Λύσεις — Κεφάλαιο 3: Βασικές αρχές της βιολογικής γεωργίας (σελ. 76) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 3: Βασικές αρχές της βιολογικής γεωργίας (σελ. 76)

Λύσεις των 6 ερωτήσεων του κεφαλαίου 3 (ορισμός βιολογικής γεωργίας, ολιστική προσέγγιση με παράδειγμα, τέσσερις τρόποι αναπλήρωσης αζώτου, τέσσερα μέσα φυτοπροστασίας, διαχρονική προσέγγιση, επιλογές διάθεσης).

Ερώτηση 1 — Ορισμός της βιολογικής γεωργίας

Ερώτηση: Να δώσετε έναν ορισμό της βιολογικής γεωργίας.

Απάντηση:

• Αρνητικός ορισμός (σελ. 63): βιολογική ή οικολογική γεωργία είναι η ήπια, φιλική προς το περιβάλλον γεωργία, που δεν χρησιμοποιεί χημικά φυτοφάρμακα και λιπάσματα — λέει όμως μόνο τι «δεν είναι». Αναλυτικός ορισμός (προσαρμογή από την έκθεση του Υπουργείου Γεωργίας των ΗΠΑ, U.S.D.A. 1980): «Βιολογική γεωργία είναι ένα σύστημα παραγωγής βασιζόμενο στην αμειψισπορά των καλλιεργειών, την ανακύκλωση των φυτικών υπολειμμάτων και της ζωικής κοπριάς, τη χλωρή λίπανση, τη λογική χρήση των γεωργικών μηχανημάτων και τις βιολογικές μορφές καταπολέμησης. Αυτές οι πρακτικές, συνδυαζόμενες κατάλληλα, εξασφαλίζουν α) τη διατήρηση της γονιμότητας του εδάφους και την επαρκή θρέψη των φυτών, β) τον έλεγχο των εχθρών, ασθενειών και ζιζανίων των καλλιεργειών. Οι βιοκαλλιεργητές επιτυγχάνουν τα παραπάνω χωρίς να χρειάζεται να καταφεύγουν στα συνθετικά χημικά φυτοφάρμακα και λιπάσματα.» Ορισμός της I.F.O.A.M. (σελ. 64): «βιολογική γεωργία είναι ένας οικολογικά, κοινωνικά και οικονομικά μακροπρόθεσμα βιώσιμος τρόπος άσκησης της γεωργίας, που ελαχιστοποιεί την επιβάρυνση του περιβάλλοντος και τη χρήση μη ανανεώσιμων φυσικών πόρων». Είναι επίσης ένας τρόπος ζωής με αγάπη και σεβασμό για τον άνθρωπο, τη φύση και τη γεωργική δουλειά, με βασικές αρχές την ολιστική προσέγγιση, τη διαχρονική αντιμετώπιση και τη σύνδεση παραγωγού-καταναλωτή.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σύστημα παραγωγής βασισμένο σε αμειψισπορά, ανακύκλωση υπολειμμάτων-κοπριάς, χλωρή λίπανση, λογική χρήση μηχανημάτων και βιολογική καταπολέμηση, που εξασφαλίζει γονιμότητα-θρέψη και έλεγχο εχθρών-ασθενειών-ζιζανίων χωρίς συνθετικά χημικά (USDA)· κατά IFOAM: οικολογικά, κοινωνικά, οικονομικά βιώσιμος τρόπος γεωργίας με ελάχιστη επιβάρυνση περιβάλλοντος και μη ανανεώσιμων πόρων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ο αναλυτικός ορισμός (USDA) με τα πέντε συστατικά και τους δύο στόχους· πρόσθετη αξία ο ορισμός IFOAM.

Ερώτηση 2 — Ολιστική προσέγγιση με παράδειγμα

Ερώτηση: Να περιγράψετε την ολιστική προσέγγιση της γεωργικής πράξης δίνοντας ένα παράδειγμα.

