Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Οικονομικές έννοιες για γεωργικές επιχειρήσεις (σελ. 72-74) – ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΓΕΩΡΓΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ Γ΄ ΕΠΑΛ
Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Οικονομικές έννοιες για γεωργικές επιχειρήσεις (σελ. 72-74)
Λύσεις των 22 ερωτήσεων του κεφαλαίου 2 (σελ. 72) και των 2 εργαστηριακών ασκήσεων ζήτησης-προσφοράς (σελ. 73-74): συντελεστές παραγωγής, κόστος ευκαιρίας, οικονομικά αγαθά, ζήτηση-χρησιμότητα-ελαστικότητες, προσφορά, σχηματισμός τιμών, μορφές αγοράς, υπολογισμοί δαπάνης-εσόδων και καμπύλες.
Ερώτηση 1 — Συντελεστές παραγωγής
Ερώτηση: Ποιοι είναι οι συντελεστές παραγωγής;
Απάντηση:
- Οι διαθέσιμοι πόροι της κοινωνίας ονομάζονται συντελεστές παραγωγής και είναι τέσσερις (σελ. 43): έδαφος, εργασία, κεφάλαιο και διευθυντική εργασία. Είναι περιορισμένοι (διαθέσιμοι σε ορισμένη ποσότητα) και έχουν εναλλακτικές, ανταγωνιστικές μεταξύ τους χρήσεις — γι' αυτό η οικονομική επιστήμη μελετά την κατανομή τους και η κοινωνία αναγκάζεται να κάνει επιλογές.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Έδαφος, εργασία, κεφάλαιο, διευθυντική εργασία.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Τέσσερις συντελεστές· να αναφερθεί ότι είναι περιορισμένοι.
Ερώτηση 2 — Κόστος ευκαιρίας
Ερώτηση: Τι είναι το κόστος ευκαιρίας;
Απάντηση:
- Επειδή οι πόροι είναι περιορισμένοι, κατά την επιλογή των αγαθών που θα παραχθούν «θυσιάζονται» άλλα αγαθά ή υπηρεσίες που θα μπορούσαν να είχαν παραχθεί. Κόστος ευκαιρίας ενός αγαθού είναι ακριβώς αυτό που θυσιάζεται για να παραχθεί το αγαθό που επιλέγεται (σελ. 44). Παράδειγμα: αν η πολιτεία κτίσει νοσοκομείο σε ένα οικόπεδο, δεν μπορεί να κτίσει εκεί σχολείο — το κόστος ευκαιρίας του νοσοκομείου είναι το σχολείο που θυσιάζεται.
- Το κόστος ευκαιρίας ενδιαφέρει όλους όσοι αποφασίζουν (πολιτικούς, επιχειρηματίες, άτομα). Υπάρχει μόνο στα οικονομικά αγαθά· τα ελεύθερα αγαθά (καθαρός αέρας, φυσικό τοπίο), που είναι διαθέσιμα σε αφθονία και δεν προέρχονται από σπάνιους πόρους, δεν έχουν κόστος ευκαιρίας (σελ. 44-45).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ό,τι θυσιάζεται για να παραχθεί το αγαθό που επιλέγεται (νοσοκομείο → θυσιάζεται το σχολείο)· το έχουν μόνο τα οικονομικά αγαθά.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ορισμός + παράδειγμα.
- Πρόσθετη αξία: η διάκριση ελεύθερων-οικονομικών αγαθών.
Ερώτηση 3 — Οικονομικά αγαθά
Ερώτηση: Ποια αγαθά ονομάζονται «οικονομικά»;
Απάντηση:
- Οικονομικά αγαθά ονομάζονται τα αγαθά που παράγονται μέσα από οργανωμένη δραστηριότητα με τη χρησιμοποίηση σπάνιων συντελεστών παραγωγής (οικονομική δραστηριότητα) (σελ. 45). Διακρίνονται από τα ελεύθερα αγαθά (αέρας, τοπίο), που δεν δημιουργούνται από σπάνιους πόρους, είναι διαθέσιμα σε αφθονία και μπορεί να τα καταναλώσει καθένας χωρίς να στερήσει άλλους. Μόνο τα οικονομικά αγαθά έχουν κόστος ευκαιρίας και μόνο σε αυτά αναφέρονται οι επιλογές (τι; πώς; για ποιον;) του ατόμου και της κοινωνίας.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα αγαθά που παράγονται με οργανωμένη δραστηριότητα από σπάνιους συντελεστές παραγωγής· μόνο αυτά έχουν κόστος ευκαιρίας (σε αντίθεση με τα ελεύθερα).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ορισμός + αντιδιαστολή με τα ελεύθερα αγαθά.
Ερώτηση 4 — Δυνάμεις της αγοράς
Ερώτηση: Ποιες είναι οι δυνάμεις της αγοράς;
Απάντηση:
- Αγορά είναι κάθε τόπος ή μορφή οργάνωσης που φέρνει σε επαφή αυτούς που ζητούν τα οικονομικά αγαθά (αγοραστές) και αυτούς που τα προσφέρουν (πωλητές) (σελ. 45). Οι συνολικές ενέργειες των αγοραστών ενός προϊόντος καθορίζουν τη «ζήτηση της αγοράς» και οι συνολικές ενέργειες των πωλητών την «προσφορά της αγοράς». Η ζήτηση και η προσφορά είναι οι «δυνάμεις» της αγοράς και η αλληλεπίδρασή τους καθορίζει την τιμή του προϊόντος.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η ζήτηση και η προσφορά· η αλληλεπίδρασή τους καθορίζει την τιμή.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Δύο δυνάμεις + ο ρόλος τους στον καθορισμό της τιμής.
Ερώτηση 5 — Ζήτηση και αποτελεσματική ζήτηση
Ερώτηση: Τι είναι η «ζήτηση» ενός προϊόντος και τι «αποτελεσματική ζήτηση»;
Απάντηση:
- Η ζήτηση ενός προϊόντος δεν αναφέρεται απλά στην επιθυμία για την απόκτησή του, αλλά και στη δυνατότητα αγοράς του, δηλαδή στην ικανότητα διάθεσης του χρηματικού ποσού που απαιτείται (σελ. 46). Αποτελεσματική ζήτηση είναι η επιθυμία για την απόκτηση ενός συγκεκριμένου προϊόντος με ταυτόχρονη χρηματική καταβολή για την πληρωμή του.
- Επιπλέον, η ζήτηση πρέπει να αναφέρεται σε χρονική περίοδο (1.000 μονάδες στα 10 € — ανά ημέρα, εβδομάδα, μήνα;), και για απλοποίηση εκφράζεται ως συνάρτηση της τιμής, με όλους τους άλλους παράγοντες σταθερούς.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ζήτηση = επιθυμία + δυνατότητα πληρωμής· αποτελεσματική ζήτηση = επιθυμία με ταυτόχρονη χρηματική καταβολή.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Να τονιστεί ότι η σκέτη επιθυμία δεν είναι ζήτηση.
Ερώτηση 6 — Χρησιμότητα
Ερώτηση: Τι σημαίνει ο όρος «χρησιμότητα» στα οικονομικά;
Απάντηση:
- Στα οικονομικά ο όρος «χρησιμότητα» («μονάδες κατανάλωσης συγκεκριμένου προϊόντος ή υπηρεσίας») εξισώνεται με την ικανοποίηση (σελ. 46). Η έννοια είναι σημαντική γιατί μόνο αγαθά και υπηρεσίες που προσφέρουν ικανοποίηση έχουν ζήτηση στην αγορά. Οι καταναλωτές συμπεριφέρονται «λογικά»: προσπαθούν να μεγιστοποιήσουν τη συνολική χρησιμότητα με δεδομένο το περιορισμένο εισόδημά τους και τις τιμές της αγοράς. Η οριακή χρησιμότητα είναι η χρησιμότητα κάθε επιπλέον μονάδας (και μειώνεται — νόμος της φθίνουσας χρησιμότητας).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Χρησιμότητα = ικανοποίηση από την κατανάλωση· μόνο ό,τι προσφέρει ικανοποίηση έχει ζήτηση· οι καταναλωτές μεγιστοποιούν τη συνολική χρησιμότητα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ταύτιση με την ικανοποίηση + σύνδεση με τη ζήτηση.
Ερώτηση 7 — Νόμος της φθίνουσας χρησιμότητας
Ερώτηση: Τι λέει ο νόμος της φθίνουσας χρησιμότητας;
Απάντηση:
- Ο νόμος της φθίνουσας χρησιμότητας λέει ότι, όσο αυξάνεται η κατανάλωση ενός συγκεκριμένου προϊόντος, κάθε επόμενη μονάδα του προσφέρει μικρότερη χρησιμότητα (ικανοποίηση) από την προηγούμενη — δηλαδή, όσο αυξάνεται η κατανάλωση, η οριακή χρησιμότητα μειώνεται (σελ. 47). Στον Πίνακα 2.1 του βιβλίου η οριακή χρησιμότητα του αγαθού Α πέφτει από 15 (1η μονάδα) σε 12, 10, 9, 7, 3, 1 και γίνεται −2 στην 8η μονάδα.
- Συνέπεια: η ισορροπία του καταναλωτή επιτυγχάνεται όταν οι λόγοι οριακή χρησιμότητα / τιμή είναι ίσοι για όλα τα αγαθά (ίση οριακή χρησιμότητα ανά ευρώ)· τότε δεν μπορεί να αυξήσει τη συνολική του χρησιμότητα με ανακατανομή των δαπανών του.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Κάθε επόμενη μονάδα κατανάλωσης προσφέρει μικρότερη ικανοποίηση από την προηγούμενη — η οριακή χρησιμότητα μειώνεται.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Διατύπωση του νόμου με τον όρο «οριακή χρησιμότητα».
- Πρόσθετη αξία: η συνθήκη ισορροπίας του καταναλωτή.
Ερώτηση 8 — Νόμος της ζήτησης
Ερώτηση: Τι λέει ο νόμος της ζήτησης;
Απάντηση:
- Ο νόμος της ζήτησης λέει ότι, για έναν καταναλωτή, η τιμή ενός αγαθού και η ζητούμενη ποσότητά του μεταβάλλονται αντίστροφα (αρνητική σχέση): όταν πέφτει η τιμή, αυξάνεται η ζητούμενη ποσότητα, και αντίστροφα (σελ. 48-49, Διάγραμμα 2.1 — καμπύλη ζήτησης DD με αρνητική κλίση). Γιατί: με τη μείωση της τιμής ενός αγαθού πέφτει η τιμή ανά μονάδα χρησιμότητας του, οπότε ο καταναλωτής, για να ξαναπετύχει ισορροπία (ίση οριακή χρησιμότητα ανά ευρώ), αυξάνει την κατανάλωσή του — στο παράδειγμα του Πίνακα 2.1, όταν το Β πέφτει από 40 σε 20 €, η κατανάλωσή του ανεβαίνει από 3 σε 7 μονάδες. Η συνολική καμπύλη ζήτησης της αγοράς είναι το άθροισμα των ποσοτήτων που ζητούν όλοι οι καταναλωτές σε κάθε τιμή.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τιμή και ζητούμενη ποσότητα μεταβάλλονται αντίστροφα (αρνητική σχέση, καμπύλη με αρνητική κλίση).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Διατύπωση + αιτιολόγηση μέσω της ισορροπίας του καταναλωτή.
Ερώτηση 9 — Μεταβολή στη ζήτηση vs μεταβολή στη ζητούμενη ποσότητα
Ερώτηση: Εξηγήστε τη διαφορά των εννοιών: «μεταβολή στη ζήτηση» και «μεταβολή στη ζητούμενη ποσότητα»;
Απάντηση:
- Αν και μοιάζουν, οι δύο εκφράσεις έχουν πολύ σημαντική διαφορά (σελ. 49-50). Μεταβολή στη ζητούμενη ποσότητα: προέρχεται πάντα από μεταβολή στην τιμή του αγαθού και σημαίνει μετακίνηση κατά μήκος της καμπύλης ζήτησης — Διάγραμμα 2.2: αν η τιμή αυξηθεί από ΟΡ σε ΟΡ΄, η ζητούμενη ποσότητα πέφτει από OQ σε OQ΄· αν μειωθεί, αυξάνεται. Μεταβολή στη ζήτηση: προέρχεται από μεταβολή σε έναν ή περισσότερους από τους άλλους παράγοντες (τις «συνθήκες» ή «παραμέτρους» της ζήτησης — προτιμήσεις, διαθέσιμο εισόδημα κ.λπ.), εκτός από την τιμή. Σημαίνει ότι ζητείται μεγαλύτερη ή μικρότερη ποσότητα σε κάθε τιμή, δηλαδή μετατόπιση της καμπύλης — προς τα πάνω και δεξιά (D΄D΄, αύξηση της ζήτησης) ή προς τα κάτω και αριστερά (D΄΄D΄΄, μείωση) (Διάγραμμα 2.3).
-
Τιμή Τιμή |\ μετακίνηση | \ \ \ μετατόπιση |P΄\ κατά μήκος | \ \ \ (αλλάζει η |P \ (αλλάζει η τιμή) |D΄΄ \D \D΄\ ζήτηση) +--Q΄-Q---- Ποσότητα +-------------- Ποσότητα
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ζητούμενη ποσότητα: αλλάζει μόνο με την τιμή → μετακίνηση κατά μήκος της καμπύλης. Ζήτηση: αλλάζει με τους άλλους παράγοντες (εισόδημα, προτιμήσεις…) → μετατόπιση της καμπύλης.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Το κλειδί: κατά μήκος (τιμή) vs μετατόπιση (συνθήκες ζήτησης).
Ερώτηση 10 — Εισοδηματική ελαστικότητα
Ερώτηση: Τι είναι εισοδηματική ελαστικότητα;
Απάντηση:
- Η εισοδηματική ελαστικότητα της ζήτησης μετράει την «αντίδραση» της ζήτησης στις μεταβολές του εισοδήματος (σελ. 54): Εισοδηματική ελαστικότητα = %ΔQD / %ΔY, όπου %ΔQD η ποσοστιαία μεταβολή της ζητούμενης ποσότητας και %ΔY η ποσοστιαία μεταβολή του εισοδήματος. Για τα περισσότερα αγαθά είναι θετική (αύξηση εισοδήματος → αύξηση ζητούμενης ποσότητας). Εξαίρεση τα «κατώτερα αγαθά» — φθηνότερα ή κατώτερης ποιότητας — για τα οποία, όταν αυξάνεται το εισόδημα, η ζήτηση μειώνεται (αρνητική εισοδηματική ελαστικότητα).
Σύνοψη: (ενδεικτική) %ΔQD / %ΔY — η αντίδραση της ζήτησης στις μεταβολές του εισοδήματος· θετική για τα περισσότερα, αρνητική για τα κατώτερα αγαθά.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ορισμός, τύπος, πρόσημο και η έννοια των κατώτερων αγαθών.
Ερώτηση 11 — Ελαστικότητα ζήτησης
Ερώτηση: Τι είναι η ελαστικότητα ζήτησης;
Απάντηση:
- Η ελαστικότητα της ζήτησης (ως προς την τιμή) μετράει την «αντίδραση» της ζητούμενης ποσότητας στις μεταβολές της τιμής (σελ. 51): e = %ΔQD / %ΔP (ποσοστιαία μεταβολή ζητούμενης ποσότητας προς ποσοστιαία μεταβολή τιμής). Έχει αρνητικό πρόσημο, αφού τιμή και ποσότητα κινούνται αντίστροφα. Όταν |e| < 1 η ζήτηση είναι ανελαστική (προϊόν Α: τιμή +25 %, ποσότητα −5 % → e = −0,2), όταν |e| ≥ 1 είναι ελαστική (Β: −10 % / +10 % → e = −1· Γ: −20 % / +100 % → e = −5). Όσο μεγαλύτερη (απόλυτα) η ελαστικότητα, τόσο πιο πολύ «αντιδρά» η ποσότητα.
- Σημασία για τα έσοδα (Πίνακας 2.3): σε ανελαστική ζήτηση η αύξηση της τιμής αυξάνει τα συνολικά έσοδα (και η μείωση τα μειώνει)· σε ελαστική ζήτηση η αύξηση της τιμής μειώνει τα έσοδα (και η μείωση τα αυξάνει)· με e = 1 τα έσοδα μένουν σταθερά.
Σύνοψη: (ενδεικτική) e = %ΔQD / %ΔP, αρνητική· |e| < 1 ανελαστική, |e| ≥ 1 ελαστική· καθορίζει πώς η μεταβολή της τιμής επηρεάζει τα έσοδα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Τύπος + ταξινόμηση (ανελαστική/ελαστική) + επίδραση στα έσοδα.
Ερώτηση 12 — Παράγοντες της ελαστικότητας ζήτησης
Ερώτηση: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το μέγεθος της ελαστικότητας της ζήτησης ενός προϊόντος;
Απάντηση:
- Οι κυριότεροι παράγοντες (σελ. 52-54): 1. Η διαθεσιμότητα υποκατάστατων προϊόντων — ίσως ο πιο καθοριστικός: όσο περισσότερα υποκατάστατα, τόσο μεγαλύτερη η ελαστικότητα (π.χ. τυρί συγκεκριμένης μονάδας — πάμπολλοι τύποι). 2. Το ποσοστό του εισοδήματος που δαπανάται στο προϊόν — μικρό μέρος → μικρότερη ελαστικότητα· μεγάλο ποσοστό → ο καταναλωτής επηρεάζεται σημαντικά από την αύξηση της τιμής, αναζητεί υποκατάστατα → μεγάλη ελαστικότητα. 3. Ο αριθμός χρήσεων του προϊόντος — πολλές χρήσεις → μικρότερη ελαστικότητα. 4. Η αναγκαιότητα του προϊόντος — όσο πιο αναγκαίο, τόσο μικρότερη. 5. Η εξάρτηση και η συνήθεια (π.χ. καφές) → χαμηλή ελαστικότητα. 6. Ο χρονικός ορίζοντας — σε πολύ μικρό διάστημα η ελαστικότητα είναι μικρότερη απ' ό,τι μακροχρόνια, γιατί με τον χρόνο γίνονται οι προσαρμογές.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Υποκατάστατα (ο πιο καθοριστικός), ποσοστό εισοδήματος, αριθμός χρήσεων, αναγκαιότητα, εξάρτηση-συνήθεια, χρονικός ορίζοντας.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Έξι παράγοντες με την κατεύθυνση της επίδρασης του καθενός.
Ερώτηση 13 — Νόμος της προσφοράς
Ερώτηση: Τι λέει ο νόμος της προσφοράς;
Απάντηση:
- Η καμπύλη προσφοράς παρουσιάζει τη σχέση μεταξύ τιμής και προσφερόμενης ποσότητας, και η σχέση αυτή είναι θετική (νόμος της προσφοράς): σε υψηλότερες τιμές προσφέρεται μεγαλύτερη ποσότητα (σελ. 58, Διάγραμμα 2.4). Δύο λόγοι: α) οι επιχειρήσεις παράγουν με σκοπό το κέρδος, οπότε σε υψηλότερες τιμές είναι πιο κερδοφόρο να αυξάνουν την παραγωγή-προσφορά· β) σε υψηλότερες τιμές μπορούν να παράγουν και οι «οριακές» επιχειρήσεις — εκείνες που δεν κάλυπταν το κόστος τους σε χαμηλότερες τιμές. Η καμπύλη προσφοράς της αγοράς είναι το «οριζόντιο» άθροισμα των ατομικών καμπυλών των επιχειρήσεων. Όπως και στη ζήτηση, διακρίνεται η μεταβολή στην προσφερόμενη ποσότητα (από την τιμή — κατά μήκος της καμπύλης) από τη μεταβολή στην προσφορά (τεχνολογία, τιμές συντελεστών — μετατόπιση της καμπύλης).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Θετική σχέση τιμής και προσφερόμενης ποσότητας· λόγοι: μεγαλύτερο κέρδος σε υψηλότερες τιμές και είσοδος των οριακών επιχειρήσεων.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Διατύπωση + οι δύο λόγοι.
Ερώτηση 14 — Ελαστικότητα προσφοράς
Ερώτηση: Τι είναι η ελαστικότητα προσφοράς;
Απάντηση:
- Η ελαστικότητα της προσφοράς μετράει την «αντίδραση» της προσφερόμενης ποσότητας στις μεταβολές της τιμής (σελ. 59-60): Ελαστικότητα προσφοράς = %ΔQS / %ΔP (ποσοστιαία μεταβολή προσφερόμενης ποσότητας προς ποσοστιαία μεταβολή τιμής) — ανάλογα με τη ζήτηση, αλλά με θετικό πρόσημο. Παράγοντες που την επηρεάζουν: 1. Ο χρονικός ορίζοντας (ο σημαντικότερος): περίοδος της στιγμής — τόσο σύντομη που η προσφορά δεν επεκτείνεται (πλήρως ανελαστική)· βραχυχρόνια περίοδος — επέκταση μόνο με τους μεταβλητούς συντελεστές (πρώτες ύλες), ενώ οι σταθεροί (εγκαταστάσεις) την περιορίζουν (σχετικά ανελαστική)· στα γεωργικά προϊόντα ο βιολογικός χαρακτήρας επιβάλλει χρόνο από την απόφαση ως το αποτέλεσμα (ελιές, βοοειδή), βραχυπρόθεσμα μόνο μικρές αλλαγές (επιμελημένη συγκομιδή, κατώτερες ποιότητες)· μακροχρόνια περίοδος — όλοι οι συντελεστές μεταβλητοί → πολύ πιο ελαστική. 2. Η κινητικότητα των συντελεστών — ρευστό κεφάλαιο (χρήματα) πιο κινητικό από παραγωγικά ζώα ή εξειδικευμένες επενδύσεις (πτηνοτροφεία) → πιο ελαστική προσφορά. 3. Η διατήρηση αποθεμάτων (χωρίς απώλεια ποιότητας και υπέρμετρο κόστος) → πιο ελαστική. 4. Η συμπεριφορά του κόστους — αν δεν αυξάνεται σημαντικά με την επέκταση της παραγωγής → πιο ελαστική.
Σύνοψη: (ενδεικτική) %ΔQS / %ΔP — η αντίδραση της προσφερόμενης ποσότητας στην τιμή· εξαρτάται από τον χρονικό ορίζοντα (στιγμή/βραχυχρόνια/μακροχρόνια), την κινητικότητα συντελεστών, τα αποθέματα και τη συμπεριφορά του κόστους.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ορισμός-τύπος + τέσσερις παράγοντες, με τις τρεις χρονικές περιόδους.
Ερώτηση 15 — Υποκατάστατα και συμπληρωματικά προϊόντα
Ερώτηση: Ποια προϊόντα είναι υποκατάστατα και ποια συμπληρωματικά;
Απάντηση:
- Η διάκριση γίνεται με τη σταυροειδή ελαστικότητα της ζήτησης = %ΔQDA / %ΔPB, που μετράει την αντίδραση της ζητούμενης ποσότητας του αγαθού Α στις μεταβολές της τιμής του αγαθού Β (σελ. 54-55). Υποκατάστατα (ανταγωνιστικά): όταν η σταυροειδής ελαστικότητα είναι θετική — η αύξηση της τιμής του Β οδηγεί σε αύξηση της ζητούμενης ποσότητας του Α, γιατί οι καταναλωτές υποκαθιστούν το Β με το Α (π.χ. διαφορετικοί τύποι τυριού)· όσο μεγαλύτερη η θετική τιμή, τόσο μεγαλύτερος ο βαθμός υποκατάστασης. Συμπληρωματικά: όταν η σταυροειδής ελαστικότητα είναι αρνητική — ζητούνται «μαζί» (σουβλάκι και πίτα, καφές και ζάχαρη)· η αύξηση της τιμής του Β μειώνει τη ζητούμενη ποσότητα και του Α· όσο μεγαλύτερη η απόλυτη τιμή, τόσο μεγαλύτερη η συμπληρωματικότητα (σελ. 57).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Υποκατάστατα: θετική σταυροειδής ελαστικότητα (αύξηση τιμής του ενός → αύξηση ζήτησης του άλλου). Συμπληρωματικά: αρνητική (ζητούνται μαζί — καφές/ζάχαρη).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Να συνδεθεί η διάκριση με το πρόσημο της σταυροειδούς ελαστικότητας.
Ερώτηση 16 — Παράγοντες που επηρεάζουν την προσφορά
Ερώτηση: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν την προσφορά;
Απάντηση:
- Μεταβολή στην προσφορά (μετατόπιση της καμπύλης) αγροτικών προϊόντων προέρχεται από (σελ. 61-63): 1. Μεταβολές στο κόστος παραγωγής (τιμές συντελεστών, τεχνολογία): αν ο παραγωγός δεν μπορεί να μεταφέρει το κόστος στην τιμή, αλλάζει το κέρδος του και το επίπεδο παραγωγής — αύξηση κόστους → μείωση προσφοράς, μείωση κόστους → αύξηση. 2. Μεταβολές στις τιμές συνδεόμενων προϊόντων που παράγονται «μαζί» (γάλα και κρέας): αύξηση της τιμής του Α αυξάνει την προσφορά του Α και ταυτόχρονα του Β. 3. Μεταβολές στις καιρικές συνθήκες — ιδιαίτερα στα αγροτικά προϊόντα. 4. Προβλέψεις για τις μελλοντικές συνθήκες της αγοράς (τεχνολογία, ζήτηση, τιμές προϊόντων και συντελεστών). 5. Μεταβολές στην έμμεση φορολογία και στις επιδοτήσεις: μείωση του Φ.Π.Α. ή αύξηση των επιδοτήσεων δρα όπως η μείωση του κόστους → μεγαλύτερο κέρδος σε κάθε τιμή → αύξηση της προσφοράς.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Κόστος παραγωγής, τιμές συνδεόμενων προϊόντων, καιρικές συνθήκες, προβλέψεις για την αγορά, έμμεση φορολογία και επιδοτήσεις.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Πέντε παράγοντες με την κατεύθυνση επίδρασης.
- Να μη συγχέεται με τους παράγοντες της ελαστικότητας προσφοράς (ερ. 14).
Ερώτηση 17 — Σχηματισμός τιμών στην οικονομία της αγοράς
Ερώτηση: Πώς σχηματίζονται οι τιμές στην οικονομία της αγοράς;
Απάντηση:
- Σε χώρες με οικονομία της αγοράς (όπως η Ελλάδα) οι τιμές διαμορφώνονται από την αλληλεπίδραση της ζήτησης και της προσφοράς (σελ. 63-64). Με δεδομένες ζήτηση και προσφορά, μόνο μία τιμή μπορεί να διαμορφωθεί: η τιμή ισορροπίας — η μόνη τιμή στην οποία ζήτηση = προσφορά (τομή των καμπυλών DD και SS, Διάγραμμα 2.6). Σε τιμές πάνω από την ισορροπία η προσφορά υπερτερεί → πλεόνασμα → οι τιμές πέφτουν· οι παραγωγοί μειώνουν την προσφορά, οι καταναλωτές αυξάνουν τη ζήτηση μέχρι την εξίσωση. Σε τιμές κάτω από την ισορροπία περιορίζεται η προσφερόμενη ποσότητα → οι τιμές ανεβαίνουν, η ζήτηση περιορίζεται, οι παραγωγοί αυξάνουν την προσφορά → ισορροπία, χωρίς τάση αναθεώρησης.
- Η τιμή ισορροπίας μεταβάλλεται μόνο αν μεταβληθούν οι συνθήκες ζήτησης/προσφοράς: αύξηση της ζήτησης (DD → D΄D΄, με δεδομένη προσφορά) → νέα ισορροπία με μεγαλύτερη ποσότητα και υψηλότερη τιμή· μείωση της προσφοράς (SS → S΄S΄) → μικρότερη ποσότητα και υψηλότερη τιμή (Διάγραμμα 2.7). Το κράτος μπορεί να παρεμβαίνει (η Ε.Ε. με θεσμικές τιμές μέσω των Κοινών Οργανώσεων Αγορών, σήμερα όλο και λιγότερο — αντικαθίστανται από εισοδηματικές ενισχύσεις).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Από την αλληλεπίδραση ζήτησης-προσφοράς → τιμή ισορροπίας (ζήτηση = προσφορά)· πλεόνασμα πάνω από αυτήν, έλλειψη κάτω· αλλάζει μόνο με μεταβολή των συνθηκών.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Μηχανισμός ισορροπίας + επιπτώσεις μεταβολής ζήτησης/προσφοράς.
- Πρόσθετη αξία: αναφορά στον κρατικό παρεμβατισμό.
Ερώτηση 18 — Χαρακτηριστικά του πλήρους ανταγωνισμού
Ερώτηση: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του πλήρους ανταγωνισμού;
Απάντηση:
- Πλήρης (τέλειος) ανταγωνισμός λειτουργεί όταν αγοραστές και πωλητές δεν μπορούν, ο καθένας μόνος του, να επηρεάσουν την τιμή (σελ. 66-68). Συνθήκες (υποθέσεις): 1. Μεγάλος αριθμός μικρών αγοραστών και πωλητών — οι ποσότητες του καθενός ασήμαντες σε σχέση με το σύνολο. 2. Ομοιογενές προϊόν — αδιάφορο από ποιον αγοράζει ο καταναλωτής, τέλειο υποκατάστατο. 3. Πλήρης πληροφόρηση για τις συνθήκες της αγοράς και τις τιμές όλων των παραγωγών. 4. Οι αγοραστές μπορούν πάντα να αγοράσουν από τους παραγωγούς με τις χαμηλότερες τιμές. 5. Καμία εμπόδιση στην είσοδο νέων αγοραστών-πωλητών ή στην έξοδο (τουλάχιστον μακροχρόνια).
- Συνέπειες: όλες οι επιχειρήσεις καταλήγουν στην ίδια τιμή· όποια ανεβάσει την τιμή χάνει τους πελάτες της, ενώ δεν έχει κίνητρο να τη χαμηλώσει, αφού πουλά όλη την παραγωγή της στην τιμή της αγοράς· η επιχείρηση παίρνει την τιμή ως δεδομένη και θεωρεί την καμπύλη ζήτησης του προϊόντος της πλήρως ελαστική. Ο τέλειος ανταγωνισμός αυξάνει την κοινωνική ευημερία (λογικό κέρδος για παραγωγούς, ικανοποιητικές τιμές για καταναλωτές).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Πολλοί μικροί αγοραστές-πωλητές, ομοιογενές προϊόν, πλήρης πληροφόρηση, αγορά από τους φθηνότερους, ελεύθερη είσοδος-έξοδος· η επιχείρηση δέχεται την τιμή ως δεδομένη.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Πέντε συνθήκες + η συνέπεια (τιμή δεδομένη, πλήρως ελαστική ζήτηση).
Ερώτηση 19 — Χαρακτηριστικά του μονοπωλίου
Ερώτηση: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του μονοπωλίου;
Απάντηση:
- Καθαρό μονοπώλιο υπάρχει όταν η προσφορά ενός αγαθού είναι στα χέρια μιας μόνο επιχείρησης (π.χ. η ΔΕΗ πριν την απελευθέρωση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας) ή μιας μικρής ομάδας επιχειρήσεων με κοινή πολιτική προώθησης πωλήσεων — το «καρτέλ» (π.χ. OPEC στο πετρέλαιο) (σελ. 68-69). Ο μονοπωλητής ασκεί μεγάλο έλεγχο στην τιμή, αλλά όχι απόλυτο, γιατί δεν ελέγχει τη ζήτηση: έχει δύο επιλογές — να καθορίσει την τιμή και να αφήσει τη ζήτηση να καθορίσει την ποσότητα, ή να καθορίσει την προσφορά και να αφήσει τη ζήτηση να καθορίσει την τιμή· αδύνατος ο ταυτόχρονος καθορισμός τιμής και ποσότητας.
- Αποκομίζει υπερκέρδη που διατηρεί για μεγάλο διάστημα χάρη στα εμπόδια εισόδου νέων επιχειρήσεων: τεχνικά (το ελάχιστο κόστος επιτυγχάνεται σε πολύ μεγάλο μέγεθος — αντιοικονομική η είσοδος μικρότερης επιχείρησης), νομικά (μονοπωλιακό προνόμιο με νόμο, συνήθως σε κρατικές επιχειρήσεις), έλεγχος συντελεστών παραγωγής ή καναλιών διανομής (απόλυτος έλεγχος της πρώτης ύλης ή των λιανικών πωλήσεων), συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων (συνεργασία αντί ανταγωνισμού).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ένας προμηθευτής (ή καρτέλ)· έλεγχος τιμής ή ποσότητας, όχι και των δύο· υπερκέρδη λόγω εμποδίων εισόδου (τεχνικά, νομικά, έλεγχος συντελεστών/διανομής, συμφωνίες).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ορισμός, το δίλημμα τιμή/ποσότητα και τα τέσσερα εμπόδια εισόδου.
Ερώτηση 20 — Χαρακτηριστικά του μονοπωλιακού ανταγωνισμού
Ερώτηση: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του μονοπωλιακού ανταγωνισμού;
Απάντηση:
- Ο μονοπωλιακός ανταγωνισμός έχει χαρακτηριστικά και από τον πλήρη ανταγωνισμό και από το μονοπώλιο (σελ. 70). Δεν υπάρχουν εμπόδια εισόδου στον κλάδο (όπως στον πλήρη ανταγωνισμό), αλλά κάθε εταιρεία διαφοροποιεί το προϊόν της — με βάση την ποιότητα, τη συσκευασία, τη διαφήμιση κ.λπ. — από τα προϊόντα των άλλων, ώστε να γίνει πιο ελκυστικό σε ορισμένη ομάδα καταναλωτών. Η διαφοροποίηση (τουλάχιστον στα μάτια του καταναλωτή) ενισχύεται από το εμπορικό σήμα (επώνυμα προϊόντα) και τη διαφήμιση. Επειδή κάθε προϊόν είναι διαφοροποιημένο, η εταιρεία έχει το μονοπώλιο της προσφοράς του δικού της προϊόντος — εξ ου και ο όρος.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ελεύθερη είσοδος (όπως στον ανταγωνισμό) + διαφοροποιημένο προϊόν (ποιότητα, συσκευασία, διαφήμιση, εμπορικό σήμα) → μονοπώλιο στο δικό του προϊόν.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Δύο στοιχεία: χωρίς εμπόδια εισόδου, με διαφοροποίηση προϊόντος.
Ερώτηση 21 — Χαρακτηριστικά του ολιγοπωλίου
Ερώτηση: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ολιγοπωλίου;
Απάντηση:
- Το ολιγοπώλιο είναι από τις πιο συνηθισμένες μορφές αγοράς στους κλάδους των τροφίμων και στους κλάδους που προμηθεύουν με εισροές τη γεωργία και την κτηνοτροφία (σελ. 70). Μια αγορά είναι ολιγοπωλιακή όταν λίγες (τρεις-τέσσερις) μεγάλες επιχειρήσεις, με υψηλό μερίδιο πωλήσεων, κυριαρχούν στον κλάδο — γι' αυτό ονομάζεται και «ανταγωνισμός μεταξύ των λίγων». Χαρακτηριστικά: οι στρατηγικές ενέργειες της μιας (τιμές κ.ά.) ακολουθούνται σύντομα από τις άλλες· υπάρχει μεγάλος βαθμός αλληλεξάρτησης — κάθε επιχείρηση υπολογίζει τις αντιδράσεις των ανταγωνιστών στις ενέργειές της· λόγω της αλληλεξάρτησης, οι επιχειρήσεις συχνά επιλέγουν κάποιας μορφής συνεργασία. Ανάλογα με το αν συνεργάζονται ή όχι, το αποτέλεσμα πλησιάζει το μονοπώλιο ή την ανταγωνιστική αγορά αντίστοιχα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Λίγες (3-4) μεγάλες επιχειρήσεις με υψηλό μερίδιο, έντονη αλληλεξάρτηση, μίμηση ενεργειών, τάση συνεργασίας· συνηθέστερο στα τρόφιμα και τις γεωργικές εισροές.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Ορισμός + αλληλεξάρτηση + συνέπεια συνεργασίας/μη συνεργασίας.
Ερώτηση 22 — Από το ολιγοπώλιο στην ανταγωνιστική αγορά
Ερώτηση: Πώς, από συνθήκες ολιγοπωλίου, μπορούν να οδηγηθούν οι επιχειρήσεις στην ανταγωνιστική αγορά;
Απάντηση:
- Στο ολιγοπώλιο η αλληλεξάρτηση ωθεί τις επιχειρήσεις σε συνεργασία· το βιβλίο σημειώνει ότι, ανάλογα με το κατά πόσον οι επιχειρήσεις θα συνεργαστούν ή όχι, το αποτέλεσμα μπορεί να πλησιάσει περισσότερο στο μονοπώλιο ή στην ανταγωνιστική αγορά αντίστοιχα (σελ. 70). Επομένως, οι επιχειρήσεις οδηγούνται προς την ανταγωνιστική αγορά όταν δεν συνεργάζονται — όταν καθεμία χαράσσει αυτόνομη πολιτική τιμών και προϊόντος, δεν ακολουθεί τις κινήσεις των άλλων και ανταγωνίζεται πραγματικά για μερίδιο αγοράς, αντί να «μοιράζεται» την αγορά μαζί τους.
- Θεσμικός παράγοντας (σελ. 66): στις χώρες της Ε.Ε. λειτουργούν Επιτροπές Ανταγωνισμού, που προσπαθούν να εξουδετερώσουν τη χειραγώγηση των αγορών με μέτρα που αποτρέπουν την υπέρμετρη εμπορική συγκέντρωση (έλεγχο της αγοράς από λίγες επιχειρήσεις) — δηλαδή εμποδίζουν τις συμφωνίες-καρτέλ και τις συγχωνεύσεις που θα οδηγούσαν προς το μονοπώλιο, σπρώχνοντας τον κλάδο προς συνθήκες ανταγωνισμού. Το βιβλίο δεν δίνει αναλυτικότερη «συνταγή»· η απάντηση συνθέτει τα δύο αυτά σημεία.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Όταν οι ολιγοπωλιακές επιχειρήσεις δεν συνεργάζουν (αυτόνομη πολιτική, πραγματικός ανταγωνισμός για μερίδιο) το αποτέλεσμα πλησιάζει την ανταγωνιστική αγορά· οι Επιτροπές Ανταγωνισμού αποτρέπουν καρτέλ και υπέρμετρη συγκέντρωση.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Βασικό σημείο: μη συνεργασία → ανταγωνιστικό αποτέλεσμα (σελ. 70).
- Πρόσθετη αξία: ο ρόλος των Επιτροπών Ανταγωνισμού (σελ. 66).
Εργαστήριο — Άσκηση 1: ζήτηση τομάτας (δύο καταναλωτές)
Ερώτηση: Η ζήτηση της τομάτας στην αγορά της Θεσσαλονίκης για 2 καταναλωτές Α και Β, σε σχέση με την τιμή, έχει ως εξής: Τιμή (P) 4, 3, 2, 1 — Ζητούμενη ποσότητα QDA 3, 6, 9, 12 — Ζητούμενη ποσότητα QDB 4, 8, 12, 16. 1. Να βρεθεί η συνολική δαπάνη κάθε καταναλωτή για όλους τους παραπάνω συνδυασμούς τιμής και ποσότητας. 2. Να παρασταθούν γραφικά οι ατομικές καμπύλες ζήτησης του Α΄ και του Β΄ καταναλωτή. 3. Να σχεδιαστεί η καμπύλη ζήτησης του αγαθού τομάτα. 4. Να εξηγηθεί ο νόμος της ζήτησης, με βάση την καμπύλη ζήτησης της αγοράς.
Απάντηση:
-
1. Συνολική δαπάνη = Τιμή × Ζητούμενη ποσότητα για κάθε συνδυασμό:
P QDA Δαπάνη Α = P·QDA QDB Δαπάνη Β = P·QDB 4 3 4·3 = 12 4 4·4 = 16 3 6 3·6 = 18 8 3·8 = 24 2 9 2·9 = 18 12 2·12 = 24 1 12 1·12 = 12 16 1·16 = 16 Παρατήρηση: η δαπάνη είναι μέγιστη στις ενδιάμεσες τιμές (3 και 2) και μικρότερη στα άκρα — από P = 4 σε P = 3 η ζήτηση είναι ελαστική (τα έσοδα αυξάνουν όταν πέφτει η τιμή), από P = 2 σε P = 1 ανελαστική (τα έσοδα μειώνονται).
-
2. Ατομικές καμπύλες ζήτησης: σε άξονες με την τιμή κατακόρυφα και την ποσότητα οριζόντια, σημειώνουμε τα σημεία του Α: (3, 4), (6, 3), (9, 2), (12, 1) και του Β: (4, 4), (8, 3), (12, 2), (16, 1). Κάθε καμπύλη είναι μια ευθεία με αρνητική κλίση (και οι δύο καταναλωτές αυξάνουν την ποσότητα κατά σταθερό βήμα — 3 και 4 μονάδες — για κάθε μείωση της τιμής κατά 1).
P DA: Α΄ καταναλωτής DB: Β΄ καταναλωτής 4 | *(3) o(4) 3 | *(6) o(8) 2 | *(9) o(12) 1 | *(12) o(16) +----+----+----+----+----+----+----+----+---- Q 0 2 4 6 8 10 12 14 16 -
3. Καμπύλη ζήτησης της αγοράς (του αγαθού τομάτα): είναι το οριζόντιο άθροισμα των ατομικών καμπυλών — σε κάθε τιμή προσθέτουμε τις ποσότητες των δύο καταναλωτών (σελ. 49: «η συνολική ποσότητα που ζητείται από όλους τους καταναλωτές σε κάθε τιμή»):
P QD αγοράς = QDA + QDB Συνολική δαπάνη 4 3 + 4 = 7 28 3 6 + 8 = 14 42 2 9 + 12 = 21 42 1 12 + 16 = 28 28 P 4 | ●(7) 3 | ●(14) 2 | ●(21) D (αγορά) 1 | ●(28) +----+----+----+----+----+----+----+---- Q 0 4 8 12 16 20 24 28 -
4. Νόμος της ζήτησης: η καμπύλη της αγοράς έχει αρνητική κλίση — όταν η τιμή πέφτει από 4 σε 3, 2, 1, η ζητούμενη ποσότητα αυξάνεται από 7 σε 14, 21, 28 (κατά 7 μονάδες για κάθε ευρώ μείωσης). Δηλαδή η τιμή και η ζητούμενη ποσότητα μεταβάλλονται αντίστροφα (σελ. 49). Η εξήγηση είναι η ισορροπία του καταναλωτή: σε χαμηλότερη τιμή η οριακή χρησιμότητα ανά ευρώ της τομάτας ανεβαίνει, οπότε κάθε καταναλωτής (και άρα και η αγορά) αγοράζει περισσότερο. Οι μεταβολές εδώ είναι μεταβολές στη ζητούμενη ποσότητα (μετακίνηση κατά μήκος της καμπύλης), όχι μεταβολές στη ζήτηση.
Σύνοψη: Δαπάνες Α: 12, 18, 18, 12 · Β: 16, 24, 24, 16. Ζήτηση αγοράς (άθροισμα): P = 4 → 7, 3 → 14, 2 → 21, 1 → 28 (δαπάνη 28, 42, 42, 28). Καμπύλες με αρνητική κλίση → νόμος της ζήτησης: τιμή και ποσότητα αντίστροφα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Δαπάνη = P × Q για κάθε γραμμή.
- Καμπύλη αγοράς = οριζόντιο άθροισμα των ατομικών ποσοτήτων σε κάθε τιμή.
- Η εξήγηση του νόμου να αναφέρει την αρνητική κλίση και την αντίστροφη σχέση.
Εργαστήριο — Άσκηση 2: προσφορά ψαριών (έσοδα και καμπύλη προσφοράς)
Ερώτηση: Δίνεται ο παρακάτω πίνακας προσφοράς ψαριών στην αγορά της Θεσσαλονίκης κατά τη διάρκεια μιας εβδομάδας: Δευτέρα P = 30, Qs = 2.500 κιλά· Τρίτη 25, 2.000· Τετάρτη 20, 1.750· Πέμπτη 15, 1.500· Παρασκευή 10, 1.200· Σάββατο 5, 1.000. 1. Να βρεθούν τα συνολικά έσοδα των πωλητών. 2. Να σχεδιαστεί η καμπύλη προσφοράς και να ερμηνευθεί η πορεία της καμπύλης προσφοράς του αγαθού ψάρια.
Απάντηση:
-
1. Συνολικά έσοδα = Τιμή × Προσφερόμενη ποσότητα για κάθε ημέρα:
Ημέρα P (€/kg) Qs (kg) Έσοδα = P·Qs (€) Δευτέρα 30 2.500 75.000 Τρίτη 25 2.000 50.000 Τετάρτη 20 1.750 35.000 Πέμπτη 15 1.500 22.500 Παρασκευή 10 1.200 12.000 Σάββατο 5 1.000 5.000 Εβδομάδα 9.950 199.500 Τα συνολικά έσοδα της εβδομάδας είναι 199.500 € για 9.950 κιλά (μέση τιμή ≈ 20,05 €/kg).
-
2. Καμπύλη προσφοράς: στους άξονες (τιμή κατακόρυφα, ποσότητα οριζόντια) σημειώνουμε τα σημεία (1.000, 5), (1.200, 10), (1.500, 15), (1.750, 20), (2.000, 25), (2.500, 30) και τα ενώνουμε:
P (€/kg) 30 | ●(2.500) 25 | ●(2.000) S 20 | ●(1.750) 15 | ●(1.500) 10 | ●(1.200) 5 | ●(1.000) +----+-----+-----+-----+-----+-----+---- Qs (kg) 0 1.000 1.250 1.500 1.750 2.000 2.500Ερμηνεία: η καμπύλη είναι ανοδική (θετική κλίση) — όσο ανεβαίνει η τιμή, τόσο μεγαλύτερη ποσότητα ψαριών προσφέρεται: νόμος της προσφοράς (σελ. 58). Οι λόγοι, κατά το βιβλίο: α) σε υψηλότερες τιμές είναι πιο κερδοφόρο για τους πωλητές να αυξήσουν την προσφορά (περισσότερα αλιεύματα, περισσότερη εργασία, αγορές από άλλες αγορές)· β) σε υψηλότερες τιμές μπορούν να προσφέρουν και οι «οριακοί» πωλητές, που σε χαμηλές τιμές δεν καλύπτουν το κόστος τους. Η κλίση δεν είναι σταθερή: από 5 σε 10 € η ποσότητα αυξάνεται κατά 200 kg, ενώ από 25 σε 30 € κατά 500 kg — η προσφορά γίνεται πιο ελαστική στις υψηλές τιμές. Οι μεταβολές είναι μεταβολές στην προσφερόμενη ποσότητα (κίνηση πάνω στην ίδια καμπύλη), αφού μόνο η τιμή αλλάζει από μέρα σε μέρα.
Σύνοψη: Έσοδα: 75.000, 50.000, 35.000, 22.500, 12.000, 5.000 € (σύνολο 199.500 € για 9.950 kg). Καμπύλη προσφοράς ανοδική: υψηλότερη τιμή → μεγαλύτερη προσφερόμενη ποσότητα (νόμος της προσφοράς — κέρδος, οριακοί πωλητές).
Κριτήρια αξιολόγησης:
- Έσοδα = P × Qs ανά ημέρα και άθροισμα.
- Θετική κλίση = νόμος της προσφοράς, με τους δύο λόγους του βιβλίου.
