Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Ευρωπαϊκός και διεθνής χώρος (σελ. 38) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Ευρωπαϊκός και διεθνής χώρος (σελ. 38)

Λύσεις των 7 ερωτήσεων του κεφαλαίου 1 (αίτια-συνθήκες ανάπτυξης της βιολογικής γεωργίας, διατάραξη της σχέσης παραγωγού-καλλιέργειας, παραγωγός και πολυεθνικές, προβλήματα από το '70, ρίζες του κινήματος, I.F.O.A.M. και οι στόχοι της).

Ερώτηση 1 — Αίτια και συνθήκες ανάπτυξης του βιολογικού τρόπου παραγωγής

Ερώτηση: Να ονομάσετε τις αιτίες και να περιγράψετε τις συνθήκες ανάπτυξης του βιολογικού τρόπου παραγωγής, στον ευρωπαϊκό και διεθνή χώρο.

Απάντηση:

• Αιτίες — τα αδιέξοδα της σύγχρονης εντατικής γεωργίας, στα οποία η βιολογική γεωργία «προσπαθεί να αποτελέσει τη λύση» (σελ. 26): 1. η διατάραξη της βιωματικής σχέσης παραγωγού-καλλιέργειας και η μηχανική, απρόσωπη μαζική παραγωγή (σελ. 22)· 2. η εξάρτηση από εισροές (ενέργεια, λιπάσματα, φάρμακα, υβρίδια) και από τις πολυεθνικές εταιρείες (σελ. 23-24)· 3. οι μονοκαλλιέργειες και το σπάσιμο της τροφικής αλυσίδας (σελ. 23)· 4. τα προβλήματα από τη δεκαετία του '70: «κουρασμένο» έδαφος με εξάντληση της οργανικής ουσίας, αυξανόμενες δόσεις λιπασμάτων, ανθεκτικότητα των παρασίτων, εξολόθρευση ωφέλιμων, κατάρρευση της οικολογικής ισορροπίας, ρύπανση νερών, εδάφους και ατμόσφαιρας, δηλητηριάσεις χρηστών, κατάλοιπα στα προϊόντα (σελ. 25). Κατά την Περίληψη (σελ. 37): η συνειδητοποίηση των προβλημάτων της εντατικής γεωργίας-κτηνοτροφίας, η αυξανόμενη ευαισθησία για το περιβάλλον και η ζήτηση από πλατιά στρώματα καταναλωτών τροφίμων χωρίς υπολείμματα αγροχημικών.
• Συνθήκες ανάπτυξης (σελ. 26-27, 32-36): από τα τέλη του 19ου αι. ως το 1930 κινήματα εσωτερικής ανάπτυξης και υγιεινής διαβίωσης ως αντίσταση στη βιομηχανοποίηση — στη Γερμανία το φιλοσοφικό κίνημα (Γκαίτε, Στάινερ, Πφάιφερ) και οι διαλέξεις του Steiner (1924) → βιοδυναμική γεωργία· στην Αγγλία η Soil Association (1946)· στην Ελβετία (≈ 1930) κίνημα αυτάρκειας-τοπικής κατανάλωσης· στη Γαλλία δύο κινήματα (γιατροί-φυσιοθεραπευτές, άνθρωποι της υπαίθρου), καταναλωτικοί συνεταιρισμοί, θεσμικό πλαίσιο 1980. Ακολούθησαν η «Σιωπηλή Άνοιξη» (Carson, 1962), η ίδρυση της I.F.O.A.M. (1972), η νομοθετική αναγνώριση (Γαλλία 1980, Ευρωκοινοβούλιο 1986, Κανονισμός 2092/91, Κανονισμός 2078/92 με ενισχύσεις). Σήμερα η βιολογική γεωργία είναι υπολογίσιμη τάση σε όλες τις ηπείρους, με οργανώσεις παραγωγών-καταναλωτών, δομές διακίνησης, φορείς πιστοποίησης, έρευνα-εκπαίδευση, νομοθεσία και οικονομική ενίσχυση — για λόγους περιβαλλοντικούς αλλά και υπερπαραγωγής, ενώ σε φτωχές χώρες λόγω αδυναμίας εισαγωγής χημικών εισροών· οι εκτάσεις στην Ε.Ε. από 1,1 εκ. στρ. (1985) σε ≈ 27,9 εκ. (1998), μικρό ποσοστό (1-10 %) αλλά με δυναμική.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αιτίες: τα αδιέξοδα της εντατικής γεωργίας (απρόσωπη μαζική παραγωγή, εξάρτηση από εισροές-πολυεθνικές, μονοκαλλιέργειες, προβλήματα του '70: κουρασμένο έδαφος, ανθεκτικότητα, ρύπανση, κατάλοιπα), η περιβαλλοντική ευαισθησία και η ζήτηση καθαρών τροφίμων. Συνθήκες: κινήματα υγιεινής διαβίωσης (Steiner 1924, Soil Association 1946, Ελβετία, Γαλλία-1980), Carson 1962, IFOAM 1972, νομοθετική αναγνώριση (2092/91), οργανώσεις-πιστοποίηση-ενισχύσεις.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Αιτίες (προβλήματα χημικής γεωργίας + ζήτηση καταναλωτών) και συνθήκες (ιστορική εξέλιξη, θεσμοί).

