Λύσεις — Κεφάλαιο IV · Το άτομο ως μονάδα ΚΑΙ μέλος (σελ. 111-164) – ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ – ΔΙΑΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Β΄ ΕΠΑΛ

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ – ΔΙΑΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Β΄ ΕΠΑΛ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ – ΔΙΑΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Β΄ ΕΠΑΛ – ΛΥΣΕΙΣ – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ασκήσεων Σχολικού Βιβλίου Λύσεις — Κεφάλαιο IV · Το άτομο ως μονάδα ΚΑΙ μέλος (σελ. 111-164) – ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ – ΔΙΑΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Β΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο IV · Το άτομο ως μονάδα ΚΑΙ μέλος (σελ. 111-164)

Απαντήσεις στις 39 ερωτήσεις των ενοτήτων 4.1–4.14 (ανοιχτού τύπου — ενδεικτικές).

Προσωπικότητα και κοινωνικός τρόπος

Ερώτηση: 4.1/1. Εντοπίστε ποια είναι η σχέση προσωπικότητας και οργανωμένου τρόπου κοινωνικής ζωής.

Απάντηση:

Η προσωπικότητα διαμορφώνεται μέσα στο οργανωμένο κοινωνικό πλαίσιο: πηγάζει από τις προσωπικές εμπειρίες και τις σχέσεις αλληλεπίδρασης με άλλα άτομα. Ακολουθώντας το σύνολο των αξιών και κανόνων των κοινωνικών ομάδων, το άτομο διαμορφώνει και εκφράζει την προσωπικότητά του — άρα υπάρχει αμφίδρομη σχέση ατόμου-κοινωνίας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η προσωπικότητα διαμορφώνεται μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο (εμπειρίες + αλληλεπίδραση + κανόνες).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: αμφίδρομη σχέση ατόμου-κοινωνίας.

Χαρακτήρας vs προσωπικότητα

Ερώτηση: 4.1/2. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο χαρακτήρα και την προσωπικότητα;

Απάντηση:

Είναι διαφορετικές έννοιες. Η προσωπικότητα είναι το οργανωμένο σύνολο των χαρακτηριστικών (πηγάζει από εμπειρίες + σχέσεις αλληλεπίδρασης). Ο χαρακτήρας είναι ο ιδιαίτερος και σταθερός τρόπος αντίδρασης του ατόμου — το αποτύπωμα / η εικόνα της προσωπικότητας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Προσωπικότητα=το οργανωμένο σύνολο· χαρακτήρας=το αποτύπωμα/εικόνα της.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: η διάκριση (σύνολο vs αποτύπωμα).

Προσωπικότητα και ανάγκες Maslow

Ερώτηση: 4.1/3. Χρησιμοποιώντας την πυραμίδα των αναγκών του Maslow, ποιων αναγκών θεωρείτε ότι είναι συνάρτηση η προσωπικότητα ενός ατόμου;

Απάντηση:

(Ανοιχτού τύπου — ενδεικτική απάντηση.) Η προσωπικότητα διαμορφώνεται από ενδογενείς και εξωγενείς παράγοντες (οικογένεια, σχολείο, ομάδες) και από τις σχέσεις αλληλεπίδρασης με τους άλλους. Γι' αυτό μπορούμε να πούμε ότι είναι συνάρτηση όλων των επιπέδων της πυραμίδας, με ιδιαίτερο βάρος στις ανώτερες ανάγκες:
τις ανάγκες συμμετοχής σε ομάδες (μέσα στις ομάδες το άτομο φτιάχνει την προσωπικότητά του), τις ανάγκες εκτίμησης ή υπόληψης (αναγνώριση, αυτοσεβασμός, αυτοεκτίμηση) και την αυτοπραγμάτωση (ολοκλήρωση ως προσωπικότητα και δημιουργικό ον). Όσο μένουν ανικανοποίητες οι βασικές ανάγκες (φυσιολογικές, ασφάλειας), οι ανώτερες δεν εμφανίζονται και η ανάπτυξη της προσωπικότητας περιορίζεται.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικά: όλων των επιπέδων, κυρίως των αναγκών συμμετοχής, εκτίμησης και αυτοπραγμάτωσης (αφού καλυφθούν οι βασικές).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: τεκμηριωμένη σύνδεση της προσωπικότητας με συγκεκριμένα επίπεδα της πυραμίδας.

Αλληλεπίδραση

Ερώτηση: 4.2/1. Πώς θα μπορούσατε να ορίσετε την έννοια της αλληλεπίδρασης;

Απάντηση:

Αλληλεπίδραση είναι η αμοιβαία επίδραση των ατόμων μεταξύ τους: η συμπεριφορά μας δεν είναι άσχετη με τη συμπεριφορά του άλλου — απαντάμε κάθε φορά σε μια συγκεκριμένη συμπεριφορά (σε κάποιον που μας χαμογελά απαντάμε με χαμόγελο).
Σύμφωνα με το βιβλίο, αλληλεπίδραση σημαίνει ότι το άτομο αντιλαμβάνεται ποια στάση θα υιοθετήσει ανάλογα με αυτόν που έχει απέναντί του. Αυτό προϋποθέτει αυτοκριτική (γνώση του εαυτού) και αυτοπαρακολούθηση (προσέχουμε την εντύπωση που δίνουμε και προσαρμόζουμε τη συμπεριφορά μας).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αμοιβαία επίδραση των ατόμων: υιοθετούμε στάση ανάλογα με αυτόν που έχουμε απέναντί μας και απαντάμε στη συμπεριφορά του.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: αμοιβαιότητα της επίδρασης.

Αντίληψη των άλλων

Ερώτηση: 4.2/2. Πώς αντιλαμβανόμαστε τους άλλους σε κάθε στάδιο παρατήρησης και αντίληψης; Εξηγήστε ξεκινώντας με ένα δικό σας παράδειγμα.

Απάντηση:

Κατά το βιβλίο υπάρχουν τρία στάδια στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τους άλλους: 1) παρατηρούμε τα δικά μας συναισθήματα και τις αντιδράσεις μας (λεκτικές ή μη), δηλαδή πώς αντιλαμβανόμαστε τον άλλο· 2) παρατηρούμε τις αντιδράσεις των άλλων· 3) προσπαθούμε να καταλάβουμε πώς μας αντιλαμβάνεται ο άλλος και ποια θεωρεί ότι είναι η δική μας αντίληψη γι' αυτόν.
Παράδειγμα (ενδεικτικό): γνωρίζω έναν νέο συμμαθητή. Πρώτα προσέχω ότι νιώθω αμηχανία και του μιλώ λίγο (στάδιο 1). Μετά βλέπω ότι κι εκείνος απαντά σύντομα και κοιτάζει αλλού (στάδιο 2). Τέλος αναρωτιέμαι αν νομίζει ότι δεν θέλω να κάνουμε παρέα — και αλλάζω στάση, του χαμογελώ και τον καλώ στην ομάδα μας (στάδιο 3).
Η αντίληψη επηρεάζεται επίσης από τα αισθήματά μας, την ηλικία, το φύλο, την εμφάνιση, τον κοινωνικό ρόλο, τα στερεότυπά μας και συχνά από την πρώτη εντύπωση, που δεν είναι πάντα δίκαιη.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τρία στάδια: παρατηρούμε τις δικές μας αντιδράσεις, έπειτα τις αντιδράσεις του άλλου και τέλος πώς μας αντιλαμβάνεται ο άλλος (με προσωπικό παράδειγμα).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: τα τρία στάδια του βιβλίου + ένα δικό του παράδειγμα.

Ρόλος μη λεκτικής

Ερώτηση: 4.2/3. Στην αντίληψη παίζει ρόλο η μη λεκτική επικοινωνία; Με ποιον τρόπο;

Απάντηση:

Ναι. Η αντίληψη για τον άλλο ξεκινά συνήθως από την εξωτερική του εμφάνιση και συνδυάζεται με τη λεκτική ή μη λεκτική επικοινωνία που έχουμε μαζί του· μέσα από τους συνειρμούς και τις εμπειρίες μας τον αντιλαμβανόμαστε στην ολότητά του.
Τα μη λεκτικά στοιχεία (χαμόγελο, βλέμμα, κινήσεις, στάση σώματος, ντύσιμο) διαμορφώνουν την πρώτη εντύπωση: π.χ. ο πωλητής που χαμογελά μας κάνει να νιώθουμε πιο ζεστά από εκείνον που μας αντιμετωπίζει αδιάφορα. Η πρώτη εντύπωση όμως μπορεί να μας αποπροσανατολίσει, γι' αυτό χρειάζεται να δίνουμε ευκαιρίες στη σχέση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ναι· τα μη λεκτικά στοιχεία (εμφάνιση, χαμόγελο, κινήσεις, βλέμμα) διαμορφώνουν την πρώτη εντύπωση και μαζί με τα λεκτικά συνθέτουν την εικόνα του άλλου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: κατάφαση + ρόλος μη λεκτικών σημάτων.

Τι είναι ομάδα

Ερώτηση: 4.3/1. Τι είναι η ομάδα; Η σχολική σας τάξη είναι μία ομάδα; Επιχειρηματολογήστε περιγράφοντας τα χαρακτηριστικά της.

Απάντηση:

Ομάδα είναι ένα σύνολο ατόμων που βρίσκονται σε έναν καθορισμένο τόπο και χρόνο, διαμορφώνουν δεσμούς και σχέσεις μεταξύ τους και έχουν κάποιους κοινούς στόχους. Μέσα σε αυτήν το άτομο φτιάχνει την προσωπικότητά του με τις αλληλεπιδράσεις του με τα άλλα μέλη.
Ναι, η σχολική τάξη είναι ομάδα, γιατί έχει τα χαρακτηριστικά που δίνει το βιβλίο: αποτελείται από περισσότερα από δύο άτομα· τα μέλη της έχουν σχέσεις αλληλεγγύης, αλληλεξάρτησης και αλληλεπίδρασης (συνεργάζονται, βοηθούν ο ένας τον άλλον)· έχουν συνείδηση ότι είναι μέλη της (π.χ. «εμείς, η Β΄ τάξη»), ακολουθούν κοινούς κανόνες και επιδιώκουν κοινούς στόχους (μάθηση, προαγωγή, μια κοινή εκδρομή).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σύνολο ατόμων σε καθορισμένο τόπο και χρόνο, με δεσμούς, σχέσεις και κοινούς στόχους· η τάξη είναι ομάδα, γιατί έχει όλα αυτά τα χαρακτηριστικά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: ο ορισμός του βιβλίου + επιχειρηματολογία με τα χαρακτηριστικά της τάξης.

Τι χαρακτηρίζει την ομάδα

Ερώτηση: 4.3/2. Τι χαρακτηρίζει μία ομάδα;

Απάντηση:

Όλα τα σύνολα που ονομάζουμε ομάδες έχουν κοινά χαρακτηριστικά: α) αποτελούνται από δύο ή περισσότερα άτομα· β) τα μέλη τους έχουν σχέσεις αλληλεγγύης, αλληλεξάρτησης και αλληλεπίδρασης· γ) τα άτομα έχουν συνείδηση ότι είναι μέλη μιας συγκεκριμένης ομάδας, ακολουθούν ορισμένους κανόνες και αποδέχονται την ταυτότητά τους ως μέλη της.
Επιπλέον, η ομάδα δεν λειτουργεί χωρίς συλλογικότητα, και η συλλογικότητα προϋποθέτει κανόνες αποδεκτούς από όλα τα μέλη· τα μέλη στοχεύουν σε κοινό σκοπό και χρησιμοποιούν τα ίδια μέσα για να τον πετύχουν.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Δύο ή περισσότερα άτομα, σχέσεις αλληλεγγύης-αλληλεξάρτησης-αλληλεπίδρασης, συνείδηση του μέλους, κοινοί κανόνες και σκοποί, συλλογικότητα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: αναφορά χαρακτηριστικών της ομάδας.

Λόγοι συγκρότησης ομάδων

Ερώτηση: 4.3/3. Ποιοι είναι οι πιθανοί λόγοι συγκρότησης ομάδων;

Απάντηση:

Η έννοια της ομάδας συνδέεται με την ιδέα της δύναμης: τα απομονωμένα άτομα μπορεί να είναι αδύναμα, ενώ η ομαδοποίηση εκφράζει την πρόθεση να δράσουν συλλογικά και δυναμικά. Έτσι ομάδες συγκροτούνται:
για την επίτευξη κοινών σκοπών που μόνο συλλογικά μπορούν να επιτευχθούν (π.χ. ένας σύλλογος τυφλών διεκδικεί ηχητικούς σηματοδότες και ανάγλυφες γραμμές στα πεζοδρόμια)· για την αντιμετώπιση ενός κοινού προβλήματος (οι πελάτες στην ουρά μιας τράπεζας οργανώνουν μια διαμαρτυρία)· για την ικανοποίηση της ανάγκης να ανήκουμε κάπου, για ασφάλεια, αλληλοβοήθεια και επικοινωνία με τους άλλους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η δύναμη της συλλογικής δράσης για κοινούς σκοπούς ή προβλήματα, η ανάγκη να ανήκουμε, η ασφάλεια και η αλληλοβοήθεια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: αναφορά λόγων συγκρότησης.

Δυναμική της ομάδας

Ερώτηση: 4.4/1. Τι είναι η δυναμική της ομάδας; Σκεφτείτε τη σχολική σας τάξη. Πώς θα μπορούσατε να χαρακτηρίσετε τη δυναμική της;

Απάντηση:

Δυναμική της ομάδας είναι αυτό που προκύπτει από την αλληλεπίδραση των μελών της και σχετίζεται με τον τρόπο που η ομάδα οργανώνεται, δομείται, διαρθρώνεται και εξελίσσεται. Η ομάδα δεν είναι μόνο το άθροισμα των μελών της, αλλά και οι συμπεριφορές τους, οι σχέσεις, οι σκοποί και οι κανόνες τους· επειδή είναι δυναμικό σύνολο, εμφανίζει εντάσεις, διαπραγματεύσεις και αναζήτηση ισορροπίας.
Η δυναμική της τάξης μου (ενδεικτικά): η τάξη μας έχει ζωντανή δυναμική — υπάρχουν διαφορετικές παρέες και συχνά αντίθετες προτάσεις (π.χ. για τον προορισμό της εκδρομής), που προκαλούν εντάσεις· μέσα από συζητήσεις και ψηφοφορίες φτάνουμε όμως σε μια ισορροπία, και όλοι συμμετέχουμε ως συνειδητά μέλη της ομάδας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο τρόπος που η ομάδα οργανώνεται και εξελίσσεται μέσα από την αλληλεπίδραση των μελών της· χαρακτηρισμός της δυναμικής της τάξης με παραδείγματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: ο ορισμός του βιβλίου + τεκμηριωμένος χαρακτηρισμός της δυναμικής της δικής του τάξης.

Αλλαγή και αντίσταση

Ερώτηση: 4.4/2. Τι είναι τα φαινόμενα αλλαγής ή αντίστασης στην αλλαγή που μπορεί να αντιστοιχούν σε μία ομάδα; Προσπαθήστε να δώσετε παραδείγματα μέσα από τη συμμετοχή σας σε μία ομάδα (για παράδειγμα ομάδα χορού, περιβαλλοντική ομάδα), σχετικά με τα φαινόμενα αντίστασης ή αλλαγής.

Απάντηση:

Μέσα σε μια ομάδα συνυπάρχουν δύο τάσεις: η τάση της αλλαγής (π.χ. να αλλάξει ο τρόπος λειτουργίας ή οι στόχοι) και η αντίσταση στην αλλαγή. Από τη σύγκρουσή τους δημιουργείται μια δυναμική κατάσταση, και η δυναμική ισορροπία της ομάδας εξαρτάται από το ποια τάση θα επικρατήσει.
Η αντίσταση στην αλλαγή καθορίζεται από τον φόβο να απομακρυνθούμε από την ομάδα, δηλαδή να απομονωθούμε. Για να προωθηθεί μια αλλαγή, χρειάζεται να ανατραπεί η υπάρχουσα ισορροπία προς μια νέα κατεύθυνση. Κάθε τέτοιο φαινόμενο είναι συνάρτηση του κοινωνικού περιβάλλοντος (π.χ. τα γενετικά μεταλλαγμένα τρόφιμα, η αντίσταση στην κατανάλωση της πατάτας στην Ελλάδα του 19ου αιώνα).
Παραδείγματα από ομάδες (ενδεικτικά): σε μια ομάδα χορού ο δάσκαλος προτείνει να δοκιμάσουμε σύγχρονο χορό αντί για παραδοσιακούς — κάποια μέλη ενθουσιάζονται (αλλαγή), άλλα αντιδρούν επειδή φοβούνται ότι θα χαθεί ο χαρακτήρας της ομάδας (αντίσταση)· σε μια περιβαλλοντική ομάδα η πρόταση για ανακύκλωση σε όλο το σχολείο αρχικά συναντά αδιαφορία, αλλά σταδιακά γίνεται αποδεκτή.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η σύγκρουση της τάσης για αλλαγή με την αντίσταση στην αλλαγή (φόβος απομόνωσης) δημιουργεί τη δυναμική ισορροπία της ομάδας· με παραδείγματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: οι δύο τάσεις, η αιτία της αντίστασης (φόβος απομόνωσης) + παραδείγματα από ομάδες.

Έκφραση ταυτότητας μέλους

Ερώτηση: 4.5/1. Εντοπίστε τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να εκφραστεί η ταυτότητα του μέλους μίας ομάδας.

Απάντηση:

Η ταυτότητα του μέλους εκφράζεται: με την αποδοχή του πλαισίου αξιών, κανόνων και σκοπών της ομάδας (όχι με ομοιόμορφη συμπεριφορά, αλλά με αποδοχή των κανόνων λειτουργίας της)· με τη χρήση ενός κοινού κώδικα επικοινωνίας με τα άλλα μέλη· με την επιθυμία να επενδύσει στο παρόν για την υλοποίηση κοινών στόχων στο μέλλον· με τη συμμετοχή σε μια συλλογική ταυτότητα («εμείς»), που διακρίνει την ομάδα από άλλες· και με την άσκηση ελεύθερης βούλησης μέσα στα όρια των κανόνων (π.χ. η ανάληψη πρωτοβουλιών).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με αποδοχή κανόνων-αξιών-σκοπών, κοινό κώδικα επικοινωνίας, επένδυση σε κοινούς στόχους, συλλογική ταυτότητα και ελεύθερη βούληση μέσα στους κανόνες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: τρόποι έκφρασης της ένταξης/ταυτότητας.

Ενίσχυση της πολυφωνίας

Ερώτηση: 4.5/2. Προτείνετε τρόπους με τους οποίους μπορεί να υποστηρίξουμε, να ενδυναμώσουμε την πολυφωνία σε μία ομάδα.

Απάντηση:

Σύμφωνα με το βιβλίο, ο καλύτερος τρόπος να αποφύγουμε τις αρνητικές συνέπειες της υποχρεωτικής ομοιομορφίας είναι να ενθαρρύνονται μέσα στην ομάδα η αμφιβολία, η σκέψη και το κριτικό πνεύμα των ατόμων. Αυτό σημαίνει αποδοχή της προσωπικότητας κάθε μέλους και των μειονοτικών απόψεων.
Τρόποι (ενδεικτικά): διάλογος όπου μιλούν όλοι με τη σειρά· ενθάρρυνση των πιο ντροπαλών μελών να εκφράσουν γνώμη· σεβασμός και ακρόαση της αντίθετης άποψης χωρίς ειρωνεία· καταγραφή και των μειοψηφικών προτάσεων· εναλλαγή ρόλων (π.χ. του συντονιστή)· λήψη αποφάσεων με δημοκρατικές διαδικασίες. Έτσι τα μέλη μπορούν, μέσα από εσωτερικές διαδικασίες βασισμένες στον διάλογο, να αλλάξουν ακόμη και την πορεία της ομάδας.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Με ενθάρρυνση της αμφιβολίας, της σκέψης και του κριτικού πνεύματος, αποδοχή της προσωπικότητας και των μειονοτικών απόψεων, διάλογο και δημοκρατικές διαδικασίες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: η θέση του βιβλίου (αμφιβολία, κριτικό πνεύμα, μειονοτικές απόψεις) + συγκεκριμένες προτάσεις.

Κοινωνικοποίηση

Ερώτηση: 4.6/1. Τι είναι η κοινωνικοποίηση; Μπορούμε να μιλήσουμε για κοινωνικοποίηση στα ζώα; Επιχειρηματολογήστε, δώστε παραδείγματα.

Απάντηση:

Κοινωνικοποίηση είναι μια διαδικασία αλληλεπίδρασης ανάμεσα στο άτομο και το περιβάλλον του (το σημείο όπου συναντιούνται οι ανάγκες και οι επιθυμίες του με τις αξίες και τους κανόνες των ομάδων)· μια διαδικασία ανάπτυξης μιας ιδέας ή εικόνας για τον εαυτό και τον κόσμο· μια διαδικασία αργή και βαθμιαία, κατά την οποία το άτομο μαθαίνει και εσωτερικεύει το σύστημα αξιών και κανόνων του περιβάλλοντός του· και μια διαδικασία κατασκευής ταυτότητας. Είναι δια βίου· ξεκινά από την οικογένεια (πρωτογενής ομάδα) και συνεχίζεται στο σχολείο και στις δευτερογενείς ομάδες.
Κοινωνικοποίηση στα ζώα; (ενδεικτική επιχειρηματολογία) Με την ευρεία έννοια ναι: τα ζώα που ζουν σε ομάδες (κοπάδια, αγέλες) μαθαίνουν μέσα στην ομάδα τη θέση τους στην ιεραρχία και ορισμένες συμπεριφορές (π.χ. τα λυκάκια παίζοντας μαθαίνουν πότε να υποχωρούν), ενώ τα κατοικίδια προσαρμόζονται στη ζωή με τον άνθρωπο (ο σκύλος-οδηγός τυφλών εκπαιδεύεται να συμβιώνει και να βοηθά). Με την έννοια του βιβλίου όμως όχι πλήρως: η κοινωνικοποίηση του ανθρώπου περιλαμβάνει την εσωτερίκευση αξιών και κανόνων, την εικόνα για τον εαυτό και την κατασκευή ταυτότητας, ενώ τα σήματα επικοινωνίας των ζώων είναι κυρίως έμφυτα και όχι μαθημένα όπως η ανθρώπινη γλώσσα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η δια βίου διαδικασία αλληλεπίδρασης με την οποία το άτομο εσωτερικεύει αξίες και κανόνες και κατασκευάζει εικόνα εαυτού και ταυτότητα· στα ζώα υπάρχει μόνο σε ευρεία, περιορισμένη μορφή (μάθηση μέσα στην ομάδα), όχι με την πλήρη ανθρώπινη έννοια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: οι σημασίες της κοινωνικοποίησης κατά το βιβλίο + τεκμηριωμένη θέση με παραδείγματα για τα ζώα.

Κοινωνικοποίηση ως ταύτιση

Ερώτηση: 4.6/2. Τι είναι η κοινωνικοποίηση ως διαδικασία ταύτισης;

Απάντηση:

Η κοινωνικοποίηση είναι διαδικασία κατασκευής ταυτότητας: κοινωνικοποιούμαι σημαίνει συμμετέχω σε μία ή περισσότερες κοινωνικές ομάδες και λειτουργώ με τους άλλους σύμφωνα με έναν κώδικα επικοινωνίας. Οι ομάδες όπου το άτομο δρα είναι οι ομάδες συμμετοχής (π.χ. η οικογένεια).
Παράλληλα το άτομο ταυτίζεται με τις ομάδες αναφοράς, δηλαδή τις ομάδες στις οποίες επιθυμεί να παραμείνει ή να γίνει δεκτό ως μέλος (π.χ. ο μετεξεταστέος μαθητής ταυτίζεται με τους συμμαθητές που πέρασαν όλα τα μαθήματα και αξιολογεί έτσι τον εαυτό του). Επίσης το παιδί ταυτίζεται με τα πρότυπα του πατέρα και της μητέρας· η προσωπικότητα είναι αποτέλεσμα μιας σειράς ταυτίσεων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η διαδικασία κατασκευής ταυτότητας μέσα από τη συμμετοχή σε ομάδες και την ταύτιση με ομάδες αναφοράς και πρότυπα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: κατασκευή ταυτότητας + ομάδες συμμετοχής/αναφοράς + ταύτιση.

Συστατικά του κοινωνικού ρόλου

Ερώτηση: 4.6/3. Ποια θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι τα συστατικά στοιχεία ενός κοινωνικού ρόλου;

Απάντηση:

Ο κοινωνικός ρόλος αποτελείται από κανόνες, οι οποίοι καθορίζουν τη δράση ενός ατόμου που κατέχει μια θέση ή μια συγκεκριμένη λειτουργία μέσα σε μια ομάδα. Συστατικά του στοιχεία είναι επομένως:
α) οι κανόνες της ομάδας, που αποδίδουν τους ρόλους· β) η θέση ή λειτουργία του ατόμου, σύμφωνα με τον καταμερισμό των λειτουργιών (αρχηγός, γραμματέας, υπεύθυνος για τα νέα μέλη)· γ) ένας ιδιαίτερος τρόπος συμπεριφοράς που αντιστοιχεί στον ρόλο· δ) οι προσδοκίες των άλλων μελών ότι θα εκτελέσει σωστά τον ρόλο του· ε) τα μοντέλα που προτείνει η ομάδα ή η κοινωνία για κάθε ρόλο (π.χ. η στοργική μητέρα)· στ) η σχέση με άλλους ρόλους, με τους οποίους είναι συμπληρωματικός (πατέρας–παιδί, καθηγητής–μαθητής) ή μπορεί να συγκρούεται (εργαζόμενη–μητέρα).
Ο ρόλος δεν καταργεί την προσωπικότητα: υπάρχουν τόσοι τρόποι να ενεργεί κάποιος ως αρχηγός όσοι και οι αρχηγοί.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κανόνες που καθορίζουν τη δράση όποιου κατέχει μια θέση ή λειτουργία, συγκεκριμένος τρόπος συμπεριφοράς, προσδοκίες των άλλων, πρότυπα της κοινωνίας και σχέση (συμπληρωματική ή συγκρουόμενη) με άλλους ρόλους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: ο ορισμός του κοινωνικού ρόλου κατά το βιβλίο + τα στοιχεία που τον συνθέτουν.

Μορφές οικογένειας

Ερώτηση: 4.7/1. Ποιες μορφές οικογένειας υπάρχουν; Ποιες είναι οι ομοιότητές τους και ποιες οι διαφορές τους;

Απάντηση:

Μορφές (τύποι) οικογένειας κατά το βιβλίο: η πυρηνική (δύο γονείς και τουλάχιστον ένα παιδί), η διευρυμένη (συμβιώνουν τρεις γενιές: παιδιά, γονείς, παππούδες), η οικογένεια όπου ένα μέλος λείπει για πολύ καιρό λόγω εργασίας (π.χ. ναυτικός), η επαναδημιουργημένη (από δεύτερο γάμο), η μονογονεϊκή (ένας γονιός με τουλάχιστον ένα παιδί), το ζευγάρι χωρίς παιδιά και το αντρόγυνο με υιοθετημένα παιδιά.
Ομοιότητες: όλες είναι σύνολα ατόμων που ζουν κάτω από την ίδια στέγη και συνδέονται με νομικούς δεσμούς ή δεσμούς αίματος· προσφέρουν σχέσεις (συναισθηματικές, αλληλεγγύης), ασφάλεια, χώρο διαμόρφωσης της προσωπικότητας και κοινωνικοποίησης. Διαφορές: στη δομή/σύνθεση (ποια και πόσα μέλη περιλαμβάνουν, πόσες γενιές, αν υπάρχουν ένας ή δύο γονείς, αν τα παιδιά είναι βιολογικά ή υιοθετημένα).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πυρηνική, διευρυμένη, με μέλος απόν, επαναδημιουργημένη, μονογονεϊκή, ζευγάρι χωρίς παιδιά, με υιοθετημένα παιδιά· κοινές λειτουργίες, διαφορετική δομή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: μορφές + ομοιότητα (ρόλος)/διαφορά (δομή).

Κυρίαρχη σύγχρονη οικογένεια

Ερώτηση: 4.7/2. Ποια είναι η κυρίαρχη μορφή της σύγχρονης οικογένειας;

Απάντηση:

Η πυρηνική οικογένεια: η σημερινή ελληνική οικογένεια είναι κατά βάση πυρηνική, δηλαδή αποτελείται από δύο γονείς και τουλάχιστον ένα παιδί. Βασίζεται στην ισότητα των δύο φύλων, στην ελεύθερη επιλογή του συντρόφου και στην ελεύθερη επιλογή του μεγέθους της.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η πυρηνική οικογένεια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: πυρηνική.

Μελλοντική οικογένεια

Ερώτηση: 4.7/3. Ποια προβλέπετε να είναι η μορφή της οικογένειας αύριο;

Απάντηση:

(Ανοιχτού τύπου / ελεύθερη άποψη.) Ενδεικτικά: η οικογένεια αντικατοπτρίζει τις κοινωνικές αλλαγές, οπότε αναμένεται μεγαλύτερη ποικιλομορφία (περισσότερες μονογονεϊκές, μικρότερες, διαφορετικές μορφές συμβίωσης), με σταθερό όμως τον βασικό κοινωνικό ρόλο (φροντίδα και κοινωνικοποίηση).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ελεύθερη άποψη· αναμένεται μεγαλύτερη ποικιλομορφία, ίδιος βασικός ρόλος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: τεκμηριωμένη προσωπική άποψη με βάση τις κοινωνικές αλλαγές.

Διαφοροποίηση των τύπων οικογένειας

Ερώτηση: 4.7/4. Υπάρχει διαφοροποίηση στους τόπους οικογένειας που μπορεί να συναντάμε από το χωριό στην πόλη, από την Ελλάδα στο Πακιστάν; Αιτιολογήστε.

Απάντηση:

Ναι. Η οικογένεια παίρνει διαφορετικές μορφές, γιατί αντικατοπτρίζει τις αλλαγές της κοινωνίας (ηθικές, πνευματικές, βιολογικές, πολιτισμικές) και προσαρμόζεται στις κοινωνικές απαιτήσεις κάθε τόπου.
Χωριό – πόλη: στις αγροτικές περιοχές, όπου παλιότερα όλη η οικογένεια δούλευε στα χωράφια, συναντάμε συχνότερα τη διευρυμένη οικογένεια (τρεις γενιές μαζί)· στην πόλη κυριαρχεί η πυρηνική οικογένεια, ενώ εμφανίζονται συχνότερα και μονογονεϊκές ή επαναδημιουργημένες οικογένειες.
Ελλάδα – Πακιστάν: κάθε χώρα έχει διαφορετικούς κοινωνικούς κανόνες (νόρμες), θρησκεία, παραδόσεις και οικονομικές συνθήκες. Στην Ελλάδα επικρατεί η πυρηνική οικογένεια, που βασίζεται στην ισότητα των φύλων και στην ελεύθερη επιλογή συντρόφου· σε μια κοινωνία με πιο παραδοσιακούς κανόνες, όπως το Πακιστάν, είναι συχνότερη η διευρυμένη οικογένεια και ο γάμος μπορεί να είναι προσχεδιασμένος από τις οικογένειες — κάτι που στην Ελλάδα ίσχυε παλαιότερα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ναι· οι τύποι οικογένειας διαφέρουν ανάλογα με τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές συνθήκες κάθε τόπου (διευρυμένη συχνότερα στο χωριό και σε παραδοσιακές κοινωνίες, πυρηνική στην πόλη και στη σημερινή Ελλάδα).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: θετική απάντηση με αιτιολόγηση (η οικογένεια αντικατοπτρίζει την κοινωνία) + σύγκριση χωριού–πόλης και Ελλάδας–Πακιστάν.
Σημείωση: το βιβλίο γράφει «τόπους οικογένειας»· από τα συμφραζόμενα εννοεί «τύπους» οικογένειας.

Το «χάσμα των γενεών»

Ερώτηση: 4.8/1. Έχει τύχει ποτέ να αναφερθείτε στη φράση «το χάσμα των γενεών»; Αν ναι σε ποιες περιπτώσεις;

Απάντηση:

(Ανοιχτού τύπου — ενδεικτική απάντηση.) Ναι, η φράση χρησιμοποιείται συχνά όταν υπάρχει πρόβλημα επικοινωνίας ανάμεσα στους νέους και τους γονείς τους (ή τους παππούδες): οι νέοι θεωρούν ότι οι γονείς δεν προσαρμόζονται στον ρυθμό της εποχής και δεν τους καταλαβαίνουν, ενώ οι γονείς υποστηρίζουν ότι κάνουν το καλύτερο για τα παιδιά τους.
Περιπτώσεις: όταν το «θέλω» του εφήβου συγκρούεται με το «πρέπει» και την εμπειρία του γονέα (ώρα επιστροφής, έξοδοι, χρήση κινητού)· όταν η διάθεση για περιπέτεια του εφήβου συγκρούεται με την ανάγκη ασφάλειας και προστασίας των γονιών· όταν οι απόψεις των γονιών φαίνονται αυστηρές και αναχρονιστικές· όταν γονείς και παππούδες μεταδίδουν διαφορετικές αξίες.
Το χάσμα γεφυρώνεται με ανοιχτή, εποικοδομητική συζήτηση, εξηγήσεις και παραδείγματα από κάθε πλευρά και κατανόηση του ρόλου του καθενός· αν δεν υπάρχει επικοινωνία, υπάρχει απογοήτευση, θυμός και σύγκρουση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικά: ναι, σε συγκρούσεις «θέλω»-«πρέπει», περιπέτειας-ασφάλειας ή όταν οι απόψεις των γονιών φαίνονται αναχρονιστικές· το χάσμα μικραίνει με επικοινωνία και κατανόηση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: προσωπική απάντηση με συγκεκριμένες περιπτώσεις, συνδεδεμένες με τα αίτια του χάσματος που αναφέρει το βιβλίο.

«Εύκολοι» και «δύσκολοι» ρόλοι στην οικογένεια

Ερώτηση: 4.8/2. Υπάρχουν ρόλοι στην οικογένεια που θα μπορούσατε να χαρακτηρίσετε «εύκολους» και κάποιους που θα τους χαρακτηρίζατε «δύσκολους»; Όποια κι αν είναι η απάντηση αιτιολογήστε.

Απάντηση:

(Ανοιχτού τύπου — ενδεικτική απάντηση.) Κατά τη γνώμη μου κανένας ρόλος δεν είναι απόλυτα «εύκολος», μερικοί όμως είναι πιο δύσκολοι:
Ο ρόλος της μητέρας είναι δύσκολος: σήμερα είναι συντονιστικός, συνδετικός, προσαρμοστικός, εφευρετικός και παραγωγικός· η εργαζόμενη μητέρα έχει την ευθύνη της οικογένειας αλλά και της δουλειάς και των φιλοδοξιών της (σύγκρουση ρόλων). Ο ρόλος του πατέρα είναι επίσης δύσκολος: εκτός από τον οικονομικό ρόλο καλείται να έχει και ρόλο συναισθηματικό, ενώ ο φόρτος εργασίας και οι κοινωνικές αναπαραστάσεις για το αντρικό μοντέλο τον δυσκολεύουν.
Ο ρόλος του παππού και της γιαγιάς θα μπορούσε να χαρακτηριστεί πιο «εύκολος»: είναι βοηθητικός, παιδαγωγικός, εξομαλυντικός, και η σχέση τους με τα εγγόνια δεν φθείρεται από την τριβή της καθημερινότητας — χωρίς όμως να είναι δευτερεύων. Ο ρόλος του παιδιού και του εφήβου έχει κι αυτός δυσκολίες, αφού το «θέλω» του συγκρούεται συχνά με το «πρέπει» των γονιών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικά: οι ρόλοι της μητέρας και του πατέρα είναι δύσκολοι (πολλαπλές ευθύνες, σύγκρουση ρόλων), του παππού και της γιαγιάς πιο «εύκολοι» (βοηθητικοί, χωρίς τη φθορά της καθημερινότητας)· κανένας δεν είναι απόλυτα εύκολος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: χαρακτηρισμός ρόλων ως «εύκολων» ή «δύσκολων» με αιτιολόγηση από τα στοιχεία του βιβλίου για κάθε ρόλο.

Θετικά συναισθήματα ομάδας

Ερώτηση: 4.10/1. Ποια μπορεί να είναι τα πιθανά θετικά συναισθήματα κάποιου από τη συμμετοχή του σε μία ομάδα;

Απάντηση:

Αποδοχή, ασφάλεια, χαρά, αίσθημα του «ανήκειν», αυτοεκτίμηση, στήριξη, συντροφικότητα και ικανοποίηση από την επίτευξη κοινών στόχων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αποδοχή, ασφάλεια, χαρά, αίσθημα του «ανήκειν», στήριξη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: αναφορά θετικών συναισθημάτων.

Αρνητικά συναισθήματα ομάδας

Ερώτηση: 4.10/2. Ποια μπορεί να είναι τα πιθανά αρνητικά συναισθήματα κάποιου από τη συμμετοχή του σε μία ομάδα;

Απάντηση:

Απόρριψη, πίεση/άγχος, φόβος, ένταση από συγκρούσεις, αίσθημα περιθωριοποίησης ή απώλειας της ατομικότητας, δυσαρέσκεια όταν δεν εισακούγεται η άποψή του.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Απόρριψη, πίεση, φόβος, ένταση/σύγκρουση, περιθωριοποίηση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: αναφορά αρνητικών συναισθημάτων.

Διαφορετική άποψη και ένταση

Ερώτηση: 4.10/3. Η διαφορετική άποψη είναι απαραίτητο να φέρνει πάντα ένταση και σύγκρουση; Με ποιους πιθανούς τρόπους μπορεί ένα άτομο να «χειριστεί» και να διατυπώνει τις διαφορετικές του απόψεις;

Απάντηση:

Όχι. Η διαφορετική άποψη δεν οδηγεί απαραίτητα σε ένταση και σύγκρουση. Κατά το βιβλίο, κάθε μέλος πρέπει να σέβεται την προσωπικότητα του άλλου ακόμη και όταν υπάρχουν αντίθετες απόψεις· μέσα στην ομάδα δεν χωράει ο εγωισμός και η έλλειψη συνεργασίας. Η σύγκρουση προκύπτει κυρίως όταν κάποιος δεν σέβεται τους κανόνες και την ιεραρχία ή θέλει να αναδειχτεί υποβιβάζοντας τους άλλους.
Τρόποι να «χειριστεί» και να διατυπώνει τις διαφορετικές του απόψεις: να τις εκφράζει με σεβασμό και ήρεμο τόνο, με επιχειρήματα και όχι με επίθεση στο πρόσωπο· να ακούει πρώτα τους άλλους· να αγωνίζεται μέσα στην ομάδα για ό,τι πιστεύει μέσα από τις δημοκρατικές διαδικασίες της· να αναζητά κοινά σημεία και συμβιβαστικές λύσεις· να αποδέχεται την απόφαση της πλειοψηφίας, ενώ συνεχίζει να υποστηρίζει την άποψή του με διάλογο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Όχι· με σεβασμό, επιχειρήματα, ακρόαση των άλλων, διάλογο και αναζήτηση κοινών σημείων η διαφορετική άποψη γίνεται δημιουργική.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: αρνητική απάντηση με αιτιολόγηση + συγκεκριμένοι τρόποι διατύπωσης της διαφορετικής άποψης.

Άγχος

Ερώτηση: 4.11/1. Τι είναι το άγχος;

Απάντηση:

Άγχος είναι το συναίσθημα που νιώθει το άτομο απέναντι σε έναν κίνδυνο ή μια απειλή — οι αντιδράσεις του σε αυτήν. Είναι δυσάρεστο, ασαφές και προσωπικό (δισταγμός, νευρικότητα, ένταση, τρόμος).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το συναίσθημα απέναντι σε κίνδυνο/απειλή (δυσάρεστο/ασαφές/προσωπικό).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: συναίσθημα απέναντι σε απειλή.

Stress

Ερώτηση: 4.11/2. Τι είναι το stress;

Απάντηση:

Stress είναι η κατάσταση υπερφόρτισης και υπέρβασης των ορίων αντοχής του ατόμου, στην οποία οδηγείται ύστερα από συνεχές και έντονο άγχος. Αν είναι μακροχρόνιο, οδηγεί σε ψυχοσωματικές ασθένειες (σωματικά συμπτώματα χωρίς οργανικά αίτια). (Ο όρος προέρχεται από τη Μηχανική — αντοχή υλικών.)

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η υπερφόρτιση/υπέρβαση των ορίων αντοχής, από συνεχές και έντονο άγχος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: υπερφόρτιση/υπέρβαση ορίων.

Διαφορά άγχους-stress

Ερώτηση: 4.11/3. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσά τους; Δώστε παραδείγματα.

Απάντηση:

Το άγχος είναι το συναίσθημα απέναντι σε μια απειλή (στιγμιαία αντίδραση), ενώ το stress είναι η κατάσταση υπερφόρτισης/εξάντλησης που προκύπτει από παρατεταμένο και έντονο άγχος.
Παραδείγματα: άγχος = το τρακ πριν από μια εξέταση· stress = η χρόνια εξάντληση από πολλές υποχρεώσεις/πίεση επί μεγάλο διάστημα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Άγχος=στιγμιαίο συναίσθημα απειλής· stress=κατάσταση υπερφόρτισης από παρατεταμένο άγχος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: η διαφορά + παραδείγματα.

Ψυχοσωματική νόσος

Ερώτηση: 4.11/4. Τι χαρακτηρίζει μία ψυχοσωματική νόσο;

Απάντηση:

Ψυχοσωματικές είναι οι ασθένειες που εκδηλώνουν σωματικά συμπτώματα χωρίς να μπορούν να βρεθούν τα οργανικά αίτιά τους· τα αίτια εντοπίζονται κυρίως στην ψυχολογική κατάσταση του ατόμου. Είναι συνέπεια ενός μακροχρόνιου stress, δηλαδή της σωματοποίησης του ψυχικού πόνου.
Χαρακτηριστικά: συμπτώματα όπως κνησμός από δερματικές αλλεργίες, ταχυπαλμίες, στηθάγχη, πόνος στο στομάχι, ναυτία, κεφαλαλγίες, ατονία, εξάντληση· είναι προσωπικά (η ίδια κατάσταση προκαλεί διαφορετικά συμπτώματα σε κάθε άτομο)· εκδηλώνονται, επιδεινώνονται ή καλυτερεύουν ανάλογα με τις εσωτερικές ή εξωτερικές συνθήκες· δεν θεραπεύονται πλήρως μόνο με φάρμακα — χρειάζεται και στήριξη από ειδικό. Παραδείγματα: οι αϋπνίες, το άσθμα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σωματικά συμπτώματα χωρίς οργανικά αίτια, με ψυχολογική προέλευση (σωματοποίηση του ψυχικού πόνου από μακροχρόνιο stress).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: σωματικά συμπτώματα + απουσία οργανικών αιτίων + ψυχολογική αιτία.

Μηχανισμοί άμυνας - ορισμός

Ερώτηση: 4.12/1. Τι είναι και τι εξυπηρετούν οι μηχανισμοί άμυνας;

Απάντηση:

Μηχανισμοί άμυνας είναι οι τεχνικές που επινοεί και βάζει σε εφαρμογή το άτομο για να προστατεύσει τον εαυτό του από τον ψυχικό πόνο που προκαλείται κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες (προβληματικές καταστάσεις από τον εσωτερικό ή τον εξωτερικό του κόσμο).
Εξυπηρετούν την προστασία του «Εγώ» — λειτουργούν σαν «αντισώματα» απέναντι στον ψυχικό πόνο — και αποτελούν απαντήσεις προσαρμογής, με τις οποίες θεμελιώνουμε την ψυχική μας ισορροπία. Δεν εξαφανίζουν την αιτία του πόνου· αντιμετωπίζουν τις συνέπειες, για να μειώσουν τον πόνο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τεχνικές προστασίας του «Εγώ» από τον ψυχικό πόνο· εξυπηρετούν την προσαρμογή και την ψυχική ισορροπία (αντιμετωπίζουν τις συνέπειες, όχι την αιτία).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: ορισμός (προστασία από τον ψυχικό πόνο) + λειτουργία (προστασία του Εγώ, προσαρμογή, ισορροπία).

Βασικοί μηχανισμοί άμυνας

Ερώτηση: 4.12/2. Ποιοι είναι οι βασικότεροι μηχανισμοί άμυνας; Περιγράψτε τους.

Απάντηση:

Απώθηση: διώχνουμε από το μυαλό μας αυτό που μας ενοχλεί, ώστε να μην ερχόμαστε σε σύγκρουση με άλλες ψυχικές απαιτήσεις (π.χ. ξεχνάμε ένα ψέμα για το οποίο τιμωρηθήκαμε). Μετουσίωση ή υπεραναπλήρωση: αντικαθιστούμε επιθυμίες μη αποδεκτές από το κοινωνικό σύνολο με άλλους στόχους, ψυχικά συγγενείς (π.χ. όποιος δεν διακρίνεται στον αθλητισμό διακρίνεται στα μαθήματα). Μετάθεση ή μετατόπιση: μεταθέτουμε την ένταση ή τον φόβο μας σε κάτι συναισθηματικά ουδέτερο (σπάμε ένα βάζο αντί να χτυπήσουμε κάποιον).
Εκλογίκευση: βρίσκουμε μια αληθοφανή, ηθικά παραδεκτή δικαιολογία για τις απογοητεύσεις μας (π.χ. «τα θέματα δεν ήταν από όσα είχαν επισημανθεί»). Φαντασίωση: ξεφεύγουμε από μια δυσάρεστη κατάσταση με το ονειροπόλημα (θετική όταν γίνεται πηγή δημιουργικότητας). Προβολή: αποδίδουμε σε άλλους συναισθήματα, σκέψεις ή κίνητρα που έχουμε εμείς (το παιδί λέει ότι πονάει το πόδι της κούκλας του).
Αναστροφή ή αντιδραστικός μηχανισμός: υιοθετούμε στάση αντίθετη με την πραγματική μας επιθυμία (ο στρατιώτης λέει ότι δεν φοβάται τη μάχη). Άρνηση ή αποποίηση: «διώχνουμε» από το συνειδητό επώδυνα συναισθήματα και εμπειρίες (ο άρρωστος αρνείται να πάει στον γιατρό). Ταύτιση: αφομοιώνουμε πτυχές της προσωπικότητας κάποιου άλλου και τις προσαρμόζουμε στον εαυτό μας (δύο στενοί φίλοι ντύνονται ίδια).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Απώθηση, μετουσίωση, μετάθεση, εκλογίκευση, φαντασίωση, προβολή, αναστροφή, άρνηση, ταύτιση (με σύντομη περιγραφή).

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: αναφορά και σύντομη περιγραφή των εννέα μηχανισμών του βιβλίου.

Νοοτροπία

Ερώτηση: 4.13/1. Τι είναι η νοοτροπία; Όταν λέμε «Ε, έχει τη νοοτροπία του Δημοσίου Υπαλλήλου», τι μπορεί να εννοούμε;

Απάντηση:

Νοοτροπία είναι ένα σύνολο προδιαθέσεων, στάσεων, συνηθειών και κατευθύνσεων (ηθικών, διανοητικών) που είναι κοινές στα μέλη μιας κοινωνικής ομάδας, μιας κοινότητας ή μιας κοινωνικής κατηγορίας. Εκφράζεται στις γνώμες, στα πιστεύω και στις κοινωνικές αναπαραστάσεις και αποτελείται από νοητικά ή ιδεατά σχήματα που αντανακλούν μια ορισμένη αντίληψη του κόσμου (π.χ. «νοοτροπία των βορείων» και «των μεσογειακών»).
«Ε, έχει τη νοοτροπία του Δημοσίου Υπαλλήλου»: με τη φράση αποδίδουμε σε κάποιον ένα στερεοτυπικό σύνολο συνηθειών και στάσεων που θεωρούμε κοινό σε αυτή την κατηγορία — π.χ. τυπολατρία, γραφειοκρατική στάση, αργούς ρυθμούς, αποφυγή πρωτοβουλιών και ευθυνών. Πρόκειται για γενίκευση, που δεν ισχύει για κάθε δημόσιο υπάλληλο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σύνολο προδιαθέσεων, στάσεων και συνηθειών κοινών σε μια ομάδα, που εκφράζεται σε γνώμες και πιστεύω· η φράση αποδίδει γενικευμένα τυπολατρία, αργούς ρυθμούς και αποφυγή ευθυνών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: ο ορισμός του βιβλίου + ερμηνεία της φράσης, με επισήμανση ότι πρόκειται για γενίκευση.

Στάση

Ερώτηση: 4.13/2. Ποια είναι η έννοια της στάσης; Δώστε δύο παραδείγματα για τα οποία έχετε θετική στάση και δύο για τα οποία έχετε αρνητική.

Απάντηση:

Στάση είναι μια ψυχική κατάσταση που διαμορφώνεται από την καθημερινή πείρα και κατευθύνει ή επηρεάζει τη συμπεριφορά του ατόμου· δηλώνει πώς ένα άτομο ή μια ομάδα τοποθετείται απέναντι σε ένα άλλο άτομο, ομάδα, κατάσταση ή αξία. Οι στάσεις είναι επίκτητες (όχι έμφυτες) και μπορούν να αλλάξουν κάτω από την επίδραση εξωτερικών παραγόντων.
Παραδείγματα: θετική στάση απέναντι στην ανακύκλωση και στον εθελοντισμό· αρνητική στάση απέναντι στο κάπνισμα και στη βία στα γήπεδα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ψυχική κατάσταση από την πείρα που κατευθύνει τη συμπεριφορά απέναντι σε πρόσωπα, καταστάσεις ή αξίες· δύο θετικά και δύο αρνητικά παραδείγματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: ο ορισμός + δύο παραδείγματα θετικής και δύο αρνητικής στάσης.

Στερεότυπο

Ερώτηση: 4.13/3. Τι είναι το στερεότυπο;

Απάντηση:

Στερεότυπο = ένα απλοϊκό σχήμα που εμφανίζεται πάντα με την ίδια μορφή και αποδίδει ορισμένα χαρακτηριστικά (φυσικά, φυλετικά, εθνικά, ιδεολογικά) σε άτομα ή ομάδες, κατατάσσοντάς τα (γενίκευση χωρίς εξέταση της πραγματικότητας).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Απλοϊκό/σταθερό σχήμα που αποδίδει γενικευμένα χαρακτηριστικά σε άτομα/ομάδες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: γενίκευση/σταθερό σχήμα.

Προκατάληψη και στερεότυπο

Ερώτηση: 4.13/4. Πώς διακρίνεται η προκατάληψη από το στερεότυπο;

Απάντηση:

Στερεότυπο είναι αυτό που εμφανίζεται πάντα με την ίδια μορφή: ένα απλοϊκό σχήμα με το οποίο ορισμένα χαρακτηριστικά (φυσικά, φυλετικά, εθνικά, ιδεολογικά) αποδίδονται σε άτομα ή ομάδες, κατατάσσοντάς τα σε κατηγορίες· είναι μια άκαμπτη στάση, μια εικόνα εσωτερικευμένη με σχηματικό τρόπο.
Προκατάληψη είναι η γνώμη που σχηματίζεται εκ των προτέρων, με επηρεασμό, χωρίς εξέταση, έλεγχο και μελέτη των πραγμάτων· είναι μια γενική στάση, μια διάκριση που αφορά την αξιολόγηση των άλλων, καλλιεργείται βαθμηδόν, δεν προέρχεται από γνώση ή βιώματα και καθιερώνει μια διαφοροποίηση (κοινωνική, φυλετική, εθνική κ.ά.).
Διάκριση: το στερεότυπο είναι το σχήμα-κατηγορία (π.χ. «οι βόρειοι είναι ψυχροί»), ενώ η προκατάληψη είναι η κρίση-αξιολόγηση που σχηματίζεται εκ των προτέρων (π.χ. «οι βόρειοι δεν αναπτύσσουν σε βάθος διαπροσωπικές σχέσεις»). Οι προκαταλήψεις στηρίζουν ορισμένα στερεότυπα και, αντίστροφα, τα στερεότυπα αποτελούν μηχανισμό συντήρησης των προκαταλήψεων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το στερεότυπο είναι ένα απλοϊκό, σταθερό σχήμα κατάταξης· η προκατάληψη είναι γνώμη-αξιολόγηση που σχηματίζεται εκ των προτέρων χωρίς εξέταση· αλληλοστηρίζονται.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: οι δύο ορισμοί + η διαφορά (σχήμα έναντι αξιολόγησης) + η αλληλεξάρτησή τους.

Στερεότυπα και προκαταλήψεις για τα ΜΜΕ

Ερώτηση: 4.13/5. Αν έχουμε υιοθετήσει μία αρνητική στάση απέναντι στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, δώστε παραδείγματα των πιθανών στερεοτύπων και προκαταλήψεών μας.

Απάντηση:

(Ανοιχτού τύπου — ενδεικτική απάντηση.) Αν έχουμε αρνητική στάση απέναντι στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, πιθανά στερεότυπά μας είναι: «όλοι οι δημοσιογράφοι είναι πουλημένοι», «η τηλεόραση δείχνει μόνο σκουπίδια», «οι ειδήσεις είναι πάντα κατευθυνόμενες», «όλα τα νέα του διαδικτύου είναι ψεύτικα».
Πιθανές προκαταλήψεις μας: απορρίπτουμε εκ των προτέρων μια είδηση ή μια εκπομπή χωρίς να την εξετάσουμε, μόνο επειδή προέρχεται από την τηλεόραση· θεωρούμε ανόητους όσους βλέπουν τηλεόραση· δεν εμπιστευόμαστε καμία έρευνα που δημοσιεύεται σε εφημερίδα.
Τέτοιες γενικεύσεις εμποδίζουν την κριτική αξιοποίηση των ΜΜΕ· η σωστή στάση είναι να ελέγχουμε και να συγκρίνουμε τις πηγές πριν κρίνουμε.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικά: στερεότυπα όπως «όλοι οι δημοσιογράφοι είναι πουλημένοι» και προκαταλήψεις όπως η απόρριψη κάθε είδησης χωρίς εξέταση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: σωστή διάκριση ανάμεσα σε στερεότυπα (γενικευμένα σχήματα) και προκαταλήψεις (κρίσεις εκ των προτέρων) στα παραδείγματα.

Αλλοτρίωση

Ερώτηση: 4.14/1. Τι είναι η αλλοτρίωση; Δώστε τον ορισμό της αλλοτρίωσης.

Απάντηση:

Αλλοτρίωση είναι η κατάσταση κατά την οποία το άτομο διαχωρίζεται, περιθωριοποιείται, απομακρύνεται, αποξενώνεται από την ομάδα — είτε επειδή δεν μπορεί να προσαρμοστεί στο πλαίσιο αξιών και κανόνων της, είτε επειδή η ομάδα δεν του επιτρέπει να εκπληρώσει τον ρόλο του.
Ο όρος συνδέεται άμεσα με την εργασία: όταν η εργασία είναι τμηματική, μονότονη και χωρίς νόημα και το άτομο δεν ελέγχει το προϊόν της, αποξενώνεται· η κατάληξη της αλλοτρίωσης είναι ο διαχωρισμός του ατόμου από τον εαυτό του. Σήμερα σημαίνει και την αποξένωση, την αποκοπή από τα κοινωνικά δρώμενα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο διαχωρισμός, η αποξένωση του ατόμου από την ομάδα, από την εργασία του και τελικά από τον ίδιο του τον εαυτό.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: αποξένωση/διαχωρισμός.

Ανομία

Ερώτηση: 4.14/2. Τι είναι η ανομία;

Απάντηση:

Ανομία είναι η κατάσταση κατά την οποία οι κοινωνικοί κανόνες και οι αξίες κλονίζονται: δεν λειτουργούν πια, επειδή έχουν ξεπεραστεί, χωρίς όμως να έχει επικρατήσει ένα νέο σύστημα αξιών. Σημαίνει χαλάρωση των ηθών, έλλειψη σεβασμού στους θεσμούς, επικράτηση της αρχής «όλα επιτρέπονται» — δηλαδή απουσία καθαρών κανόνων που ρυθμίζουν την κοινωνική συμπεριφορά.
Τα αίτιά της είναι κοινωνικά (οικονομική ανισότητα, κοινωνική αδικία, αυταρχισμός, ανάπτυξη του ατομικισμού)· εμφανίζεται σε μεταβατικές περιόδους και διαρκεί μέχρι να επικρατήσουν οι νέες αξίες. Ανομία υπάρχει και όταν η κοινωνία προτείνει στόχους στα μέλη της χωρίς να τους δίνει τα μέσα για να τους κατακτήσουν.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η κατάσταση κλονισμού των κοινωνικών κανόνων και αξιών (απουσία καθαρών κανόνων), με κοινωνικά αίτια, σε μεταβατικές περιόδους.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κριτήριο: απουσία κανόνων + κοινωνικά αίτια.

Ανομία και αποκλίνουσα συμπεριφορά

Ερώτηση: 4.14/3. Ποια είναι η σχέση ανομίας και αποκλίνουσας συμπεριφοράς; Δώστε παραδείγματα συμπεριφορών που θα μπορούσατε να χαρακτηρίσετε ως αποκλίνουσες. Ποια είναι τα κριτήριά σας;

Απάντηση:

Η ανομία μπορεί να θεωρηθεί η κοινωνική πηγή της αποκλίνουσας συμπεριφοράς: όταν οι κοινωνικές δομές προτείνουν στόχους χωρίς να δίνουν τα μέσα (π.χ. η διαφήμιση γεννά ανάγκες κατανάλωσης που δεν μπορούν να ικανοποιήσουν όλοι), γεννιούνται συνθήκες που οδηγούν στην παραβίαση των κοινωνικών κανόνων, δηλαδή σε αποκλίνουσα συμπεριφορά. Η αποκλίνουσα συμπεριφορά είναι μια κατάσταση αλληλεπίδρασης ατόμου και ομάδας: η ομάδα ανέχεται μικρές αποκλίσεις, αλλά πάνω από ένα όριο ασκεί πίεση για να επαναφέρει το άτομο στα όριά της — ή το αποκλείει.
Παραδείγματα αποκλινουσών συμπεριφορών (ενδεικτικά): κλοπές και βανδαλισμοί, βία στα γήπεδα, σχολικός εκφοβισμός, χρήση ναρκωτικών, φοροδιαφυγή, παραβίαση του κώδικα οδικής κυκλοφορίας.
Κριτήρια: μια συμπεριφορά είναι αποκλίνουσα όταν παραβιάζει τους κανόνες (γραπτούς ή άγραφους) που έχει αποδεχθεί η κοινωνική ομάδα, όταν ξεπερνά το όριο ανοχής της ομάδας και όταν βλάπτει τους άλλους ή το ίδιο το άτομο· τα κριτήρια εξαρτώνται από την κοινωνία και την εποχή.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ανομία είναι η κοινωνική πηγή της αποκλίνουσας συμπεριφοράς (παραβίασης κανόνων)· παραδείγματα και κριτήρια: παραβίαση αποδεκτών κανόνων, υπέρβαση του ορίου ανοχής, βλάβη στους άλλους.

Κριτήρια αξιολόγησης: