Λύσεις — Κεφάλαιο 6: Βιολογική καλλιέργεια μονοετών φυτών (σελ. 216-217) – ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 6: Βιολογική καλλιέργεια μονοετών φυτών (σελ. 216-217)

Λύσεις των 14 ερωτήσεων του κεφαλαίου 6 (αρχές και πρακτικές σιτηρών, λίπανση σιταριού, έλεγχος ζιζανίων, προϋποθέσεις και αρχές κηπευτικών, στόχοι-σχέδιο αμειψισποράς, αντίσταση κηπευτικών, ζωικοί εχθροί, προσβολές σε λάχανο-τομάτα-φασόλι-κολοκύθι, θερμοκήπιο, τομάτα θερμοκηπίου, ντόπιοι σπόροι, γενετικά τροποποιημένα).

Ερώτηση 1 — Βασικές αρχές βιολογικής καλλιέργειας σιτηρών

Ερώτηση: Να αναφέρετε τις βασικές αρχές βιολογικής καλλιέργειας των σιτηρών.

Απάντηση:

• Οι βασικές αρχές (σελ. 172-173) είναι δύο: 1. Γόνιμο έδαφος. Η βιολογική καλλιέργεια των σιτηρών βασίζεται στη βελτίωση της γονιμότητας του εδάφους: έδαφος πλούσιο σε οργανική ουσία και ενεργό χάρη στους μικροοργανισμούς οδηγεί σε υγιή, αποδοτικά φυτά, με καλύτερα ανεπτυγμένο ριζικό σύστημα και μεγαλύτερη αντοχή σε ασθένειες και εντομολογικές προσβολές. 2. Αμειψισπορά. Είναι απαραίτητη για την πρόληψη και επομένως τον αποτελεσματικότερο και ευκολότερο έλεγχο ασθενειών, εντομολογικών προσβολών και ζιζανίων· εξασφαλίζει καλύτερη εκμετάλλευση των θρεπτικών του εδάφους· ειδικά στα σιτηρά επιτρέπει τη διατήρηση και αύξηση της γονιμότητας και μειώνει το πρόβλημα των ζιζανίων. Τα σιτηρά αξιοποιούν τις λιπαντικές μονάδες που άφησαν προηγούμενες καλλιέργειες με καλή λίπανση ή ψυχανθή που αζωτοδέσμευσαν· ιδιαίτερα τα ψυχανθή (μηδική, σόγια, βίκος) για κοπή ή, ακόμη καλύτερα, για χλωρή λίπανση με ενσωμάτωση, αποτελούν άριστο προηγούμενο που δίνει στο σιτάρι υψηλές αποδόσεις, συγκρίσιμες με τη χημική λίπανση. Σε αυτές στηρίζονται οι καλλιεργητικές πρακτικές (ποικιλία, φυσική απολύμανση σπόρου, κατεργασία, λίπανση, έλεγχος ζιζανίων — ερωτήσεις 2-4).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Δύο αρχές: (1) γόνιμο έδαφος — οργανική ουσία και ενεργοί μικροοργανισμοί → υγιή, αποδοτικά φυτά με καλό ριζικό σύστημα και αντοχή· (2) αμειψισπορά — πρόληψη και έλεγχος ασθενειών-εντόμων-ζιζανίων, καλύτερη εκμετάλλευση θρεπτικών, αξιοποίηση των λιπαντικών μονάδων προηγούμενων καλλιεργειών, με άριστο προηγούμενο τα ψυχανθή (μηδική, σόγια, βίκος) ιδίως ως χλωρή λίπανση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Γόνιμο έδαφος + αμειψισπορά (ψυχανθή ως προηγούμενο).

Ερώτηση 2 — Καλλιεργητικές πρακτικές βιοκαλλιέργειας σιτηρών

Ερώτηση: Να περιγράψετε τις καλλιεργητικές πρακτικές βιοκαλλιέργειας σιτηρών.

Απάντηση:

• 1. Σπορά — εκλογή ποικιλίας (σελ. 173): επιλέγουμε με βάση την προσαρμογή στις συνθήκες της περιοχής (κλίμα, γονιμότητα, ασθένειες) και τις απαιτήσεις της μεταποίησης (ποικιλίες για ζυμαρικά ή για τύπους ψωμιού). 2. Φυσική απολύμανση σπόρου: ξεκινάμε με υγιή σπόρο· τα χημικά απολυμαντικά απαγορεύονται· κατά του μύκητα του δαυλίτη («ανθρακιά»): πλύσιμο και εμβάπτιση σε νερό 47 °C για δύο ώρες με θερμοστάτη, μετά ξήρανση σε θερμοκρασία ≤ 33 °C ώστε η τελική υγρασία να μην ξεπερνά το 16 %. 3. Κατεργασία εδάφους: φθινοπωρινό όργωμα μόλις το επιτρέψει η υγρασία, ακολουθούμενο από δισκοσβάρνισμα για σπάσιμο των σβόλων και δημιουργία «σποροκλίνης» (και τα σβαρνίσματα της «ψεύτικης σποράς» κατά ζιζανίων). 4. Χρόνος σποράς: ποικίλλει ανά περιοχή — αρκετά κοντά στην έναρξη του χειμώνα ώστε να έχουμε εξασφαλισμένες βροχοπτώσεις, αλλά όχι πολύ αργά ώστε τα νεαρά φυτά να αναπτύξουν ριζικό σύστημα πριν το κρύο· αποφεύγουμε τις πολύ πρώιμες και τις πολύ όψιμες σπορές. 5. Λίπανση (σελ. 174): ανάλογα με την προηγούμενη καλλιέργεια, το έδαφος και τη διαθέσιμη οργανική ουσία — κομπόστ ή κοπριές (κουτσουλιές 200-250 kg/στρ., αγελαδινή-αιγοπρόβεια ως 1 t/στρ.), εφαρμογή και ενσωμάτωση πριν τη σπορά (ερώτηση 3). 6. Φυτοπροστασία (σελ. 175): εχθροί-ασθένειες σπάνια (σκωρίαση σε βροχερή άνοιξη, μελίγκρες, βρωμούσες) — η εκτατικότητα σπάνια δικαιολογεί επεμβάσεις· σημαντικό το πρόβλημα των ζιζανίων (λαψάνα, αγριοβρώμη) → αμειψισπορά, «ψεύτικη σπορά», 20 kg σπόρου/στρ. (ερώτηση 4). 7. Μετά τον θερισμό (σελ. 177): η καλαμιά αφήνεται στο χωράφι και ενσωματώνεται το φθινόπωρο (οργανική ουσία, λιπαντικές μονάδες· αρδεύσεις για γρήγορη αποσύνθεση)· το κάψιμο αποφεύγεται, εκτός αν το επιβάλλει λόγος φυτοϋγείας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ποικιλία (προσαρμογή + μεταποίηση)· φυσική απολύμανση σπόρου (47 °C/2 h, ξήρανση ≤ 33 °C, υγρασία ≤ 16 %)· φθινοπωρινό όργωμα + δισκοσβάρνισμα (σποροκλίνη)· σπορά κοντά στον χειμώνα, ούτε πρώιμη ούτε όψιμη· οργανική λίπανση πριν τη σπορά· φυτοπροστασία σπάνια, έμφαση στα ζιζάνια (αμειψισπορά, ψεύτικη σπορά, 20 kg/στρ.)· καλαμιά ενσωμάτωση, όχι κάψιμο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Επτά πρακτικές με τα ποσοτικά στοιχεία.

