Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 1 (σελ. 24) – ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 1

Πλήρεις λύσεις των 4 ερωτήσεων και των 3 προτεινόμενων δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 1 — ο όρος «Λογοτεχνία προσχολικής ηλικίας», η ιστορική πορεία από την απουσία ως τη σημερινή άνθηση, η προσφορά του μαθήματος στους μελλοντικούς παιδαγωγούς, η επίδραση της αντιαυταρχικής αντίληψης στη θεματολογία, καθώς και επίσκεψη σε έκθεση βιβλίου, συγκριτική αναζήτηση βιβλίων ανά περίοδο και ομαδική μελέτη της προσφοράς λογοτεχνικών βιβλίων.

Ερώτηση 1 — Ο όρος «Λογοτεχνία προσχολικής ηλικίας»

Ερώτηση: Τι εννοούμε με τον όρο Λογοτεχνία προσχολικής ηλικίας;

Απάντηση:

• Ο ορισμός (σελ. 14): η Λογοτεχνία της προσχολικής ηλικίας περιλαμβάνει τα αισθητικά δικαιωμένα κείμενα που απευθύνονται σε παιδιά ηλικίας έως 6 χρόνων και ανταποκρίνονται στις αντιληπτικές τους ικανότητες, στις ευαισθησίες, στα ενδιαφέροντα, στις ανάγκες και στα προβλήματά τους.

  Πώς προκύπτει ο ορισμός

  • Η οριοθέτηση χρειάζεται στηρίγματα και εμπνεύσεις από χώρους συγγενικούς και μη προς αυτή: η Ψυχολογία, η Παιδαγωγική και η Λαογραφία, με την εμπειρία και τη θεωρητική τους άποψη, βοηθούν ουσιαστικά στην περιχάραξη της Παιδικής Λογοτεχνίας (σελ. 13).
  • Οποιαδήποτε λογοτεχνική δημιουργία είναι μια πράξη μη τυποποιημένη και σε θεωρητικό και σε πρακτικό επίπεδο· η δημιουργία ανάγεται σε προσωπικές-εσωτερικές σχέσεις και ανάγκες, ενώ οι στόχοι της Λογοτεχνίας εκτείνονται σε πολλά επίπεδα: να πλάθει και να αναπλάθει τον κόσμο, να αμφισβητεί την πραγματικότητα και να ανυψώνει τον άνθρωπο σε ανώτερες σφαίρες.

  Οι ανάγκες των παιδιών στα οποία απευθύνεται (σελ. 14):

  • Ψυχοσυναισθηματικές: επικοινωνία, έκφραση, ασφάλεια, αγάπη, αυτονομία, ψυχαγωγία κ.ά.
  • Φυσικές: κίνηση, γνωριμία του εαυτού τους κ.ά.
  • Νοητικές: γνωριμία του γύρω κόσμου, έκφραση της δημιουργικής φαντασίας, απόκτηση γνώσεων κ.ά.

  Τα χαρακτηριστικά τους:

  • Ατέλειες στον σχηματισμό των εννοιών (δίνουν «αφελείς» σημασίες στα πράγματα).
  • Ανθρωπομορφισμός - ανιμισμός (δίνουν ανθρώπινη μορφή και ψυχή στα άψυχα).
  • Τάση για μίμηση και ταύτιση.
  • Εγωκεντρισμός (ερμηνεύουν τον κόσμο με βάση τον εαυτό τους, χωρίς δηλαδή να κατανοούν την προοπτική του άλλου).
  • Έντονη φαντασία.

  Η διπλή φύση της (σελ. 15): ο ρόλος της Παιδικής Λογοτεχνίας είναι καθοριστικός τόσο ως αισθητικού μέσου όσο και ως διδακτικού εργαλείου. Ένα αληθινό λογοτεχνικό κείμενο προκαλεί αισθητική συγκίνηση που είναι απαραίτητη για την προετοιμασία του μικρού αναγνώστη να δεχτεί το μήνυμα που εμπεριέχει· το καταξιωμένο λογοτέχνημα ασκεί άμεση αγωγή μέσω των ιδεών που προσφέρει και έμμεση αισθητική αγωγή με την αρμονική οργάνωση και τη συνοχή των νοημάτων του, δηλαδή με τον κόσμο της μορφής του. Το παιδικό λογοτεχνικό βιβλίο, παρ' όλο που είναι κατεξοχήν έργο τέχνης, δεν παύει να διατηρεί και την παιδευτική του αξία — έρχεται ως αρωγός της προσπάθειας γονιών και παιδαγωγών για την ολόπλευρη ανάπτυξη των παιδιών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εννοούμε τα αισθητικά δικαιωμένα κείμενα που απευθύνονται σε παιδιά ηλικίας έως 6 χρόνων και ανταποκρίνονται στις αντιληπτικές τους ικανότητες, στις ευαισθησίες, στα ενδιαφέροντα, στις ανάγκες και στα προβλήματά τους. Ο ορισμός στηρίζεται στην Ψυχολογία, την Παιδαγωγική και τη Λαογραφία και λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες των παιδιών (ψυχοσυναισθηματικές, φυσικές, νοητικές) και τα χαρακτηριστικά τους (ατέλειες στον σχηματισμό των εννοιών, ανθρωπομορφισμός-ανιμισμός, τάση για μίμηση και ταύτιση, εγωκεντρισμός, έντονη φαντασία). Είναι ταυτόχρονα αισθητικό μέσο και διδακτικό εργαλείο: ασκεί άμεση αγωγή με τις ιδέες της και έμμεση αισθητική αγωγή με τη μορφή της.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Απουσία, εμφάνιση και σημερινή παρουσία της Παιδικής Λογοτεχνίας