Απάντηση:

• Ολιστική προσέγγιση σημαίνει ότι πλησιάζουμε τη γεωργία ως όλο, ως σύνολο, λαμβάνοντας υπόψη όλους τους παράγοντες που εμπλέκονται σε αυτήν (σελ. 64). Στην πράξη: πριν σπείρουμε, φυτέψουμε, καλλιεργήσουμε ή κάνουμε μια φυτοπροστατευτική επέμβαση, σκεφτόμαστε ποιες θα είναι οι επιπτώσεις στην ατμόσφαιρα, στους οργανισμούς του εδάφους, στο ευρύτερο περιβάλλον του αγροκτήματος, στην υγεία του παραγωγού και του καταναλωτή. Θέλουμε η επιλογή μας να προωθεί την ισορροπία και την αρμονική ανάπτυξη όλων των παραγόντων και δεν απομονώνουμε έναν μόνο (π.χ. την αύξηση της παραγωγής). Ο κύκλος: το γόνιμο, βιολογικά ενεργό έδαφος εξασφαλίζει υγιή φυτά· τα φυτά, επιστρέφοντας ως υπολείμματα, βελτιώνουν τη γονιμότητα· τρέφουν ζώα και ανθρώπους και εξαρτώνται από τα θρεπτικά της κοπριάς· ζώα και φυτά από υγιές έδαφος δίνουν υγεία στον άνθρωπο.
• Παράδειγμα (δάκος της ελιάς, σελ. 66-68): ο γεωργός θέλει να αντιμετωπίσει τον δάκο, που τρυπά τον καρπό για να αποθέσει τα αυγά του. α) Προσέλκυση φυσικών εχθρών: μειώνει τον πληθυσμό, συμβάλλει στην ποικιλία οργανισμών και την ισορροπία, αλλά δεν αρκεί πάντα. β) Χημικό εντομοκτόνο: εξοντώνει το έντομο σε μεγάλο ποσοστό, αλλά εξοντώνει και ωφέλιμα (διατάραξη ισορροπίας), αφήνει υπολείμματα στον καρπό, βλάπτει την υγεία του παραγωγού (χρειάζεται προφυλάξεις), ρυπαίνει το περιβάλλον (νερά). γ) Παγίδες: μειώνουν τον πληθυσμό και συχνά αρκούν· ορισμένοι τύποι θανατώνουν και ωφέλιμα· καμία άλλη αρνητική επίδραση. δ) Εντομοκτόνο φυτικής προέλευσης (ροτενόνη/πύρεθρο): μειώνει σημαντικά τον πληθυσμό, επηρεάζει κάπως τα ωφέλιμα, αλλά διασπάται σύντομα σε ακίνδυνες ουσίες. Επιλογή: ο βιοκαλλιεργητής επιλέγει τα α, γ και, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, δ· ο β τρόπος δεν ανταποκρίνεται στην ολιστική προσέγγιση — «λύνει προσωρινά το πρόβλημα σκοτώνοντας το έντομο, λειτουργώντας αποσπασματικά και μεμονωμένα, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις επιπτώσεις στο οικοσύστημα, την υγεία του παραγωγού και την ασφάλεια των προϊόντων». (Αντίστοιχο παράδειγμα η αναπλήρωση του αζώτου — ερώτηση 3.)

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ολιστική = εξετάζουμε κάθε πράξη ως προς τις επιπτώσεις σε ατμόσφαιρα, έδαφος, περιβάλλον, υγεία παραγωγού-καταναλωτή, επιδιώκοντας ισορροπία όλων και όχι μόνο παραγωγή. Παράδειγμα δάκου: φυσικοί εχθροί, παγίδες, (κατ' εξαίρεση) φυτικό εντομοκτόνο ✔ — χημικό εντομοκτόνο ✘ (ωφέλιμα, υπολείμματα, υγεία, ρύπανση).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ορισμός της αρχής + ένα πλήρες παράδειγμα με αξιολόγηση κάθε μέσου.

Ερώτηση 3 — Τέσσερις τρόποι αναπλήρωσης αζώτου και ολιστική προσέγγιση

Ερώτηση: Να εξετάσετε αν και με ποιο τρόπο η χλωρή λίπανση, το χημικό λίπασμα, η ενσωμάτωση φυτικών υπολειμμάτων υγιών φυτών στο έδαφος και η χρήση χωνεμένης κοπριάς ανταποκρίνονται στην ολιστική προσέγγιση της γεωργίας.

Απάντηση:

• Ο γεωργός θέλει να αναπληρώσει το άζωτο που απομακρύνθηκε με τη φυτική μάζα και τον καρπό (Παράδειγμα 1, σελ. 64-66). α) Χλωρή λίπανση με ψυχανθή (δεσμεύουν το ατμοσφαιρικό άζωτο): δίνει άζωτο, βοηθά στην αξιοποίηση και άλλων θρεπτικών, βελτιώνει τη δομή του εδάφους, αξιοποιεί το βρόχινο νερό συγκρατώντας το και εμποδίζοντας τη διάβρωση, προσελκύει ωφέλιμους οργανισμούς και βοηθά στην αντιμετώπιση ασθενειών, ανταγωνίζεται την αυτοφυή βλάστηση και περιορίζει την ανάπτυξή της → ανταποκρίνεται (πολλαπλή ωφέλεια για πολλούς παράγοντες). β) Χημικό αζωτούχο λίπασμα (νιτρική/θειική αμμωνία): δίνει μόνο άζωτο, μεταβάλλει την οξύτητα του εδάφους και επομένως το είδος των οργανισμών που ζουν σε αυτό· σε ευρύτερη θεώρηση απαιτεί τεράστιες ποσότητες ενέργειας για την παραγωγή του → συμβάλλει στην εξάντληση των ορυκτών καυσίμων → δεν ανταποκρίνεται: «αντιμετωπίζει αποσπασματικά και μεμονωμένα την αναπλήρωση του αζώτου αγνοώντας τους υπόλοιπους παράγοντες» (και μπορεί να «κάψει» την αυτοφυή βλάστηση και τους μικροοργανισμούς, Εικόνα 3.1). γ) Ενσωμάτωση φυτικών υπολειμμάτων από υγιή φυτά: δίνει άζωτο και πολλά άλλα θρεπτικά, αξιοποιεί τα υπολείμματα των καλλιεργειών της περιοχής και συντελεί στην ανακύκλωση της οργανικής ουσίας → ανταποκρίνεται. δ) Χωνεμένη κοπριά: δίνει άζωτο και πολλά άλλα θρεπτικά, αξιοποιεί τα ζωικά απόβλητα, ανακύκλωση οργανικής ουσίας → ανταποκρίνεται. Συμπέρασμα: ο βιοκαλλιεργητής επιλέγει τους α, γ, δ· ο β δεν χρησιμοποιείται στη βιολογική γεωργία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Χλωρή λίπανση ✔ (άζωτο, άλλα θρεπτικά, δομή, αντιδιαβρωτική, ωφέλιμα, κατά ζιζανίων)· φυτικά υπολείμματα ✔ και χωνεμένη κοπριά ✔ (άζωτο + θρεπτικά, ανακύκλωση οργανικής ουσίας)· χημικό λίπασμα ✘ (μόνο άζωτο, αλλάζει οξύτητα-οργανισμούς, τεράστια ενέργεια — αποσπασματικό).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Κάθε τρόπος με τα σημεία του και το «ναι/όχι».

Ερώτηση 4 — Τέσσερις τρόποι φυτοπροστασίας και ολιστική προσέγγιση

Ερώτηση: Να εξετάσετε αν και με ποιο τρόπο η προσέλκυση φυσικών εχθρών, η χρήση χημικών εντομοκτόνων, η χρήση διάφορων τύπων παγίδων, καθώς και η χρήση εντομοκτόνου φυτικής προέλευσης ανταποκρίνονται στην ολιστική προσέγγιση της γεωργίας.

Απάντηση:

• Παράδειγμα 2 (σελ. 66-68): αντιμετώπιση του δάκου της ελιάς. α) Προσέλκυση φυσικών εχθρών: μειώνει τον πληθυσμό του εντόμου, συμβάλλει στην ποικιλία των ζωντανών οργανισμών και στην ισορροπία του οικοσυστήματος· δεν αρκεί όμως πάντα για αποτελεσματική αντιμετώπιση → ανταποκρίνεται. β) Χημικό εντομοκτόνο (ψεκασμός): εξοντώνει το έντομο σε μεγάλο ποσοστό, αλλά εξοντώνει και άλλα ωφέλιμα έντομα-οργανισμούς διαταράσσοντας την ισορροπία, αφήνει υπολείμματα στον καρπό, επηρεάζει αρνητικά την υγεία του παραγωγού (χρειάζεται προφυλάξεις), επηρεάζει αρνητικά το φυσικό περιβάλλον (πιθανή μόλυνση νερών) → δεν ανταποκρίνεται: λύνει προσωρινά το πρόβλημα σκοτώνοντας, αποσπασματικά, χωρίς να λαμβάνει υπόψη οικοσύστημα, υγεία, ασφάλεια προϊόντων. γ) Παγίδες διαφόρων τύπων: μειώνουν τον πληθυσμό και συχνά αρκούν για την προστασία της παραγωγής· ορισμένοι τύποι προσελκύουν και θανατώνουν και ωφέλιμα έντομα· καμία άλλη αρνητική επίδραση σε περιβάλλον και υγεία → ανταποκρίνεται. δ) Εντομοκτόνο φυτικής προέλευσης (ροτενόνη/πύρεθρο): μειώνει σημαντικά τον πληθυσμό, επηρεάζει σε κάποιο βαθμό και ωφέλιμα, αλλά διασπάται σύντομα σε ακίνδυνες για το περιβάλλον ουσίες → ανταποκρίνεται σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Συμπέρασμα: ο βιοκαλλιεργητής επιλέγει α, γ και, κατ' εξαίρεση, δ· ο β δεν χρησιμοποιείται στον βιολογικό τρόπο παραγωγής.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Φυσικοί εχθροί ✔ (ισορροπία, δεν αρκούν πάντα)· παγίδες ✔ (συχνά αρκούν, χωρίς άλλη επίδραση)· φυτικό εντομοκτόνο ✔ κατ' εξαίρεση (διασπάται σύντομα, κάπως και ωφέλιμα)· χημικό εντομοκτόνο ✘ (ωφέλιμα, υπολείμματα, υγεία παραγωγού, ρύπανση — προσωρινή, αποσπασματική λύση).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερα μέσα με αξιολόγηση και το «κατ' εξαίρεση» για το φυτικό εντομοκτόνο.