Ερώτηση 3 — Από τι εξαρτάται η λίπανση του σιταριού και τι προτείνεται

Ερώτηση: Να εξετάσετε από τι εξαρτάται η λίπανση του σιταριού καθώς και τι θα προτείνατε σε περίπτωση λίπανσης.

Απάντηση:

• Από τι εξαρτάται (σελ. 174): η λίπανση του σιταριού εξαρτάται σημαντικά από 1. τη λίπανση της προηγούμενης καλλιέργειας, 2. την κατάσταση του εδάφους και 3. τη διαθέσιμη τοπικά οργανική ουσία. Μετά από καλλιέργεια με μεγάλες απαιτήσεις σε θρεπτικά (καλαμπόκι, ηλίανθος) είναι απαραίτητη μια καλή οργανική λίπανση· όταν η προηγούμενη καλλιέργεια είναι ψυχανθές (βίκος, μηδική), μπορεί να μη χρειάζεται καθόλου λίπανση. Τι προτείνεται σε περίπτωση λίπανσης: κομπόστ ή κοπριές. Οι κουτσουλιές από κότες μη εντατικού ορνιθοτροφείου είναι καλό λίπασμα — για ικανοποιητική λίπανση 200-250 kg χωνεμένης κοπριάς αυτού του τύπου ανά στρέμμα. Με αγελαδινή ή αιγοπρόβεια κοπριά η ποσότητα ανεβαίνει ως 1 τόνο/στρέμμα· επειδή χρησιμοποιούνται σε μεγαλύτερη ποσότητα, πέρα από τη λιπαντική δράση βελτιώνουν το έδαφος — τη συγκράτηση του νερού (κρίσιμη για την απόδοση των συνήθως ξηρικών σιτηρών) και τον αερισμό-ανάπτυξη των ριζών, με αποτέλεσμα λιγότερες μυκητολογικές προσβολές. Η λίπανση με κομπόστ είναι δυνατή, αλλά προϋποθέτει μηχανολογικό εξοπλισμό για χειρισμό, μεταφορά και εφαρμογή μεγάλων ποσοτήτων στη συνήθως μεγάλη έκταση των σιτηρών: αναστροφέας κομπόστ, φορτωτής, κοπροδιανομέας. Η εφαρμογή και ενσωμάτωση του οργανικού λιπάσματος γίνεται πριν τη σπορά (με το όργωμα-σβάρνισμα). Συμπληρωματικά, το καλύτερο «λίπασμα» είναι η αμειψισπορά με ψυχανθή για χλωρή λίπανση (σελ. 173), που δίνει αποδόσεις συγκρίσιμες με τη χημική λίπανση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εξαρτάται από τη λίπανση της προηγούμενης καλλιέργειας, την κατάσταση του εδάφους και τη διαθέσιμη οργανική ουσία: μετά από καλαμπόκι-ηλίανθο απαραίτητη, μετά από βίκο-μηδική ίσως καθόλου. Πρόταση: κομπόστ ή κοπριές — κουτσουλιές 200-250 kg/στρ. ή αγελαδινή-αιγοπρόβεια ως 1 t/στρ. (βελτιώνουν συγκράτηση νερού-αερισμό)· κομπόστ με εξοπλισμό (αναστροφέας, φορτωτής, κοπροδιανομέας)· ενσωμάτωση πριν τη σπορά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρεις παράγοντες + ποσότητες + χρόνος εφαρμογής.

Ερώτηση 4 — Καλλιεργητικές πρακτικές ελέγχου ζιζανίων στα σιτηρά

Ερώτηση: Να αναπτύξετε τις καλλιεργητικές πρακτικές για τον έλεγχο των ζιζανίων στα σιτηρά.

Απάντηση:

• Τα ζιζάνια είναι το σημαντικότερο πρόβλημα στα βιολογικά σιτηρά — πλατύφυλλα (λαψάνα, Sinapis arvensis) και αγροστώδη (αγριοβρώμη, Avena fatua) (σελ. 175). Ο έλεγχος στηρίζεται σε καλλιεργητικές πρακτικές που δεν επιτρέπουν την ανάπτυξή τους (σελ. 176): 1. Αμειψισπορά. Χωράφι στο οποίο η προηγούμενη καλλιέργεια ήταν σκαλιστικό φυτό έχει σημαντικά λιγότερα ζιζάνια· φυτά όπως η μηδική «πνίγουν» τα ζιζάνια και παράλληλα αφήνουν το έδαφος πλούσιο σε άζωτο και οργανική ουσία. 2. Καλή προετοιμασία του εδάφους πριν τη σπορά — «ψεύτικη σπορά». Τρία επαναλαμβανόμενα σβαρνίσματα (περάσματα) την περίοδο πριν τη σπορά — για τα χειμερινά σιτηρά στη διάρκεια του φθινοπώρου — σε διαστήματα 10 έως 20 ημερών, απαλλάσσουν σημαντικά το χωράφι από τα ζιζάνια (φυτρώνουν και καταστρέφονται πριν σπαρθεί το σιτάρι), δίνοντας στο σιτάρι τον χρόνο να επικρατήσει στον αγρό. Η κατεργασία πρέπει να είναι επιφανειακή, 5-10 cm. 3. Αύξηση της ποσότητας σπόρου. Μεγαλύτερη πυκνότητα φυταρίων σιταριού, που σε συνδυασμό με τις προηγούμενες πρακτικές μειώνει τα προβλήματα ζιζανίων (σκίαση-ανταγωνισμός)· συνιστάται σπορά 20 kg σπόρου/στρέμμα. Συμπληρωματικά, η ενσωμάτωση της καλαμιάς και η καλή οργανική λίπανση (κεφ. 4) ενισχύουν μακροπρόθεσμα τον έλεγχο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τρεις πρακτικές: (1) αμειψισπορά — μετά από σκαλιστικό λιγότερα ζιζάνια, η μηδική τα πνίγει· (2) «ψεύτικη σπορά» — τρία επιφανειακά (5-10 cm) σβαρνίσματα το φθινόπωρο ανά 10-20 ημέρες πριν τη σπορά· (3) αύξηση σπόρου σε 20 kg/στρ. για μεγαλύτερη πυκνότητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρεις πρακτικές με αριθμούς (3 σβαρνίσματα, 10-20 ημέρες, 5-10 cm, 20 kg).

Ερώτηση 5 — Προϋποθέσεις επιτυχίας της βιολογικής παραγωγής κηπευτικών

Ερώτηση: Να αναφέρετε τις προϋποθέσεις για την επιτυχία της βιολογικής παραγωγής κηπευτικών.