Ερώτηση: Σε ποιους λόγους αποδίδετε την παλαιότερη απουσία, τη σταδιακή εμφάνιση και τη σημερινή έντονη παρουσία λογοτεχνικών κειμένων αποκλειστικά για παιδικό αναγνωστικό κοινό;

Απάντηση:

• Α. Η παλαιότερη απουσία (σελ. 15-17)

  • Αρχαιότητα: αν και η αρχαία Ελλάδα μας έχει δώσει μια πλούσια λογοτεχνική παραγωγή, πολύ λίγες πληροφορίες για την ύπαρξη παιδικών λογοτεχνικών κειμένων εντοπίζουμε στη βιβλιογραφία. Οι μύθοι του Αισώπου απευθύνονταν σε παιδιά σχολικής, κυρίως, ηλικίας, ενώ έργα όπως η Βατραχομυομαχία, η Αραχνομαχία και η Γαλεομαχία και τα χελιδονίσματα αποτελούν τις λίγες ενδείξεις.
  • Μεσαίωνας: η Παιδική Λογοτεχνία δε γνωρίζει ιδιαίτερη άνθηση — η επικράτηση του Χριστιανισμού δημιουργεί νέα δεδομένα και η αρχαία παράδοση προσαρμόζεται στις νέες συνθήκες. Τόσο οι ιστορίες (Γαϊδάρου φυλλάδα, Πουλολόγος) όσο και τα τραγούδια αυτής της εποχής δεν απευθύνονταν σε παιδιά, αλλά, λόγω της νοηματικής τους απλότητας, άγγιζαν και τις παιδικές ψυχές.
  • Νεότεροι χρόνοι: σπέρματα Παιδικής Λογοτεχνίας βρίσκουμε κυρίως στην ποίηση — δημοτικό τραγούδι, νανουρίσματα, ταχταρίσματα, εύθυμα ποιήματα, ενώ στον Νεοελληνικό Διαφωτισμό γράφονται στίχοι και ποιήματα, κυρίως πατριωτικά και θρησκευτικά. Πρόκειται για έργα που δεν απευθύνονταν μόνο σε παιδιά ή δε γράφτηκαν κατ' αρχάς για παιδιά και πολύ περισσότερο για παιδιά προσχολικής ηλικίας.

  Β. Η σταδιακή εμφάνιση (σελ. 17-18)

  • Μετά την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης γίνεται μια πιο συστηματική προσπάθεια και στροφή προς την καθαυτό παιδική λογοτεχνία.
  • Ως το 1858: δεν έχουμε έντονα σημάδια, γίνονται όμως προσπάθειες — διηγήματα του Δ. Πανταζή, τα περιοδικά Παιδική Αποθήκη (1836) και Αποθήκη γνώσεων, τα Παίγνια ή Ποιημάτια διάφορα του Η. Τανταλίδη (1839), η τρίτομη Ελληνική Χρηστομάθεια του Αλ. Ρίζου Ραγκαβή (1841), οι Μύθοι του Αλ. Κατακουζηνού (1846) — έργα που γράφονται για παιδιά, αλλά έχουν τα ίδια μορφολογικά και ιδεολογικά στοιχεία με αυτά της Λογοτεχνίας που απευθύνεται στους μεγάλους.
  • Ως το 1917: όλο και πιο συχνά γράφονται παιδικά λογοτεχνικά έργα με σκοπό τη διδαχή και την καλλιέργεια του εθνικού και θρησκευτικού αισθήματος (Γεροστάθης του Λέοντα Μελλά, Τρομάρας του Γ. Βιζυηνού, Τραγουδάκια για παιδιά (1889) του Αλ. Πάλλη, Παραμύθι χωρίς όνομα της Πηνελόπης Δέλτα, Η αδελφούλα μου (1891) του Γρ. Ξενόπουλου).
  • Ως το 1945: το κέντρο βάρους του ενδιαφέροντος των λογοτεχνών μετατοπίζεται προς το παιδί, το οποίο θεωρείται πλέον άτομο νοήμον και με βούληση — Τα ψηλά βουνά και τα Χελιδόνια του Ζαχαρία Παπαντωνίου ωθούν την Παιδική Λογοτεχνία προς την ωριμότητα.
  • 1945-1974: η καταλυτική παρουσία της τηλεόρασης και η ανάπτυξη της τεχνολογίας, η ίδρυση της Γυναικείας Λογοτεχνικής Συντροφιάς και του Κύκλου Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου και μια νέα γενιά λογοτεχνών που γράφουν βιβλία αποκλειστικά για παιδιά· σε μια κοινωνία τραυματισμένη από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τη Γερμανική Κατοχή, τον Εμφύλιο και την επτάχρονη δικτατορία, και μεταβαλλόμενη λόγω της αστυφιλίας και της μετανάστευσης, η Παιδική Λογοτεχνία ενηλικιώνεται, αλλάζει η θεματολογία της και αποφεύγεται ο διδακτισμός.