Ερώτηση 5 — Η διαχρονική προσέγγιση ως βασική αρχή

Ερώτηση: Να αναλύσετε τη διαχρονική προσέγγιση, ως βασική αρχή του βιολογικού τρόπου παραγωγής αγροτικών προϊόντων.

Απάντηση:

• Η διαχρονική αντιμετώπιση είναι η δεύτερη βασική αρχή του βιολογικού τρόπου παραγωγής: προσεγγίζουμε τη γεωργική πράξη με κριτήριο τη μακροχρόνια επίδρασή της στους παράγοντες που εμπλέκονται (σελ. 68). Όταν επιλέγουμε το είδος που θα φυτέψουμε, σκεφτόμαστε τις μακροχρόνιες επιπτώσεις στο έδαφος, στην επάρκεια του νερού άρδευσης (μήπως χρειαστούν δαπανηρές γεωτρήσεις που εξαντλούν τα υδατικά αποθέματα της περιοχής και διαταράσσουν το τοπικό οικοσύστημα), στην ποικιλία των φυτικών οργανισμών του αγροκτήματος και της περιοχής· αν το φυτό ταιριάζει στο έδαφος ή θα δημιουργήσει ελλείψεις θρεπτικών που κάνουν την καλλιέργεια οικονομικά και οικολογικά ασύμφορη. Παράδειγμα 1 — άζωτο (σελ. 68-70): η χλωρή λίπανση δίνει άζωτο άμεσα, βοηθά μακροπρόθεσμα τη γονιμότητα, βελτιώνει σιγά-σιγά τη δομή, προστατεύει από τη διάβρωση και περιορίζει κάθε χρονιά περισσότερο την αυτοφυή βλάστηση· τα φυτικά υπολείμματα δίνουν άζωτο για φέτος και για την επόμενη χρονιά και θρεπτικά που μακροχρόνια βελτιώνουν τη βιολογική δραστηριότητα, με αξιοποίηση σε μόνιμη βάση· η χωνεμένη κοπριά το ίδιο, αξιοποιώντας κάθε χρόνο τα ζωικά απόβλητα· το χημικό λίπασμα δίνει άζωτο μόνο για τις ετήσιες ανάγκες, χωρίς να προωθεί τη βιολογική δραστηριότητα και την ισορροπία → απορρίπτεται.
• Παράδειγμα 2 — αυτοφυής βλάστηση σε ελαιώνα (σελ. 70-71): τα μηχανικά μέσα (κοπή, κατεργασία) σταματούν τα ζιζάνια της περιόδου και προμηθεύουν φυτική μάζα που εμπλουτίζει μακροχρόνια το έδαφος με οργανική ουσία και βελτιώνει τη δομή· η εδαφοκάλυψη λειτουργεί προληπτικά (οι σπόροι δεν βλασταίνουν από έλλειψη φωτός και εδάφους) και ενισχύει μακροχρόνια τη βιολογική δραστηριότητα· η χλωρή λίπανση εμποδίζει προληπτικά τα ζιζάνια (ανταγωνισμός θρεπτικών, σκίαση) και ενισχύει μακροχρόνια το έδαφος, αλλά μπορεί να ανταγωνιστεί την κύρια καλλιέργεια σε έλλειψη νερού· το χημικό ζιζανιοκτόνο σταματά τα ζιζάνια της περιόδου, αλλά μειώνει τους μικροοργανισμούς για μεγάλο διάστημα και αφήνει τοξικά υπολείμματα → δίνει προσωρινή λύση ενώ βλάπτει μακροχρόνια τη ζωή του εδάφους → απορρίπτεται. Ουσία της αρχής: προτιμώνται οι πρακτικές που σωρεύουν οφέλη στον χρόνο (γονιμότητα, δομή, βιολογική δραστηριότητα, λιγότερα ζιζάνια κάθε χρονιά) και απορρίπτονται όσες δίνουν μόνο άμεσο, εφήμερο αποτέλεσμα με μακροχρόνιο κόστος.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κριτήριο η μακροχρόνια επίδραση κάθε επιλογής (έδαφος, νερό, ποικιλία, καταλληλότητα φυτού)· προτιμώνται πρακτικές που σωρεύουν οφέλη (χλωρή λίπανση, υπολείμματα, κοπριά, μηχανικά μέσα, εδαφοκάλυψη) και απορρίπτονται οι εφήμερες με μακροχρόνιο κόστος (χημικό λίπασμα μόνο για τη χρονιά, ζιζανιοκτόνο που βλάπτει τους μικροοργανισμούς).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ορισμός της αρχής + τουλάχιστον ένα παράδειγμα με τη μακροχρόνια διάσταση κάθε μέσου.

Ερώτηση 6 — Επιλογές διάθεσης και σχέση παραγωγού-καταναλωτή

Ερώτηση: Να αναφέρετε τις επιλογές του παραγωγού, που θέλει να διαθέσει τα προϊόντα του στην αγορά. Ποιες από αυτές προάγουν τη σχέση παραγωγού - καταναλωτή;

Απάντηση:

• Στην παραδοσιακή γεωργία αυτοκατανάλωσης ο παραγωγός ήταν και ο κύριος καταναλωτής· η εξειδίκευση τους απομάκρυνε και η σχέση χάθηκε (σελ. 72). Σήμερα ο παραγωγός έχει τρεις επιλογές: α) Πώληση σε χονδρέμπορο, που αναλαμβάνει συσκευασία και προώθηση: απαλλάσσει τον παραγωγό από τη φροντίδα της πώλησης, αλλά σημαίνει μειωμένες τιμές και χαμηλό εισόδημα, τα προϊόντα φτάνουν ανώνυμα και απρόσωπα, ο παραγωγός μένει άγνωστος και απομονωμένος και υποβαθμίζεται το έργο και ο κοινωνικός του ρόλος. β) Τυποποίηση, συσκευασία και διάθεση με δική του φροντίδα μέχρι τα ράφια ειδικού μαγαζιού ή σουπερμάρκετ: μεγαλύτερη φροντίδα και έξοδα, αλλά μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία → καλύτερο εισόδημα, και ο καταναλωτής πληροφορείται από τη συσκευασία και την ετικέτα για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τον τρόπο καλλιέργειας. γ) Άμεση επαφή με τον καταναλωτή (ανοιχτές-λαϊκές αγορές, επίσκεψη στο αγρόκτημα): απαιτεί πολύ χρόνο, αλλά σημαίνει εκτίμηση του έργου του παραγωγού = ηθική ανταμοιβή, τον κάνει πιο υπεύθυνο και προσεκτικό για τον τρόπο παραγωγής και τις επιπτώσεις του σε υγεία-περιβάλλον, και δίνει στον καταναλωτή σιγουριά για την ποιότητα και ικανοποίηση ότι συμβάλλει σε μια ευρύτερη κινητοποίηση για ποιότητα ζωής και περιβάλλον (σελ. 72-73). Ποιες προάγουν τη σχέση: η γ πρωτίστως (άμεση, προσωπική σχέση) και η β εν μέρει (επικοινωνία μέσω ετικέτας)· η α την καταργεί. Ο βιοκαλλιεργητής προτιμά τον γ τρόπο, τον συνδυάζει με τον β και κάποτε με τον α.

Σύνοψη: (ενδεικτική) α) Χονδρέμπορος (ξεγνοιασιά, αλλά χαμηλές τιμές, ανωνυμία, απομόνωση)· β) δική του τυποποίηση-συσκευασία-διάθεση (έξοδα, αλλά προστιθέμενη αξία και πληροφόρηση από την ετικέτα)· γ) άμεση επαφή σε λαϊκές/αγρόκτημα (χρόνος, αλλά ηθική ανταμοιβή, υπευθυνότητα, σιγουριά καταναλωτή). Τη σχέση προάγουν η γ (κυρίως) και η β· ο βιοκαλλιεργητής προτιμά γ + β.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρεις επιλογές με υπέρ/κατά + ιεράρχηση.