Ερώτηση 2 — Διατάραξη της βιωματικής σχέσης παραγωγού-καλλιέργειας

Ερώτηση: Να περιγράψετε τους τρόπους με τους οποίους διαταράσσεται η βιωματική σχέση παραγωγού - καλλιέργειας στη σύγχρονη γεωργία.

Απάντηση:

• Η βιωματική σχέση αιώνων μεταξύ παραγωγού, καλλιέργειας και εδαφοκλιματικών συνθηκών αντικαθίσταται από μια μηχανική και απρόσωπη συμμετοχή σε διαδικασία μαζικής παραγωγής (σελ. 22). Οι τρόποι: 1. Ο παραγωγός, ξεκομμένος από την ουσία της εργασίας του, νιώθει δυσαρέσκεια και αδιαφορία· υιοθετεί εύκολα λύσεις που φαινομενικά μειώνουν τις ώρες απασχόλησης — εγκαταλείπει τη χειρωνακτική εργασία, την παρατήρηση και στενή παρακολούθηση της καλλιέργειας, την επικοινωνία και ανταλλαγή απόψεων με άλλους παραγωγούς. 2. Αγοράζει γεωργικά μηχανήματα και σταματά να χρησιμοποιεί τα αγροτικά ζώα: κάνει γρηγορότερα τη δουλειά, αλλά χάνει την αίσθηση της συνεργασίας με τα ζώα και μαζί την κοπριά τους → πρέπει να αγοράσει κοπριά ή χημικό λίπασμα → αρχίζει η εξάρτηση από την «εισροή» ενέργειας και εφοδίων, που όλο μεγαλώνει (σελ. 22-23). 3. Μειώνει τα είδη που καλλιεργεί → μονοκαλλιέργειες συγκεκριμένων ποικιλιών προσαρμοσμένων στη μηχανική κατεργασία, αντιμετώπιση ζιζανίων, συγκομιδή. 4. Στις τεράστιες εκτάσεις ενός είδους προσελκύονται περισσότερα έντομα, ενώ εξαφανίζονται τα φυτικά είδη που δίνουν καταφύγιο στους ωφέλιμους οργανισμούς — η μείωση των φυτικών ειδών μειώνει τα ζωικά είδη και σπάει η τροφική αλυσίδα → ο παραγωγός αναγκάζεται να αγοράσει χημικά φυτοφάρμακα (σελ. 23). 5. Ευρύτερα (σελ. 21-24): ο κλήρος μεγαλώνει, τα είδη επιλέγονται με βάση το εισόδημα και όχι τη διατροφική αξία, ο παραγωγός δεν γνωρίζει πού και από ποιους καταναλώνονται τα προϊόντα, ο κοινωνικός του ρόλος υποβαθμίζεται, και μπαίνει σε «χορό τεράστιων οικονομικών συμφερόντων» — υβρίδια, εξάρτηση από πολυεθνικές, γεωργία 100 % εξαρτημένη από εισροές.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Απρόσωπη μαζική παραγωγή: εγκατάλειψη χειρωνακτικής εργασίας, παρατήρησης, επικοινωνίας· μηχανήματα αντί ζώων (χάνεται η κοπριά → εξάρτηση από εισροές)· μονοκαλλιέργειες → περισσότερα έντομα, χάνονται τα ωφέλιμα, σπάει η τροφική αλυσίδα → φυτοφάρμακα· επιλογή ειδών κατά το εισόδημα, άγνωστος καταναλωτής, υποβάθμιση κοινωνικού ρόλου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η αλυσίδα των σελ. 22-23 βήμα-βήμα (μηχανήματα → κοπριά → εισροές → μονοκαλλιέργεια → φυτοφάρμακα).

Ερώτηση 3 — Παραγωγός και πολυεθνικές εταιρείες

Ερώτηση: Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η σχέση παραγωγού και οικονομικών συμφερόντων πολυεθνικών - υπερεθνικών εταιρειών στη σύγχρονη γεωργία;

Απάντηση:

• Ερώτηση κρίσεως· η απάντηση στηρίζεται στη σελ. 23-24. Η σχέση είναι σχέση εξάρτησης, όχι ισότιμης συνεργασίας. Η χρήση μηχανημάτων, συστηματικής άρδευσης και αγροχημικών έφερε κατακόρυφη αύξηση της παραγωγής· τα θεαματικά πρώτα αποτελέσματα οδήγησαν στη μαζική και ανεξέλεγκτη χρήση τους, στη δημιουργία πολυεθνικών-υπερεθνικών εταιρειών-κολοσσών που τα παράγουν και στην όλο και μεγαλύτερη εξάρτηση των παραγωγών από αυτές. Στο κύκλωμα προστέθηκαν τα υβρίδια — σπόροι υψηλών αποδόσεων αλλά «ακόμη υψηλότερων απαιτήσεων», που πρέπει να αγοράζονται κάθε χρόνο μαζί με τα λιπάσματα και τα φάρμακα που χρειάζονται. Έτσι ο παραγωγός «έχει μπει για καλά σε ένα χορό τεράστιων οικονομικών και μόνο συμφερόντων» και ασκεί γεωργία 100 % εξαρτημένη από εισροές (σπόροι, λιπάσματα, φάρμακα), που αυτοπροσδιορίζεται από τα στενά περιθώρια του οικονομικού κέρδους.
• Κρίση: τα συμφέροντα των εταιρειών (πώληση όλο και περισσότερων εισροών) και του παραγωγού (βιώσιμο εισόδημα, υγιές έδαφος, αυτονομία) δεν συμπίπτουν: όσο περισσότερο «κουράζεται» το έδαφος και αναπτύσσεται ανθεκτικότητα (σελ. 25), τόσο περισσότερες εισροές χρειάζεται ο παραγωγός — ο φαύλος κύκλος ωφελεί τον προμηθευτή και απομυζά τον παραγωγό, ο οποίος χάνει τη γνώση, την αυτάρκεια και τον κοινωνικό του ρόλο. Η βιολογική γεωργία επιδιώκει να σπάσει την εξάρτηση: κλειστά συστήματα, ανακύκλωση, ανανεώσιμες πηγές, ντόπιες ποικιλίες (στόχοι IFOAM, σελ. 31) και κινήματα αυτάρκειας (Ελβετία, σελ. 27). Δεν σημαίνει άρνηση κάθε εισροής (η Ελβετία δέχτηκε «κάποιες φυσικές εισροές»), αλλά επιστροφή του ελέγχου στον παραγωγό και στο τοπικό αγροοικοσύστημα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σχέση εξάρτησης: οι εταιρείες-κολοσσοί αγροχημικών και υβριδίων ωφελούνται από την αυξανόμενη ανάγκη εισροών (κουρασμένο έδαφος, ανθεκτικότητα), ενώ ο παραγωγός χάνει αυτονομία, γνώση και εισόδημα σε έναν «χορό οικονομικών συμφερόντων»· η βιολογική γεωργία επιδιώκει να σπάσει την εξάρτηση με κλειστά συστήματα και αυτάρκεια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ερώτηση κρίσεως — τεκμηρίωση με τη σελ. 23-24 (εξάρτηση, υβρίδια, 100 % εισροές) και προσωπική αξιολόγηση.

