Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Αντιμετώπιση εχθρών και ασθενειών (σελ. 167) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Αντιμετώπιση εχθρών και ασθενειών (σελ. 167)

Λύσεις των 7 ερωτήσεων του κεφαλαίου 5 (αίτια αυξημένων προσβολών, σύγκριση φυσικού-τεχνητού οικοσυστήματος, ζωντανό έδαφος, μέτρα πρόληψης, μέτρα άμεσης αντιμετώπισης, σκευάσματα, βήματα του περάσματος στην ήπια φυτοπροστασία).

Ερώτηση 1 — Αίτια των αυξημένων προσβολών και ασθενειών

Ερώτηση: Να εξηγήσετε τα αίτια των αυξημένων προσβολών και των ασθενειών των φυτών που παρατηρούνται σήμερα.

Απάντηση:

• Το φαινόμενο (σελ. 137-138): η μηλιά χρειαζόταν 5-10 ψεκασμούς και σήμερα > 30, το σιτάρι κανέναν και στη Γαλλία > 10, η σταφίδα 1-5 και στην Κορινθία 10-15 — ενώ σε καλλιέργειες που γίνονται βιολογικές οι προσβολές μειώνονται (ίωση πατάτας, μελίγκρα σε φυτά με κοπριά). Το αίτιο (σελ. 139-142): αυτό που καταστρέφεται στην εντατική γεωργία είναι ο τρόπος λειτουργίας της φύσης — η ισορροπία που προκύπτει από τις πολύπλοκες σχέσεις των οργανισμών (θηρευτή-θηράματος, ανταγωνισμού, συμβίωσης): ποικιλομορφία → αυτορρύθμιση → σταθερότητα. Στο τεχνητό οικοσύστημα 1. η εντατικοποίηση (λίγοι αγρότες τρέφουν πολλούς, μηχανήματα, τεράστια ομοιόμορφα χωράφια) έφερε ισοπεδώσεις και ξερίζωμα φυτικών φραχτών και πολυετών → χάθηκαν τα καταφύγια πουλιών και ωφέλιμων εντόμων → καταστράφηκαν οι μηχανισμοί ισορροπίας· 2. η ομοιομορφία των φυτών (π.χ. λάχανα) «στρώνει το τραπέζι» στον εχθρό (πιερίδα), που περνά ανενόχλητος από φυτό σε φυτό· 3. χωρίς πουλιά και παρασιτικά σφηκάκια (Trichogramma), ο παραγωγός βομβαρδίζει με ψεκασμούς ισχυρών δηλητηρίων → εξαλείφει και τους τελευταίους υπερασπιστές, τα ωφέλιμα έντομα → πεδίο ανοιχτό σε νέους εισβολείς, νέα προβλήματα· 4. σε συνδυασμό με την αφύσικη τεχνητή διατροφή εμφανίζονται ιώσεις χωρίς θεραπεία (εγκατάλειψη ή κάψιμο της φυτείας). 5. Το ζωντανό έδαφος (σελ. 142-143): η φτωχή χημική διατροφή (N-P-K, μόνο αμμωνιακά) κάνει τα φυτά να μεγαλώνουν αφύσικα γρήγορα με κύτταρα «φουσκωμένα», αδύνατα, με λεπτά τοιχώματα, που προσβάλλονται εύκολα από μελίγκρες και μύκητες, ενώ η οργανική λίπανση δίνει στέρεα κύτταρα και ενεργοποιεί τους μηχανισμούς άμυνας. Όπου δεν υπάρχει ποικιλομορφία, χρειάζεται συνεχής ανθρώπινη επέμβαση (Διάγραμμα 5.2) — φαύλος κύκλος. Κατά τον Howard, κάθε προσβολή επισημαίνει λάθος στον τρόπο καλλιέργειας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Καταστροφή του φυσικού μηχανισμού ποικιλομορφία → αυτορρύθμιση → σταθερότητα: ισοπεδώσεις-ξερίζωμα φραχτών (χαμένα καταφύγια ωφέλιμων), ομοιομορφία-μονοκαλλιέργεια («στρωμένο τραπέζι»), ψεκασμοί που εξαλείφουν τους τελευταίους υπερασπιστές → νέοι εισβολείς, ιώσεις· και φτωχή χημική διατροφή → φουσκωμένα, ευπρόσβλητα κύτταρα. Όπου λείπει η ποικιλομορφία απαιτείται συνεχής επέμβαση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Παραδείγματα → αρχή ισορροπίας → τι χαλάει στο τεχνητό οικοσύστημα → ρόλος διατροφής.

Ερώτηση 2 — Φυσικό και τεχνητό οικοσύστημα: ανάπτυξη και προστασία των φυτών

Ερώτηση: Να συγκρίνετε τον τρόπο ανάπτυξης και προστασίας των φυτών από ασθένειες, που παρατηρούνται σε ένα φυσικό και σε ένα τεχνητό οικοσύστημα.

Απάντηση:

• Φυσικό οικοσύστημα (σελ. 139): π.χ. ένα λιβάδι — φυτά, ζώα, μικρόβια δημιουργούν πολύπλοκες σχέσεις (θηρευτή-θηράματος, ανταγωνισμού, συμβίωσης) με αποτέλεσμα την ισορροπία, κατάσταση χωρίς έντονες μεταβολές: αν κάποια χρονιά αυξηθούν τα φυτοφάγα, αυξάνονται και τα σαρκοφάγα που τα μειώνουν και η βλάστηση ανακάμπτει. Στον μικρόκοσμο ενός κλαδιού: η μελίγκρα εγκαθίσταται στα τρυφερά φύλλα της αγριοτριανταφυλλιάς, αλλά τουλάχιστον 4 είδη εντόμων (πασχαλίτσες, χρύσοπες, σύρφες, μικροϋμενόπτερα) την αποδεκατίζουν — «στρατός επέμβασης», μηχανισμός αυτορρύθμισης — και το φυτό ολοκληρώνει την ανάπτυξή του. Η προστασία είναι αυτόματη και εσωτερική: ποικιλομορφία → αυτορρύθμιση → σταθερότητα. Τα φυτά αναπτύσσονται με φυσικούς ρυθμούς, σε ζωντανό έδαφος, με στέρεα κύτταρα και ενεργούς μηχανισμούς άμυνας.
• Τεχνητό οικοσύστημα (σελ. 140-143): ο οικογενειακός λαχανόκηπος με μικρές σειρές διαφόρων κηπευτικών έγινε απέραντο ομοιόμορφο χωράφι — «βιομηχανικός» τρόπος (άρδευση, μηχανήματα, ψεκαστικά, ομοιομορφία). Ισοπεδώσεις και ξερίζωμα φραχτών-πολυετών αφαίρεσαν τα καταφύγια πουλιών-ωφέλιμων → καταστράφηκαν οι μηχανισμοί ισορροπίας· η ομοιομορφία «στρώνει το τραπέζι» στην πιερίδα. Χωρίς πουλιά και Trichogramma, την προστασία αναλαμβάνει αποκλειστικά ο άνθρωπος με βομβαρδισμό ψεκασμών — που εξαλείφει και τους τελευταίους υπερασπιστές, ανοίγει το πεδίο σε νέους εισβολείς και, μαζί με την αφύσικη τεχνητή διατροφή, φέρνει ιώσεις χωρίς θεραπεία. Η ανάπτυξη των φυτών είναι αφύσικα γρήγορη (μόνο N-P-K/αμμωνιακά, χωρίς ιχνοστοιχεία) με «φουσκωμένα», αδύνατα κύτταρα με λεπτά τοιχώματα, εύκολη λεία για μελίγκρες και μύκητες. Διάγραμμα 5.2 (Altieri): η μονοκαλλιέργεια έχει ελάχιστη φυσική αυτορρύθμιση, ποικιλία καλλιεργειών, γενετική ποικιλομορφία και σταθερότητα και μέγιστη ανθρώπινη επέμβαση· η παραδοσιακή πολυκαλλιέργεια το αντίθετο· η οικολογική γεωργία ενδιάμεσα. Συμπέρασμα: στο φυσικό οικοσύστημα η προστασία είναι αυτορρυθμιζόμενη· στο τεχνητό, όπου δεν υπάρχει πια ποικιλομορφία, χρειάζεται η ανθρώπινη επέμβαση (ψεκασμός) — και η βιολογική γεωργία επιδιώκει να ξαναχτίσει τους φυσικούς μηχανισμούς.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Φυσικό: πολύπλοκες σχέσεις → ισορροπία, ποικιλομορφία-αυτορρύθμιση-σταθερότητα (μελίγκρα ελέγχεται από ≥ 4 είδη ωφέλιμων), φυσικοί ρυθμοί ανάπτυξης, στέρεα κύτταρα. Τεχνητό: απέραντα ομοιόμορφα χωράφια, χαμένα καταφύγια ωφέλιμων, «στρωμένο τραπέζι» στους εχθρούς, προστασία μόνο με ψεκασμούς που αφανίζουν τα ωφέλιμα → νέοι εισβολείς-ιώσεις, αφύσικα γρήγορη ανάπτυξη με φουσκωμένα ευπρόσβλητα κύτταρα· μονοκαλλιέργεια = ελάχιστη αυτορρύθμιση, μέγιστη επέμβαση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Αντιπαραβολή σε δύο στήλες: σχέσεις-ισορροπία, ανάπτυξη κυττάρων, ποιος προστατεύει.

Ερώτηση 3 — Πώς το ζωντανό έδαφος προστατεύει τα φυτά

Ερώτηση: Να εξηγήσετε πώς το ζωντανό έδαφος προστατεύει τα φυτά.

Απάντηση:

• Στη συμβατική γεωργία (σελ. 142-143) τα φυτά παίρνουν πολύ φτωχή διατροφή: συνήθως μόνο χημικά λιπάσματα με άζωτο, φώσφορο, κάλιο (N-P-K) και συχνά μόνο αμμωνιακά (μεγαλύτερη απόδοση με μικρότερο κόστος). Έτσι τα φυτά μεγαλώνουν αφύσικα γρήγορα, χωρίς να προλαβαίνουν να ακολουθήσουν την ανάπτυξη με ιχνοστοιχεία στην κατάλληλη αναλογία· τα κύτταρα γίνονται αφύσικα μεγάλα, «φουσκωμένα», αλλά αδύνατα, με λεπτά τοιχώματα (Διάγραμμα 5.3) → προσβάλλονται εύκολα από έντομα που τρυπούν το φυτό (μελίγκρες) ή από μύκητες που εισχωρούν με το μυκήλιό τους. Με το ζωντανό έδαφος: όταν λιπαίνουμε με οργανική ουσία (κοπριά, χλωρή λίπανση κ.ά.), το φυτό έχει πλήρη διατροφή — α) χτίζει πιο στέρεα και δυνατά τα δομικά του στοιχεία, τα κύτταρα (κανονικά τοιχώματα → ανοχή σε προσβολές), β) με την πληρέστερη διατροφή ενεργοποιεί καλύτερα τους δικούς του μηχανισμούς άμυνας και παράγει ουσίες που το προστατεύουν σε σημαντικό βαθμό από επιθέσεις εντόμων και μυκήτων. Έτσι εξηγείται γιατί φυτά με φυσική λίπανση αντιστέκονται περισσότερο στη μελίγκρα (παράδειγμα ΗΠΑ, σελ. 138). Επιπλέον (κεφ. 4): το βιολογικά δραστήριο έδαφος με την ποικιλία μικροοργανισμών του ανταγωνίζεται τα παθογόνα εδάφους και κρατά τους πληθυσμούς τους μικρούς. Κατά τον Albert Howard, «τα παράσιτα είναι οι καθηγητές της φύσης»: κάθε προσβολή επισημαίνει λάθος στον τρόπο καλλιέργειας (λίπανση, φύτευση, πότισμα, κλάδεμα, επιλογή ποικιλίας) — ψάχνουμε την αιτία και όχι μόνο τα συμπτώματα. «Το ζωντανό έδαφος προστατεύει τα φυτά» (σελ. 144).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η χημική διατροφή (N-P-K, αμμωνιακά) δίνει αφύσικα γρήγορη ανάπτυξη χωρίς ιχνοστοιχεία → «φουσκωμένα», αδύνατα κύτταρα με λεπτά τοιχώματα, εύκολη λεία για μελίγκρες-μύκητες. Η οργανική λίπανση από ζωντανό έδαφος δίνει πλήρη διατροφή → στέρεα κύτταρα και ενεργοποίηση των μηχανισμών άμυνας (προστατευτικές ουσίες)· επιπλέον οι μικροοργανισμοί ανταγωνίζονται τα παθογόνα. Howard: τα παράσιτα δείχνουν λάθη καλλιέργειας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σύγκριση κυττάρων + δύο μηχανισμοί (δομή, άμυνα) + Howard.

Ερώτηση 4 — Πρακτικά μέτρα πρόληψης

Ερώτηση: Να αναλύσετε τα πρακτικά μέτρα πρόληψης από προσβολές στη βιολογική γεωργία.

Απάντηση:

• Σε συνθήκες με πολλά ωφέλιμα έντομα και έδαφος πλούσιο σε οργανική ουσία τα προβλήματα φυτοπροστασίας είναι λιγότερα → ανάγκη για πρόληψη, δηλαδή συνθήκες που προλαβαίνουν τα προβλήματα προτού εκδηλωθούν (σελ. 144). Σχήμα: Πρόληψη = 1. Ποικιλομορφία, 2. Ζωντανό έδαφος, 3. Καλλιεργητικά μέτρα, 4. Πολλαπλασιαστικό υλικό. 1. Δημιουργία ποικιλομορφίας (5.4.1): συγκαλλιέργεια — παράλληλη καλλιέργεια (π.χ. σε παράλληλες γραμμές) φυτών που αλληλεπιδρούν ευνοϊκά· αμειψισπορά — κατάλληλη χρονική διαδοχή στο ίδιο κομμάτι: μετά από φυτό ευαίσθητο σε εδαφικές ασθένειες (τομάτα) παρεμβάλλουμε ανθεκτικό φυτό, ώστε το παράσιτο να μην αναπαραχθεί και να σπάσει ο κύκλος του — μετά 2-3 χρόνια ξανά τομάτα χωρίς φόβο· φυτικοί φράχτες στα όρια των χωραφιών ως καταφύγιο ωφέλιμων ζώων και πουλιών, και ειδικές φωλιές για ωφέλιμα πουλιά. 2. Ζωντανό έδαφος: οργανική λίπανση → πλήρης διατροφή, στέρεα κύτταρα, μηχανισμοί άμυνας (5.3). 3. Καλλιεργητικά μέτρα (5.4.2): αποφυγή υπερβολικού αζώτου, ακόμη κι αν προέρχεται από κοπριά ή άλλες επιτρεπόμενες πηγές· αποφυγή υπερβολικής άρδευσης· αποφυγή μόνιμης υγρασίας στο έδαφος με στράγγιση· ήπιο, κατάλληλο κλάδεμα στις πολυετείς. Άλλες ρυθμίσεις: ρύθμιση σποράς ή συγκομιδής — το ευαίσθητο στάδιο να μη συμπέσει με την περίοδο που ευνοείται το παράσιτο· έγκαιρη συγκομιδή (καλοκαιρινό πορτοκάλι Βαλέντσια πριν εγκατασταθούν τα κοκκοειδή)· αλλαγή πυκνότητας σποράς — σιτηρά πυκνότερα (20 kg/στρ.) κατά ζιζανίων, αραιότερα σε υγρές περιοχές κατά μυκήτων (αερισμός)· καταστροφή υπολειμμάτων με εδαφοκατεργασία ή φωτιά κατά εντόμων στελεχών-εδάφους. 4. Πολλαπλασιαστικό υλικό (5.4.3): υγιές, μη προσβεβλημένο από ιώσεις-μύκητες (σπόροι, μοσχεύματα, δενδρύλλια) και ποικιλίες ετήσιων και δέντρων επιλεγμένες για αντοχή στις ασθένειες της περιοχής· η βιολογική γεωργία δεν δέχεται γενετικά τροποποιημένα φυτά, ακόμη κι αν πωλούνται ως ανθεκτικά — διαμαρτυρία για την ασυμβίβαστη με τη φύση επέμβαση με απρόβλεπτες συνέπειες, και γιατί οι παραδοσιακές ή κλασικά βελτιωμένες ποικιλίες με σωστή βιολογική φροντίδα απαντούν σε παραγωγικότητα και φυτοπροστασία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ποικιλομορφία (συγκαλλιέργεια, αμειψισπορά — σπάσιμο κύκλου, τομάτα ξανά μετά 2-3 έτη, φυτικοί φράχτες-φωλιές)· ζωντανό έδαφος· καλλιεργητικά μέτρα (όχι υπερβολικό Ν, άρδευση, μόνιμη υγρασία-στράγγιση, ήπιο κλάδεμα, ρύθμιση σποράς-συγκομιδής, πυκνότητα σποράς, καταστροφή υπολειμμάτων)· υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό, ανθεκτικές ποικιλίες, όχι γενετικά τροποποιημένα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερα μέτρα με παραδείγματα.

Ερώτηση 5 — Μέτρα άμεσης αντιμετώπισης

Ερώτηση: Να περιγράψετε τα μέτρα άμεσης αντιμετώπισης των προσβολών στη βιολογική καλλιέργεια.

Απάντηση:

• Τα μέτρα άμεσης αντιμετώπισης είναι μηχανικά, φυσικά, βιολογικά και βιοτεχνολογικά, συν διάφορα σκευάσματα (σελ. 146-155). 1. Μηχανικά μέσα: ειδικά μηχανήματα, διατάξεις ή υλικά που χωρίς χημική δράση παρεμποδίζουν ή συλλαμβάνουν εχθρούς — παγίδες κόλλας για έντομα ή τρωκτικά (κίτρινες παγίδες στο θερμοκήπιο), δίχτυα προστασίας από πουλιά ή έντομα (αμπέλι), μηχάνημα που δονεί το φύλλωμα και συλλέγει τον δορυφόρο της πατάτας, αναρροφητές κενού (vacuum) για έντομα του βαμβακιού (ΗΠΑ). 2. Φυσικά μέσα: αξιοποίηση φυσικών διαδικασιών όπως η ηλιακή θερμότητα — ηλιοθέρμανση εδάφους κηπευτικών με διαφανές πλαστικό που κρατά υψηλή θερμοκρασία το καλοκαίρι και εξουδετερώνει παθογόνους μύκητες εδάφους (σήψεις). 3. Βιολογικά μέσα: μίμηση της σχέσης θηρευτή-θηράματος — τεχνητή εισαγωγή του εντόμου-εχθρού του φυτοφάγου· δεκάδες επιτυχίες, ιδίως σε θερμοκήπια (κλειστός χώρος = σιγουριά): έντομο εναντίον εντόμου (Encarsia formosa για αλευρώδη, πασχαλίτσες για κοκκοειδή εσπεριδοειδών), άκαρι εναντίον ακάρεος (Phytoseiulus για τετράνυχο), μύκητας εναντίον μύκητα (Trichoderma για βοτρύτη), βακτήριο εναντίον εντόμου (βάκιλος Θουριγγίας για πυρηνοτρήτη ελιάς, ευδεμίδα αμπελιού, πράσινο σκουλήκι τομάτας-βαμβακιού). Προσοχή: η εισαγωγή οργανισμού ζυγίζεται για παρενέργειες σε άλλα είδη· τα αγορασμένα έντομα κοστίζουν → προμήθεια μία φορά και διατήρηση του πληθυσμού χωρίς τοξικά εντομοκτόνα· το σταμάτημα των ψεκασμών συχνά φέρνει «αυθόρμητη» βιολογική καταπολέμηση. 4. Βιοτεχνολογικά μέσα: φερομόνες (ουσίες επικοινωνίας των εντόμων) — παγίδα φερομόνης για τον δάκο (μαζική παγίδευση, αποτελεσματική και χωρίς επιπτώσεις), παρακολούθηση πληθυσμού (monitoring) για να αποφασίσουμε αν και πότε επεμβαίνουμε, παρεμπόδιση ζευγαρώματος (mating disruption) με φερομόνες χωρίς παγίδες. 5. Σκευάσματα (ερώτηση 6): χαλκούχα, θειάφι, φυτικά εντομοκτόνα, εκχυλίσματα φυτών και άλλα ήπια μέσα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μηχανικά (παγίδες κόλλας, δίχτυα, δόνηση φυλλώματος για δορυφόρο, αναρροφητές)· φυσικά (ηλιοθέρμανση με διαφανές πλαστικό κατά μυκήτων εδάφους)· βιολογικά (εισαγωγή φυσικών εχθρών, κυρίως σε θερμοκήπια: Encarsia-αλευρώδης, πασχαλίτσες-κοκκοειδή, Phytoseiulus-τετράνυχος, Trichoderma-βοτρύτης, Bacillus thuringiensis-πυρηνοτρήτης/ευδεμίδα/πράσινο σκουλήκι· προσοχή, κόστος, όχι τοξικά)· βιοτεχνολογικά (φερομόνες: μαζική παγίδευση δάκου, monitoring, mating disruption)· ήπια σκευάσματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερις κατηγορίες με παραδείγματα και τα βιολογικά ζεύγη.

Ερώτηση 6 — Σκευάσματα άμεσης αντιμετώπισης

Ερώτηση: Να ονομάσετε διάφορα σκευάσματα άμεσης αντιμετώπισης προσβολών.

Απάντηση:

• Χαλκός και χαλκούχα (σελ. 152): θειικός χαλκός (γαλαζόπετρα) που με ασβέστη δίνει τον βορδιγάλειο πολτό — 100 χρόνια στην αμπελουργία για τον περονόσπορο, και σε ευρύ φάσμα ασθενειών κηπευτικών (τομάτα, πατάτα)· επίσης οξυχλωριούχος χαλκός, υδροξείδιο του χαλκού, τριβασικός θειικός χαλκός, οξείδιο του χαλκού, βουργούνδιος πολτός. Θειάφι (θείο, S): κυρίως στο αμπέλι για το ωίδιο και σε πολλές καλλιέργειες — για σκόνισμα (επίπαση) ή «βρέξιμο» (διαλύεται και ψεκάζεται). Φυτικά εντομοκτόνα (πριν το 1940 η κύρια φυτοπροστασία): ροτενόνη — από τη ρίζα του τροπικού Derris, ευρύ φάσμα, αργή δράση → μελίγκρες, κάμπιες, μη τοξική για άνθρωπο-θερμόαιμα· πύρεθρο — από αφρικανικό χρυσάνθεμο (Chrysanthemum cinerariaefolium), γρήγορη knock-down δράση, για τα περισσότερα έντομα και ιπτάμενα, μη τοξικό· neem (νημ) — από Azadirachta indica, εντομοκτόνο και μυκητοκτόνο· νικοτίνη — από τον καπνό, επικίνδυνη και για τον άνθρωπο. Άλλα μέσα — παρασκευάσματα του ίδιου του βιοκαλλιεργητή (σελ. 153-155): σκόρδο (εκχύλισμα κατά μυκητιάσεων και ακάρεων — οργανικό θειάφι), κρεμμύδι (όμοια), πολυκόμπι (πυρίτιο → σκληραίνει τους ιστούς, μυκητιάσεις), καυτερή πιπεριά/τσίλι (ιώσεις λαχανικών), τσουκνίδα (ενισχύει τα φυτά, μελίγκρα), σκόνη πετρωμάτων (απομακρύνει έντομα), εκχύλισμα κομπόστ (ωφέλιμοι μικροοργανισμοί — σταματά τον περονόσπορο στο αμπέλι), σαπουνόνερο (ελαφρές προσβολές μελίγκρας, θρίπα), άπαχο γάλα (ιώσεις λαχανικών), κάσσια/πικρόξυλο (Quassia amara, μελίγκρα, μη τοξική), εκχύλισμα φυκιών (Ascophyllum nodosum — ιχνοστοιχεία + κινητοποίηση μηχανισμών άμυνας).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Χαλκούχα (γαλαζόπετρα-βορδιγάλειος πολτός, οξυχλωριούχος, υδροξείδιο, οξείδιο, βουργούνδιος), θειάφι (σκόνισμα/βρέξιμο, ωίδιο), φυτικά εντομοκτόνα (ροτενόνη, πύρεθρο, neem, νικοτίνη), αυτοπαρασκευής (σκόρδο, κρεμμύδι, πολυκόμπι, τσίλι, τσουκνίδα, σκόνη πετρωμάτων, εκχύλισμα κομπόστ, σαπουνόνερο, άπαχο γάλα, κάσσια, φύκια).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερις ομάδες σκευασμάτων με χρήση.

Ερώτηση 7 — Μέτρα και βήματα στο πέρασμα από τη χημική στη βιολογική φυτοπροστασία

Ερώτηση: Να αναφέρετε τα μέτρα και τα βήματα που ακολουθούμε, στο πέρασμα από τη χημική στη βιολογική φυτοπροστασία με ήπια μέσα.

Απάντηση:

• Γιατί σταδιακά (σελ. 155-156): τα φυτά που δέχονταν για χρόνια έντονες χημικές επεμβάσεις μοιάζουν με άτομο σε εξάρτηση· το απότομο σταμάτημα μπορεί να αφήσει μύκητες και έντομα να δράσουν ανενόχλητα → προσεκτικό και σταδιακό πέρασμα. Τα βήματα: 1. ξεχωρίζουμε ποιοι είναι οι πραγματικοί εχθροί της καλλιέργειας — αυτοί που χωρίς ψεκασμό απειλούν σοβαρά (π.χ. 30-50 %) την παραγωγή· 2. για καθέναν μελετάμε τον βιολογικό του κύκλο — σε ποιο στάδιο κάνει ζημιά, τι τον ευνοεί — και εντοπίζουμε τι μπορούμε να αλλάξουμε με καλλιεργητικά μέτρα για να προλάβουμε ή να περιορίσουμε το πρόβλημα· 3. έχουμε διαθέσιμες εναλλακτικές λύσεις άμεσης αντιμετώπισης — παραδοσιακές μέθοδοι, σύγχρονα ήπια σκευάσματα, φυσικοί εχθροί· 4. παρακολουθούμε την καλλιέργεια, ιδίως στο κρίσιμο στάδιο, με προσωπική παρατήρηση, τακτική δειγματοληψία ή ειδικευμένα συστήματα (μικροί μετεωρολογικοί σταθμοί για πρόβλεψη περονόσπορου)· έχουμε καθορίσει όριο ανεκτής προσβολής (economic threshold) και επεμβαίνουμε μόνο αν π.χ. τα έντομα στις παγίδες το ξεπεράσουν. Τα μέτρα-μέσα (5.6.2, σελ. 158): 1. απλά ενισχυτικά (εκχύλισμα φυκιών), 2. ελαφρά δραστικά (σκόνη πετρωμάτων — παρενοχλεί και ωφέλιμα), 3. αρκετά δραστικά (πύρεθρο, χαλκός — σκοτώνουν οργανισμούς, σχετικά ακίνδυνα για τον άνθρωπο, πλησιάζουν τη συμβατική). Ο καλλιεργητής που παίρνει καλλιέργεια «εθισμένη» στις επεμβάσεις αρχίζει αναγκαστικά με την κατηγορία (3) και σταδιακά πηγαίνει σε ηπιότερα μέσα, ως την κατηγορία (1) ή το πλήρες σταμάτημα — Διάγραμμα 5.3: από τις συμβατικές εισροές (οργανοχλωριωμένα, οργανοφωσφορικά, καρβαμιδικά, ζιζανιοκτόνα), στις κοινές με τις οποίες αρχίζει η βιοκαλλιέργεια (χαλκούχα, θειάφι, βάκιλος), στις καθαρά βιολογικές (φυτικά εντομοκτόνα, ενισχυτικά, βιοδυναμικά, ωφέλιμα) ως τη «μη-επέμβαση». Στόχος η αποκατάσταση της υγείας των φυτών και του χωραφιού, όχι απλή υποκατάσταση εισροών με λίγο ηπιότερες. Για ισορροπημένο οικοσύστημα: φωλιές για ωφέλιμα ζώα (εντομοφάγα πουλιά, σκαντζόχοιρος) και λωρίδες, νησίδες ή περιφερειακοί φράχτες αφημένοι στην άγρια χλωρίδα-πανίδα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σταδιακό πέρασμα (εξάρτηση). Βήματα: (1) πραγματικοί εχθροί (απειλή 30-50 %), (2) βιολογικός κύκλος + καλλιεργητικά μέτρα, (3) εναλλακτικές λύσεις (παραδοσιακές, ήπια σκευάσματα, φυσικοί εχθροί), (4) παρακολούθηση και επέμβαση μόνο πάνω από το όριο ανεκτής προσβολής. Μέσα: απλά ενισχυτικά (φύκια), ελαφρά δραστικά (σκόνη πετρωμάτων), αρκετά δραστικά (πύρεθρο, χαλκός)· από το (3) σταδιακά στο (1) ή στη μη-επέμβαση· στόχος η υγεία, όχι η υποκατάσταση εισροών· φωλιές, νησίδες άγριας χλωρίδας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Αιτιολόγηση + 4 βήματα + 3 κατηγορίες μέσων + στόχος.