Απάντηση:

• Η παραγωγή βιολογικών κηπευτικών είναι αναγκαιότητα για τους καταναλωτές (κίνδυνος υπολειμμάτων από ψεκασμό χωρίς τον χρόνο ασφαλείας 10-20 ημερών, «γίγαντες» από υπερλίπανση-υπεράρδευση) και ευκαιρία για τον παραγωγό. Προϋποθέσεις επιτυχίας του δυναμικού αλλά ευαίσθητου κλάδου (σελ. 184): 1. ο παραγωγός να διαθέτει όχι πολύ μεγάλο κομμάτι γης (συνήθως 2 έως 20 στρέμματα), με άφθονο νερό για άρδευση και γόνιμο έδαφος· η καλλιέργεια απαιτεί αρκετή ένταση εργασίας, κατανεμημένη σε όλη τη διάρκεια του έτους· 2. ο επιχειρηματικός βιολογικός λαχανόκηπος να βρίσκεται κοντά σε αστικό κέντρο (π.χ. 1-1,5 ώρα με το αυτοκίνητο), ώστε η μεταφορά των προϊόντων να είναι εύκολη και συμφέρουσα· 3. καλή περίπτωση επίσης κοντά σε μέρη με αυξημένη τουριστική κίνηση το καλοκαίρι (νησιά του Αιγαίου) — τότε η περίοδος και τα είδη είναι συγκεκριμένα και αφορούν μικρό μέρος του έτους· 4. ταιριάζει ιδιαίτερα σε μικρές αγροτουριστικές εκμεταλλεύσεις: πέρα από το εμπόριο, τα προϊόντα καταναλώνονται από τους επισκέπτες και αποτελούν κίνητρο προσέλκυσής τους. Βασικές αρχές — κλειδί της επιτυχίας: η βελτίωση του εδάφους και η εφαρμογή της αμειψισποράς (ερώτηση 6).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μικρό κτήμα 2-20 στρ. με άφθονο νερό και γόνιμο έδαφος, ένταση εργασίας όλο τον χρόνο· εγγύτητα σε αστικό κέντρο (1-1,5 ώρα)· εναλλακτικά τουριστικές περιοχές (νησιά, εποχιακά)· ταιριάζει σε αγροτουριστικές εκμεταλλεύσεις· κλειδί: βελτίωση εδάφους + αμειψισπορά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερις προϋποθέσεις + οι δύο αρχές.

Ερώτηση 6 — Βασικές αρχές καλλιέργειας κηπευτικών

Ερώτηση: Να αναλύσετε τις βασικές αρχές καλλιέργειας κηπευτικών.

Απάντηση:

• Κλειδί της επιτυχίας είναι η βελτίωση του εδάφους και η εφαρμογή της αμειψισποράς (σελ. 184). 1. Έδαφος και βελτίωσή του (6.3.1): στα 2-20 στρέμματα ο βιοκαλλιεργητής μπορεί και συμφέρει να βελτιώσει το έδαφος. Τα κηπευτικά έχουν μικρό βιολογικό κύκλο (μεγάλες απαιτήσεις σε θρεπτικά σε λίγο χρόνο) και ως ποώδη (μαλακοί ιστοί) είναι ευαίσθητα σε παθογόνα, ιδίως μύκητες εδάφους, και σε στέρηση νερού. Η άφθονη οργανική ουσία δίνει θρεπτικά όταν τα χρειάζονται, κάνει συνεκτικά τα αμμώδη (κρατούν υγρασία) και χαλαρώνει τα βαριά (αναπνέουν οι ρίζες), και φέρνει εξυγίανση: οι παθογόνοι μύκητες ελέγχονται από ωφέλιμους («μυκόσταση»). Πρόγραμμα λίπανσης: φτωχό έδαφος → 2-5 t κοπριά ή κομπόστ/στρ.· φωσφορούχα-καλιούχα πετρώματα ή ιχνοστοιχεία αν υπάρχει ειδικό πρόβλημα· συντήρηση με μικρότερες ποσότητες ανάλογα με τις απαιτήσεις των φυτών κάθε τεμαχίου. Εδαφικές αναλύσεις σε τακτά διαστήματα και παρακολούθηση για τροφοπενίες (καχεκτική κιτρινοπράσινη βλάστηση = άζωτο, μοβ κάτω από τα φύλλα τομάτας = φώσφορος, περιφερειακό κιτρίνισμα = κάλιο) → διόρθωση με επιτρεπτές μορφές. Κομπόστ: «σήμα κατατεθέν» της βιοκαλλιέργειας — απαγορευτικό σε μεγάλα σιτηρά ή ελιές σε αναβαθμίδες (διανομή), αλλά στον λαχανόκηπο αξίζει: πρώτης ποιότητας θρεπτικά και «μπόλιασμα» του εδάφους με μικροοργανισμούς και αυξίνες → ανθεκτικότερα φυτά.
• 2. Αμειψισπορά (6.3.2): μια καλά σχεδιασμένη αμειψισπορά κρίνει ως και 70 % την επιτυχία του λαχανόκηπου (μόλις 30 % για κατεργασία, λίπανση, φυτοπροστασία — που κάποτε τις κάνει και περιττές). Κριτήριο: το φυτό που ακολουθεί δεν ανήκει στην ίδια οικογένεια και δεν έχει τις ίδιες απαιτήσεις ή κοινούς εχθρούς με το προηγούμενο· επειδή προλαμβάνει τα προβλήματα, ο παραγωγός συχνά δεν συνειδητοποιεί την αξία της. Στόχοι: ισόρροπη διαδοχική απομάκρυνση θρεπτικών· αλλαγή ξενιστή → στέρηση τροφής και σπάσιμο του κύκλου των παρασίτων (ερώτηση 7 για το σχέδιο). Συμπληρωματικά: συγκαλλιέργεια συντροφικών φυτών όπου εφαρμόζεται (τομάτα-κρεμμύδι-σκόρδο-μαϊντανός-καρότα-φασόλια κ.ά., 6.3.3), επιλογή ανθεκτικών ειδών-ποικιλιών και ήπια φυτοπροστασία πάνω στη βάση έδαφος-κομπόστ-αμειψισπορά (6.3.4), και πολλαπλασιαστικό υλικό από ντόπιες ποικιλίες και βιολογικό σπόρο (6.4).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Δύο κλειδιά: (1) βελτίωση εδάφους — τα κηπευτικά (μικρός κύκλος, ποώδη) θέλουν άφθονη οργανική ουσία (θρεπτικά, δομή, «μυκόσταση»)· πρόγραμμα 2-5 t/στρ., πετρώματα-ιχνοστοιχεία, συντήρηση, εδαφικές αναλύσεις-τροφοπενίες, κομπόστ που «μπολιάζει»· (2) αμειψισπορά — κρίνει το 70 %, όχι ίδια οικογένεια/απαιτήσεις/εχθροί, ισόρροπη απομάκρυνση θρεπτικών και σπάσιμο κύκλου παρασίτων· συμπληρωματικά συγκαλλιέργεια, ανθεκτικές ποικιλίες, ήπια φυτοπροστασία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Έδαφος (γιατί, πρόγραμμα, αναλύσεις, κομπόστ) + αμειψισπορά (70 %, κριτήριο, στόχοι).

Ερώτηση 7 — Στόχοι της αμειψισποράς και σχέδιο για επιχειρηματικό λαχανόκηπο

Ερώτηση: Να αναφέρετε τους στόχους της αμειψισποράς, καθώς και ένα σχέδιο για επιχειρηματικό λαχανόκηπο.

Απάντηση:

• Στόχοι (σελ. 187-188): 1. μια διαδοχική, ισόρροπα κατανεμημένη απομάκρυνση θρεπτικών στοιχείων του εδάφους από τα διάφορα φυτά της αμειψισποράς· 2. με την αλλαγή του φυτού-ξενιστή προκαλείται στέρηση τροφής στα παράσιτα-εχθρούς και έτσι το «σπάσιμο» του κύκλου αναπαραγωγής και διαιώνισής τους. Σχέδιο αμειψισποράς για επιχειρηματικό λαχανόκηπο (6.3.2.1, σελ. 188-191): Βήμα 1 — οικογένειες: χωρίζουμε τα φυτά κατά βοτανική οικογένεια (ίδιοι εχθροί-ασθένειες) — Πίνακας 6.1: αγρωστώδη (καλαμπόκι), σταυρανθή (λάχανο, ραπανάκι, κουνουπίδι, μπρόκολο, ρέβα), κολοκυνθοειδή (κολοκύθι, καρπούζι, αγγούρι, πεπόνι), σκιαδανθή (καρότο, σέλινο, μαϊντανός, μάραθο), σολανώδη (πατάτα, τομάτα, πιπεριά, μελιτζάνα), σύνθετα (μαρούλι, ραδίκι, αντίδι, αγκινάρα), λειριώδη (κρεμμύδι, σκόρδο, πράσο), χηνοποδιίδαι (σπανάκι). Βήμα 2 — θρεπτικές απαιτήσεις (Πίνακας 6.2): απαιτητικά (σταυρανθή, κολοκυνθοειδή, σολανώδη), λίγο απαιτητικά (σύνθετα, σκιαδανθή, λειριώδη), βελτιωτικά (φασόλι, μπιζέλι, τριφύλλια για χλωρή λίπανση). Βήμα 3 — ευνοϊκές/μη διαδοχές, που συμπληρώνουμε με την εμπειρία: ψυχανθή, μαρούλια, κρεμμύδια = καλό προηγούμενο· καρότα, λάχανα = μάλλον όχι· η οργανική λίπανση δεν αναπληρώνει πάντα τη ζημιά. Βήμα 4 — μέρος του φυτού: εναλλαγή Α (ρίζες-βολβοί: κρεμμύδι, καρότο) / Β (φύλλα: μαρούλια) / Γ (καρποί: τομάτα) — π.χ. τρία τεμάχια: 1ος χρόνος Α-Β-Γ, 2ος Γ-Α-Β, 3ος Β-Γ-Α, 4ος Α-Β-Γ.
• Βήμα 5 — έκταση ανά είδος με πρώτο λόγο τις ανάγκες των καταναλωτών με τους οποίους συνεργαζόμαστε: πολλή έκταση (καλαμπόκι, πατάτα), μέση (τομάτα, μπιζέλι, λάχανο), λίγη (μαρούλι, πιπεριά, καρότο, κρεμμύδι, μαϊντανός, άνηθος, σκόρδο, ραπανάκια). Βήμα 6 — τεμάχια και κάρτες: μοιράζουμε την έκταση σε ίσα κομμάτια — π.χ. 10 στρ. σε 5 τεμάχια των 2 στρ. (χωρίς κατ' ανάγκη πενταετή αμειψισπορά)· για κάθε τεμάχι μία κάρτα με μία καλλιέργεια· για καλλιέργειες που θέλουν πολλή έκταση 2-3 κάρτες, για όσες θέλουν λίγη κόβουμε κάρτες σε 2-3 κομμάτια και ενώνουμε φυτά με ίδιες φροντίδες· αν περισσεύει γη, κάρτες για χλωρή λίπανση (τριφύλλια), εξισορρόπηση (σινάπια) ή αγρανάπαυση. Βήμα 7 — συνδυασμός των καρτών για την τρέχουσα και τις επόμενες περιόδους τηρώντας τις αρχές (Διάγραμμα 6.1: τομάτα 4 στρ.-2 κάρτες, αγγούρι 2 στρ., κολοκύθι 2 στρ., διάφορα 2 στρ.). Αν αναγκαστούμε σε επανακαλλιέργεια είδους → αλλαγή ποικιλίας ή ενδιάμεση καλλιέργεια· δοκιμή συγκαλλιέργειας με χαμηλό τριφύλλι· ο παραγωγός δοκιμάζει και προσαρμόζει στο δικό του σύστημα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στόχοι: ισόρροπη διαδοχική απομάκρυνση θρεπτικών· αλλαγή ξενιστή → στέρηση τροφής, σπάσιμο του κύκλου των παρασίτων. Σχέδιο: οικογένειες (Πίν. 6.1) → απαιτήσεις (απαιτητικά/λίγο/βελτιωτικά) → ευνοϊκές διαδοχές → εναλλαγή Α ρίζες/Β φύλλα/Γ καρποί → έκταση κατά ανάγκες καταναλωτών → ίσα τεμάχια (10 στρ. = 5 × 2) με κάρτες (2-3 για μεγάλες, κομμένες για μικρές, κάρτες χλωρής λίπανσης-αγρανάπαυσης) → συνδυασμός· επανακαλλιέργεια μόνο με αλλαγή ποικιλίας ή ενδιάμεση καλλιέργεια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δύο στόχοι + επτά βήματα του σχεδίου.

Ερώτηση 8 — Αντίσταση των κηπευτικών σε εχθρούς και αντιμετώπιση

Ερώτηση: Να συγκρίνετε την αντίσταση των κηπευτικών σε εχθρούς - προσβολές και να αναφέρετε τον τρόπο αντιμετώπισής τους.

