Λύσεις — Κεφάλαιο VI · Ειδικά θέματα στην επικοινωνία (σελ. 173-200) – ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ – ΔΙΑΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Β΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις — Κεφάλαιο VI · Ειδικά θέματα στην επικοινωνία (σελ. 173-200)
Απαντήσεις στις 20 ερωτήσεις των ενοτήτων 6.1–6.6 (ανοιχτού τύπου — ενδεικτικές).
Τεχνολογία και βελτίωση
Ερώτηση: 6.1/1. Είναι η τεχνολογία ένας συντελεστής βελτίωσης της κοινωνικής επικοινωνίας και της ποιότητας του περιεχομένου της; Αιτιολογήστε την απάντησή σας.
Απάντηση:
- Όχι — τουλάχιστον όχι από μόνη της. Η τεχνολογία κάνει την επικοινωνία ταχύτερη και λύνει το πρόβλημα της απόστασης ανάμεσα σε πομπό και δέκτη· επιτρέπει στα άτομα να έρθουν πιο κοντά και τρέφει την προσδοκία για καλύτερη κατανόηση.
- Όμως, κατά το βιβλίο, μήτε η πληθώρα των μέσων μήτε η δυνατότητα να επικοινωνούμε από απόσταση και στιγμιαία είναι παράγοντες καλύτερης επικοινωνίας ή καλύτερης ποιότητας του περιεχομένου της. Η τεχνολογία δεν έλυσε τα προβλήματα της διαπροσωπικής επικοινωνίας, απλώς τα μετέφερε στις οθόνες και στα πληκτρολόγια· όσο πιο εύκολα επικοινωνούμε, τόσο γρηγορότερα συνειδητοποιούμε τα προβλήματα αλληλοκατανόησης.
- Αιτιολόγηση: η πιο δύσκολη πλευρά της επικοινωνιακής σχέσης είναι ο άλλος· κάθε επικοινωνία περιέχει παρερμηνείες και διφορούμενα μηνύματα, που δεν λύνονται με τεχνικά μέσα αλλά με τη γλώσσα, τη συνεννόηση και την αποδοχή του άλλου.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Όχι· διευκολύνει την επικοινωνία (ταχύτητα, απόσταση), αλλά δεν βελτιώνει την ποιότητα του περιεχομένου της, γιατί τα προβλήματα αλληλοκατανόησης αφορούν τους ανθρώπους.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: η θέση του βιβλίου (η τεχνολογία δεν είναι συντελεστής βελτίωσης της ποιότητας) με αιτιολόγηση.
- Η ταχύτητα και η κατάργηση της απόστασης είναι ευκολίες· δεν αρκούν για να βελτιώσουν το περιεχόμενο της επικοινωνίας.
Γλωσσικό μέσο
Ερώτηση: 6.1/2. Γιατί το γλωσσικό μέσο είναι ένας απαραίτητος παράγοντας της επικοινωνιακής σχέσης;
Απάντηση:
- Γιατί ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ον που κατέχει τον λόγο· ο λόγος βρίσκεται στην καρδιά της επικοινωνίας και αποτελεί προϋπόθεση της επιτυχίας της. Μιλώντας, εκφράζοντας ιδέες και απόψεις, δρούμε κοινωνικά· δεν μπορεί να υπάρξει επικοινωνιακή σχέση χωρίς λόγο.
- Η μη λεκτική αλληλεπίδραση (βλέμμα, μορφασμοί, κινήσεις) μπορεί ορισμένες φορές να καθορίσει την επικοινωνία, όμως μια επικοινωνιακή σχέση ολοκληρώνεται μόνο μέσω της γλώσσας (π.χ. μόνο με το βιογραφικό και τη φωτογραφία σπάνια βρίσκουμε δουλειά· χρειάζεται και η συνέντευξη). Το γλωσσικό μέσο είναι η προϋπόθεση για την αλληλοκατανόηση ανάμεσα στα άτομα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Επειδή ο λόγος είναι στην καρδιά της επικοινωνίας και προϋπόθεση της αλληλοκατανόησης· καμία επικοινωνιακή σχέση δεν ολοκληρώνεται χωρίς γλώσσα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: ο λόγος ως προϋπόθεση της επικοινωνίας και της αλληλοκατανόησης.