Ερώτηση 4 — Προβλήματα της σύγχρονης γεωργίας από τη δεκαετία του '70

Ερώτηση: Να αναφέρετε τα προβλήματα που δημιούργησε η σύγχρονη γεωργία από τη δεκαετία του '70.

Απάντηση:

• Η εικόνα της ευδαιμονίας θόλωσε γρήγορα· ήδη από τη δεκαετία του '70 φάνηκαν τα πρώτα σοβαρά προβλήματα (σελ. 24-25): 1. Το έδαφος άρχισε να «κουράζεται» και να εξαντλείται η οργανική του ουσία. 2. Οι ποσότητες χημικών λιπασμάτων που χρειάζονταν για τα ίδια κιλά προϊόντος έπρεπε συνεχώς να αυξάνουν. 3. Τα φυτοφάρμακα, από σχεδόν απόλυτα αποτελεσματικά, έδωσαν τη θέση τους σε προβλήματα: α) ανθεκτικότητα πολλών φυτοπαρασίτων προς τις δραστικές ουσίες· β) εξολόθρευση ωφέλιμων οργανισμών· γ) κατάρρευση της οικολογικής ισορροπίας των συστημάτων· δ) ρύπανση νερών και εδάφους· ε) ρύπανση της ατμόσφαιρας — υπολείμματα ζιζανιοκτόνων καταστρέφουν το φυτοπλαγκτόν και επιδεινώνουν το φαινόμενο του θερμοκηπίου, το βρωμιούχο μεθύλιο καταστρέφει το όζον· στ) παρενέργειες και δηλητηριάσεις στους παραγωγούς-χρήστες· ζ) κατάλοιπα στα αγροτικά προϊόντα. Στο Διάγραμμα 1.1 η βαρύτητα των επιπτώσεων (ρύπανση, διάβρωση, εξαφάνιση ποικιλιών) εκτοξεύεται με την εκμηχάνιση, τα χημικά λιπάσματα και τα φυτοφάρμακα (19ος-20ός αι., 1940).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κουρασμένο έδαφος και εξάντληση οργανικής ουσίας, αυξανόμενες δόσεις λιπασμάτων· από τα φυτοφάρμακα: ανθεκτικότητα παρασίτων, εξολόθρευση ωφέλιμων, κατάρρευση ισορροπίας, ρύπανση νερών-εδάφους, ρύπανση ατμόσφαιρας (φυτοπλαγκτόν-θερμοκήπιο, βρωμιούχο μεθύλιο-όζον), δηλητηριάσεις χρηστών, κατάλοιπα στα προϊόντα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Έδαφος/λιπάσματα + τα επτά προβλήματα των φυτοφαρμάκων.

Ερώτηση 5 — Οι ρίζες του κινήματος στη Δυτική Ευρώπη

Ερώτηση: Να αναφέρετε τις ρίζες του κινήματος της βιολογικής γεωργίας στη Δυτική Ευρώπη.

Απάντηση:

• Από τα τέλη του 19ου αιώνα ως το 1930 δημιουργήθηκαν σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες κινήματα για την εσωτερική ανάπτυξη και την υγιεινή διαβίωση του ανθρώπου — έκφραση αντίστασης στη βιομηχανοποίηση και την υλική στροφή της κοινωνίας και της γεωργίας (σελ. 26). Γερμανία: στις αρχές του 20ού αι. κίνημα με φιλοσοφική βάση (Γκαίτε, Στάινερ, Πφάιφερ) και στόχο την ανάπτυξη του ανθρώπου, με την υγιεινή διατροφή και διαβίωση· ο Steiner το 1924 δίνει τις πρώτες διαλέξεις για τη γεωργία (Koberwitz), για έναν εναλλακτικό τρόπο άσκησης που επισημαίνει τη σχέση φυσικού οικοσυστήματος και κοσμικών επιδράσεων — η απαρχή της «βιοδυναμικής γεωργίας», βασικού κορμού του κινήματος στη Γερμανία και τον κόσμο. Αγγλία: μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ανάγκη προώθησης φυσικής γεωργίας και επικοινωνίας εδάφους-φυτού-ζώου-ανθρώπου· το 1946 ιδρύεται η Soil Association (Ένωση για το Έδαφος), που αναδεικνύει τον ρόλο της οργανικής ουσίας και της βιολογικής δραστηριότητας του εδάφους στην ανάπτυξη και ανθεκτικότητα των φυτών. Ελβετία: γύρω στα 1930 κίνημα με οικονομικά και κοινωνικοπολιτικά κίνητρα — αυτάρκεια του παραγωγού, τοπική κατανάλωση· το 1960 διευρύνει τους στόχους (προστασία περιβάλλοντος, ποιότητα τροφής, ήπιες-ανανεώσιμες πηγές ενέργειας), εγκαταλείπει την πλήρη αυτονομία και δέχεται κάποιες φυσικές εισροές (ορυκτά άλατα). Γαλλία: μετά τον Β΄ Π.Π. δύο κινήματα — από γιατρούς και φυσιοθεραπευτές (υγιεινή διατροφή) και από ανθρώπους της υπαίθρου (γονιμότητα εδάφους → υγιή φυτά)· αργότερα καταναλωτικοί συνεταιρισμοί στις πόλεις· το 1980 θεσμικό πλαίσιο σε εθνικό επίπεδο με κοινούς κανόνες παραγωγής και ελέγχου (σελ. 27). Συμπέρασμα: η βιολογική γεωργία δεν είναι μόνο μέθοδος παραγωγής, αλλά ολοκληρωμένη πρόταση για τη ζωή (υγιεινή διατροφή, φυσική διαβίωση, συμμετοχή στα κοινά).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κινήματα υγιεινής διαβίωσης (τέλη 19ου αι.-1930) ενάντια στη βιομηχανοποίηση: Γερμανία — φιλοσοφικό κίνημα, Steiner 1924, βιοδυναμική· Αγγλία — Soil Association 1946 (οργανική ουσία εδάφους)· Ελβετία ≈ 1930 — αυτάρκεια, τοπική κατανάλωση· Γαλλία — γιατροί + ύπαιθρος, καταναλωτικοί συνεταιρισμοί, θεσμικό πλαίσιο 1980.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερις χώρες με χρονολογίες και το χαρακτηριστικό καθεμιάς.

Ερώτηση 6 — Τι είναι η I.F.O.A.M. και ποιος ο σκοπός της

Ερώτηση: Να αναφέρετε τι είναι η I.F.O.A.M. και ποιος ο σκοπός της.

Απάντηση:

• Η I.F.O.A.M. (International Federation of Organic Agriculture Movements — Παγκόσμια Ομοσπονδία Κινημάτων Βιολογικής Γεωργίας) ιδρύθηκε το 1972 από έξι οργανώσεις (σελ. 29). Είναι οργάνωση-ομοσπονδία εθνικών οργανώσεων που προωθεί σε παγκόσμιο επίπεδο τη βιολογική γεωργία (Εικόνα 1.5)· το 1999 είχε 750 οργανώσεις-μέλη από 105 χώρες. Βασικός σκοπός: 1. η μεταφορά γνώσης και πληροφόρησης στα μέλη της· 2. η ενημέρωση του κοινού· 3. η υποστήριξη και προώθηση της βιολογικής γεωργίας σε διεθνές επίπεδο· 4. η καθιέρωση προδιαγραφών σε παγκόσμιο επίπεδο για την παραγωγή, την επεξεργασία και την εμπορία σύμφωνα με τις αρχές της βιολογικής γεωργίας. Οι αρχές της περιγράφουν ένα πλαίσιο — παγκόσμιο μέτρο προσέγγισης· επειδή οι τοπικές συνθήκες ποικίλλουν, οι εθνικοί και τοπικοί οργανισμοί δημιουργούν αρχές προσαρμοσμένες (ακόμη και αυστηρότερες)· τα προϊόντα με την ένδειξη «βιολογικό» πρέπει να πιστοποιούνται από εθνικό/τοπικό οργανισμό με τακτικούς ελέγχους, που παρέχει το ειδικό σήμα (σελ. 31).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Παγκόσμια Ομοσπονδία Κινημάτων Βιολογικής Γεωργίας — ομοσπονδία εθνικών οργανώσεων, 1972, 6 ιδρυτές, 750 μέλη/105 χώρες το 1999· σκοπός: μεταφορά γνώσης στα μέλη, ενημέρωση κοινού, διεθνής προώθηση, καθιέρωση παγκόσμιων προδιαγραφών παραγωγής-επεξεργασίας-εμπορίας.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ταυτότητα (έτος, μέλη) + τέσσερις σκοποί.

Ερώτηση 7 — Στόχοι της βιολογικής γεωργίας κατά την I.F.O.A.M.

Ερώτηση: Ποιοι είναι οι κυριότεροι στόχοι της βιολογικής γεωργίας, σύμφωνα με την I.F.O.A.M.;

Απάντηση:

• Σύμφωνα με την I.F.O.A.M. οι κυριότεροι στόχοι της βιολογικής γεωργίας είναι οκτώ (σελ. 31): 1. να παράγει τροφή υψηλής θρεπτικής αξίας σε επαρκή ποσότητα· 2. να υποβοηθεί τους βιολογικούς κύκλους στο αγροοικοσύστημα, δείχνοντας σεβασμό σε όλα τα στοιχεία που το συνθέτουν — μικροοργανισμούς, φυτά και ζώα· 3. να διατηρεί και να αυξάνει μακροπρόθεσμα τη γονιμότητα του εδάφους, εργαζόμενη όσο το δυνατόν μέσα σε κλειστά συστήματα ως προς την οργανική ουσία και τα θρεπτικά στοιχεία· 4. να χρησιμοποιεί, όσο γίνεται, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και υλικά που μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν ή να ανακυκλωθούν· 5. να προσφέρει στα εκτρεφόμενα ζώα συνθήκες ζωής που επιτρέπουν την ανάπτυξη της έμφυτης συμπεριφοράς τους· 6. να περιορίζει όλες τις μορφές ρύπανσης από τη γεωργική πρακτική· 7. να διατηρεί τη γενετική ποικιλομορφία των γεωργικών οικοσυστημάτων και να προστατεύει τα άγρια φυτά και ζώα· 8. να προσφέρει στους παραγωγούς διαβίωση σύμφωνη με τα ανθρώπινα δικαιώματα των Ηνωμένων Εθνών — κάλυψη βασικών αναγκών, επαρκές εισόδημα, ικανοποίηση από την εργασία σε ασφαλές εργασιακό περιβάλλον.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Θρεπτική τροφή σε επάρκεια· υποβοήθηση βιολογικών κύκλων· γονιμότητα εδάφους σε κλειστά συστήματα· ανανεώσιμη ενέργεια-ανακύκλωση· έμφυτη συμπεριφορά ζώων· περιορισμός ρύπανσης· γενετική ποικιλομορφία-άγρια είδη· αξιοπρεπής διαβίωση παραγωγών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οκτώ στόχοι — τουλάχιστον έξι για πλήρη απάντηση.