Απάντηση:

• Σύγκριση (σελ. 193-194): ο παραγωγός που θέλει ελάχιστη επέμβαση επιλέγει είδος και ποικιλία με κριτήριο και την ευαισθησία τους. Οι έντονες ανάγκες φυτοπροστασίας οφείλονται και στην επικράτηση πολύ ευαίσθητων φυτών, με χαρακτηριστικότερο την τομάτα — εισήχθη στη χώρα μας μόλις τα τελευταία 150 χρόνια και δεν έχει σχέση με την παραδοσιακή διατροφή· η πλειοψηφία των κηπευτικών έχει πολύ μεγαλύτερη ανθεκτικότητα. Κατά τον Fukuoka (1992) — Πίνακας 6.4: Ισχυρή αντίσταση: χηνοποδιίδαι (σπανάκι, σέσκουλο), σκιαδανθή (μαϊντανός, σέλινο, καρότο), σύνθετα (μαρούλι), λειριώδη (πράσο, σκόρδο, κρεμμύδι). Μέτρια αντοχή: ψυχανθή (αρακάς, κουκιά), σταυρανθή (λάχανο, ράπα, σινάπια). Χαμηλή αντοχή: κολοκυνθοειδή (καρπούζι, αγγούρι, πεπόνι, κολοκύθι), σολανώδη (τομάτα, μελιτζάνα, πατάτα, πιπεριά). Ανάμεσα στα ανθεκτικά υπάρχουν ενδιαφέρουσες εναλλακτικές (είδη ρέβας, ποικιλία σαλατών). Τρόπος αντιμετώπισης: με τις βάσεις έδαφος-κομπόστ-αμειψισπορά η φυτοπροστασία των λαχανικών δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Ασθένειες (6.3.4.1): περονόσποροι (υγρασία + θερμότητα) → αποφυγή υγρασίας, ψεκασμοί με φύκια-πολυκόμπι, σε υψηλό κίνδυνο χαλκούχα· ωίδια (και ξηρός καιρός· λευκή μούχλα στα κολοκυνθοειδή) → πολυκόμπι, θειάφι (βρέξιμο/σκόνη)· βοτρύτες (γκρίζα μούχλα, υγρασία-κακός αερισμός) → αερισμός, χαλκούχα, Trichoderma, εκχύλισμα γιούκα· αδρομυκώσεις-αδροβακτηριώσεις (φράζουν τα αγγεία → ξήρανση) → πρόληψη με αμειψισπορά, εκρίζωση και καύση προσβεβλημένων· στα φυλλώδη λαχανικά όχι χαλκός-θειάφι → πολυκόμπι ή πρόπολη. Ζωικοί εχθροί (6.3.4.2): τετράνυχος, αλευρώδης, μελίγκρες, τζιτζικάκια, μυρμήγκια, σαλιγκάρια, βρωμούσες, καρα-φατμέ — με σαπούνια, θειάφι, φυτικά εκχυλίσματα, φυτικά εντομοκτόνα, ωφέλιμα (Phytoseiulus, Encarsia, Anagrus), παγίδες, Bt (ερώτηση 9)· και ειδικά μέτρα ανά είδος (ερώτηση 10).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ευαίσθητα κυρίως τα «ξένα» είδη (τομάτα, 150 χρόνια). Fukuoka: ισχυρή αντίσταση — σπανάκι, σέσκουλο, μαϊντανός, σέλινο, καρότο, μαρούλι, πράσο, σκόρδο, κρεμμύδι· μέτρια — αρακάς, κουκιά, λάχανο, ράπα, σινάπια· χαμηλή — κολοκυνθοειδή και σολανώδη. Αντιμετώπιση: βάση έδαφος-κομπόστ-αμειψισπορά· περονόσποροι (υγρασία, φύκια-πολυκόμπι, χαλκός), ωίδια (πολυκόμπι, θειάφι), βοτρύτες (αερισμός, χαλκός, Trichoderma, γιούκα), αδρομυκώσεις (αμειψισπορά, εκρίζωση-καύση), φυλλώδη → πολυκόμπι/πρόπολη· ζωικοί εχθροί με ήπια μέσα και ωφέλιμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τρεις βαθμίδες αντίστασης + ασθένειες με μέσα.

Ερώτηση 9 — Ζωικοί εχθροί των κηπευτικών και αντιμετώπιση

Ερώτηση: Να αναφέρετε τα προβλήματα των κηπευτικών από ζωικούς εχθρούς και τον τρόπο αντιμετώπισής τους.

Απάντηση:

• Σύμφωνα με την §6.3.4.2 (σελ. 196-199): Τετράνυχος — άκαρι (μικροσκοπική αράχνη) που πολλαπλασιάζεται στα φύλλα, ρουφά χυμούς και μπορεί να καταστρέψει τα φυτά σε ελάχιστο χρόνο → σκονίσματα/ψεκασμοί με θειάφι, εντομοκτόνα σαπούνια, εκχύλισμα σκόρδου, παρασκεύασμα από ξινό γάλα και αλεύρι· σε σοβαρή προσβολή βιολογική αντιμετώπιση με το αρπακτικό Phytoseiulus persimilis. Αλευρώδης — μικρή άσπρη μύγα που γεννά στην κάτω επιφάνεια των φύλλων, οι προνύμφες απομυζούν και εξασθενούν τα φυτά → εντομοκτόνα σαπούνια, σε ισχυρή προσβολή το παράσιτο Encarsia formosa. Μελίγκρες (φυτόψειρες) — αποικίες στην τρυφερή βλάστηση, απομύζηση, παραμόρφωση ή καταστροφή οργάνων → ελαφρές: εκχύλισμα τσουκνίδας 24 ωρών ή σαπουνόνερο· ισχυρές: εντομοκτόνα σαπούνια ή φυτικά εντομοκτόνα (ροτενόνη, πύρεθρο). «Τζιτζικάκια» (Empoasca) — πράσινα 2-3 mm σαν ακρίδες, στα φύλλα ιδίως φασολιάς με λείο φύλλωμα (και αμπέλι, πατάτα), μεγάλη καταστροφή σε νεαρά φυτά → σαπούνια περιορίζουν· ισχυρές: ροτενόνη ή πύρεθρο ή το ωφέλιμο Anagrus· δίχτυα για νεαρά φυτά. Μυρμήγκια — βλαβερά μόνο όσα προστατεύουν τις μελίγκρες → φυτά με έντονη μυρωδιά (αψιθιά, λεβάντα) στα όρια, ψεκασμός με εκχύλισμα φύλλων καρυδιάς ή τοματιάς, καυτό νερό στις φωλιές. Σαλιγκάρια (και γυμνοσάλιαγκες) — σοβαρό πρόβλημα την υγρή περίοδο → πρώτα προστασία των φυσικών εχθρών (σκαντζόχοιροι, φίδια, χελώνες, πάπιες, βάτραχοι, σκαθάρια)· «φράγματα» από στάχτη ξύλων, σκόνη άσβηστου ασβέστη, γη διατόμων· παγίδες μπύρας (πιάτα στο έδαφος με μπύρα ή μαγιά)· συλλογή από σκοτεινά-υγρά σημεία, με σανίδες-χαρτόνια ή λαχανόφυλλα-πατάτες-πεπονόφλουδες ως παγίδες. Βρωμούσες — μεγαλόσωμα ημίπτερα που τρώνε φύλλα φασολιών κ.ά. → σκόνισμα με 50 % στάχτη ξύλων + 50 % θειάφι σκόνη· η ντατούρα στον λαχανόκηπο μειώνει τον πληθυσμό. Καρα-φατμέ (κοφτοσκούληκα) — κάμπιες λεπιδοπτέρων που κόβουν τον λαιμό των μικρών φυτών → συχνή επιφανειακή εδαφοκατεργασία (τις καταστρέφει και τις εκθέτει στα πουλιά), δολώματα Bt· δεν ζημιώνουν σε ζωντανή εδαφοκάλυψη τριφυλλιού. (Στο θερμοκήπιο επιπλέον: θρίπας → Orius/Amblyseius, φυλλορύκτης → Dacnusa, μελίγκρα → Aphidius/Aphidoletes, σελ. 204.)

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τετράνυχος (θειάφι, σαπούνια, σκόρδο, ξινόγαλα-αλεύρι, Phytoseiulus)· αλευρώδης (σαπούνια, Encarsia)· μελίγκρες (τσουκνίδα, σαπουνόνερο, σαπούνια, ροτενόνη-πύρεθρο)· τζιτζικάκια (σαπούνια, ροτενόνη-πύρεθρο, Anagrus, δίχτυα)· μυρμήγκια (αψιθιά-λεβάντα, καρυδιά-τοματιά, καυτό νερό)· σαλιγκάρια (φυσικοί εχθροί, φράγματα στάχτη-ασβέστης-γη διατόμων, παγίδες μπύρας, συλλογή)· βρωμούσες (στάχτη+θειάφι 50/50, ντατούρα)· καρα-φατμέ (επιφανειακή κατεργασία, δολώματα Bt, εδαφοκάλυψη τριφυλλιού).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οκτώ εχθροί: ζημιά + μέσα.

Ερώτηση 10 — Προσβολές σε λάχανο, τομάτα, φασόλι, κολοκύθι

Ερώτηση: Πώς θα αντιμετωπίσετε τα προβλήματα από προσβολές στα παρακάτω κηπευτικά: λάχανο, τομάτα, φασόλι, κολοκύθι;

Απάντηση:

• Σύμφωνα με την §6.3.4.3 (σελ. 200-201): Λάχανο (σταυρανθή) — πιερίδα (κάμπια του λάχανου): προστασία των ωφέλιμων (εντομοφάγα πουλιά)· ψεκασμοί με απωθητικά (αψιθιά κ.ά.)· συλλογή με το χέρι στην αρχή της εμφάνισης (μικρή καλλιέργεια)· ψεκασμός με βάκιλο Θουριγγίας (Bt), αποτελεσματικότερος στα νεαρά στάδια της κάμπιας. Τομάτα (σολανώδη, υπαίθρια): ασθένειες φυλλώματος (κυρίως ωίδιο και περονόσπορος) → ψεκασμοί με ενισχυτικά (τσουκνίδα, φύκια) και γαλαζόπετρα-θειαφίσματα κατά την κρίσιμη περίοδο· πράσινο σκουλήκι της τομάτας → ψεκασμοί με Bt. (Στο θερμοκήπιο, σελ. 203-204: εδαφικές ασθένειες με αμειψισπορά-ηλιοθέρμανση-σινάπι-ανθεκτικές ποικιλίες-ανταγωνιστές μύκητες· βοτρύτης με μείωση υγρασίας-αερισμό· έντομα με ωφέλιμα.) Φασόλι (ψυχανθή): ανθράκνωση-αλτερνάρια → χαλκούχα (βορδιγάλειος πολτός)· (για το ωίδιο του μπιζελιού θειάφι)· επιπλέον από την §6.3.4.2: τζιτζικάκια στις φασολιές → σαπούνια, ροτενόνη-πύρεθρο, Anagrus, δίχτυα· βρωμούσες → στάχτη + θειάφι 50/50, ντατούρα. Κολοκύθι (κολοκυνθοειδή): ωίδιο → ψεκασμός με θειάφι (επίσης δοκιμασμένη με επιτυχία η διττανθρακική σόδα 0,5 % + παραφινέλαιο 1 %)· ιώσεις → αφαίρεση και κάψιμο των προσβεβλημένων φυτών μόλις εμφανιστούν τα πρώτα συμπτώματα, ψεκασμός με 2 % άπαχο γάλα ή εκχυλίσματα καυτερής πιπεριάς. Σε όλα, βάση η πρόληψη: έδαφος-κομπόστ-αμειψισπορά, ανθεκτικές ποικιλίες, συγκαλλιέργεια (π.χ. τομάτα με κρεμμύδι-σκόρδο-μαϊντανός-καρότα-φασόλια).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Λάχανο-πιερίδα: ωφέλιμα πουλιά, απωθητικά (αψιθιά), συλλογή με το χέρι, Bt στα νεαρά στάδια. Τομάτα: ωίδιο-περονόσπορος με ενισχυτικά (τσουκνίδα, φύκια) και γαλαζόπετρα-θειάφι· πράσινο σκουλήκι με Bt. Φασόλι: ανθράκνωση-αλτερνάρια με χαλκούχα (βορδιγάλειος)· τζιτζικάκια-βρωμούσες με σαπούνια/στάχτη+θειάφι. Κολοκύθι: ωίδιο με θειάφι (ή σόδα 0,5 % + παραφινέλαιο 1 %)· ιώσεις με αφαίρεση-κάψιμο, άπαχο γάλα 2 %, καυτερή πιπεριά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τέσσερα είδη → εχθρός/ασθένεια → μέσα.

Ερώτηση 11 — Συμβατότητα της οικολογικής καλλιέργειας σε θερμοκήπιο

Ερώτηση: Να αιτιολογήσετε τη συμβατότητα ή μη της οικολογικής καλλιέργειας σε θερμοκήπιο.

Απάντηση:

• Το ερώτημα (σελ. 201): μπορεί η απαίτηση για προϊόντα «εκτός εποχής» να μεταφερθεί στην οικολογική γεωργία — βιολογικά κολοκυθάκια, τομάτες τον Δεκέμβριο; Είναι τεχνικά εφικτό και συμβαδίζει με το πνεύμα της; α. Επιχειρήματα κατά (προβληματισμοί σκοπιμότητας, σελ. 201-202): τα οικολογικά μειονεκτήματα είναι σαφή — η καλλιέργεια εκτός εποχής σημαίνει 1. εντατική μορφή γεωργίας με μεγάλες επενδύσεις κεφαλαίου (κατασκευή θερμοκηπίου, εξοπλισμός)· 2. συχνότατη χρήση πλαστικού, που καταστρέφεται από την ηλιακή ακτινοβολία, απαξιώνεται και πετιέται → έντονο πρόβλημα αισθητικής και ουσιαστικής ρύπανσης· 3. το σημαντικότερο, μεγάλη κατανάλωση ενέργειας από μη ανανεώσιμους πόρους (πετρέλαιο) για τη θέρμανση και τη λειτουργία. Και οικονομικά τα προβλήματα είναι σοβαρά: ο παραγωγός πρέπει να δει το θέμα με ψυχραιμία, αγνοώντας τον πειρασμό των εύκολων χρημάτων από χρηματοδοτήσεις και τις φαντασιώσεις για μυθικές παραγωγές, και να υπολογίσει το καθαρό κέρδος μετά τα πολύ σοβαρά έξοδα (κυρίως θέρμανσης) κάθε περιόδου. β. Η άλλη άποψη (υπέρ, σελ. 202): 1. αν ο καταναλωτής δεν βρει τον χειμώνα βιολογικές τομάτες, θα αγοράσει συμβατικές· 2. η ανάγκη στροφής σε ηπιότερες μορφές είναι έντονη ειδικά για τα θερμοκήπια, που είναι σήμερα η πιο εντατική και ρυπαίνουσα μορφή γεωργίας· 3. υπάρχουν πιο οικολογικοί τρόποι λειτουργίας: μη θερμαινόμενο θερμοκήπιο (εφικτό σε νότιες περιοχές — Ν. Πελοπόννησος, Κρήτη), ελαφρά θερμαινόμενο σε ειδικές περιπτώσεις (προδιαγραφές Bioland), θερμαινόμενο με ανανεώσιμες μορφές ενέργειας (καύση πυρηνόξυλου ή υπολειμμάτων, εναλλάκτες θερμότητας από τη γη, γεωθερμία, συστήματα αποθήκευσης ενέργειας και περιορισμού απωλειών — γυάλινο θερμοκήπιο)· επιπλέον η καλλιέργεια παύει να είναι υπερβολικά εντατική, γίνονται χλωρές λιπάνσεις και προτιμώνται ποικιλίες με μειωμένες απαιτήσεις θρέψης. Συμπέρασμα: η οικολογική καλλιέργεια σε θερμοκήπιο είναι συμβατή υπό όρους — όχι ως αντιγραφή της εντατικής παραγωγής εκτός εποχής με πετρέλαιο και πλαστικό, αλλά ως ήπια, χαμηλών εισροών καλλιέργεια σε μη ή ελαφρά θερμαινόμενα θερμοκήπια με ανανεώσιμη ενέργεια, με ειδικές απαιτήσεις φυτοπροστασίας (ωφέλιμα, ηλιοθέρμανση) και μετά από ψύχραιμη οικονομική αξιολόγηση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κατά: εντατική μορφή με μεγάλες επενδύσεις, πλαστικό-ρύπανση, μεγάλη κατανάλωση μη ανανεώσιμης ενέργειας για θέρμανση, αμφίβολο καθαρό κέρδος. Υπέρ: αλλιώς ο καταναλωτής παίρνει συμβατικά· τα θερμοκήπια είναι η πιο ρυπαίνουσα γεωργία και χρειάζονται ήπιες μορφές· οικολογικοί τρόποι — μη θερμαινόμενο (Ν. Πελοπόννησος, Κρήτη), ελαφρά θερμαινόμενο (Bioland), ανανεώσιμη ενέργεια (πυρηνόξυλο, γεωθερμία, γυάλινο), λιγότερο εντατική καλλιέργεια, χλωρές λιπάνσεις. Συμπέρασμα: συμβατή υπό όρους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δύο πλευρές (κατά/υπέρ) + αιτιολογημένο συμπέρασμα.

Ερώτηση 12 — Εδαφικές ασθένειες και ασθένειες φυλλώματος τομάτας θερμοκηπίου

Ερώτηση: Να προτείνετε μεθόδους αντιμετώπισης εδαφικών ασθενειών και ασθενειών φυλλώματος, σε καλλιέργεια τομάτας σε θερμοκήπιο.

Απάντηση:

• Οι προσβολές στα θερμοκήπια είναι σφοδρότερες από τις υπαίθριες, γι' αυτό η φυτοπροστασία έχει ιδιαίτερες απαιτήσεις (σελ. 202-204). Εδαφικές ασθένειες (Fusarium sp., Verticillium sp.): 1. αμειψισπορά· 2. ηλιοθέρμανση (γενικά αρκεί) — η απολύμανση με ατμό δεν επιτρέπεται· 3. ενδιάμεση θερινή καλλιέργεια σιναπιού (εξισορρόπηση εδάφους)· 4. ανθεκτικές ποικιλίες· 5. προσθήκη και εμβολιασμός με ωφέλιμους ανταγωνιστές μύκητες. Ως γενικό προληπτικό μέτρο συνιστάται η παράλληλη ή σποραδική καλλιέργεια κρεμμυδιού, σκόρδου, βασιλικού, καλεντούλας και κατηφέ (η καλεντούλα βοηθά και κατά νηματωδών). Ασθένειες φυλλώματος: περονόσπορος, ωίδιο και αλτερνάρια → ψεκασμοί με γενικά ενισχυτικά (υγρό από τσουκνίδα, φύκια) καθώς και χαλκούχα και θειάφι· βοτρύτης → πρόληψη με κατάλληλη ρύθμιση (μείωση) της υγρασίας και εξασφάλιση καλού αερισμού (και, από την §6.3.4.1, χαλκούχα, Trichoderma, εκχύλισμα γιούκα). Συμπληρωματικά, οι ζωικοί εχθροί της τομάτας θερμοκηπίου αντιμετωπίζονται με ωφέλιμα: θρίπας → Orius/Amblyseius, αλευρώδης → Encarsia formosa, τετράνυχος → Phytoseiulus persimilis, μελίγκρα → Aphidius colemani/Aphidoletes, φυλλορύκτης → Dacnusa sibirica, πράσινο σκουλήκι → λεπτή σίτα + Bt στα πρώτα προνυμφικά στάδια, τζιτζικάκια → Anagrus· επικονίαση με αγριομέλισσες (Bombus terrestris) ή μικροδονητές. Όλα αυτά σε λιγότερο εντατική καλλιέργεια με χλωρές λιπάνσεις και ποικιλίες μειωμένων απαιτήσεων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εδαφικές (Fusarium, Verticillium): αμειψισπορά, ηλιοθέρμανση (ατμός δεν επιτρέπεται), ενδιάμεσο θερινό σινάπι, ανθεκτικές ποικιλίες, εμβολιασμός με ανταγωνιστές μύκητες· προληπτικά κρεμμύδι-σκόρδο-βασιλικός-καλεντούλα-κατηφές. Φυλλώματος: περονόσπορος-ωίδιο-αλτερνάρια με ενισχυτικά (τσουκνίδα, φύκια), χαλκούχα, θειάφι· βοτρύτης με μείωση υγρασίας και καλό αερισμό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Πέντε μέτρα για εδαφικές + μέτρα για φυλλώματος.

Ερώτηση 13 — Τι επιδιώκει η βιολογική γεωργία με ντόπιους σπόρους και παραδοσιακές ποικιλίες

Ερώτηση: Να εξηγήσετε τι επιδιώκει η βιολογική γεωργία με τη χρήση ντόπιων σπόρων και παραδοσιακών ποικιλιών.

Απάντηση:

• Η κριτική (σελ. 204-205): η οικολογική σκέψη ασκεί έντονη κριτική στην εξέλιξη της βελτίωσης φυτών, που τις τελευταίες δεκαετίες έδωσε α) φυτά παραγωγικά μόνο όταν προστίθεται άφθονο διαλυτό άζωτο και υποστηρίζονται από σκληρά μέτρα φυτοπροστασίας, αλλά πολύ ευπαθή όταν οι συνθήκες αυτές δεν ικανοποιούνται· β) φυτά ανθεκτικά σε κάποιο παθογόνο («κάθετη ανθεκτικότητα») αλλά ευπαθέστατα σε άλλους βιότυπους του παθογόνου — «θαυματουργές ποικιλίες» που χάνουν γρήγορα την αξία τους στην πράξη. Τι επιδιώκει η βιολογική γεωργία: 1. παραδοσιακές τοπικές ποικιλίες με «οριζόντια» και πολλαπλή γενετική αντοχή, ικανές να ανταγωνιστούν τα ζιζάνια, χωρίς μεγάλες απαιτήσεις σε λίπανση — προσαρμοσμένες στις τοπικές συνθήκες και ανθεκτικές σε ευρύ φάσμα πιέσεων· 2. κατά περίπτωση, ανθεκτικές ποικιλίες σε προβληματικά παθογόνα, εξαιρουμένων όσων έχουν υποστεί γενετική τροποποίηση· 3. φυτά μεταφύτευσης που φτιάχνει ο ίδιος ο παραγωγός από σπόρο βιολογικής καλλιέργειας ή τουλάχιστον χωρίς εμβάπτιση σε χημικά (μυκητοκτόνα-εντομοκτόνα). Διατήρηση των σπόρων: γίνεται εξαιρετικά κρίσιμη στις σημερινές συνθήκες επέλασης των πολυδιαφημιζόμενων υβριδίων και των γενετικά τροποποιημένων φυτών· δεν αρκούν οι θετικές προσπάθειες των τραπεζών γενετικού υλικού — κάθε καλλιεργητής πρέπει να συνεισφέρει· στην Ελλάδα το Εργαστήρι Οικολογικής Πρακτικής (Θεσσαλονίκη) δημιούργησε το Δίκτυο Διατήρησης και Ανταλλαγής Ντόπιων Ποικιλιών Φυτών και Αυτοχθόνων Φυλών Ζώων. Ουσιαστικά επιδιώκεται αυτονομία του παραγωγού από τις εισροές (σπόροι, λιπάσματα, φάρμακα), σταθερότητα μέσω γενετικής ποικιλομορφίας (στόχος IFOAM, κεφ. 1) και διατήρηση της βιοποικιλότητας και της τοπικής γεωργικής παράδοσης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κριτική στη βελτίωση (φυτά που αποδίδουν μόνο με άφθονο άζωτο-φάρμακα, «κάθετη» ανθεκτικότητα που καταρρέει). Επιδίωξη: παραδοσιακές τοπικές ποικιλίες με «οριζόντια» πολλαπλή αντοχή, ανταγωνιστικές στα ζιζάνια και ολιγαρκείς· ανθεκτικές ποικιλίες πλην ΓΤΟ· φυτά μεταφύτευσης του ίδιου του παραγωγού από βιολογικό σπόρο· διατήρηση σπόρων από κάθε καλλιεργητή (Δίκτυο Διατήρησης και Ανταλλαγής Ντόπιων Ποικιλιών) → αυτονομία, σταθερότητα, βιοποικιλότητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Κριτική + τρεις επιδιώξεις + διατήρηση σπόρων.

Ερώτηση 14 — Η θέση της βιολογικής γεωργίας για τα γενετικά τροποποιημένα φυτά

Ερώτηση: Να αιτιολογήσετε τη θέση της βιολογικής γεωργίας, σε σχέση με τα γενετικά τροποποιημένα φυτά.

Απάντηση:

• Η θέση (σελ. 206): τόσο το πνεύμα της βιολογικής γεωργίας όσο και οι σχετικοί ισχύοντες κανονισμοί απαγορεύουν ρητά και κατηγορηματικά την καλλιέργεια γενετικά τροποποιημένων (μεταλλαγμένων) φυτών — ακόμη κι αν πωλούνται ως ανθεκτικά σε κάποιον εχθρό ή ασθένεια (σελ. 145). Αιτιολόγηση: 1. Οι μέθοδοι της γενετικής μηχανικής επεμβαίνουν βίαια στο γενετικό υλικό των φυτών, δημιουργώντας νέους οργανισμούς με απρόβλεπτες και ανυπολόγιστες συνέπειες για τον άνθρωπο και τη φύση — ασυμβίβαστο με τη φύση και με τις αρχές του σεβασμού στους βιολογικούς κύκλους και της διατήρησης της γενετικής ποικιλομορφίας (IFOAM, κεφ. 1). Η στάση αυτή έχει επιλεγεί και ως διαμαρτυρία (σελ. 145). 2. Οι «θαυματουργές» και πολυδιαφημιζόμενες ιδιότητες των προϊόντων από ΓΤ φυτά και ζώα στοχεύουν μάλλον στη διασφάλιση των κερδών όσων εκμεταλλεύονται οικονομικά τις πατέντες τους, παρά στην ωφέλεια του κοινωνικού συνόλου — ενισχύουν την εξάρτηση του παραγωγού από τις εταιρείες σπόρων (κεφ. 1, 6.4: η «εισβολή» των ΓΤ σπόρων απειλεί τη διατήρηση των ντόπιων ποικιλιών). 3. Δεν είναι αναγκαία: η ανάγκη επάρκειας και ποιότητας τροφίμων μπορεί κάλλιστα να καλυφθεί με μεθόδους γεωργίας φιλικές προς το περιβάλλον και κατάλληλα συνοδευτικά μέτρα αγροτικής πολιτικής· οι υπάρχουσες ποικιλίες — παραδοσιακές ή βελτιωμένες με κλασικές μεθόδους — και η βιολογική τους καλλιέργεια δίνουν απάντηση, με την κατάλληλη φροντίδα, τόσο στην παραγωγικότητα όσο και στη φυτοπροστασία (σελ. 145). 4. Οι ΓΤ ποικιλίες με «κάθετη» ανθεκτικότητα σε ένα παθογόνο είναι ευπαθείς σε άλλους βιότυπους και χάνουν γρήγορα την αξία τους, ενώ η βιολογική γεωργία επιδιώκει «οριζόντια», πολλαπλή αντοχή των τοπικών ποικιλιών (σελ. 204-205). Η εισβολή των ΓΤ σπόρων στο περιβάλλον και τη διατροφή συνιστά απειλή με απρόβλεπτες συνέπειες και προκαλεί έντονες συζητήσεις παγκόσμια (Εικόνα 6.21).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Απαγορεύονται ρητά από το πνεύμα και τους κανονισμούς της βιολογικής γεωργίας, γιατί: η γενετική μηχανική επεμβαίνει βίαια στο γενετικό υλικό με απρόβλεπτες, ανυπολόγιστες συνέπειες για άνθρωπο και φύση· οι «θαυματουργές» ιδιότητες εξυπηρετούν τα κέρδη των πατεντών και την εξάρτηση των παραγωγών, όχι το κοινωνικό σύνολο· η επάρκεια-ποιότητα τροφίμων καλύπτεται με φιλικές μεθόδους, κλασικά βελτιωμένες ή παραδοσιακές ποικιλίες και αγροτική πολιτική· η «κάθετη» ανθεκτικότητα καταρρέει, ενώ ζητείται «οριζόντια».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Θέση (ρητή απαγόρευση) + τέσσερα επιχειρήματα.