Πέρα από τον λόγο
Ερώτηση: 6.1/3. Τι απαιτείται πέρα από τη χρήση του λόγου για τη βελτίωση της κοινωνικής επικοινωνίας;
Απάντηση:
- Το γλωσσικό μέσο είναι προϋπόθεση, αλλά δεν αρκεί. Χρειάζεται επιπλέον τα άτομα να ορίσουν από κοινού το πλαίσιο δράσης τους, δηλαδή τα όρια μέσα στα οποία θα συντονίσουν τη δράση τους (συλλογική συνεννόηση).
- Αυτό απαιτεί: να κατευθύνεται το κάθε άτομο από τη χαλάρωση των αντιπαλοτήτων και όχι μόνο από το προσωπικό του συμφέρον· να διαπραγματεύεται τις προτάσεις του όχι εγωιστικά αλλά με στόχο μια λογική συνεννόηση· να αναγνωρίζει την ιδιαιτερότητα του άλλου (ο άλλος δεν είναι εκ των προτέρων αντίπαλος)· να τον αποδέχεται και όχι απλώς να τον ανέχεται· να συνειδητοποιεί ότι δεν κατέχει το μονοπώλιο της αλήθειας και ότι βρίσκεται σε σχέση αλληλεξάρτησης με τους άλλους.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Κοινό πλαίσιο δράσης μέσω συλλογικής συνεννόησης: χαλάρωση των αντιπαλοτήτων, μη εγωιστική διαπραγμάτευση, αναγνώριση και αποδοχή του άλλου, συνείδηση της αλληλεξάρτησης.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: το κοινό πλαίσιο δράσης (συλλογική συνεννόηση) και η αποδοχή του άλλου, όπως τα αναπτύσσει το βιβλίο.
Τέχνη ως επικοινωνία
Ερώτηση: 6.2/1. Με ποιο τρόπο μπορεί να θεωρηθεί η τέχνη μία μορφή επικοινωνίας με τον άλλο;
Απάντηση:
- Η τέχνη είναι μία από τις μορφές κοινωνικής συνείδησης και έκφρασης και ένα μέσο κατανόησης του φυσικού και του κοινωνικού κόσμου. Ο καλλιτέχνης (πομπός) μεταδίδει μέσα από το έργο του (μήνυμα) ένα νόημα στο κοινό (αποδέκτης), και το κοινό έχει την ανάγκη να γνωρίσει την έκφραση ενός άλλου ανθρώπου, τον τρόπο που βλέπει και ακούει την πραγματικότητα.
- Π.χ. το νανούρισμα (στίχοι και μελωδία) είναι μορφή επικοινωνίας ανάμεσα στο μωρό και στους γονείς του· τα παραμύθια μαθαίνουν στα παιδιά να αισθάνονται και να διακρίνουν το καλό από το κακό. Επιπλέον το έργο τέχνης, σε αντίθεση με τον προφορικό λόγο, μένει στην αιωνιότητα και επικοινωνεί με τις επόμενες γενιές, ως μέσο κοινωνικοποίησης και διάδοσης μιας ιστορίας και μιας παράδοσης.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο καλλιτέχνης μεταδίδει με το έργο του ένα νόημα στο κοινό, που έχει ανάγκη να γνωρίσει την έκφραση του άλλου· η τέχνη μεταφέρει ιστορία και παράδοση στις επόμενες γενιές.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: το σχήμα επικοινωνίας στην τέχνη.
Τέχνη ως έκφραση
Ερώτηση: 6.2/2. Γιατί η τέχνη αποτελεί μέσο έκφρασης για τον ίδιο το δημιουργό;
Απάντηση:
- Γιατί ο άνθρωπος έχει ανάγκη την τέχνη για να εκφράσει αυτά που με τη γλώσσα δεν μπορεί — η γλώσσα λειτουργεί περισσότερο ως μέσο συνεννόησης. Μέσα από την τέχνη ο δημιουργός εκφράζει τη ζωή και την πραγματικότητα όχι σε αυστηρή λογική, αλλά με αισθητικές μορφές, και έρχεται σε ισορροπία με το περιβάλλον του, εφόσον μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα.
- Η τέχνη ως μέσο έκφρασης προκαλεί ευχαρίστηση (απελευθερώνει τη σκέψη και τα συναισθήματα), κάθαρση και αισθητική ικανοποίηση· για τους καλλιτέχνες η δημιουργία είναι δραστηριότητα αυτοεκτίμησης και αυτοαντίληψης (π.χ. για ένα κωφάλαλο παιδί η ζωγραφική ή ο χορός είναι μέσο έκφρασης).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Γιατί εκφράζει ό,τι δεν μπορεί να πει με τη γλώσσα, με αισθητικές μορφές, και του προσφέρει ευχαρίστηση, κάθαρση και αυτοεκτίμηση.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: έκφραση πέρα από τη γλώσσα + ευχαρίστηση, κάθαρση, αυτοεκτίμηση.
Μορφές τέχνης
Ερώτηση: 6.2/3. Ποιες μορφές τέχνης γνωρίζετε ότι υπάρχουν; Έχετε με κάποιες από αυτές ισχυρούς δεσμούς και εμπειρίες; Περιγράψτε σύντομα.
Απάντηση:
- Μορφές τέχνης: ζωγραφική, γλυπτική, μουσική, χορός, λογοτεχνία (ποίηση, παραμύθια), θέατρο, κινηματογράφος, αρχιτεκτονική, φωτογραφία κ.ά. — καθεμία αποτελεί τρόπο επικοινωνίας και έκφρασης.
- Δεσμοί και εμπειρίες (ενδεικτική προσωπική απάντηση): π.χ. «Έχω ισχυρό δεσμό με τη μουσική: παίζω κιθάρα εδώ και τρία χρόνια και με βοηθά να εκφράσω συναισθήματα που δύσκολα λέω με λόγια. Μου αρέσει επίσης ο κινηματογράφος, γιατί μέσα από τις ταινίες γνωρίζω πώς βλέπουν τον κόσμο άλλοι άνθρωποι».
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ζωγραφική, γλυπτική, μουσική, χορός, λογοτεχνία, θέατρο, κινηματογράφος, αρχιτεκτονική κ.ά.· σύντομη περιγραφή προσωπικών δεσμών και εμπειριών.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: αναφορά αρκετών μορφών τέχνης + σύντομη, συγκεκριμένη περιγραφή προσωπικής εμπειρίας.
Τι είναι τα ΜΜΕ
Ερώτηση: 6.3/1. Τι είναι τα ΜΜΕ;
Απάντηση:
- Τα μέσα μαζικής επικοινωνίας (ΜΜΕ) είναι ένα σύνολο τεχνικών διαμέσου των οποίων το ίδιο μήνυμα μεταδίδεται σε έναν μεγάλο αριθμό ατόμων· είναι κανάλια μετάδοσης (ο τύπος, το ραδιόφωνο, η τηλεόραση) του ίδιου μηνύματος σε ένα ευρύ κοινό.
- Είναι ισχυρά μέσα πληροφόρησης, εκπαίδευσης και ψυχαγωγίας, που μπορούν να επηρεάσουν τη νοοτροπία, τις συμπεριφορές, τα ήθη μας και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και το περιβάλλον μας· η τηλεόραση είναι το μέσο με τη μεγαλύτερη απήχηση.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Σύνολο τεχνικών, κανάλια (τύπος, ραδιόφωνο, τηλεόραση) που μεταδίδουν το ίδιο μήνυμα σε ευρύ κοινό· ισχυρά μέσα πληροφόρησης, εκπαίδευσης και ψυχαγωγίας.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: μαζικά μέσα + επίδραση στη νοοτροπία.
ΜΜΕ και μαζική επικοινωνία
Ερώτηση: 6.3/2. Ποια είναι η σχέση ΜΜΕ και μαζικής επικοινωνίας;
Απάντηση:
- Τα ΜΜΕ είναι τα μέσα/εργαλεία, ενώ η μαζική επικοινωνία είναι η κοινωνική διαδικασία μετάδοσης μηνυμάτων σε μεγάλο/μαζικό κοινό που πραγματοποιείται μέσω των ΜΜΕ. Δηλαδή τα ΜΜΕ υλοποιούν τη μαζική επικοινωνία.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα ΜΜΕ=τα μέσα· η μαζική επικοινωνία=η διαδικασία που γίνεται μέσω αυτών.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: μέσα vs διαδικασία.
Επικοινωνία και πληροφορία
Ερώτηση: 6.3/3. Ποια είναι η σχέση επικοινωνίας και πληροφορίας;
Απάντηση:
- Δεν πρέπει να συγχέουμε τις δύο έννοιες. Πληροφορία είναι ένα σύνολο δεδομένων που έχουν ταξινομηθεί και επεξεργαστεί — ένα σύνολο δομημένων στοιχείων που αποτελούν τα συστατικά στοιχεία ενός μηνύματος.
- Επικοινωνία είναι η διαδικασία με την οποία μεταφέρεται μια πληροφορία ως μήνυμα· περιλαμβάνει τη σχέση πομπού και δέκτη και το περιβάλλον (κοινωνικό, οικονομικό, πολιτισμικό) στο οποίο ανήκουν. Άρα η πληροφορία είναι το περιεχόμενο που μεταφέρεται και η επικοινωνία η διαδικασία που τη μεταφέρει· και η πληροφορία δεν υπάρχει παρά σε σχέση με αυτόν που τη δέχεται.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Πληροφορία=δομημένα δεδομένα, συστατικά του μηνύματος· επικοινωνία=η διαδικασία μεταφοράς της πληροφορίας ως μήνυμα από πομπό σε δέκτη μέσα σε ένα περιβάλλον.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: περιεχόμενο vs διαδικασία.
Η διαδικασία της επικοινωνίας: πομπός και δέκτης
Ερώτηση: 6.3/4. Πώς συντελείται η διαδικασία της επικοινωνίας α. από την πλευρά του πομπού; β. από την πλευρά του δέκτη;
Απάντηση:
- α. Από την πλευρά του πομπού: όλα τα μηνύματα έρχονται από τον ίδιο πόλο, τον πομπό (π.χ. τα ΜΜΕ), σύμφωνα με την αρχή ότι όλος ο κόσμος διαποτίζεται συγχρόνως από το ίδιο μήνυμα. Ο πομπός (ο επικοινωνητής) συλλέγει τα δεδομένα, τα επεξεργάζεται και τα διοχετεύει στο κοινό, ασκώντας επιρροή στους λήπτες — «ποιος λέει τι, μέσω ποιου μέσου, σε ποιον και με ποιες επιπτώσεις;». Αυτή η φόρμουλα θεωρεί ότι ο δέκτης έχει παθητική στάση απέναντι στα μηνύματα.
- β. Από την πλευρά του δέκτη: ο δέκτης δεν είναι παθητικός· ως μέλος ομάδων, μιας κοινωνίας και μιας κουλτούρας, με τις εμπειρίες και την τωρινή του ζωή, εισχωρεί σε σχέση αλληλεπίδρασης με τον πομπό. Ερμηνεύει τα σημεία του μηνύματος (λέξεις, εικόνες, μουσική) και εφευρίσκει νόημα· το ίδιο μήνυμα παίρνει διαφορετικό νόημα για κάθε δέκτη. Ο δέκτης ξαναδημιουργεί το μήνυμα, όπως ο αναγνώστης που «ξαναγράφει» το βιβλίο διαβάζοντάς το. Χωρίς δέκτη που ακούει, βλέπει, αντιλαμβάνεται και ερμηνεύει, δεν υπάρχει επικοινωνία.
Σύνοψη: (ενδεικτική) α. Ο πομπός στέλνει το ίδιο μήνυμα σε όλους και επιδιώκει να επηρεάσει· β. ο δέκτης ερμηνεύει ενεργά το μήνυμα και το ξαναδημιουργεί, σε αλληλεπίδραση με τον πομπό.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: απάντηση και στα δύο σκέλη (α, β), με τον ενεργό ρόλο του δέκτη.
Νέες τάσεις στα ΜΜΕ
Ερώτηση: 6.3/5. Ποιες είναι οι νέες τάσεις στα ΜΜΕ;
Απάντηση:
- Οι πηγές εκπομπής μηνυμάτων πολλαπλασιάζονται, διαφοροποιούνται και εξειδικεύονται θεματικά. Αποτέλεσμα είναι το κομμάτιασμα του κοινού σε πολλά επιμέρους «κοινά» με εξειδικευμένα ενδιαφέροντα και η διεύρυνση των επιλογών· αντί για ΜΜΕ και ευρύ κοινό θα μιλάμε για Θεματικά Μέσα Επικοινωνίας και για πληθώρα κοινών.
- Τα πολυθεματικά ΜΜΕ απευθύνονται στο ευρύ ανώνυμο κοινό, ενώ τα θεματικά ΜΜΕ ικανοποιούν τις εύκολα προσδιορίσιμες ανάγκες ενός συγκεκριμένου κοινού· έτσι ενισχύουν τον ατομικισμό και οργανώνουν τη μοναξιά του ατόμου, που απομονώνεται σε ό,τι το ενδιαφέρει. Από την άλλη, το άτομο αποκτά πρόσβαση σε εξειδικευμένες πληροφορίες σε ελάχιστο χρόνο (π.χ. μέσω του διαδικτύου) και μπορεί να πλουτίσει τις γνώσεις του.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Πολλαπλασιασμός και θεματική εξειδίκευση των ΜΜΕ, κομμάτιασμα του κοινού, ενίσχυση του ατομικισμού, αλλά και γρήγορη πρόσβαση σε εξειδικευμένες πληροφορίες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: θεματική εξειδίκευση + συνέπειες (κομμάτιασμα του κοινού, ατομικισμός, πρόσβαση σε πληροφορίες).
Τηλεματική
Ερώτηση: 6.4/1. Τι είναι η τηλεματική;
Απάντηση:
- Η σύγκλιση των τεχνικών της τηλεπικοινωνίας και των τεχνικών της πληροφορικής οδήγησε στην τηλεματική. Η τηλεματική είναι ένα μέσο που επιτρέπει στο άτομο να έχει πρόσβαση από απόσταση σε πληροφορίες, τόσο προσωπικές (π.χ. ενημέρωση του τραπεζικού του λογαριασμού) όσο και μαζικές (χρηματιστήριο, τηλεματική εφημερίδα, τράπεζα δεδομένων).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η σύγκλιση τηλεπικοινωνιών και πληροφορικής, που επιτρέπει πρόσβαση από απόσταση σε προσωπικές και μαζικές πληροφορίες.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: τηλεπικοινωνίες + πληροφορική.
Επικοινωνία μέσω δικτύων
Ερώτηση: 6.4/2. Πώς επικοινωνούμε μέσα από τα δίκτυα της πληροφορικής;
Απάντηση:
- Με έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή συνδεόμαστε στο διαδίκτυο, «το δίκτυο των δικτύων», και κινούμαστε στον κυβερνοχώρο, έναν χώρο ηλεκτρονικό και άυλο, όπου δημιουργείται μια εικονική πραγματικότητα. Συμμετέχουμε σε εικονικές κοινότητες (άτομα με κοινά ενδιαφέροντα) και σε ομάδες συζήτησης, όπου ανταλλάσσουμε απόψεις και πληροφορίες χρησιμοποιώντας κείμενο, εικόνα, ήχο.
- Η επικοινωνία μέσω δικτύων είναι μια επικοινωνία του «τώρα» (όχι του «εδώ και τώρα»): επικοινωνούμε από απόσταση και στιγμιαία, χωρίς φυσική παρουσία· είναι ένα σύνολο στιγμιαίων ανταλλαγών πληροφοριών με πολύ γρήγορες ταχύτητες, όπου σημασία έχει η άφιξη των μηνυμάτων.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Μέσω του διαδικτύου και του κυβερνοχώρου, σε εικονικές κοινότητες και ομάδες συζήτησης, με κείμενο, εικόνα και ήχο, από απόσταση και στιγμιαία.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: διαδίκτυο/κυβερνοχώρος + εικονικές κοινότητες + επικοινωνία από απόσταση και στιγμιαία.
Ανάγκη για πληροφορία
Ερώτηση: 6.4/3. Τι σημαίνει η ανάγκη για πληροφορία;
Απάντηση:
- Πέρα από την ανεξάντλητη ανάγκη επικοινωνίας, τα άτομα έχουν και ανάγκη για πληροφορία, η οποία είναι:
- Ανάγκη – υποχρέωση: γιατί είναι αδύνατο να ζήσουμε χωρίς έναν ελάχιστο όγκο πληροφοριών για την κοινωνική ζωή (δημόσιες υπηρεσίες, οδική σηματοδότηση, σύγχρονη τεχνολογία)· η ικανοποίησή της εξασφαλίζει τη φυσική ύπαρξη του ατόμου και τη συμμετοχή του σε κοινωνικές ομάδες. Ανάγκη – προσδοκία: γιατί επιτρέπει στα άτομα να καλυτερεύσουν την ποιότητα ζωής τους και να αυξήσουν το βιοτικό και κοινωνικό τους επίπεδο, ως χρήστες ενός τηλεπικοινωνιακού δικτύου.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Είναι ανάγκη-υποχρέωση (χωρίς ελάχιστες πληροφορίες δεν μπορούμε να ζήσουμε κοινωνικά) και ανάγκη-προσδοκία (βελτίωση της ποιότητας ζωής και του κοινωνικού επιπέδου).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: οι δύο μορφές (ανάγκη-υποχρέωση, ανάγκη-προσδοκία) με εξήγηση.
Γλώσσα κωφάλαλων
Ερώτηση: 6.5/1. Πώς ονομάζεται η γλώσσα που χρησιμοποιούν τα κωφάλαλα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της;
Απάντηση:
- Ονομάζεται νοηματική γλώσσα, και μαζί της χρησιμοποιείται το δακτυλικό αλφάβητο. Τα κωφάλαλα άτομα καταφεύγουν στη μη λεκτική, οπτική επικοινωνία (βλέμμα, στάση του σώματος, κινήσεις).
- Χαρακτηριστικά: είναι μια γλώσσα όπως όλες οι άλλες και μαθαίνεται ως τέτοια· είναι γλώσσα εικόνων και νοημάτων (όπως ο συνθέτης σκέφτεται με νότες, έτσι κι εδώ η σκέψη γίνεται σε νοηματική μορφή)· αποτελείται από νοήματα που εκφράζουν αντικείμενα και έννοιες και από αλφάβητο για τις λέξεις που δεν δίνονται με νόημα· κάθε γλώσσα έχει το δικό της δακτυλικό αλφάβητο, με το ένα ή και τα δύο χέρια. Συχνά συνδυάζεται με τη χειλική ανάγνωση.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Νοηματική γλώσσα (με δακτυλικό αλφάβητο): πλήρης γλώσσα εικόνων και νοημάτων, με δικό της δακτυλικό αλφάβητο σε κάθε γλώσσα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: το όνομα + τα χαρακτηριστικά της νοηματικής γλώσσας.
Γραφή τυφλών
Ερώτηση: 6.5/2. Τι γραφή χρησιμοποιούν τα τυφλά άτομα και ποια είναι τα χαρακτηριστικά της;
Απάντηση:
- Τη γραφή Μπράιγ, που επινόησε ο Μπράιγ (1809-1852), δάσκαλος τυφλών που έμεινε ο ίδιος τυφλός σε ηλικία 3 χρονών. Στο αλφάβητό του τα γράμματα αποτελούνται από τελείες που προεξέχουν στο χαρτί σε διάφορους συνδυασμούς και η ανάγνωση γίνεται με την αφή.
- Χάρη σε αυτήν τα τυφλά άτομα διαβάζουν λογοτεχνικά βιβλία, βιβλία μουσικής, ανάγλυφους χάρτες και ανάγλυφα σχήματα αντικειμένων. Παράλληλα αξιοποιούν και άλλες αισθήσεις (όσφρηση, ακοή — π.χ. η Ακουστική Βιβλιοθήκη).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τη γραφή Μπράιγ: γράμματα από τελείες που προεξέχουν στο χαρτί σε συνδυασμούς και διαβάζονται με την αφή.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: γραφή Μπράιγ + ανάγλυφες τελείες + ανάγνωση με την αφή.
Κωδικοποιημένη επικοινωνία
Ερώτηση: 6.5/3. Τι είναι η κωδικοποιημένη επικοινωνία;
Απάντηση:
- Όταν χρησιμοποιούμε λέξεις προφορικές ή γραπτές με τη μορφή κώδικα, μιλάμε για κωδικοποιημένη μορφή επικοινωνίας.
- Παραδείγματα: η γραφή Μορς (ακουστικό αλφάβητο με σύντομους και μακριούς ήχους, που αποδίδονται οπτικά με τελείες και παύλες)· τα σήματα της τροχαίας, ένας κώδικας στον οποίο όλοι συμμορφωνόμαστε· και άτυπες μορφές, όπως τα «κορακίστικα» και η συνθηματική γλώσσα του σχολείου.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η επικοινωνία με λέξεις προφορικές ή γραπτές σε μορφή κώδικα (Μορς, σήματα τροχαίας, «κορακίστικα»).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: μήνυμα σε μορφή κώδικα + παράδειγμα.
Επικοινωνία ζώων
Ερώτηση: 6.6/1. Πώς επικοινωνούν τα ζώα μεταξύ τους;
Απάντηση:
- Η επικοινωνία είναι γενικό φαινόμενο στον κόσμο των ζώων: τα ζώα που ζουν σε ομάδες επικοινωνούν για να εξασφαλίζεται η συνοχή της ομάδας, ενώ και τα μοναχικά ζώα επικοινωνούν για να προστατεύσουν τον χώρο τους ή για να βρουν σύντροφο.
- Χρησιμοποιούν σήματα που σχετίζονται με τη λειτουργία που θέλουν να μεταδώσουν (π.χ. ένα είδος πιθήκου έχει διαφορετικό σήμα για τους αετούς, τις κόμπρες, τις λεοπαρδάλεις). Τα σήματα έχουν σταθερή μορφή, είναι περιορισμένα και σημαίνουν πάντα το ίδιο· με αυτά στέλνουν μηνύματα κοινωνικής ιεραρχίας, αναζήτησης τροφής, άμυνας, αναπαραγωγής, μέσω ήχων ή κινήσεων (η γάτα κουνάει την ουρά της). Η γλώσσα τους είναι εκ γενετής, ενώ του ανθρώπου μαθαίνεται.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Με σήματα σταθερής μορφής (ήχους, κινήσεις κ.ά.) που αντιστοιχούν σε λειτουργίες (ιεραρχία, τροφή, άμυνα, αναπαραγωγή) και είναι εκ γενετής.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: επικοινωνία με σήματα σταθερής μορφής + οι σκοποί των μηνυμάτων.
Είδη σημάτων ζώων
Ερώτηση: 6.6/2. Τι είδους σήματα χρησιμοποιούν τα ζώα για να επικοινωνήσουν;
Απάντηση:
- Οπτικά (χρώματα των φτερών, κέρατα των ελαφιών, φούσκωμα των φτερών)· ακουστικά (κραυγές των ζώων, κελάηδημα των πουλιών)· χημικά (ορμόνες που εκκρίνουν τα έντομα για να προσελκύσουν τον σύντροφό τους)· απτικά (οι σφήκες επικοινωνούν χτυπώντας τις κεραίες τους)· επίσης οσφρητικά, ηλεκτρικά και μαγνητικά σήματα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Οπτικά, ακουστικά, χημικά, απτικά, οσφρητικά, ηλεκτρικά και μαγνητικά σήματα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: αναφορά των ειδών σημάτων του βιβλίου με παραδείγματα.
Σχήμα ερέθισμα-απάντηση
Ερώτηση: 6.6/3. Τι σημαίνει το σχήμα ερέθισμα - απάντηση και τι χρήση μπορεί να έχει για τον άνθρωπο;
Απάντηση:
- Ερέθισμα – απάντηση (ανακαλύφθηκε από τον ρώσο φυσιολόγο Ι. Π. Παυλώφ): ένα ερέθισμα αρχικά ουδέτερο (ο ήχος από καμπανάκι), επειδή συνδυαζόταν επανειλημμένα με το κρέας, έγινε εξαρτημένο ερέθισμα που προκαλούσε μια συγκεκριμένη απάντηση (έκκριση σάλιου στα σκυλιά).
- Χρήση για τον άνθρωπο: ο άνθρωπος μελετά τα ζώα στο εργαστήριο μέσα από το σχήμα αυτό, για να τα εκπαιδεύσει και να τα δαμάσει· ο Παυλώφ ανέπτυξε έτσι τη θεωρία του συμπεριφορισμού, σύμφωνα με την οποία μπορούμε να βοηθήσουμε το άτομο να αναπτύξει επιθυμητούς τρόπους συμπεριφοράς και να αποφύγει ανεπιθύμητους (π.χ. το παιδί που κάηκε πειράζοντας την κουζίνα δεν ξαναπειράζει τους διακόπτες).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ένα ουδέτερο ερέθισμα γίνεται εξαρτημένο και προκαλεί συγκεκριμένη απάντηση (Παυλώφ)· χρησιμεύει στην εκπαίδευση των ζώων και στη διαμόρφωση επιθυμητής συμπεριφοράς στον άνθρωπο.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Κριτήριο: ερέθισμα→απάντηση + χρήση στην εκπαίδευση.
