χαρτονιών του εξωφύλλου.
Κριτήρια αξιολόγησης:
