Λύσεις — Κεφάλαιο 9: Η κατοχύρωση των βιολογικών προϊόντων (σελ. 321) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 9: Η κατοχύρωση των βιολογικών προϊόντων (σελ. 321)

Λύσεις των 11 ερωτήσεων του κεφαλαίου 9 (αυθαίρετοι όροι, ψευτοβιολογικά, διακίνηση άλλοτε-σήμερα, ανάγκη συστήματος ελέγχου, ορισμός βιολογικού προϊόντος, Κανονισμός 2092/91, νομοθετική κατοχύρωση, οργανισμοί πιστοποίησης, επιθεώρηση, ανεξάρτητη επιτροπή, μεταβατικό στάδιο).

Ερώτηση 1 — Δείχνουν οι όροι «χωρίς χημική λίπανση», «φυσικό», «αγνό» βιολογικό προϊόν;

Ερώτηση: Να εξετάσετε εάν οι όροι: «χωρίς χημική λίπανση», «χωρίς εντομοκτόνα», «φυσικό», «αγνό» δείχνουν προϊόν βιολογικής γεωργίας.

Απάντηση:

• Όχι. Οι λέξεις αυτές — «ανεπεξέργαστο», «φυσικό», «αγνό», «χωρίς χημική λίπανση», «χωρίς εντομοκτόνα», «οργανικής ανάπτυξης» κ.λπ. — γραμμένες στις συσκευασίες τροφίμων στοχεύουν στην (όχι πολύ ξεκαθαρισμένη) ευαισθησία μας απέναντι στις επιβαρύνσεις από τοξικές ουσίες (σελ. 299). Όμως εκφράσεις όπως «με κοπριά», «χωρίς ορμόνες», «χωρίς εντομοκτόνα» είναι απλά αυθαίρετες και αναξιόπιστες, γιατί δεν υπάρχει τρόπος να διαπιστωθεί η αλήθεια των λεγομένων του παραγωγού ή του εμπόρου (Εικόνα 9.1). Βιολογικό χαρακτηρίζεται μόνο το προϊόν που παράχθηκε σύμφωνα με το «τετράδιο» προδιαγραφών (Κανονισμός 2092/91), ελέγχθηκε με επιθεώρηση στο χωράφι και πιστοποιήθηκε από εγκεκριμένο Οργανισμό, ο οποίος χορηγεί το σήμα· κατά τις πρόσφατες απόψεις, βιολογικό δεν είναι απλώς το προϊόν «απαλλαγμένο από υπολείμματα» αλλά αυτό που παράχθηκε με ορισμένο τρόπο (σελ. 307). Ένα προϊόν «χωρίς εντομοκτόνα» μπορεί να έχει δεχθεί χημική λίπανση ή ζιζανιοκτόνα — όπως τα προϊόντα «ολοκληρωμένης καταπολέμησης», που απέχουν πολύ από το βιολογικό. Επιπλέον, η αυθαίρετη χρήση του όρου «βιολογικό» χωρίς ένταξη στο σύστημα πιστοποίησης επισύρει ποινικές κυρώσεις· ο όρος προστατεύεται από την ελληνική νομοθεσία με μεγάλα πρόστιμα (σελ. 314). Γνήσιο βιολογικό αναγνωρίζεται από τη συσκευασία με όνομα-κωδικό παραγωγού, στοιχεία επικοινωνίας και όνομα-σήμα του Οργανισμού Πιστοποίησης — ένα κοινό αυτοκόλλητο «βιολογικό» χωρίς Οργανισμό δεν είναι γνήσιο και αποτελεί παραπλάνηση. Άρα οι όροι αυτοί, από μόνοι τους, δεν δείχνουν προϊόν βιολογικής γεωργίας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Όχι — είναι αυθαίρετοι, αναξιόπιστοι όροι που εκμεταλλεύονται την ευαισθησία του καταναλωτή χωρίς να μπορεί να διαπιστωθεί η αλήθεια τους. Βιολογικό είναι μόνο το προϊόν που παράχθηκε κατά τις προδιαγραφές του 2092/91, ελέγχθηκε και πιστοποιήθηκε από εγκεκριμένο Οργανισμό (σήμα, κωδικός παραγωγού στην ετικέτα)· «χωρίς εντομοκτόνα» δεν αποκλείει χημική λίπανση (ολοκληρωμένη καταπολέμηση)· η αυθαίρετη χρήση του όρου «βιολογικό» τιμωρείται.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Απάντηση «όχι» με αιτιολόγηση: αυθαιρεσία, ορισμός βιολογικού, πιστοποίηση-σήμανση, κυρώσεις.

Ερώτηση 2 — Τα προβλήματα των «ψευτοβιολογικών» για καταναλωτή και παραγωγό

Ερώτηση: Να αιτιολογήσετε τα προβλήματα που δημιουργούν τα «ψευτοβιολογικά» προϊόντα στον καταναλωτή καθώς και στον παραγωγό.

Απάντηση:

• Η βιολογική γεωργία έχει τριπλή υπόσταση — κοινωνικό κίνημα, επιστημονικός κλάδος, αλλά και παραγωγικός-οικονομικός κλάδος με σημαντικά συμφέροντα (σελ. 301). Έτσι κάποιος έμπορος λιανοπωλητής ή παραγωγός μπορεί να μπει στον πειρασμό να «βαφτίσει» βιολογικά τα προϊόντα του — με διάφορες παραλλαγές — για να καρπωθεί την επιπλέον τιμή. Όταν δεν είναι ξεκάθαρο τι σημαίνουν οι όροι ή το προϊόν δεν ανταποκρίνεται σε αυτούς, έχουμε τα «ψευτοβιολογικά»: προϊόντα που δεν τηρούν καθόλου ή τηρούν μόνο εν μέρει τις προδιαγραφές βιολογικής παραγωγής. Το φαινόμενο έχει δύο όψεις: 1. Για τον καταναλωτή: εξαπατάται — η ευαισθησία του γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης· πληρώνει περισσότερο αλλά δεν παίρνει την ποιότητα του βιολογικού προϊόντος που αναζητά (ασφάλεια από υπολείμματα, θρεπτική αξία), και από την άλλη δεν ενισχύει τον οικολογικό τρόπο παραγωγής που ήθελε να στηρίξει με την αγορά του (η επιλογή βιολογικών είναι και «πολιτική πράξη», κεφ. 10) — τα χρήματά του πηγαίνουν σε συμβατική παραγωγή. 2. Για τον παραγωγό: δημιουργείται αθέμιτος ανταγωνισμός προς τους γνήσιους βιοκαλλιεργητές, αυτούς που με μεράκι, πολύ κόπο και αφοσίωση αγωνίζονται να εφαρμόσουν τις αρχές της βιοκαλλιέργειας: ο απατεώνας έχει χαμηλότερο κόστος και πιθανόν μεγαλύτερες αποδόσεις, πουλά στην ίδια «βιολογική» τιμή και υποσκάπτει την αξιοπιστία όλου του κλάδου — αν ο καταναλωτής απογοητευτεί από ένα ψευτοβιολογικό, χάνει την εμπιστοσύνη του και στα γνήσια. Γι' αυτό ο Κανονισμός 2092/91 αποσκοπεί ρητά στην προστασία του καταναλωτή από ψεύτικα βιολογικά και του βιοκαλλιεργητή από τον αθέμιτο ανταγωνισμό τους (σελ. 304), και η αυθαίρετη σήμανση διώκεται.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Λόγω των οικονομικών συμφερόντων, έμποροι-παραγωγοί «βαφτίζουν» βιολογικά προϊόντα που δεν τηρούν (ή τηρούν εν μέρει) τις προδιαγραφές. Καταναλωτής: εξαπατάται, η ευαισθησία του γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης, δεν παίρνει την ποιότητα που ζητά και δεν ενισχύει τον οικολογικό τρόπο παραγωγής. Παραγωγός: αθέμιτος ανταγωνισμός προς τους γνήσιους βιοκαλλιεργητές που κοπιάζουν, υπονόμευση της αξιοπιστίας του κλάδου. Γι' αυτό ο 2092/91 προστατεύει και τους δύο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Αιτία (συμφέροντα) + δύο όψεις με αιτιολόγηση.

Ερώτηση 3 — Διακίνηση βιολογικών προϊόντων παλαιότερα και σήμερα

Ερώτηση: Να αναφέρετε τον τρόπο διακίνησης βιολογικών προϊόντων παλαιότερα και σήμερα.

Απάντηση:

• Παλαιότερα (σελ. 301): γύρω στα 1930, με τα πρώτα βιοδυναμικά κτήματα στη Γερμανία, ο ίδιος ο καταναλωτής πήγαινε στο αγρόκτημα και ψώνιζε· η προσωπική σχέση έκανε περιττή την ανάγκη για σύστημα ελέγχου — υπήρχε προσωπική επαφή και εμπιστοσύνη. Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει και σήμερα στην ειδική περίπτωση βιοκαλλιεργητή με μικρή παραγωγή, που διατίθεται σε μικρό κύκλο καταναλωτών — ίσως και στο χωράφι: η προσωπική σχέση δημιουργεί εμπιστοσύνη στη γνησιότητα των προϊόντων (πώληση στο κτήμα, λαϊκές αγορές — κανάλια «μηδενικού επιπέδου», κεφ. 10). Σήμερα (σελ. 301-302): τα μεγέθη έχουν αλλάξει πάρα πολύ, τόσο στις ποσότητες όσο και στις αποστάσεις διακίνησης — μεγάλη παραγωγή που προορίζεται για ανώνυμη αγορά, συχνά στην άλλη άκρη της χώρας ή για εξαγωγή. Παράδειγμα από την ελληνική πράξη: το βιολογικό ελαιόλαδο της Μεσσηνιακής Μάνης δεν τροφοδοτεί τον κάτοικο της γειτονικής πόλης, αλλά πουλιέται στην αγορά της Αθήνας, του Μονάχου, του Λονδίνου ή και της Νέας Υόρκης — η πιθανότητα προσωπικής σχέσης είναι μικρή ως μηδενική. Η διακίνηση γίνεται μέσω ενδιάμεσων (συνεταιρισμοί, τυποποιητές, χονδρέμποροι, ειδικά καταστήματα, σουπερμάρκετ — κανάλια ενός ή πολλών επιπέδων, κεφ. 10) με συσκευασμένα, σημασμένα προϊόντα. Σε αυτό το πλαίσιο προκύπτει η ανάγκη για σύστημα ελέγχου που θα κατοχυρώνει τη βιολογική γεωργία και τα προϊόντα της (ερώτηση 4) — η ετικέτα με το σήμα του Οργανισμού αντικαθιστά την προσωπική εμπιστοσύνη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Παλαιότερα (≈ 1930, βιοδυναμικά κτήματα Γερμανίας): ο καταναλωτής ψώνιζε στο αγρόκτημα — προσωπική επαφή και εμπιστοσύνη, χωρίς ανάγκη ελέγχου (όπως σήμερα ο μικρός παραγωγός με μικρό κύκλο πελατών). Σήμερα: μεγάλες ποσότητες για ανώνυμη αγορά μακριά ή για εξαγωγή (λάδι Μάνης → Αθήνα, Μόναχο, Λονδίνο, Νέα Υόρκη), μέσω ενδιάμεσων και συσκευασμένων-σημασμένων προϊόντων, χωρίς προσωπική σχέση → ανάγκη συστήματος ελέγχου-σήμανσης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Αντιπαραβολή τότε-σήμερα με το παράδειγμα της Μάνης.

Ερώτηση 4 — Πώς προέκυψε η ανάγκη κατοχύρωσης μέσω συστήματος ελέγχου

Ερώτηση: Να εξηγήσετε πώς προέκυψε η ανάγκη κατοχύρωσης των βιολογικών προϊόντων μέσω συστήματος ελέγχου.

Απάντηση:

• 1. Η αλλαγή της κλίμακας διακίνησης (σελ. 301-302): όσο ο καταναλωτής ψώνιζε στο αγρόκτημα (1930, Γερμανία) ή από μικρό παραγωγό της περιοχής του, η προσωπική επαφή και εμπιστοσύνη αρκούσαν. Με τη μεγάλη παραγωγή για ανώνυμη αγορά — στην άλλη άκρη της χώρας ή για εξαγωγή (λάδι της Μάνης στο Μόναχο, το Λονδίνο, τη Νέα Υόρκη) — η προσωπική σχέση χάθηκε· ο καταναλωτής δεν έχει τρόπο να ξέρει πώς παράχθηκε το προϊόν. 2. Τα οικονομικά συμφέροντα (σελ. 301): η βιολογική γεωργία είναι και οικονομικός κλάδος· έμποροι ή παραγωγοί μπαίνουν στον πειρασμό να βαφτίσουν τα προϊόντα τους βιολογικά για την επιπλέον τιμή → «ψευτοβιολογικά» που εξαπατούν τον καταναλωτή και δημιουργούν αθέμιτο ανταγωνισμό στους γνήσιους βιοκαλλιεργητές. 3. Η ασάφεια των όρων (σελ. 299-303): λέξεις όπως «φυσικό», «αγνό», «χωρίς χημικά» είναι αυθαίρετες, και κάθε γεωργικό προϊόν είναι «βιολογικό» με τη βιολογική έννοια — έπρεπε να ξεκαθαριστεί τι σημαίνουν οι όροι και να ανταποκρίνεται πράγματι το προϊόν σε αυτούς. → Η απάντηση: ένα σύστημα ελέγχου που θα κατοχυρώνει τη βιολογική γεωργία και τα προϊόντα της — φορέας ή φορείς και διαδικασία ελέγχου με αντικειμενικότητα, αμεροληψία και επάρκεια (επιστημονικού) δυναμικού και υποδομής (σελ. 302). Η διαδικασία αναλύεται σε τρία επίπεδα: 1. δημιουργία προδιαγραφών στον τρόπο καλλιέργειας (το «τετράδιο» που ορίζει τι επιβάλλεται, προτείνεται, επιτρέπεται, απαγορεύεται — αρχικά από τις οργανώσεις, ενοποιημένες στην IFOAM και τον Κανονισμό 2092/91), 2. έλεγχος-επιθεώρηση που επιβεβαιώνει ότι τηρούνται, 3. πιστοποίηση και τρόπος σήμανσης ώστε να ξεχωρίζει ο καταναλωτής τα βιολογικά προϊόντα. Η ένταξη στην επίσημη νομοθεσία (2092/91, στην Ελλάδα από το 1993) έδωσε νομική κατοχύρωση στους πρωτοπόρους και προστασία σε καταναλωτή και παραγωγό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Από (1) την απώλεια της προσωπικής σχέσης με τη μεγάλη παραγωγή για ανώνυμη-μακρινή αγορά και εξαγωγή, (2) τα οικονομικά συμφέροντα που γεννούν «ψευτοβιολογικά» (εξαπάτηση, αθέμιτος ανταγωνισμός) και (3) την ασάφεια των όρων. Λύση: σύστημα ελέγχου με φορείς αντικειμενικούς, αμερόληπτους, επαρκείς, σε τρία επίπεδα — προδιαγραφές, επιθεώρηση, πιστοποίηση-σήμανση — κατοχυρωμένο νομοθετικά (2092/91).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρεις αιτίες + απάντηση με τρία επίπεδα.

Ερώτηση 5 — Ορισμός του βιολογικού προϊόντος

Ερώτηση: Να ορίσετε το βιολογικό προϊόν.

Απάντηση:

• Βιολογικό, με την κοινή έννοια, είναι καθετί που έχει σχέση με τη βιολογία — έτσι κάθε γεωργικό προϊόν είναι «βιολογικό», πράγμα που προκαλεί σύγχυση και κριτική (σελ. 302-303). Ο μόνος τρόπος να αποκτήσει ο όρος συγκεκριμένο νόημα είναι η παραδοχή ότι «βιολογικό» χαρακτηρίζουμε το προϊόν που παράχθηκε σύμφωνα με ένα «τετράδιο» προδιαγραφών — ένα σύνολο γραπτών οδηγιών που καθορίζουν με σαφήνεια τον τρόπο και τα μέσα παραγωγής (τι επιβάλλεται, προτείνεται, επιτρέπεται, απαγορεύεται), όπως περιγράφονται σήμερα στη νομοθεσία (Κανονισμός 2092/91). Σύμφωνα με τις πιο πρόσφατες απόψεις (σελ. 307), δεν είναι βιολογικό ένα προϊόν απλά απαλλαγμένο από υπολείμματα, αλλά εκείνο που έχει παραχθεί σύμφωνα με ορισμένο τρόπο — η αγορά του με καλύτερη τιμή επιβραβεύει αυτόν τον τρόπο παραγωγής· γι' αυτό και ο έλεγχος εστιάζει στη διαδικασία και όχι στο προϊόν. Τέλος (Περίληψη, σελ. 316), βιολογικά προϊόντα θεωρούνται μόνον αυτά που έχουν πιστοποιηθεί από έναν από τους εγκεκριμένους Οργανισμούς Πιστοποίησης σύμφωνα με τον Κανονισμό 2092/91, μετά από τουλάχιστον 12 μήνες υπό έλεγχο (μεταβατικό στάδιο) και από τον τρίτο χρόνο ως «προϊόν βιολογικής γεωργίας», και φέρουν στη συσκευασία όνομα-κωδικό παραγωγού και σήμα του Οργανισμού. Συνοπτικός ορισμός: βιολογικό προϊόν = προϊόν που παράχθηκε, τυποποιήθηκε και σημάνθηκε σύμφωνα με τις προδιαγραφές της βιολογικής γεωργίας (2092/91), ελέγχθηκε και πιστοποιήθηκε από εγκεκριμένο Οργανισμό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το προϊόν που παράχθηκε σύμφωνα με το «τετράδιο» προδιαγραφών της βιολογικής γεωργίας (Κανονισμός 2092/91) — όχι απλώς προϊόν χωρίς υπολείμματα, αλλά προϊόν ορισμένου τρόπου παραγωγής — και που έχει ελεγχθεί και πιστοποιηθεί από εγκεκριμένο Οργανισμό Πιστοποίησης (σήμα, κωδικός παραγωγού), μετά το μεταβατικό στάδιο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Προδιαγραφές + τρόπος (όχι υπολείμματα) + πιστοποίηση.

Ερώτηση 6 — Πού αποσκοπεί και τι περιλαμβάνει ο Κανονισμός 2092/91

Ερώτηση: Να αναφέρετε πού αποσκοπεί και τι περιλαμβάνει, σε γενικές γραμμές, ο κανονισμός για τη βιολογική γεωργία.

Απάντηση:

• Προέλευση (σελ. 304): ο Κανονισμός 2092/91 προέκυψε από την πίεση που για χρόνια άσκησαν οι βιοκαλλιεργητές και οι οργανώσεις τους για αναγνώριση και κατοχύρωση του βιολογικού τρόπου καλλιέργειας και του όρου «βιολογικό»· ψηφίστηκε το 1991 από το Συμβούλιο Υπουργών Γεωργίας της τότε Ε.Ο.Κ. (σήμερα Ε.Ε.) και τέθηκε σταδιακά σε εφαρμογή στα κράτη-μέλη (Ελλάδα 1993). Τι περιλαμβάνει: 1. τους διάφορους όρους και ενδείξεις στα προϊόντα (πότε ένα προϊόν λέγεται «βιολογικό», «σε μεταβατικό στάδιο»)· 2. τις μεθόδους παραγωγής των προϊόντων αυτών (προδιαγραφές λίπανσης, φυτοπροστασίας, πολλαπλασιαστικού υλικού, κατάλογοι επιτρεπόμενων υλικών — και για την επεξεργασία-μεταποίηση, σελ. 275)· 3. τον τρόπο διασφάλισης ότι πράγματι τηρούνται οι όροι αυτοί (σύστημα ελέγχου, επιθεώρησης, πιστοποίησης και σήμανσης)· μετά το 1999 συμπληρώθηκε και για τη βιολογική κτηνοτροφία (κεφ. 1). Πού αποσκοπεί: στην προστασία του καταναλωτή από ψεύτικα βιολογικά προϊόντα και στην προστασία του αγρότη-βιοκαλλιεργητή από τον αθέμιτο ανταγωνισμό τέτοιων ψεύτικων προϊόντων. Σημασία: εξάλειψε τις διαφορές ανάμεσα στις προδιαγραφές των μεγάλων οργανώσεων και των εθνικών νομοθεσιών → για πρώτη φορά ενοποιημένο πλαίσιο για όλους τους παραγωγούς της Ε.Ε. → υγιής ανταγωνισμός (ίδια μέτρα, ίδια αυστηρότητα), όπως επέβαλλαν και οι κανόνες του διεθνούς εμπορίου· η ενσωμάτωση στην επίσημη νομοθεσία = κατοχύρωση και αναγνώριση από τους επίσημους φορείς (ερώτηση 7). Στο τέλος του βιβλίου υπάρχει παράρτημα με αποσπάσματά του.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ψηφίστηκε το 1991 από το Συμβούλιο Υπουργών Γεωργίας της ΕΟΚ μετά από πίεση των βιοκαλλιεργητών. Περιλαμβάνει: όρους-ενδείξεις των προϊόντων, μεθόδους παραγωγής (προδιαγραφές, επιτρεπόμενα υλικά) και τρόπο διασφάλισης της τήρησής τους (έλεγχος-πιστοποίηση-σήμανση). Αποσκοπεί στην προστασία του καταναλωτή από ψεύτικα βιολογικά και του βιοκαλλιεργητή από αθέμιτο ανταγωνισμό· ενοποίησε τις προδιαγραφές στην Ε.Ε. (υγιής ανταγωνισμός) και κατοχύρωσε νομοθετικά τη βιολογική γεωργία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Προέλευση, τρία περιεχόμενα, δύο σκοποί, σημασία.

Ερώτηση 7 — Γιατί η νομοθετική κατοχύρωση προάγει τη βιολογική γεωργία

Ερώτηση: Να εξηγήσετε γιατί η νομοθετική κατοχύρωση προάγει τη βιολογική γεωργία.

Απάντηση:

• Σύμφωνα με τις σελ. 304-305: 1. Ενοποιημένο πλαίσιο — υγιής ανταγωνισμός: με τον Κανονισμό 2092/91 εξαλείφθηκαν οι διαφορές ανάμεσα στις προδιαγραφές των μεγάλων οργανώσεων και των κρατών με εθνικές νομοθεσίες· για πρώτη φορά όλοι οι παραγωγοί της Ε.Ε. λειτουργούν στο ίδιο πλαίσιο, με τα ίδια μέτρα και την ίδια αυστηρότητα — όπως επέβαλλαν και οι κανόνες του διεθνούς εμπορίου λόγω των πολλών συναλλαγών μεταξύ χωρών. 2. Προστασία και εμπιστοσύνη: ο καταναλωτής προστατεύεται από τα ψεύτικα βιολογικά και ο βιοκαλλιεργητής από τον αθέμιτο ανταγωνισμό· ο όρος «βιολογικό» προστατεύεται νομικά (ποινικές κυρώσεις, πρόστιμα) και η σήμανση με το σήμα του Οργανισμού επιτρέπει στον καταναλωτή να διακρίνει τα γνήσια προϊόντα (σελ. 314) — έτσι αυξάνεται η ζήτηση και η επιπλέον τιμή επιβραβεύει πράγματι τον βιολογικό τρόπο παραγωγής. 3. Επίσημη αναγνώριση: η ενσωμάτωση στην επίσημη νομοθεσία είναι σημαντικό βήμα κατοχύρωσης και αναγνώρισης από τους επίσημους φορείς των κρατών-μελών· η βιολογική γεωργία βγαίνει από την εποχή της απόρριψης και της άδικης αμφισβήτησης και μπαίνει σε μια καινούργια, όπου τα οφέλη της ομολογούνται από όλους και λαμβάνονται σοβαρά υπόψη στον σχεδιασμό της αγροτικής ανάπτυξης (ενισχύσεις — Κανονισμός 2078/92, έρευνα, εκπαίδευση). 4. Το ελληνικό παράδειγμα (σελ. 305): η εφαρμογή από το 1993 βοήθησε τους λίγους πρωτοπόρους, που δεν είχαν καμία νομική κατοχύρωση, να σημαίνουν τα προϊόντα τους ως βιολογικά και να διακρίνονται στην αγορά· από τότε υπήρξε αξιόλογη ανάπτυξη της βιολογικής γεωργίας στην Ελλάδα (< 2.000 στρ. το 1990 → 100.000 το 1997, κεφ. 2).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γιατί: ενοποιεί τις προδιαγραφές σε όλη την Ε.Ε. (ίδια μέτρα-αυστηρότητα, υγιής ανταγωνισμός, διεθνές εμπόριο)· προστατεύει καταναλωτή και παραγωγό (νομική προστασία του όρου, σήμανση → εμπιστοσύνη, ζήτηση, δίκαιη τιμή)· φέρνει επίσημη αναγνώριση — τέλος της απόρριψης, τα οφέλη λαμβάνονται υπόψη στον σχεδιασμό της αγροτικής ανάπτυξης· στην Ελλάδα (1993) οι πρωτοπόροι απέκτησαν κατοχύρωση-σήμανση και ακολούθησε αξιόλογη ανάπτυξη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερα επιχειρήματα με το ελληνικό παράδειγμα.

Ερώτηση 8 — Εγκεκριμένοι οργανισμοί πιστοποίησης στην Ελλάδα

Ερώτηση: Να ονομάσετε τους εγκεκριμένους οργανισμούς πιστοποίησης στην Ελλάδα.

Απάντηση:

• Η εφαρμογή του Κανονισμού 2092/91 έχει ανατεθεί από το ελληνικό κράτος σε αναγνωρισμένους Οργανισμούς Ελέγχου και Πιστοποίησης, που εποπτεύονται από το Υπουργείο Γεωργίας (σελ. 306). Οι Διευθύνσεις Γεωργίας κάθε νομού επιβλέπουν και μπορούν να κάνουν δειγματοληπτικούς ελέγχους, αλλά δεν είναι αρμοδιότητά τους να δίνουν σήμα· η ευθύνη για τη χορήγηση του σήματος και των βεβαιώσεων ανήκει στους Οργανισμούς Πιστοποίησης. Το 1999 οι τρεις εγκεκριμένοι Οργανισμοί στην Ελλάδα είναι: 1. η «Δηώ» (ιδρύθηκε το 1993 — αρχαϊκό όνομα της Δήμητρας, κεφ. 2), 2. ο «Σ.Ο.Γ.Ε.» (Φορέας του Συλλόγου Οικολογικής Γεωργίας Ελλάδας), 3. η «Φυσιολογική Σ.Π.Ε.» (Αλεξάνδρεια Ημαθίας). Τα σήματά τους φαίνονται στην Εικόνα 9.5. Επίσης, το 1999 ξεκινά να λειτουργεί ο Ο.Π.Ε.ΓΕ.Π. — Οργανισμός Πιστοποίησης και Επίβλεψης Γεωργικών Προϊόντων, νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου εποπτευόμενο από το Υπουργείο Γεωργίας, στις αρμοδιότητες του οποίου περιλαμβάνεται ο έλεγχος, η επίβλεψη, η προστασία και η πιστοποίηση των βιολογικών προϊόντων. Βιολογικά προϊόντα θεωρούνται μόνον όσα έχουν πιστοποιηθεί από έναν από τους εγκεκριμένους Οργανισμούς (Περίληψη, σελ. 316).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το 1999 οι τρεις εγκεκριμένοι Οργανισμοί Ελέγχου και Πιστοποίησης (υπό το Υπουργείο Γεωργίας): Δηώ, Σ.Ο.Γ.Ε., Φυσιολογική Σ.Π.Ε.· επιπλέον από το 1999 ο Ο.Π.Ε.ΓΕ.Π. (Οργανισμός Πιστοποίησης και Επίβλεψης Γεωργικών Προϊόντων, ΝΠΙΔ) με αρμοδιότητες ελέγχου-επίβλεψης-πιστοποίησης. Οι Διευθύνσεις Γεωργίας επιβλέπουν αλλά δεν δίνουν σήμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρεις Οργανισμοί + ΟΠΕΓΕΠ + ρόλος Διευθύνσεων Γεωργίας.

Ερώτηση 9 — Σε τι συνίσταται η επιθεώρηση από τον γεωπόνο ελεγκτή

Ερώτηση: Να περιγράψετε σε τι συνίσταται η διαδικασία επιθεώρησης από το γεωπόνο ελεγκτή.

Απάντηση:

• Η επιθεώρηση είναι το δεύτερο επίπεδο — η επίσκεψη στο χωράφι από γεωπόνο ελεγκτή του Οργανισμού Ελέγχου και Πιστοποίησης, που λειτουργεί ως εκπρόσωπος των καταναλωτών και έχει αποστολή να διαπιστώσει πώς γίνεται η παραγωγή στην πράξη· διαδικασία σύνθετη, λεπτή και εξειδικευμένη (σελ. 306-307). Επειδή βιολογικό είναι το προϊόν που παράχθηκε με ορισμένο τρόπο (όχι απλώς χωρίς υπολείμματα), ο έλεγχος εστιάζει στη διαδικασία παραγωγής και όχι στο προϊόν. Περιεχόμενο (σελ. 307-310, Διάγραμμα 9.1): 1. Βασική περιγραφή του κτήματος — έκταση, αγροτεμάχια και τοποθεσίες, αποθήκες, μηχανήματα, αγροτικός εξοπλισμός, υποδομή. 2. Καλλιεργητικές μέθοδοι της τρέχουσας και των αμέσως προηγούμενων περιόδων. 3. Χρόνος επίσκεψης στην κρίσιμη στιγμή για να διαπιστωθεί αν έγιναν κάποιες πρακτικές: ζιζανιοκτόνα σε ανοιξιάτικο βαμβάκι → Μάιος (εμφανή αποτελέσματα)· εντομοκτόνα για τον δάκο στην ελιά → καλοκαίρι ή τέλος καλοκαιριού· ανάλογα και τι ψάχνουμε σε κάθε καλλιέργεια (π.χ. καρπόκαψα στη μηλιά — λεπτομερής εξέταση στη φυτοπροστασία). 4. Φαινολογική (μακροσκοπική) εξέταση — οπτικός έλεγχος των σταδίων των καλλιεργειών, στοιχείων χλωρίδας-πανίδας και της χρήσης φαρμάκων: εμφανή ίχνη όπως κηλίδες ψεκαστικού υγρού στα φύλλα, άδεια μπουκάλια, συσκευασίες (ή κιτρινισμένη ψεκασμένη βλάστηση, Εικόνα 9.3). 5. Συνέντευξη με τον καλλιεργητή — προσωπική επαφή για εκτίμηση των κινήτρων, των γνώσεων και δεξιοτήτων του και του βαθμού ασχολίας με την καλλιέργεια· συσχετισμοί ανάμεσα στα λεγόμενά του και όσα διαπιστώνονται επιτόπου. 6. Κατάσταση του εδάφους — μακροσκοπικές παρατηρήσεις, συμπληρωμένες ίσως με χημικές αναλύσεις. 7. Λιπαντικές πρακτικές — έλεγχος αποθηκών: δεν γίνεται να έχει χημικές εισροές στην αποθήκη και να ισχυρίζεται οργανική λίπανση, ή να μην έχει στοιχεία που να την αποδεικνύουν (ημερολόγιο εργασιών, τιμολόγια αγορών). 8. Αποδόσεις — λογιστικός έλεγχος: οι πρακτικές συνδέονται με τις αποδόσεις και την ποσότητα που πουλάει — δεν γίνεται από συγκεκριμένη έκταση να πουλά πολλαπλάσια της αναμενόμενης· διασταύρωση με τιμολόγια πωλήσεων και παραστατικά, ιδιαίτερα απαραίτητη σε επιχειρήσεις που μεταποιούν-διακινούν. 9. Χημικές αναλύσεις (9.4.3) κατά περίπτωση, εντοπισμένες όπου υπάρχει υποψία, χωρίς να υπερεκτιμώνται — «μπορώ να βρω υπολείμματα αν ξέρω τι ψάχνω». Τα ευρήματα συντάσσονται σε έκθεση για το Συμβούλιο Πιστοποίησης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Επίσκεψη γεωπόνου-ελεγκτή («εκπρόσωπος των καταναλωτών») που ελέγχει τη διαδικασία, όχι απλώς το προϊόν: περιγραφή εκμετάλλευσης (έκταση, τεμάχια, αποθήκες, εξοπλισμός)· μέθοδοι τρέχουσας-προηγούμενων περιόδων· επίσκεψη την κρίσιμη στιγμή (βαμβάκι-Μάιος, ελιά-τέλος καλοκαιριού) και στοχευμένα σημεία· φαινολογική εξέταση (ίχνη ψεκασμών, άδεια μπουκάλια)· συνέντευξη (κίνητρα, γνώσεις, ασχολία) και συσχετισμοί· έδαφος (± αναλύσεις)· αποθήκες-λιπαντικές πρακτικές· αποδόσεις vs πωλήσεις με τιμολόγια (λογιστικός έλεγχος)· εντοπισμένες χημικές αναλύσεις σε υποψία· έκθεση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Εννέα στοιχεία της επιθεώρησης, με τα παραδείγματα χρόνου.

Ερώτηση 10 — Η σημασία της αξιολόγησης της έκθεσης από ανεξάρτητη επιτροπή

Ερώτηση: Να εξηγήσετε τη σημασία της αξιολόγησης από μια ανεξάρτητη επιτροπή των δεδομένων σε μορφή έκθεσης που γράφτηκε από τον ελεγκτή.

Απάντηση:

• Το τρίτο επίπεδο — πιστοποίηση (σελ. 311): τα ευρήματα της επιθεώρησης παίρνουν τη μορφή έκθεσης — αναφοράς για τον συγκεκριμένο παραγωγό και την καλλιεργητική περίοδο — και υποβάλλονται σε επιτροπή. Η επιτροπή, εξετάζοντας την αναφορά του ελεγκτή και τα αποτελέσματα των αναλύσεων σε δείγματα καρπού, φύλλων ή εδάφους, αξιολογεί κατά πόσο δικαιούται το κτήμα και το προϊόν τον χαρακτηρισμό της βιολογικής καλλιέργειας. Γιατί έχει σημασία η ανεξαρτησία: πέρα από την επάρκεια, η ανεξαρτησία και η αμεροληψία της επιτροπής είναι κρίσιμες, γιατί δεν πρέπει να υπερτερεί κάποιο συμφέρον ή κάποια επιμέρους τάση — ούτε του Οργανισμού (που αμείβεται από τον παραγωγό), ούτε μιας «σχολής» βιολογικής γεωργίας, ούτε του ελεγκτή που μπορεί να έχει προσωπική σχέση με τον παραγωγό. Έτσι αποφεύγεται η υποκειμενική κρίση ενός μόνο ατόμου και το αποτέλεσμα γίνεται αξιόπιστο για καταναλωτές και αγορά. Πώς επιτυγχάνεται στην πράξη: με την ισότιμη συμμετοχή αντιπροσώπων από α) σχετικές επιστημονικές ειδικότητες (εντομολογία, φυτοπαθολογία, εδαφολογία κ.λπ.), β) το εμπόριο και τη μεταποίηση των βιολογικών προϊόντων, γ) βιοκαλλιεργητές με εμπειρία από διάφορες περιοχές και καλλιέργειες. Η εξισορροπημένη σύνθεση διασφαλίζει ότι θα ακούγονται όλες οι απόψεις και θα βγαίνει πραγματικά ζυγισμένη κρίση· επιπλέον οι ειδικοί δεν έχουν υπαλληλική εξάρτηση από τον Οργανισμό Ελέγχου και Πιστοποίησης. Στο πλαίσιο αυτού του Συμβουλίου Πιστοποίησης αξιολογείται η έκθεση και λαμβάνεται απόφαση θετική — δικαίωμα χρήσης του σήματος για το στάδιο που εγκρίθηκε (μεταβατικό ή βιολογικό) — ή αρνητική. Η ανεξάρτητη αξιολόγηση είναι το θεμέλιο της εμπιστοσύνης στο σήμα: ο καταναλωτής πληρώνει περισσότερο επειδή εμπιστεύεται μια αμερόληπτη κρίση, όχι τον ισχυρισμό του παραγωγού.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η έκθεση του ελεγκτή και οι αναλύσεις αξιολογούνται από Συμβούλιο Πιστοποίησης που πρέπει να είναι επαρκές, ανεξάρτητο και αμερόληπτο, ώστε να μην υπερτερεί κανένα συμφέρον ή τάση (Οργανισμού, σχολής, ελεγκτή) και η κρίση να μην είναι υποκειμενική ενός ατόμου· εξασφαλίζεται με ισότιμη συμμετοχή επιστημόνων (εντομολογία, φυτοπαθολογία, εδαφολογία), εμπορίου-μεταποίησης και βιοκαλλιεργητών χωρίς υπαλληλική εξάρτηση από τον Οργανισμό → ζυγισμένη κρίση, θετική (σήμα για το εγκεκριμένο στάδιο) ή αρνητική απόφαση· θεμέλιο της εμπιστοσύνης στο σήμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τι αξιολογείται, γιατί ανεξαρτησία, σύνθεση, απόφαση.

Ερώτηση 11 — Πότε μεταβατικό στάδιο και πότε βιολογικό

Ερώτηση: Να εξετάσετε πότε ένα προϊόν παίρνει το χαρακτηρισμό του μεταβατικού σταδίου και πότε χαρακτηρίζεται ως βιολογικό.

Απάντηση:

• Σήμανση (σελ. 313, Διάγραμμα 9.2): η σήμανση δίνεται μετά τη θετική γνωμάτευση του Συμβουλίου Πιστοποίησης, σε συνδυασμό με τα αποτελέσματα πιθανού εργαστηριακού ελέγχου για αγροχημικά. Χρόνος 0: ο παραγωγός εντάσσεται στο σύστημα ελέγχου (συμβόλαιο με Οργανισμό) και αρχίζει να τηρεί όλες τις προδιαγραφές της βιολογικής γεωργίας — χωρίς σήμανση. Μεταβατικό στάδιο: για να πάρει το πρώτο σήμα ένα προϊόν, η εκμετάλλευση πρέπει να βρίσκεται τουλάχιστον 12 μήνες πριν τη συγκομιδή υπό καθεστώς ελέγχου — ισχύει και για τις δενδρώδεις καλλιέργειες και για τα κηπευτικά. Αφού περάσουν οι 12 μήνες και εφόσον τηρήθηκαν οι προδιαγραφές, το προϊόν χαρακτηρίζεται «προϊόν βιολογικής γεωργίας σε μεταβατικό στάδιο»· έτσι χαρακτηρίζονται τα προϊόντα για τα επόμενα δύο χρόνια (12ος-36ος μήνας), εφόσον ο παραγωγός συνεχίζει να τηρεί τις προδιαγραφές παραγωγής, τυποποίησης και σήμανσης. Βιολογικό: στον τρίτο μόνο χρόνο βιολογικής καλλιέργειας (από τον 36ο μήνα) τα παραγόμενα προϊόντα παίρνουν τον χαρακτηρισμό «προϊόν βιολογικής γεωργίας». Το Συμβούλιο δίνει το δικαίωμα χρήσης του σήματος για το στάδιο που εγκρίθηκε. Προϋποθέσεις γνησιότητας (σελ. 314): ο όρος «βιολογικό» προστατεύεται από την ελληνική νομοθεσία (μεγάλα πρόστιμα)· στη συσκευασία πρέπει να αναφέρονται όνομα και κωδικός παραγωγού, στοιχεία επικοινωνίας και όνομα-σήμα του Οργανισμού που τον ελέγχει· προϊόντα με κοινό αυτοκόλλητο χωρίς Οργανισμό δεν είναι γνήσια. Ο έλεγχος καλύπτει και τις διακινούμενες ποσότητες (πιστοποιητικά για εμπορία-εξαγωγή) και τις μονάδες μεταποίησης (βιολογικές πρώτες ύλες, διαδικασία χωρίς υποβάθμιση).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ένταξη στο σύστημα ελέγχου = χρόνος 0, χωρίς σήμανση. Μετά τουλάχιστον 12 μήνες υπό έλεγχο πριν τη συγκομιδή (δενδρώδεις και κηπευτικά), με τήρηση των προδιαγραφών: «προϊόν βιολογικής γεωργίας σε μεταβατικό στάδιο» για τα επόμενα δύο χρόνια (12-36 μήνες). Στον τρίτο χρόνο (από τον 36ο μήνα): «προϊόν βιολογικής γεωργίας». Το σήμα δίνεται από το Συμβούλιο Πιστοποίησης για το εγκεκριμένο στάδιο· γνησιότητα = ετικέτα με κωδικό παραγωγού και σήμα Οργανισμού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Χρονοδιάγραμμα 0-12-36 μήνες + προϋποθέσεις.