  Γ. Η σημερινή έντονη παρουσία (σελ. 18-19) Μετά τη μεταπολίτευση (1974) και ως τις μέρες μας έχουμε μια εκρηκτική παραγωγή λογοτεχνικών βιβλίων για παιδιά. Οι λόγοι:

  • Η νέα πολιτική κατάσταση που δημιουργήθηκε.
  • Οι κοινωνικές ανακατατάξεις που έγιναν.
  • Η πολιτιστική ανανέωση.
  • Η επικράτηση νέων παιδαγωγικών αντιλήψεων που δίνουν έμφαση στην αντιαυταρχική εκπαίδευση.
  • Η ανάπτυξη της τεχνολογίας.
  • Τα προβλήματα στο περιβάλλον κ.ά.

  Τα αποτελέσματα: η θεματολογία διευρύνεται σημαντικά (κοινωνικά θέματα όπως η φιλία και η ειρήνη, περιβαλλοντικά, τεχνολογικά)· μέσω της εκφραστικής λιτότητας και του χιούμορ οι λογοτέχνες φέρνουν το παιδί σε επαφή με τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα και το βοηθούν στην κοινωνικοποίησή του· δίνεται έμφαση στην αισθητική αξία και απόλαυση των κειμένων· η εικονογράφηση βελτιώνεται και η γλώσσα είναι καλλιεργημένη αλλά όχι επιτηδευμένη· ο ηθικοδιδακτισμός υποχωρεί και το παιδί δεν αντιμετωπίζεται ως ενήλικας σε μικρογραφία. Η ελληνική Παιδική Λογοτεχνία πλέον έχει ωριμάσει και παύει να βρίσκεται στο περιθώριο — κατά την Ά. Κατσίκη-Γκίβαλου, «η παιδική λογοτεχνία εντάσσεται στο σύνολο της εθνικής λογοτεχνίας, διατηρώντας όμως την αυτονομία της που καθορίζεται από την ψυχοπνευματική και συναισθηματική ωριμότητα του δέκτη».

  Διεθνώς, κυρίως μετά τη βιομηχανική επανάσταση, η Παιδική Λογοτεχνία γνωρίζει ιδιαίτερη άνθηση με τον Ιούλιο Βερν, τον Χανς Κρίστιαν Άντερσεν και τον Μαρκ Τουέιν.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η παλαιότερη απουσία οφείλεται στο ότι το παιδί δεν αναγνωριζόταν ως ξεχωριστό αναγνωστικό κοινό: στην αρχαιότητα ελάχιστα κείμενα απευθύνονταν σε παιδιά, στον Μεσαίωνα η επικράτηση του Χριστιανισμού δημιούργησε νέα δεδομένα και οι ιστορίες και τα τραγούδια απλώς άγγιζαν τις παιδικές ψυχές λόγω της νοηματικής τους απλότητας, ενώ στους νεότερους χρόνους υπήρχαν μόνο σπέρματα, κυρίως στην ποίηση. Η σταδιακή εμφάνιση αρχίζει μετά την Ελληνική Επανάσταση: ως το 1858 με πρώτες προσπάθειες που όμως έμοιαζαν με τη λογοτεχνία των ενηλίκων, ως το 1917 με έργα διδαχής και καλλιέργειας του εθνικού και θρησκευτικού αισθήματος, ως το 1945 με τη μετατόπιση του ενδιαφέροντος προς το παιδί ως άτομο νοήμον και με βούληση, και ως το 1974 με την ίδρυση της Γυναικείας Λογοτεχνικής Συντροφιάς και του Κύκλου Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου. Η σημερινή έντονη παρουσία μετά το 1974 οφείλεται στη νέα πολιτική κατάσταση, στις κοινωνικές ανακατατάξεις, στην πολιτιστική ανανέωση, στην αντιαυταρχική εκπαίδευση, στην ανάπτυξη της τεχνολογίας και στα περιβαλλοντικά προβλήματα, με διεύρυνση της θεματολογίας, έμφαση στην αισθητική αξία και υποχώρηση του ηθικοδιδακτισμού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Η προσφορά του μαθήματος στους μελλοντικούς παιδαγωγούς

Ερώτηση: Σε τι πιστεύετε πως μπορεί να σας βοηθήσει η διδασκαλία του μαθήματος της Παιδικής Λογοτεχνίας;

Απάντηση:

• Το σκεπτικό (σελ. 20-21): παιδαγωγοί, δάσκαλοι, ψυχολόγοι, γλωσσολόγοι και όλοι όσοι ασχολούνται με την αγωγή των παιδιών αναγνωρίζουν σήμερα ότι η Παιδική Λογοτεχνία συμβάλλει καθοριστικά στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του παιδιού και αποτελεί μέσο διαπαιδαγώγησης και γλωσσικής καλλιέργειας. Επειδή η επαφή του παιδιού με το βιβλίο πρέπει να ξεκινήσει από πολύ νωρίς — το επιβάλλουν λόγοι αισθητικοί, ψυχολογικοί, παιδαγωγικοί και κοινωνικοί — ο ρόλος του/της παιδαγωγού-δασκάλου/-ας στην προσέγγιση της Λογοτεχνίας από το παιδί είναι σημαντικός.

  Το βιβλίο ορίζει ρητά τι πρέπει να προσφέρει το μάθημα στους μελλοντικούς παιδαγωγούς: για να αξιοποιήσουν κατά το δυνατόν καλύτερα τα λογοτεχνικά κείμενα προς όφελος των παιδιών, πρέπει να έχουν τη δυνατότητα κατά τη διάρκεια των σπουδών τους:

  • α) Να κατανοήσουν τον ρόλο της Παιδικής Λογοτεχνίας στην αγωγή του παιδιού.
  • β) Να εξοικειωθούν οι ίδιοι με την Παιδική Λογοτεχνία διαβάζοντας κείμενα αξιόλογων πεζογράφων και ποιητών.
  • γ) Να αποκτήσουν τις απαραίτητες γνώσεις, για να μπορούν να επιλέγουν τα κατάλληλα βιβλία, να οργανώνουν σωστά μια βιβλιοθήκη και να ενημερώνουν επαρκώς τους γονείς για τα βιβλία των παιδιών τους.
  • δ) Να ευαισθητοποιηθούν, ώστε να φροντίζουν για τη συνεχή λογοτεχνική τους ενημέρωση.
  • ε) Να γνωρίσουν και να ανακαλύψουν τις κατάλληλες παιδαγωγικές και διδακτικές προσεγγίσεις που θα τους βοηθήσουν να φέρουν με τον καλύτερο τρόπο σε επαφή το παιδί με το βιβλίο.

  Γιατί αυτά είναι απαραίτητα — η προσφορά της Λογοτεχνίας στο παιδί:

  • Καλλιεργεί και ευαισθητοποιεί το παιδί απέναντι στο Ωραίο.
  • Συμβάλλει στην ανάπτυξη του λόγου του, το συγκινεί και το επηρεάζει.
  • Του δίνει τη δυνατότητα να διαμορφωθεί και γενικά να δομήσει την προσωπικότητά του: τα παθήματα, οι δυσκολίες και οι νίκες των ηρώων γίνονται και δικά του παθήματα και κατορθώματα, ενώ στα πρόσωπα των χαρακτήρων ανακαλύπτει και προβάλλει τον εαυτό του, ταυτίζοντας τις δραστηριότητές τους με τις δικές του ενέργειες.
  • Κινητοποιεί το συναίσθημα, τη φαντασία και τη σκέψη του, με αποτέλεσμα μια ισόρροπη ανάπτυξη και καλλιέργεια όλων των ψυχικών του δυνάμεων.

  Η θέση της Άντας Κατσίκη-Γκίβαλου για τον ρόλο του διαμεσολαβητή (σελ. 21): «Αποτελώντας το κύριο και καίριο στοιχείο διαμεσολάβησης μεταξύ των δύο ‟πόλων” –παιδιού και βιβλίου–, ο δάσκαλος οφείλει να γνωρίζει και να ανασυνθέτει τα κύρια χαρακτηριστικά τους. Από τη μια μεριά οφείλει να εξοπλιστεί με την αγάπη, αλλά και τη βαθιά γνώση του βιβλίου και της λογοτεχνίας... Παράλληλα είναι απαραίτητη η γνώση του ρόλου που μπορεί να διαδραματίσει η λογοτεχνία, όχι μόνο στην καλλιέργεια της γλωσσικής έκφρασης και στον εμπλουτισμό των γνώσεων του παιδιού –όπως χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα–, αλλά κυρίως στην αισθητική του καλλιέργεια, την ανάπτυξη της φαντασίας του, την ψυχική του ωρίμανση και την ομαλή του κοινωνικοποίηση.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το μάθημα βοηθά τον μελλοντικό παιδαγωγό να κατανοήσει τον ρόλο της Παιδικής Λογοτεχνίας στην αγωγή του παιδιού, να εξοικειωθεί ο ίδιος με αυτήν διαβάζοντας κείμενα αξιόλογων πεζογράφων και ποιητών, να αποκτήσει τις γνώσεις για να επιλέγει κατάλληλα βιβλία, να οργανώνει σωστά μια βιβλιοθήκη και να ενημερώνει τους γονείς, να ευαισθητοποιηθεί ώστε να φροντίζει για τη συνεχή λογοτεχνική του ενημέρωση και να γνωρίσει τις κατάλληλες παιδαγωγικές και διδακτικές προσεγγίσεις. Έτσι θα μπορέσει να λειτουργήσει ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στο παιδί και στο βιβλίο, αξιοποιώντας τη Λογοτεχνία για την αισθητική καλλιέργεια, την ανάπτυξη της φαντασίας, την ψυχική ωρίμανση και την ομαλή κοινωνικοποίηση του παιδιού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Αντιαυταρχική αντίληψη και σύγχρονη θεματολογία

Ερώτηση: Αντιαυταρχική αντίληψη στην εκπαίδευση και σύγχρονη θεματολογία στην Παιδική Λογοτεχνία. Πώς η πρώτη επηρέασε τη δεύτερη;

Απάντηση:

• Το πλαίσιο (σελ. 18-19): μετά τη μεταπολίτευση (1974) και ως τις μέρες μας έχουμε μια εκρηκτική παραγωγή λογοτεχνικών βιβλίων για παιδιά. Ανάμεσα στους παράγοντες που έδωσαν ώθηση στην Παιδική Λογοτεχνία και την οδήγησαν σε έναν νέο προσανατολισμό το βιβλίο κατονομάζει ρητά την επικράτηση νέων παιδαγωγικών αντιλήψεων που δίνουν έμφαση στην αντιαυταρχική εκπαίδευση, μαζί με τη νέα πολιτική κατάσταση, τις κοινωνικές ανακατατάξεις, την πολιτιστική ανανέωση, την ανάπτυξη της τεχνολογίας και τα προβλήματα στο περιβάλλον.

  Πώς η αντιαυταρχική αντίληψη επηρέασε τη θεματολογία

  1. Υποχώρησε ο ηθικοδιδακτισμός: ο ηθικοδιδακτισμός υποχωρεί και το παιδί δεν αντιμετωπίζεται ως ενήλικας σε μικρογραφία. Το λογοτεχνικό κείμενο παύει να είναι όχημα νουθεσίας — σε αντίθεση με την περίοδο ως το 1917, όπου τα έργα γράφονταν με σκοπό τη διδαχή και την καλλιέργεια του εθνικού και θρησκευτικού αισθήματος.
  2. Το παιδί αναγνωρίζεται ως αυτόνομος δέκτης: η πορεία που είχε ξεκινήσει ως το 1945, όταν το κέντρο βάρους του ενδιαφέροντος των λογοτεχνών μετατοπίστηκε προς το παιδί, το οποίο θεωρείται πλέον άτομο νοήμον και με βούληση, ολοκληρώνεται. Κατά την Ά. Κατσίκη-Γκίβαλου, η παιδική λογοτεχνία διατηρεί την αυτονομία της, που καθορίζεται από την ψυχοπνευματική και συναισθηματική ωριμότητα του δέκτη.
  3. Διευρύνθηκε η θεματολογία: οι λογοτέχνες καταπιάνονται με θέματα κοινωνικά (φιλία, ειρήνη κ.ά.), περιβαλλοντικά, τεχνολογικά κ.ά. — θέματα που προϋποθέτουν παιδί ικανό να σκεφτεί και να κρίνει, όχι παιδί που απλώς υπακούει.
  4. Άλλαξε ο τρόπος γραφής: μέσω της εκφραστικής λιτότητας και του χιούμορ οι λογοτέχνες φέρνουν το παιδί σε επαφή με τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα και το βοηθούν στην κοινωνικοποίησή του — το χιούμορ και η λιτότητα αντικαθιστούν τον αυστηρό, διδακτικό τόνο.
  5. Δόθηκε έμφαση στην αισθητική αξία: δίνεται έμφαση στην αισθητική αξία και απόλαυση των κειμένων, η εικονογράφηση βελτιώνεται και η γλώσσα είναι καλλιεργημένη αλλά όχι επιτηδευμένη — το βιβλίο απευθύνεται στην ευχαρίστηση και στην κρίση του παιδιού και όχι στη συμμόρφωσή του.

  Το αποτέλεσμα: μια σειρά αξιόλογων λογοτεχνών (Ά. Ζέη, Ζ. Βαλάση, Ζ. Σαρή, Σ. Ζαραμπούκα, Θ. Χορτιάτη, Μ. Κοντολέων κ.ά.) ασχολούνται με το παιδικό λογοτεχνικό βιβλίο, έτσι ώστε να μπορούμε να μιλάμε για Λογοτεχνία προσχολικής ηλικίας μαζί με τη Λογοτεχνία για παιδιά και νέους· η ελληνική Παιδική Λογοτεχνία πλέον έχει ωριμάσει και παύει να βρίσκεται στο περιθώριο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αντιαυταρχική αντίληψη, ως μία από τις νέες παιδαγωγικές αντιλήψεις που επικράτησαν μετά τη μεταπολίτευση, οδήγησε στην υποχώρηση του ηθικοδιδακτισμού και στην αναγνώριση του παιδιού ως αυτόνομου δέκτη, που δεν αντιμετωπίζεται ως ενήλικας σε μικρογραφία. Έτσι η θεματολογία διευρύνθηκε σε κοινωνικά (φιλία, ειρήνη), περιβαλλοντικά και τεχνολογικά θέματα, ο τρόπος γραφής στηρίχθηκε στην εκφραστική λιτότητα και στο χιούμορ φέρνοντας το παιδί σε επαφή με τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα και βοηθώντας το στην κοινωνικοποίησή του, ενώ δόθηκε έμφαση στην αισθητική αξία και απόλαυση των κειμένων, με βελτιωμένη εικονογράφηση και καλλιεργημένη αλλά όχι επιτηδευμένη γλώσσα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 1 — Επίσκεψη σε έκθεση βιβλίου ή βιβλιοθήκη

Ερώτηση: Επισκεφθείτε μια έκθεση βιβλίου ή μια βιβλιοθήκη και καταγράψτε τις εντυπώσεις που αποκομίσατε από αυτή την επίσκεψη.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πεδίου. Ενδεικτικός οδηγός με βάση την ενότητα 1.4 (σελ. 23).

  1. Γιατί γίνεται: το βιβλίο κατατάσσει τις εκθέσεις βιβλίου στους τέσσερις παράγοντες επαφής του παιδιού με την Παιδική Λογοτεχνία και σημειώνει ότι οι επισκέψεις των παιδιών σε εκθέσεις βιβλίου, παρ' όλο που συνήθως είναι ολιγόωρες, προσφέρουν κέρδος, γιατί τους δίνουν τη δυνατότητα να δουν και να ξεφυλλίσουν τα βιβλία και τελικά να αγοράσουν κάποιο ή κάποια — αν και αυτό συμβαίνει τυχαία στη ζωή τους, εντούτοις μπορεί να τους ανοίξει τον δρόμο προς το διάβασμα.

  2. Προετοιμασία

  • Επιλογή χώρου: έκθεση παιδικού βιβλίου, δημοτική ή σχολική βιβλιοθήκη, τμήμα παιδικού βιβλίου βιβλιοπωλείου.
  • Ενημέρωση για τυχόν παράλληλες δράσεις (αφήγηση παραμυθιού, εργαστήρι, συνάντηση με συγγραφέα ή εικονογράφο).
  • Ετοιμασία φύλλου καταγραφής με τα σημεία που ακολουθούν.

  3. Τι καταγράφουμε | Άξονας | Ενδεικτικά σημεία | |---|---| | Χώρος | προσβασιμότητα, φωτισμός, γωνιά ανάγνωσης, ύψος ραφιών για μικρά παιδιά | | Συλλογή | είδη Λογοτεχνίας προσχολικής ηλικίας, αναλογία ελληνικών-μεταφρασμένων, εκδοτικοί οίκοι | | Θεματολογία | παραδοσιακά θέματα έναντι σύγχρονων (φιλία, ειρήνη, περιβάλλον, τεχνολογία) | | Αισθητική | ποιότητα εικονογράφησης, γλώσσα καλλιεργημένη αλλά όχι επιτηδευμένη, ποιότητα έκδοσης | | Ηλικιακή στόχευση | αν υπάρχει σαφής ένδειξη ηλικίας και αν τα κείμενα ανταποκρίνονται στις αντιληπτικές ικανότητες, στις ευαισθησίες, στα ενδιαφέροντα, στις ανάγκες και στα προβλήματα παιδιών έως 6 ετών | | Παρουσία παιδιών | πώς κινούνται, τι διαλέγουν, πόση ώρα μένουν, αν συνοδεύονται | | Δράσεις | αφηγήσεις, εργαστήρια, δανεισμός, προτάσεις για γονείς |

  4. Προσωπικές εντυπώσεις: τι μου έκανε εντύπωση, ποιο βιβλίο θα διάλεγα για μια ομάδα νηπίων και γιατί, τι θα άλλαζα στην οργάνωση του χώρου.

  5. Παρουσίαση στην τάξη: σύντομη έκθεση εντυπώσεων, 2-3 φωτογραφίες ή σκίτσα του χώρου, ένας κατάλογος με 5 βιβλία που θα πρότεινα για τον βρεφονηπιακό σταθμό και σύνδεση με τη θεωρία: πώς οι εκθέσεις βιβλίου μαζί με τους γονείς, τον Παιδικό σταθμό και το Νηπιαγωγείο και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης φέρνουν το παιδί κοντά στο βιβλίο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: επισκεπτόμαστε έκθεση παιδικού βιβλίου ή βιβλιοθήκη και καταγράφουμε με φύλλο παρατήρησης τον χώρο (προσβασιμότητα, γωνιά ανάγνωσης, ύψος ραφιών), τη συλλογή και τα είδη της Λογοτεχνίας προσχολικής ηλικίας, τη θεματολογία (παραδοσιακή ή σύγχρονη), την ποιότητα της εικονογράφησης και της γλώσσας, την ηλικιακή στόχευση, τη συμπεριφορά των παιδιών και τις παράλληλες δράσεις. Καταγράφουμε και τις προσωπικές μας εντυπώσεις και παρουσιάζουμε στην τάξη σύντομη έκθεση με έναν κατάλογο βιβλίων που θα προτείναμε για τον βρεφονηπιακό σταθμό, συνδέοντας την εμπειρία με τη θέση του βιβλίου ότι οι επισκέψεις σε εκθέσεις, αν και ολιγόωρες, μπορούν να ανοίξουν στα παιδιά τον δρόμο προς το διάβασμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 2 — Σύγκριση παλαιότερων και σημερινών παιδικών βιβλίων

Ερώτηση: Αναζητήστε βιβλία που απευθύνονται σε παιδιά προσχολικής ηλικίας από όλες τις ιστορικές περιόδους και κάντε σύγκριση με τα βιβλία που κυκλοφορούν σήμερα γι' αυτή την ηλικία. Παρουσιάστε την εργασία σας στην τάξη.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα βιβλιογραφικής έρευνας. Ενδεικτικός οδηγός με βάση την ιστορική αναδρομή (σελ. 15-19).

  1. Πού ψάχνουμε: δημοτική και σχολική βιβλιοθήκη, παλαιοβιβλιοπωλεία, ψηφιακές συλλογές και ανθολογίες, βιβλία της οικογένειας από παλαιότερες γενιές.

  2. Ενδεικτικά δείγματα ανά περίοδο (από το κείμενο του κεφαλαίου): | Περίοδος | Ενδεικτικά έργα | |---|---| | Αρχαιότητα | μύθοι του Αισώπου, Βατραχομυομαχία, χελιδονίσματα | | Μεσαίωνας | Γαϊδάρου φυλλάδα, Πουλολόγος, ακριτικά τραγούδια | | Νεότεροι χρόνοι | δημοτικό τραγούδι, νανουρίσματα, ταχταρίσματα· ποιήματα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού | | Ως το 1858 | Παιδική Αποθήκη (1836), Παίγνια ή Ποιημάτια διάφορα (1839), Ελληνική Χρηστομάθεια (1841), Μύθοι του Αλ. Κατακουζηνού (1846) | | Ως το 1917 | Γεροστάθης, Τρομάρας, Τραγουδάκια για παιδιά (1889), Παραμύθι χωρίς όνομα, Η αδελφούλα μου (1891) | | Ως το 1945 | Τα ψηλά βουνά και Χελιδόνια του Ζ. Παπαντωνίου, έργα Π. Δέλτα, Γ. Δροσίνη, Ι. Πολέμη | | 1945-1974 | Έ. Αλεξίου, Α. Μεταξά, Β. Ρώτας, Ζ. Σαρή, Γ. Ταρσούλη, Γ. Γρηγοριάδου-Σουρέλη | | Μετά το 1974 | Ά. Ζέη, Ζ. Βαλάση, Σ. Ζαραμπούκα, Θ. Χορτιάτη, Μ. Κοντολέων κ.ά. |

  3. Άξονες σύγκρισης

  • Αποδέκτης: παλαιότερα τα κείμενα δεν απευθύνονταν μόνο σε παιδιά ή δε γράφτηκαν κατ' αρχάς για παιδιά, ενώ σήμερα υπάρχουν βιβλία αποκλειστικά για την προσχολική ηλικία.
  • Σκοπός: διδαχή και καλλιέργεια του εθνικού και θρησκευτικού αισθήματος έναντι αισθητικής απόλαυσης και κοινωνικοποίησης.
  • Θεματολογία: παραδοσιακά θέματα έναντι κοινωνικών (φιλία, ειρήνη), περιβαλλοντικών και τεχνολογικών.
  • Ύφος και γλώσσα: ηθικοδιδακτισμός και γλώσσα ενηλίκων έναντι εκφραστικής λιτότητας, χιούμορ και γλώσσας καλλιεργημένης αλλά όχι επιτηδευμένης.
  • Εικονογράφηση και έκδοση: βελτιώνεται σημαντικά στα σύγχρονα βιβλία.
  • Εικόνα του παιδιού: ενήλικας σε μικρογραφία έναντι παιδιού ως ατόμου νοήμονος και με βούληση.

  4. Παρουσίαση: χρονολογική γραμμή με τα δείγματα, παράλληλη ανάγνωση δύο αποσπασμάτων (ένα παλιό και ένα σύγχρονο) για το ίδιο περίπου θέμα, συγκριτικός πίνακας στους παραπάνω άξονες και συμπέρασμα: η ελληνική Παιδική Λογοτεχνία έχει ωριμάσει και παύει να βρίσκεται στο περιθώριο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: συγκεντρώνουμε δείγματα ανά περίοδο (Αίσωπος και χελιδονίσματα, Γαϊδάρου φυλλάδα και Πουλολόγος, δημοτικό τραγούδι και νανουρίσματα, Παιδική Αποθήκη και Ελληνική Χρηστομάθεια, Γεροστάθης και Παραμύθι χωρίς όνομα, Τα ψηλά βουνά, μεταπολεμικοί και σύγχρονοι συγγραφείς) και τα συγκρίνουμε με σημερινά βιβλία σε άξονες: αποδέκτης (κείμενα που δεν γράφτηκαν κατ' αρχάς για παιδιά έναντι βιβλίων αποκλειστικά για την προσχολική ηλικία), σκοπός (διδαχή και εθνικοθρησκευτικό αίσθημα έναντι αισθητικής απόλαυσης και κοινωνικοποίησης), θεματολογία, ύφος και γλώσσα, εικονογράφηση και εικόνα του παιδιού. Παρουσιάζουμε χρονολογική γραμμή, παράλληλη ανάγνωση δύο αποσπασμάτων και συγκριτικό πίνακα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 3 — Ομαδική μελέτη λογοτεχνικών βιβλίων και η προσφορά τους

Ερώτηση: Χωριστείτε σε ομάδες των 3-4 ατόμων και μελετήστε διάφορα λογοτεχνικά βιβλία. Κατόπιν, αναφερθείτε στην προσφορά των βιβλίων αυτών στο παιδί της προσχολικής ηλικίας, χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα παραδείγματα.

Απάντηση:

• Ομαδική εργασία. Ενδεικτικός οδηγός με βάση την ενότητα 1.3 (σελ. 20-21).

  1. Οργάνωση: ομάδες των 3-4 ατόμων, 2-3 βιβλία ανά ομάδα από διαφορετικά είδη (εικονογραφημένο βιβλίο, παραμύθι, ποίηση, μικρή ιστορία), κοινό φύλλο μελέτης για όλες τις ομάδες, ώστε τα αποτελέσματα να συγκρίνονται.

  2. Άξονες μελέτης — η προσφορά του βιβλίου στο παιδί | Άξονας (από το βιβλίο) | Τι ψάχνουμε στο κείμενο | Παράδειγμα-τεκμήριο | |---|---|---| | Ευαισθητοποίηση απέναντι στο Ωραίο | εικόνες, ρυθμός, ποιητικός λόγος | ένας στίχος ή μια σκηνή που προκαλεί αισθητική συγκίνηση | | Ανάπτυξη του λόγου | νέο λεξιλόγιο, επαναλήψεις, διάλογοι | 3-4 λέξεις ή φράσεις που εμπλουτίζουν τον λόγο | | Συγκίνηση και επιρροή | σκηνές έντασης και λύσης | το σημείο όπου το παιδί «κρατάει την ανάσα του» | | Ταύτιση και δόμηση της προσωπικότητας | ήρωας συνομήλικος ή οικείος | τα παθήματα, οι δυσκολίες και οι νίκες των ηρώων γίνονται και δικά του παθήματα και κατορθώματα | | Κινητοποίηση συναισθήματος, φαντασίας και σκέψης | φανταστικά στοιχεία, ερωτήματα, απροσδόκητα | σημεία που καλούν το παιδί να υποθέσει τη συνέχεια | | Καταλληλότητα για την ηλικία | έκταση, λεξιλόγιο, εικονογράφηση | αντιστοίχιση με τις αντιληπτικές ικανότητες, τις ευαισθησίες, τα ενδιαφέροντα, τις ανάγκες και τα προβλήματα παιδιών έως 6 ετών |

  3. Έλεγχος με τα χαρακτηριστικά της ηλικίας: πώς το βιβλίο αξιοποιεί τον ανθρωπομορφισμό και τον ανιμισμό (ζώα και αντικείμενα που μιλούν), την τάση για μίμηση και ταύτιση, τον εγωκεντρισμό και την έντονη φαντασία των παιδιών.

  4. Παρουσίαση: κάθε ομάδα παρουσιάζει ένα βιβλίο σε 5 λεπτά, διαβάζει δυνατά ένα σύντομο απόσπασμα ως τεκμήριο και δηλώνει με ποιον από τους παραπάνω άξονες συνδέεται· στο τέλος κοινός πίνακας της τάξης με τα βιβλία και την προσφορά τους και συζήτηση: η επαφή του παιδιού με το βιβλίο πρέπει να ξεκινήσει από πολύ νωρίς — το επιβάλλουν λόγοι αισθητικοί, ψυχολογικοί, παιδαγωγικοί και κοινωνικοί.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: κάθε ομάδα 3-4 ατόμων μελετά 2-3 βιβλία διαφορετικών ειδών με κοινό φύλλο μελέτης και τεκμηριώνει με συγκεκριμένα αποσπάσματα την προσφορά τους στους άξονες που δίνει το βιβλίο: ευαισθητοποίηση απέναντι στο Ωραίο, ανάπτυξη του λόγου, συγκίνηση και επιρροή, ταύτιση με τους ήρωες και δόμηση της προσωπικότητας, κινητοποίηση συναισθήματος, φαντασίας και σκέψης για ισόρροπη ανάπτυξη όλων των ψυχικών δυνάμεων, και καταλληλότητα για παιδιά έως 6 ετών. Ελέγχουμε επίσης πώς αξιοποιούνται ο ανθρωπομορφισμός-ανιμισμός, η τάση για μίμηση και ταύτιση, ο εγωκεντρισμός και η έντονη φαντασία, και παρουσιάζουμε τα ευρήματα σε κοινό πίνακα της τάξης.

Κριτήρια αξιολόγησης: