Λύσεις — Κεφάλαιο 4 (σελ. 43-58) – ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΚΤΥΠΩΣΕΩΝ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 4

Δέκα λύσεις πάνω σε αυτούσια αποσπάσματα του κεφαλαίου 4: ο ορισμός της επιπεδοτυπίας και η αρχή της άπωσης της λιπαρής μελάνης από το νερό, η διάκριση άμεσης και έμμεσης, η επινόηση της λιθογραφίας από τον Σενεφέλντερ με τα πειράματά του, η σταδιακή εξέλιξη ως τη χρωμολιθογραφία και ο ενδιάμεσος λαστιχένιος κύλινδρος, τα βήματα της όφσετ και η κατασκευή της πλάκας αλουμινίου, η στερέωση του θέματος με λάδι και νέφτι, η ξηρά όφσετ ως συνδυασμός τυπογραφίας και όφσετ, και η γενική αξιολόγηση της μεθόδου με τα πλεονεκτήματά της.

Ο ορισμός της επιπεδοτυπίας και η αρχή λειτουργίας της

Ερώτηση: Ο όρος επιπεδοτυπία αναφέρεται σε όλες εκείνες τις εκτυπωτικές μεθόδους, στις οποίες η πλάκα εκτύπωσης που χρησιμοποιείται δεν έχει εσοχές ή εξοχές, αλλά εκτυπούμενη και μη επιφάνεια βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο. Πώς επιτυγχάνεται τότε η εκτύπωση;

Απάντηση:

• Η ΑΡΧΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ (§4.1, σελ. 43), αυτούσια: «Το μελάνι εκτύπωσης μεταφέρεται στα σημεία όπου υπάρχει θέμα στην εκτυπωτική πλάκα, ενώ εκεί όπου δεν υπάρχει θέμα, υπάρχει νερό. Η εκτύπωση επιτυγχάνεται χάρη στην ιδιότητα του νερού να απωθεί τη λιπαρή μελάνη. Επομένως η μελάνη συγκρατείται μόνο από τα σημεία, όπου υπάρχει θέμα.»

• Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ (κεφ. 3): εκεί η διάκριση είναι μηχανική — «το θέμα… προεξέχει»· εδώ είναι φυσικοχημική.

     ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ                  ΕΠΙΠΕΔΟΤΥΠΙΑ
     ███   ███   ███             ▓▓▓░░░▓▓▓░░░▓▓▓
    ─███───███───███─            ─────────────────
     ανάγλυφο → μελανώνεται      ΙΔΙΟ ΕΠΙΠΕΔΟ
     μόνο η προεξοχή             ▓ ΜΕΛΑΝΟΦΙΛΟ (θέμα)
                                 ░ ΥΔΡΟΦΙΛΟ (νερό → απωθεί τη μελάνη)

• ΕΠΙΠΕΔΟΤΥΠΙΑ ΚΑΙ ΛΙΘΟΓΡΑΦΙΑ: «Παράλληλα με τον όρο επιπεδοτυπία σήμερα χρησιμοποιείται και ο όρος λιθογραφία για να εκφράσει τις ίδιες τεχνικές εκτύπωσης. Ο όρος αυτός προέρχεται από την πρώτη επιπεδοτυπική τεχνική εκτύπωσης που χρησιμοποιήθηκε, επειδή, τότε, η εκτυπωτική πλάκα ήταν λίθινη. Ωστόσο, χρησιμοποιείται ακόμη, παρόλο που στις νεότερες επιπεδοτυπικές τεχνικές ο λίθος δεν αποτελεί πια το μόνο υλικό για την κατασκευή των εκτυπωτικών πλακών.»

• Η ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΑΜΕΣΗΣ / ΕΜΜΕΣΗΣ (σελ. 44) — «ανάλογα με τον τρόπο μεταφοράς του θέματος από την εκτυπωτική πλάκα στο προς εκτύπωση υπόστρωμα»:

    ΑΜΕΣΗ    «η πλάκα εκτύπωσης ΕΡΧΕΤΑΙ ΣΕ ΑΜΕΣΗ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΟ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑ»
  
    ΕΜΜΕΣΗ   «για τη μεταφορά του θέματος… ΠΑΡΕΜΒΑΛΛΕΤΑΙ ΜΙΑ ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ
             ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΑΠΟ ΚΑΟΥΤΣΟΥΚ. Η ενδιάμεση αυτή επιφάνεια
             ΑΠΟΤΥΠΩΝΕΙ ΤΟ ΘΕΜΑ από την εκτυπωτική πλάκα και ΜΕ ΤΗ
             ΒΟΗΘΕΙΑ ΠΙΕΣΗΣ ΤΟ ΜΕΤΑΦΕΡΕΙ ΣΤΟ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑ»
  
     ΠΛΑΚΑ ──► ΧΑΡΤΙ                ΠΛΑΚΑ ──► ΚΑΟΥΤΣΟΥΚ ──► ΧΑΡΤΙ
        (άμεση)                            (έμμεση = ΟΦΣΕΤ)

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην επιπεδοτυπία η πλάκα δεν έχει εσοχές ή εξοχές, αλλά η εκτυπούμενη και η μη εκτυπούμενη επιφάνεια βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο. Το μελάνι εκτύπωσης μεταφέρεται στα σημεία όπου υπάρχει θέμα στην εκτυπωτική πλάκα, ενώ εκεί όπου δεν υπάρχει θέμα υπάρχει νερό, και η εκτύπωση επιτυγχάνεται χάρη στην ιδιότητα του νερού να απωθεί τη λιπαρή μελάνη· επομένως η μελάνη συγκρατείται μόνο από τα σημεία όπου υπάρχει θέμα. Παράλληλα με τον όρο επιπεδοτυπία χρησιμοποιείται σήμερα και ο όρος λιθογραφία για τις ίδιες τεχνικές, ο οποίος προέρχεται από την πρώτη επιπεδοτυπική τεχνική, όπου η εκτυπωτική πλάκα ήταν λίθινη. Ανάλογα με τον τρόπο μεταφοράς του θέματος, η επιπεδοτυπία χωρίζεται σε άμεση, όπου η πλάκα έρχεται σε άμεση επαφή με το υπόστρωμα, και σε έμμεση, όπου παρεμβάλλεται μια ενδιάμεση επιφάνεια από καουτσούκ, η οποία αποτυπώνει το θέμα και με τη βοήθεια πίεσης το μεταφέρει στο υπόστρωμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ο Σενεφέλντερ και η επινόηση της λιθογραφίας

Ερώτηση: Εφευρέτης της μεθόδου είναι ο Αλόϊς Σενεφέλντερ (Aloisius Senefelder, 1771 - 1834). Ποιο ήταν το κίνητρό του και πώς εξελίχθηκαν τα πειράματά του;

Απάντηση:

• ΤΟ ΚΙΝΗΤΡΟ (§4.2.1, σελ. 44), αυτούσια: «Ο Σενεφέλντερ, που γεννήθηκε στην Πράγα, ασχολήθηκε με τη συγγραφή θεατρικών έργων. Στην προσπάθειά του να βρει οικονομικούς τρόπους αναπαραγωγής των έργων του πειραματίστηκε με τη μέθοδο της χαλκογραφίας.» Η χαλκογραφία: «το θέμα χαράσσεται σε βάθος (εσώγλυφα) σε μία χάλκινη επιφάνεια. Η μελάνη απλώνεται σε ολόκληρη την επιφάνεια της πλάκας και στη συνέχεια αφαιρείται, έτσι ώστε να παραμείνει μόνο στα σημεία που βρίσκονται σε βάθος.»
• ΠΡΩΤΟ ΠΕΙΡΑΜΑ — ΕΞΩΓΛΥΦΗ ΠΕΤΡΑ (σελ. 45): κατασκεύασε πλάκα «διαβρώνοντας τα μέρη εκείνα της πέτρας που δεν είχαν θέμα. Κατασκεύασε, δηλαδή, μια εκτυπωτική πλάκα με εξώγλυφο θέμα» — δηλαδή τυπογραφική λογική σε πέτρα. ⚠️ ΤΟ ΕΜΠΟΔΙΟ: «Αν και το εκτυπωτικό αποτέλεσμα ήταν ικανοποιητικό, η δυσκολία του σχεδιασμού των γραμμάτων σε αντεστραμμένη μορφή τον ώθησε στη συνέχιση των πειραμάτων του.»
• Η ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ-ΚΛΕΙΔΙ: «Παρατήρησε ότι, όταν άπλωνε μείγμα νερού και σταγόνων λαδιού σε ένα τυπωμένο χαρτί, το λάδι συγκρατούνταν μόνο στα μελανωμένα μέρη του εντύπου.» ΤΟ ΠΕΙΡΑΜΑ: «πήρε από ένα ήδη τυπωμένο βιβλίο μία σελίδα και την επάλειψε με νερό και στη συνέχεια με λιπαρό μελάνι. Όπου η σελίδα ήταν λευκή, το νερό συγκρατούνταν, ενώ όπου υπήρχε μελάνι… συγκρατούνταν το λάδι του λιπαρού μελανιού και όχι το νερό. Το λάδι διέλυε κάθε φορά μέρος της λιπαρής μελάνης, η οποία άφηνε με πίεση το αποτύπωμά της σ' ένα άλλο χαρτί, σε καθρεπτισμένη, βέβαια, μορφή.»

    ΤΥΠΩΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ   +ΝΕΡΟ→  λευκό = ΝΕΡΟ
                      +ΛΙΠΑΡΟ ΜΕΛΑΝΙ→  τυπωμένο = ΛΑΔΙ
           ↓ πίεση
    ΝΕΟ ΧΑΡΤΙ  = καθρεπτισμένο αντίτυπο

• ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΣΤΗΝ ΠΕΤΡΑ: «Επειδή το τυπωμένο χαρτί δε μπορούσε να δώσει πολλά αντίτυπα, ο Σενεφέλντερ προσπάθησε να εφαρμόσει τις ίδιες αρχές σε μία λίθινη πλάκα από ασβεστολιθικό» υλικό. ⚠️ Παρατηρήστε τη μεθοδολογική στροφή: το πρώτο πείραμα προσπαθούσε να αλλάξει τη γεωμετρία της πλάκας (εξώγλυφο)· το δεύτερο εγκαταλείπει εντελώς τη γεωμετρία και στηρίζεται μόνο στη χημική συμπεριφορά νερού και λαδιού. Αυτή ακριβώς η μετατόπιση γεννά την επιπεδοτυπία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εφευρέτης της λιθογραφίας είναι ο Αλόϊς Σενεφέλντερ, 1771 έως 1834, ο οποίος γεννήθηκε στην Πράγα και ασχολήθηκε με τη συγγραφή θεατρικών έργων. Στην προσπάθειά του να βρει οικονομικούς τρόπους αναπαραγωγής των έργων του πειραματίστηκε με τη μέθοδο της χαλκογραφίας, όπου το θέμα χαράσσεται σε βάθος σε χάλκινη επιφάνεια. Αρχικά κατασκεύασε εκτυπωτική πλάκα με εξώγλυφο θέμα, διαβρώνοντας τα μέρη της πέτρας που δεν είχαν θέμα, αλλά, αν και το αποτέλεσμα ήταν ικανοποιητικό, η δυσκολία του σχεδιασμού των γραμμάτων σε αντεστραμμένη μορφή τον ώθησε να συνεχίσει τα πειράματα. Παρατήρησε τότε ότι, όταν άπλωνε μείγμα νερού και σταγόνων λαδιού σε τυπωμένο χαρτί, το λάδι συγκρατούνταν μόνο στα μελανωμένα μέρη. Πήρε λοιπόν μια σελίδα από ήδη τυπωμένο βιβλίο και την επάλειψε με νερό και στη συνέχεια με λιπαρό μελάνι: όπου η σελίδα ήταν λευκή συγκρατούνταν το νερό, ενώ όπου υπήρχε μελάνι συγκρατούνταν το λάδι. Το λάδι διέλυε μέρος της λιπαρής μελάνης, η οποία άφηνε με πίεση το αποτύπωμά της σε άλλο χαρτί, σε καθρεπτισμένη μορφή. Επειδή όμως το τυπωμένο χαρτί δεν μπορούσε να δώσει πολλά αντίτυπα, εφάρμοσε τις ίδιες αρχές σε λίθινη πλάκα από ασβεστολιθικό υλικό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η εξέλιξη της λιθογραφίας και το πέρασμα στην έμμεση

Ερώτηση: Από το 1798 και μετά η ανάπτυξη της τεχνικής της λιθογραφίας ήταν γρήγορη. Πώς εξελίχθηκε, ποιο είναι το βασικό μειονέκτημά της και πώς αντιμετωπίστηκε;

Απάντηση:

• Η ΕΞΕΛΙΞΗ (§4.2.2, σελ. 46), αυτούσια: «Η λιθογραφία χρησιμοποιήθηκε ιδιαίτερα από καλλιτέχνες εκείνης της εποχής και αργότερα εξελίχθηκε και στη χρωμολιθογραφία. Η χρωμολιθογραφία είναι η ίδια τεχνική, με τη διαφορά ότι χρησιμοποιήθηκαν για την εκτύπωση περισσότερα από ένα χρώματα. Η τεχνική της λιθογραφίας χρησιμοποιείται από τους καλλιτέχνες ακόμα και σήμερα.»
• ⚠️ ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑ: «η γρήγορη φθορά του θέματος της λιθογραφικής πλάκας, εξαιτίας των πιέσεων της εκτύπωσης». ⚠️ Η αιτία είναι δομική: στην άμεση λιθογραφία η ίδια η πέτρα πιέζεται πάνω στο χαρτί σε κάθε αντίτυπο. Όσο μεγαλώνει το τιράζ, τόσο φθείρεται το θέμα.
• Η ΛΥΣΗ — Ο ΕΝΔΙΑΜΕΣΟΣ ΚΥΛΙΝΔΡΟΣ: «Στην προσπάθεια να γίνει η μέθοδος αυτή πιο παραγωγική, χρησιμοποιήθηκε ένας λαστιχένιος κύλινδρος ανάμεσα στην εκτυπωτική πλάκα και στο προς εκτύπωση υλικό. Έτσι περάσαμε στην τεχνική της έμμεσης λιθογραφίας.»
• ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ, ΑΠΡΟΣΜΕΝΟ ΚΕΡΔΟΣ: «Ο ενδιάμεσος κύλινδρος έδωσε ένα ακόμη πλεονέκτημα στη μέθοδο: το θέμα έπαψε να σχεδιάζεται σε μη αναγνώσιμη μορφή, γιατί σχεδιαζόμενο αναγνώσιμο στον λίθο, μεταφέρεται αντεστραμμένο στον ενδιάμεσο κύλινδρο και από εκεί αναγνώσιμο» στο χαρτί.

    ΑΜΕΣΗ                          ΕΜΜΕΣΗ (όφσετ)
    ΠΛΑΚΑ ──────────► ΧΑΡΤΙ        ΠΛΑΚΑ ──► ΚΑΟΥΤΣΟΥΚ ──► ΧΑΡΤΙ
    θέμα ΑΝΤΕΣΤΡΑΜΜΕΝΟ             θέμα ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΟ
    → δύσκολος σχεδιασμός          → εύκολος σχεδιασμός ΚΑΙ έλεγχος
    → ΦΘΟΡΑ της πλάκας από         → η πλάκα ΔΕΝ αγγίζει το χαρτί
      την άμεση πίεση                 ⇒ ΛΙΓΟΤΕΡΗ ΦΘΟΡΑ

  ⚠️ Το ίδιο πλεονέκτημα επανέρχεται στη γενική αξιολόγηση (σελ. 57): «Το θέμα κατασκευάζεται σε αναγνώσιμη μορφή στην εκτυπωτική πλάκα με αποτέλεσμα να γίνονται εύκολα ο τελικός έλεγχος για πιθανά λάθη και οι διορθώσεις της εργασίας.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Από το 1798 και μετά η ανάπτυξη της λιθογραφίας ήταν γρήγορη: χρησιμοποιήθηκε ιδιαίτερα από καλλιτέχνες της εποχής και αργότερα εξελίχθηκε και στη χρωμολιθογραφία, που είναι η ίδια τεχνική με τη διαφορά ότι χρησιμοποιήθηκαν για την εκτύπωση περισσότερα από ένα χρώματα, ενώ η τεχνική χρησιμοποιείται από τους καλλιτέχνες ακόμα και σήμερα. Το βασικό μειονέκτημά της είναι η γρήγορη φθορά του θέματος της λιθογραφικής πλάκας, εξαιτίας των πιέσεων της εκτύπωσης. Στην προσπάθεια να γίνει η μέθοδος πιο παραγωγική χρησιμοποιήθηκε ένας λαστιχένιος κύλινδρος ανάμεσα στην εκτυπωτική πλάκα και στο προς εκτύπωση υλικό, και έτσι περάσαμε στην τεχνική της έμμεσης λιθογραφίας. Ο ενδιάμεσος κύλινδρος έδωσε και ένα ακόμη πλεονέκτημα: το θέμα έπαψε να σχεδιάζεται σε μη αναγνώσιμη μορφή, γιατί σχεδιαζόμενο αναγνώσιμο στον λίθο μεταφέρεται αντεστραμμένο στον ενδιάμεσο κύλινδρο και από εκεί αναγνώσιμο στο χαρτί.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η στερέωση του θέματος και η χειροκίνητη εκτύπωση

Ερώτηση: Για την ενίσχυση του σχεδίου στην επιφάνεια εκτύπωσης, η πλάκα τρίβεται με μαλακό πανί, εμποτισμένο με ειδικό λάδι και νέφτι, στα σημεία του θέματος με ελαφρές κυκλικές κινήσεις. Τι ρόλο παίζει το καθένα και τι επιτυγχάνεται;

Απάντηση:

• Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΔΥΟ ΥΛΙΚΩΝ (σελ. 49), αυτούσια: «Το νέφτι ενισχύει την εικόνα, ενώ το λάδι διαλύει το λιπαρό μελάνι.»
• ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ — ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ: «Το θέμα παύει να είναι ορατό, αλλά η περιοχή που αντιστοιχεί σε αυτό έχει γίνει υδρόφοβη (διώχνει το νερό) και συγχρόνως μελανόφιλη.» ⚠️ Αυτό είναι η ουσία της επιπεδοτυπίας: το θέμα δεν υπάρχει πια ως ορατό σχέδιο ούτε ως ανάγλυφο — υπάρχει μόνο ως διαφορά χημικής συγγένειας της επιφάνειας:

    ΠΕΡΙΟΧΗ ΘΕΜΑΤΟΣ      ΥΔΡΟΦΟΒΗ + ΜΕΛΑΝΟΦΙΛΗ  → κρατά ΜΕΛΑΝΙ
    ΥΠΟΛΟΙΠΗ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ   ΥΔΡΟΦΙΛΗ                → κρατά ΝΕΡΟ

• Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΤΥΠΩΣΗΣ (βήμα 7): «Ολόκληρη η εκτυπωτική επιφάνεια βρέχεται. Το μελάνι, που έχει απλωθεί ομοιόμορφα στην επιφάνεια ενός ρολού, μεταφέρεται προσεκτικά, με απαλές κινήσεις, για να συγκρατηθεί μόνο από την περιοχή του θέματος. Την ίδια στιγμή απωθείται από τις μη εκτυπούμενες περιοχές γιατί είναι βρεγμένες.» ⚠️ Πρώτα νερό, μετά μελάνι — η ίδια σειρά που τηρείται και στη μηχανική όφσετ (σελ. 50): «Υγραίνεται η πλάκα… Μελανώνεται η πλάκα».
• Η ΑΠΑΙΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΧΑΡΤΙ: «για να δεχτεί το μελάνι της εκτύπωσης, πρέπει πρώτα να βραχεί και από τις δύο πλευρές του. Αυτό προϋποθέτει τη χρήση χαρτιών, τα οποία δεν καταστρέφονται εύκολα από την υγρασία και την πίεση.» ⚠️ Η αντίθεση με τη σύγχρονη όφσετ: εκεί «η υγρασία που μεταφέρεται στο χαρτί είναι ελάχιστη» (σελ. 57), και η ξηρά όφσετ δίνει «τη δυνατότητα εκτύπωσης χαρτιών μικρότερης υδροαντοχής» (σελ. 56). Το πρόβλημα της υδροαντοχής του χαρτιού λύνεται σταδιακά στην πορεία της μεθόδου.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στη στερέωση του θέματος η πλάκα τρίβεται με μαλακό πανί εμποτισμένο με ειδικό λάδι και νέφτι, στα σημεία του θέματος, με ελαφρές κυκλικές κινήσεις: το νέφτι ενισχύει την εικόνα, ενώ το λάδι διαλύει το λιπαρό μελάνι. Το θέμα παύει έτσι να είναι ορατό, αλλά η περιοχή που αντιστοιχεί σε αυτό έχει γίνει υδρόφοβη, διώχνει δηλαδή το νερό, και συγχρόνως μελανόφιλη. Κατά τη διαδικασία της εκτύπωσης ολόκληρη η εκτυπωτική επιφάνεια βρέχεται, και το μελάνι, που έχει απλωθεί ομοιόμορφα στην επιφάνεια ενός ρολού, μεταφέρεται προσεκτικά, με απαλές κινήσεις, ώστε να συγκρατηθεί μόνο από την περιοχή του θέματος, ενώ την ίδια στιγμή απωθείται από τις μη εκτυπούμενες περιοχές γιατί είναι βρεγμένες. Το χαρτί, για να δεχτεί το μελάνι, πρέπει πρώτα να βραχεί και από τις δύο πλευρές του, γεγονός που προϋποθέτει τη χρήση χαρτιών τα οποία δεν καταστρέφονται εύκολα από την υγρασία και την πίεση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα βήματα της εκτύπωσης όφσετ

Ερώτηση: Υγραίνεται η πλάκα· το λεπτό στρώμα υγρασίας συγκρατείται στη μη εκτυπούμενη περιοχή. Ποια είναι τα υπόλοιπα βήματα της μεθόδου όφσετ;

Απάντηση:

• ΤΑ ΒΗΜΑΤΑ (§4.3.Α, σελ. 50), αυτούσια:

    ① η πλάκα «προσαρμόζεται στην ΠΑΡΑΠΛΕΥΡΗ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΕΝΟΣ ΚΥΛΙΝΔΡΟΥ»
    ② «ΥΓΡΑΙΝΕΤΑΙ η πλάκα· το λεπτό στρώμα υγρασίας συγκρατείται στη
       ΜΗ ΕΚΤΥΠΟΥΜΕΝΗ περιοχή»
    ③ «ΜΕΛΑΝΩΝΕΤΑΙ η πλάκα· το λεπτό στρώμα μελάνης συγκρατείται στην
       ΕΚΤΥΠΟΥΜΕΝΗ περιοχή»
    ④ «ΜΕΤΑΦΕΡΕΤΑΙ με την άσκηση πίεσης το θέμα της εκτυπωτικής πλάκας
       σε ΕΝΑΝ ΚΥΛΙΝΔΡΟ ΕΠΕΝΔΥΜΕΝΟ ΜΕ ΚΑΟΥΤΣΟΥΚ»
    ⑤ «ΜΕΤΑΦΕΡΕΤΑΙ το θέμα στο εκτυπωτικό υπόστρωμα ύστερα από ΤΗΝ ΠΙΕΣΗ
       ΠΟΥ ΑΣΚΕΙ ΣΤΟΝ ΕΝΔΙΑΜΕΣΟ ΚΥΛΙΝΔΡΟ ΕΝΑΣ ΑΛΛΟΣ ΚΥΛΙΝΔΡΟΣ, ΑΥΤΟΣ ΤΗΣ
       ΠΙΕΣΗΣ»

• ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΚΥΛΙΝΔΡΩΝ:

          ╭─────────╮  ΚΥΛΙΝΔΡΟΣ ΠΛΑΚΑΣ
          │ ΠΛΑΚΑ   │  ← υγραίνεται, μετά μελανώνεται
          ╰────┬────╯
               │ πίεση
          ╭────┴────╮  ΚΥΛΙΝΔΡΟΣ ΚΑΟΥΤΣΟΥΚ
          │ ΛΑΣΤΙΧΟ │  ← παίρνει το θέμα ΑΝΤΕΣΤΡΑΜΜΕΝΟ
          ╰────┬────╯
       ════════│════════ ΧΑΡΤΙ
          ╭────┴────╮  ΚΥΛΙΝΔΡΟΣ ΠΙΕΣΗΣ
          ╰─────────╯

  ⚠️ Η ΣΕΙΡΑ ΕΙΝΑΙ ΚΡΙΣΙΜΗ: αν μελανωνόταν πρώτα η πλάκα, η λιπαρή μελάνη θα κάλυπτε και τη μη εκτυπούμενη περιοχή, αφού δεν θα υπήρχε ακόμη το υδάτινο φιλμ που την απωθεί.

• Β. Η ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΚΤΥΠΩΤΙΚΗ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ: «Υπάρχουν διάφορα είδη πλακών αλουμινίου, που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή της εκτυπωτικής πλάκας. Τελικός σκοπός στη διαδικασία κατασκευής της είναι να μεταφερθεί πάνω της το θέμα που πρόκειται να εκτυπωθεί. Για τον λόγο αυτό, η πλάκα καλύπτεται με φωτοευαίσθητη επίστρωση από τη μία της πλευρά. Αφού το θέμα μετατραπεί σε θετικό φιλμ, τοποθετείται επάνω στην πλάκα και εκτίθεται μαζί της σε συνθήκες φωτισμού. Το θέμα μεταφέρεται, έτσι, στην επιφάνειά της μέσω φωτοχημικών διεργασιών.»
• ΣΤΗΝ ΕΞΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΦΥΛΛΩΝ (σελ. 56): «Κάθε φορά που ένα φύλλο εξάγεται διασκορπίζεται με αέρα ειδική πούδρα για την αποφυγή τέλειας επαφής μεταξύ των αντιτύπων στα οποία η μελάνη δεν έχει ακόμα στεγνώσει. Έτσι αποφεύγονται οι μουτζούρες.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στη μέθοδο όφσετ, αφού κατασκευαστεί η εκτυπωτική πλάκα, αυτή προσαρμόζεται στην παράπλευρη επιφάνεια ενός κυλίνδρου. Στη συνέχεια υγραίνεται η πλάκα, ώστε το λεπτό στρώμα υγρασίας να συγκρατηθεί στη μη εκτυπούμενη περιοχή, και έπειτα μελανώνεται, ώστε το λεπτό στρώμα μελάνης να συγκρατηθεί στην εκτυπούμενη περιοχή. Ακολούθως μεταφέρεται με την άσκηση πίεσης το θέμα της εκτυπωτικής πλάκας σε έναν κύλινδρο επενδυμένο με καουτσούκ, και τέλος μεταφέρεται το θέμα στο εκτυπωτικό υπόστρωμα ύστερα από την πίεση που ασκεί στον ενδιάμεσο κύλινδρο ένας άλλος κύλινδρος, αυτός της πίεσης. Ως προς την κατασκευή της πλάκας, χρησιμοποιούνται διάφορα είδη πλακών αλουμινίου, οι οποίες καλύπτονται με φωτοευαίσθητη επίστρωση από τη μία πλευρά· αφού το θέμα μετατραπεί σε θετικό φιλμ, τοποθετείται επάνω στην πλάκα και εκτίθεται μαζί της σε συνθήκες φωτισμού, οπότε μεταφέρεται στην επιφάνειά της μέσω φωτοχημικών διεργασιών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ξηρά όφσετ

Ερώτηση: Αυτή η μέθοδος είναι ένας συνδυασμός της τεχνικής της τυπογραφίας και της όφσετ. Σε τι μοιάζει και σε τι διαφέρει από την όφσετ, και ποιο είναι το πλεονέκτημά της;

Απάντηση:

• ΟΙ ΟΜΟΙΟΤΗΤΕΣ (§4.4, σελ. 56), αυτούσια:

    ● «Το εκτυπωτικό σύστημα αποτελείται από ΕΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΡΙΩΝ ΚΥΛΙΝΔΡΩΝ,
      ΕΚΤΥΠΩΣΗΣ, ΚΑΟΥΤΣΟΥΚ ΚΑΙ ΠΙΕΣΗΣ, ΟΠΩΣ ΑΥΤΟ ΤΗΣ ΟΦΣΕΤ»
    ● «Το θέμα κατασκευάζεται ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΟ στην εκτυπωτική πλάκα, ΕΠΙΣΗΣ
      ΟΠΩΣ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΣΤΗΝ ΟΦΣΕΤ»

• Η ΔΙΑΦΟΡΑ: «Η διαφορά, όμως, που υπάρχει ανάμεσα στην όφσετ και την ξηρά όφσετ, είναι πως στη δεύτερη το θέμα κατασκευάζεται εξώγλυφο, όπως περίπου και στην τυπογραφία.»

    ΟΦΣΕΤ          ▓▓▓░░░▓▓▓   επίπεδη πλάκα· διάκριση ΧΗΜΙΚΗ
                   ─────────   (μελανόφιλο / υδρόφιλο)
    ΞΗΡΑ ΟΦΣΕΤ     ███   ███   ΕΞΩΓΛΥΦΟ θέμα· διάκριση ΜΗΧΑΝΙΚΗ
                  ─███───███─  (όπως στην ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ)
    ⇒ ίδιο ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ (τρεις κύλινδροι, καουτσούκ),
      διαφορετική ΑΡΧΗ ΔΙΑΚΡΙΣΗΣ θέματος και φόντου

• ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: «Για τον λόγο αυτό δεν απαιτείται η χρήση συστήματος ύγρανσης. Επομένως η μέθοδος ονομάζεται ξηρά.» ⚠️ Η ονομασία δηλαδή δεν αναφέρεται στη μελάνη αλλά στην απουσία νερού — αφού η διάκριση γίνεται πια μηχανικά, το νερό είναι περιττό.
• ΤΟ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑ: «Το πλεονέκτημά της είναι η δυνατότητα εκτύπωσης χαρτιών μικρότερης υδροαντοχής.» ⚠️ Συνδέεται άμεσα με το πρόβλημα της χειροκίνητης λιθογραφίας (σελ. 49), όπου το χαρτί «πρέπει πρώτα να βραχεί και από τις δύο πλευρές του», γεγονός που «προϋποθέτει τη χρήση χαρτιών, τα οποία δεν καταστρέφονται εύκολα από την υγρασία και την πίεση». Η ξηρά όφσετ εξαλείφει εντελώς αυτόν τον περιορισμό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ξηρά όφσετ είναι ένας συνδυασμός της τεχνικής της τυπογραφίας και της όφσετ. Μοιάζει με την όφσετ στο ότι το εκτυπωτικό σύστημα αποτελείται από σύστημα τριών κυλίνδρων, εκτύπωσης, καουτσούκ και πίεσης, και στο ότι το θέμα κατασκευάζεται αναγνώσιμο στην εκτυπωτική πλάκα. Η διαφορά είναι πως στην ξηρά όφσετ το θέμα κατασκευάζεται εξώγλυφο, όπως περίπου και στην τυπογραφία, και για τον λόγο αυτό δεν απαιτείται η χρήση συστήματος ύγρανσης· επομένως η μέθοδος ονομάζεται ξηρά. Το πλεονέκτημά της είναι η δυνατότητα εκτύπωσης χαρτιών μικρότερης υδροαντοχής.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η γενική αξιολόγηση της λιθογραφίας όφσετ

Ερώτηση: Η μέθοδος μπορεί να αποδώσει σε σύντομο χρονικό διάστημα ποιοτικά αντίτυπα με πολλαπλότητα θέματος (που περιλαμβάνουν ταυτόχρονα κείμενα, σχέδια, εικόνες), με μεγάλη ευκολία. Τι ισχύει για το κόστος της και σε ποια έντυπα χρησιμοποιείται;

Απάντηση:

• ΤΟ ΚΟΣΤΟΣ (§4.5, σελ. 56), αυτούσια: «Συγχρόνως το κόστος της εκτύπωσης θεωρείται χαμηλότερο, αν το συγκρίνουμε με ανταγωνιστικές μεθόδους εκτύπωσης.»
• ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙΤΑΙ: «Για τον λόγο αυτό, σήμερα χρησιμοποιείται περισσότερο από τις άλλες μεθόδους για να καλύψει εκδοτικές ανάγκες σε:

  
    ΒΙΒΛΙΑ · ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ · ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ · ΕΤΙΚΕΤΕΣ · ΚΑΡΤ ΠΟΣΤΑΛ ·
    ΧΑΡΤΕΣ · ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΙΚΑ ΕΝΤΥΠΑ · ΓΡΑΜΜΑΤΟΣΗΜΑ
  ```»
  ⚠️ Σημειώστε ότι στον κατάλογο περιλαμβάνονται **και οι εφημερίδες** — τομέας που στο κεφ. 3 κατείχε το **περιστροφικό τυπογραφικό πιεστήριο**. Η όφσετ δηλαδή **εκτόπισε την τυπογραφία** ακόμη και στο πεδίο όπου εκείνη ήταν κυρίαρχη.

• Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ «ΠΟΛΛΑΠΛΟΤΗΤΑΣ ΘΕΜΑΤΟΣ»: το ίδιο αντίτυπο περιλαμβάνει «ταυτόχρονα κείμενα, σχέδια, εικόνες» — χωρίς τη διαδικασία των κλισέ που απαιτούσε η τυπογραφία (κεφ. 3, §3.4.2.Γ). Στην όφσετ τα πάντα μεταφέρονται φωτοχημικά στην ίδια πλάκα αλουμινίου, μέσω θετικού φιλμ.
• ΤΑ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ (σελ. 57):

    ① διαδικασία ΑΠΛΗ, ΑΥΤΟΜΑΤΟΠΟΙΗΜΕΝΗ, ΑΡΚΕΤΑ ΓΡΗΓΟΡΗ
    ② ΣΥΜΦΕΡΟΥΣΑ για ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ Ή ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ αντίτυπα
    ③ πλάκα ΕΛΑΦΡΙΑ, εύκολη στη μετακίνηση, ΑΥΤΟΜΑΤΟΠΟΙΗΜΕΝΗ κατασκευή,
       ΧΑΜΗΛΟ ΚΟΣΤΟΣ
    ④ ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΑΛΛΕΣ ΜΗΧΑΝΕΣ σε ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΥΣΙΔΑ → μειώνει τον χρόνο
    ⑤ θέμα ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΟ → ΕΥΚΟΛΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΚΑΙ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ
    ⑥ ΕΛΑΧΙΣΤΗ ΥΓΡΑΣΙΑ στο χαρτί → ελάχιστες φθορές
    ⑦ εκτύπωση ΣΕ ΤΡΑΧΙΕΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΕΣ, όπως ΧΑΡΤΟΚΙΒΩΤΙΑ

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η μέθοδος αποδίδει σε σύντομο χρονικό διάστημα ποιοτικά αντίτυπα με πολλαπλότητα θέματος, που περιλαμβάνουν δηλαδή ταυτόχρονα κείμενα, σχέδια και εικόνες, με μεγάλη ευκολία. Συγχρόνως το κόστος της εκτύπωσης θεωρείται χαμηλότερο, αν το συγκρίνουμε με ανταγωνιστικές μεθόδους εκτύπωσης. Για τον λόγο αυτό σήμερα χρησιμοποιείται περισσότερο από τις άλλες μεθόδους, για να καλύψει εκδοτικές ανάγκες σε βιβλία, περιοδικά, εφημερίδες, ετικέτες, καρτ ποστάλ, χάρτες, διαφημιστικά έντυπα και γραμματόσημα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Τα πλεονεκτήματα της όφσετ ως προς τη διαδικασία και την πλάκα

Ερώτηση: Η διαδικασία εκτύπωσης είναι σχετικά απλή, αυτοματοποιημένη και αρκετά γρήγορη. Ποια άλλα πλεονεκτήματα αναφέρει το βιβλίο για τη διαδικασία και για την εκτυπωτική πλάκα;

Απάντηση:

• ΤΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΥΡΟΣ (§4.5, σελ. 57), αυτούσια: «Η μέθοδος θεωρείται συμφέρουσα από οικονομικής άποψης για την εκτύπωση περιορισμένων ή και πολλών αντιτύπων.» ⚠️ Είναι σπάνιο χαρακτηριστικό: οι περισσότερες μέθοδοι είναι συμφέρουσες μόνο σε μεγάλα τιράζ, γιατί το κόστος προετοιμασίας της πλάκας κατανέμεται σε πολλά αντίτυπα. Η όφσετ είναι συμφέρουσα και στα δύο άκρα, ακριβώς επειδή η πλάκα έχει σχετικά χαμηλό κόστος.
• Η ΕΚΤΥΠΩΤΙΚΗ ΠΛΑΚΑ: «Η κατασκευή της εκτυπωτικής πλάκας, η οποία είναι ελαφριά, εύκολη στη μετακίνηση και στην τοποθέτηση, είναι αποτέλεσμα αυτοματοποιημένης διαδικασίας και έχει σχετικά χαμηλό κόστος.»

    ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ (κεφ. 3)
    ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΗ ΦΟΡΜΑ   ΜΟΛΥΒΔΟΣ σε ΣΙΔΕΡΕΝΙΟ ΤΕΛΑΡΟ, δεμένη με μέταλλα
                        και σφικτήρες → ΒΑΡΙΑ, ΔΥΣΚΙΝΗΤΗ
    ΠΛΑΚΑ ΟΦΣΕΤ         ΦΥΛΛΟ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ → ΕΛΑΦΡΙΑ, ΕΥΚΟΛΗ ΣΤΗ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ
                        ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ

• Η ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΥΣΙΔΑ: «Η δυνατότητα των εκτυπωτικών μηχανών της όφσετ να συνδέονται με άλλες μηχανές επεξεργασίας αντιτύπων σε παραγωγική αλυσίδα μειώνει τον χρόνο της διαδικασίας παραγωγής του τελικού εντύπου.»
• ΤΑ ΤΡΙΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ:

    ● «Το θέμα κατασκευάζεται ΣΕ ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΗ ΜΟΡΦΗ στην εκτυπωτική πλάκα
      με αποτέλεσμα να γίνονται ΕΥΚΟΛΑ Ο ΤΕΛΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΓΙΑ ΠΙΘΑΝΑ ΛΑΘΗ
      ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ.»
    ● «Η ΥΓΡΑΣΙΑ ΠΟΥ ΜΕΤΑΦΕΡΕΤΑΙ ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ ΕΙΝΑΙ ΕΛΑΧΙΣΤΗ, με αποτέλεσμα
      ΝΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΠΙΘΑΝΕΣ ΦΘΟΡΕΣ που προέρχονται από αυτή.»
    ● «Δίνει τη δυνατότητα ΕΚΤΥΠΩΣΗΣ ΣΕ ΤΡΑΧΙΕΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΕΣ, όπως
      ΧΑΡΤΟΚΙΒΩΤΙΑ.»

  ⚠️ Το αναγνώσιμο θέμα είναι κληρονομιά της έμμεσης λιθογραφίας (§4.2.2): ο ενδιάμεσος κύλινδρος αντιστρέφει, οπότε η πλάκα σχεδιάζεται όπως διαβάζεται.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εκτός από τη σχετικά απλή, αυτοματοποιημένη και αρκετά γρήγορη διαδικασία εκτύπωσης, η μέθοδος θεωρείται συμφέρουσα από οικονομικής άποψης για την εκτύπωση περιορισμένων ή και πολλών αντιτύπων. Η κατασκευή της εκτυπωτικής πλάκας, η οποία είναι ελαφριά, εύκολη στη μετακίνηση και στην τοποθέτηση, είναι αποτέλεσμα αυτοματοποιημένης διαδικασίας και έχει σχετικά χαμηλό κόστος. Η δυνατότητα των εκτυπωτικών μηχανών της όφσετ να συνδέονται με άλλες μηχανές επεξεργασίας αντιτύπων σε παραγωγική αλυσίδα μειώνει τον χρόνο της διαδικασίας παραγωγής του τελικού εντύπου. Το θέμα κατασκευάζεται σε αναγνώσιμη μορφή στην εκτυπωτική πλάκα, με αποτέλεσμα να γίνονται εύκολα ο τελικός έλεγχος για πιθανά λάθη και οι διορθώσεις της εργασίας. Η υγρασία που μεταφέρεται στο χαρτί είναι ελάχιστη, με αποτέλεσμα να ελαχιστοποιούνται πιθανές φθορές που προέρχονται από αυτή. Τέλος, δίνει τη δυνατότητα εκτύπωσης σε τραχιές επιφάνειες, όπως χαρτοκιβώτια.

Κριτήρια αξιολόγησης: