Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 2 (σελ. 32-33) – ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 2

Πλήρεις λύσεις των 6 ερωτήσεων και των 3 προτεινόμενων δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 2 — η αποφυγή του διδακτισμού, η σχέση γνωστών και άγνωστων λέξεων, οι ισχυρές συγκινήσεις, η προσεγμένη εμφάνιση, ο σχολιασμός αποσπάσματος της Ντ. Γκαμπέ και η φύση στη σύγχρονη Παιδική Λογοτεχνία, καθώς και ομαδική αξιολόγηση των ειδών, καταγραφή θεματολογίας και έρευνα στη γωνιά της βιβλιοθήκης του σταθμού.

Ερώτηση 1 — Το παιδί αποστρέφεται τη σοβαρότητα και την καθηκοντολογία

Ερώτηση: Να σχολιάσετε τη φράση: «Το παιδί αποστρέφεται τη σοβαρότητα και την καθηκοντολογία». Πώς μπορεί να την αξιοποιήσει ένας συγγραφέας παιδικών βιβλίων;

Απάντηση:

• Πού ανήκει η φράση (σελ. 30): αποτελεί την αιτιολόγηση του χαρακτηριστικού «ζ) Αποφεύγουν τον διδακτισμό»: «Το παιδί αποστρέφεται τη σοβαρότητα και την καθηκοντολογία. Γι' αυτό, στη Λογοτεχνία το μήνυμα μεταδίδεται έμμεσα με ιδιαίτερη ευαισθησία και χιούμορ.»

  Σχολιασμός

  • Σοβαρότητα εδώ σημαίνει το βαρύ, αυστηρό ύφος του ενηλίκου και καθηκοντολογία τον λόγο που απαριθμεί υποχρεώσεις και κανόνες («πρέπει», «οφείλεις»). Το μικρό παιδί δεν έχει ακόμη τα κίνητρα ούτε την ωριμότητα να δεχτεί έναν τέτοιο λόγο: είναι συναισθηματικά και πνευματικά ανώριμο και έχει έντονη την ανάγκη για κίνηση και για χαρά.
  • Ένα κείμενο με ηθικοδιδακτικό τόνο κουράζει και απωθεί, ενώ το λογοτέχνημα οφείλει πρώτα να προκαλέσει αισθητική συγκίνηση — το πρώτο που έχει να προσφέρει στο παιδί ένα καλό παιδικό βιβλίο είναι η αισθητική συγκίνηση, απαραίτητη για την προετοιμασία του μικρού αναγνώστη να δεχτεί το μήνυμα που εμπεριέχει.
  • Γι' αυτό και στη σύγχρονη Παιδική Λογοτεχνία ο ηθικοδιδακτισμός υποχωρεί και το παιδί δεν αντιμετωπίζεται ως ενήλικας σε μικρογραφία (σελ. 19).

  Πώς την αξιοποιεί ο συγγραφέας παιδικών βιβλίων

  1. Μεταδίδει το μήνυμα έμμεσα, με ιδιαίτερη ευαισθησία και χιούμορ, και όχι με νουθεσία ή επιμύθιο.
  2. Αφήνει τη δράση και τους ήρωες να «διδάξουν»: τα παθήματα, οι δυσκολίες και οι νίκες των ηρώων γίνονται και δικά του παθήματα και κατορθώματα (σελ. 20) — το παιδί ταυτίζεται και βγάζει μόνο του το συμπέρασμα.
  3. Χρησιμοποιεί ήρωες ρεαλιστικούς, ανθρώπινους και φίλους με τα παιδιά (σελ. 28), όχι πρότυπα-υποδείγματα αρετής.
  4. Στηρίζεται στην εκφραστική λιτότητα και στο χιούμορ, όπως κάνουν οι σύγχρονοι λογοτέχνες, για να φέρει το παιδί σε επαφή με τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα και να το βοηθήσει στην κοινωνικοποίησή του (σελ. 18).
  5. Δίνει αισιόδοξο κλίμα, ασφάλεια και σιγουριά αντί για αναστάτωση και έντονη αγωνία, και ικανοποιεί την ανάγκη του παιδιού για χαρά: το κατόρθωμα ενός λογοτεχνικού ήρωα ή μια ανακάλυψή του μπορεί να δημιουργήσουν χαρά στην ψυχή του παιδιού.
  6. Αξιοποιεί τον ρυθμό, το μέτρο και την εναλλαγή εικόνων, προσώπων και συμβάντων, που ικανοποιούν την ανάγκη του παιδιού για κίνηση και κρατούν το ενδιαφέρον χωρίς κήρυγμα.
  7. Ισχύει η αρχή: «Σημασία δεν έχει τι θα πεις, αλλά πώς θα το πεις» ή «Όλα μπορείς να τα πεις, αρκεί να τα πεις με τον κατάλληλο τρόπο» — οι πανανθρώπινες αξίες (ειρήνη, αγάπη, φιλία) δεν λείπουν από το βιβλίο, αλλά περνούν μέσα από την ιστορία και όχι μέσα από το κήρυγμα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η φράση αιτιολογεί το χαρακτηριστικό της αποφυγής του διδακτισμού: το παιδί δεν αντέχει το αυστηρό ύφος και τον λόγο των υποχρεώσεων, γι' αυτό στη Λογοτεχνία το μήνυμα μεταδίδεται έμμεσα, με ιδιαίτερη ευαισθησία και χιούμορ. Ο συγγραφέας την αξιοποιεί αφήνοντας τη δράση και τους ήρωες να «διδάξουν» — τα παθήματα και οι νίκες τους γίνονται παθήματα και κατορθώματα του παιδιού μέσω της ταύτισης — με ήρωες ρεαλιστικούς, ανθρώπινους και φίλους με τα παιδιά, με εκφραστική λιτότητα και χιούμορ, με αισιόδοξο κλίμα που δίνει ασφάλεια και χαρά και με ρυθμό και εναλλαγή εικόνων που ικανοποιούν την ανάγκη για κίνηση. Οι αξίες περνούν μέσα από την ιστορία και όχι μέσα από κήρυγμα: «σημασία δεν έχει τι θα πεις, αλλά πώς θα το πεις».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Η σχέση γνωστών και άγνωστων λέξεων

Ερώτηση: Ποια πρέπει να είναι η σχέση γνωστών και άγνωστων λέξεων σε ένα βιβλίο που απευθύνεται σε παιδιά προσχολικής ηλικίας;

Απάντηση:

• Το χαρακτηριστικό β) «Είναι προσαρμοσμένα στο γλωσσικό επίπεδο του παιδιού» (σελ. 30):

  • Δε θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για προσέγγιση της Λογοτεχνίας από το παιδί, αν το κείμενο δε συμβάδιζε με τις λεξιλογικές γνώσεις του.
  • Αυτό δε σημαίνει ότι το κείμενο περιέχει μόνο γνωστές λέξεις, αλλά με αφετηρία το βασικό λεξιλόγιο του παιδιού δίνει σταδιακά τη δυνατότητα για γνωριμία με καινούριες λέξεις.
  • Η αναλογία γνωστών και άγνωστων λέξεων πρέπει να είναι σωστή, για να μπορεί το παιδί να παρακολουθεί την αφήγηση ή την απαγγελία.

  Γιατί χρειάζεται αυτή η ισορροπία

  • Αν κυριαρχούν οι άγνωστες λέξεις, το παιδί χάνει το νήμα της αφήγησης και δεν προλαβαίνει να συγκινηθεί — το κείμενο απομακρύνεται από το γνωσιακό του επίπεδο, ενώ το μικρό παιδί δεν μπορεί εύκολα να παρακολουθήσει και επομένως να συγκινηθεί από πράγματα και καταστάσεις που είναι απομακρυσμένες από αυτό (χαρακτηριστικό γ).
  • Αν υπάρχουν μόνο γνωστές λέξεις, χάνεται η μία από τις βασικές προσφορές της Λογοτεχνίας: η συμβολή στην ανάπτυξη του λόγου του παιδιού (σελ. 20) και ο εμπλουτισμός του λεξιλογίου του (πρβ. τα βιβλία για το διάστημα, που εμπλουτίζουν το λεξιλόγιο και διευρύνουν τον πνευματικό ορίζοντα του παιδιού, σελ. 28).

  Πρακτικά, η σωστή αναλογία σημαίνει:

  • Το βασικό λεξιλόγιο του παιδιού είναι η αφετηρία, και οι νέες λέξεις εισάγονται σταδιακά και σε μικρό αριθμό.
  • Η άγνωστη λέξη στηρίζεται από τα συμφραζόμενα και από την εικόνα, αφού τα κείμενα συνδυάζουν τον λόγο με την εικόνα και το παιδί αρκείται στην «ανάγνωση» των εικόνων, μέσω των οποίων κατανοεί το βιβλίο.
  • Το κείμενο παραμένει λιτό και απλό, γιατί οι πολλές λεπτομέρειες κουράζουν το παιδί.
  • Η γλώσσα είναι καλλιεργημένη αλλά όχι επιτηδευμένη (σελ. 18).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το κείμενο πρέπει να συμβαδίζει με τις λεξιλογικές γνώσεις του παιδιού, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι περιέχει μόνο γνωστές λέξεις: με αφετηρία το βασικό λεξιλόγιο του παιδιού δίνει σταδιακά τη δυνατότητα για γνωριμία με καινούριες λέξεις. Η αναλογία γνωστών και άγνωστων λέξεων πρέπει να είναι σωστή, ώστε να μπορεί το παιδί να παρακολουθεί την αφήγηση ή την απαγγελία. Αν κυριαρχούν οι άγνωστες λέξεις, το παιδί χάνει το νήμα και δεν συγκινείται· αν υπάρχουν μόνο γνωστές, χάνεται η συμβολή του βιβλίου στην ανάπτυξη του λόγου. Οι νέες λέξεις στηρίζονται από τα συμφραζόμενα και την εικόνα, με γλώσσα καλλιεργημένη αλλά όχι επιτηδευμένη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Γιατί το βιβλίο δεν πρέπει να προκαλεί ισχυρές συγκινήσεις

Ερώτηση: Γιατί δεν πρέπει το λογοτεχνικό βιβλίο να προκαλεί ισχυρές συγκινήσεις στα παιδιά;

Απάντηση:

• Το χαρακτηριστικό ε) «Δεν προκαλούν ισχυρές συγκινήσεις» (σελ. 30):

  • Το μικρό παιδί είναι συναισθηματικά και πνευματικά ανώριμο.
  • Το παιδικό λογοτέχνημα δεν προκαλεί αναστάτωση και έντονη αγωνία.
  • Αντίθετα, εξασφαλίζει μέσα από αισιόδοξο κλίμα, ασφάλεια και σιγουριά.

  Η αιτιολόγηση με βάση τα δεδομένα του βιβλίου

  1. Η ανωριμότητα του δέκτη: το παιδί της προσχολικής ηλικίας δεν έχει ακόμη τα μέσα να επεξεργαστεί έντονα συναισθήματα· ερμηνεύει τον κόσμο με βάση τον εαυτό του (εγωκεντρισμός) και έχει έντονη φαντασία, οπότε μια σκηνή τρόμου ή απόγνωσης μεγεθύνεται μέσα του και δεν μπορεί να τη σχετικοποιήσει.
  2. Η ταύτιση με τους ήρωες: τα παθήματα, οι δυσκολίες και οι νίκες των ηρώων γίνονται και δικά του παθήματα και κατορθώματα (σελ. 20) — ό,τι παθαίνει ο ήρωας το βιώνει ως δικό του πάθημα.
  3. Η βασική ανάγκη για ασφάλεια: ανάμεσα στις ψυχοσυναισθηματικές ανάγκες των παιδιών το βιβλίο κατατάσσει την ασφάλεια και την ψυχαγωγία (σελ. 14)· η ισχυρή συγκίνηση υπονομεύει ακριβώς αυτή την ασφάλεια.
  4. Η ανάγκη για χαρά: όταν το παιδί είναι χαρούμενο, βιώνει θετικά συναισθήματα και αποκτά αυτοπεποίθηση για τον γύρω κόσμο και βοηθιέται να επικοινωνήσει καλύτερα και αποτελεσματικότερα με το περιβάλλον του (χαρακτηριστικό στ).
  5. Το ζητούμενο είναι η αισθητική συγκίνηση, όχι η αναστάτωση: το πρώτο που έχει να προσφέρει στο παιδί ένα καλό παιδικό βιβλίο είναι η αισθητική συγκίνηση, η οποία μετασχηματίζει τον εσωτερικό κόσμο του παιδιού, προάγει το αισθητικό του κριτήριο και το εξευγενίζει — η αισθητική συγκίνηση δεν ταυτίζεται με τον φόβο ή την αγωνία.

  Σημείωση: αυτό δεν σημαίνει απουσία έντασης. Το κείμενο ικανοποιεί την ανάγκη του παιδιού για κίνηση με την εναλλαγή εικόνων, προσώπων και συμβάντων· η ένταση υπάρχει, αλλά λύνεται και καταλήγει σε αισιόδοξο κλίμα, ώστε το παιδί να μένει με αίσθημα ασφάλειας και σιγουριάς.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γιατί το μικρό παιδί είναι συναισθηματικά και πνευματικά ανώριμο: με τον εγωκεντρισμό και την έντονη φαντασία του μεγεθύνει ό,τι ακούει και, καθώς ταυτίζεται με τους ήρωες, βιώνει τα παθήματά τους ως δικά του. Το παιδικό λογοτέχνημα γι' αυτό δεν προκαλεί αναστάτωση και έντονη αγωνία, αλλά εξασφαλίζει μέσα από αισιόδοξο κλίμα ασφάλεια και σιγουριά, ικανοποιώντας τις ψυχοσυναισθηματικές ανάγκες του παιδιού για ασφάλεια και χαρά. Το ζητούμενο είναι η αισθητική συγκίνηση, που μετασχηματίζει τον εσωτερικό κόσμο του παιδιού και προάγει το αισθητικό του κριτήριο, και όχι ο φόβος ή η αγωνία· η ένταση μπορεί να υπάρχει, αρκεί να λύνεται και να καταλήγει σε αίσιο τέλος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Η σημασία της προσεγμένης εμφάνισης

Ερώτηση: Ποια είναι η σημασία της προσεγμένης εμφάνισης του παιδικού βιβλίου;

Απάντηση:

• Το χαρακτηριστικό λ) «Έχουν καλή εμφάνιση» (σελ. 31):

  • Η καλή και προσεγμένη εμφάνιση του βιβλίου κεντρίζει το ενδιαφέρον του παιδιού.
  • Το καλαίσθητο εξώφυλλο, η μορφή της εκτύπωσης και οι συνοδευτικές εικόνες ελκύουν το παιδί και συμβάλλουν στην αισθητική του καλλιέργεια.

  Γιατί έχει τόση σημασία

  1. Είναι η πρώτη επαφή: το παιδί της προσχολικής ηλικίας δεν είναι σε θέση να διαβάζει ακόμα και αρκείται στην «ανάγνωση» των εικόνων, μέσω των οποίων κατανοεί το βιβλίο (χαρακτηριστικό ι) — άρα η εμφάνιση δεν είναι διακόσμηση, αλλά ο βασικός δίαυλος πρόσβασης στο βιβλίο.
  2. Λειτουργεί ως κίνητρο: κεντρίζει το ενδιαφέρον και οδηγεί το παιδί να πιάσει και να ξεφυλλίσει το βιβλίο — όπως συμβαίνει και στις εκθέσεις βιβλίου, όπου τα παιδιά βλέπουν και ξεφυλλίζουν τα βιβλία και τελικά αγοράζουν κάποιο, γεγονός που μπορεί να τους ανοίξει τον δρόμο προς το διάβασμα (σελ. 23).
  3. Είναι μέσο αισθητικής αγωγής: τα λογοτεχνικά έργα εμπεριέχουν αισθητικά μηνύματα και βοηθούν στην αισθητική καλλιέργεια του παιδιού· μία σωστά δοσμένη εικόνα της φύσης ή της ζωής γενικότερα μετασχηματίζει τον εσωτερικό κόσμο του παιδιού, προάγει το αισθητικό του κριτήριο και το εξευγενίζει. Αισθητική Αγωγή είναι η σταδιακή υποβοήθηση του ατόμου να εκδηλώσει και να βελτιώσει τις έμφυτες τάσεις του που οδηγούν στη θέα και στην απόλαυση του ωραίου (σελ. 15).
  4. Συμβαδίζει με τη σύγχρονη παραγωγή: μετά το 1974 δίνεται έμφαση στην αισθητική αξία και απόλαυση των κειμένων και η εικονογράφηση βελτιώνεται (σελ. 18-19).

  Τι περιλαμβάνει πρακτικά: το καλαίσθητο εξώφυλλο, η μορφή της εκτύπωσης (καθαρά, ευανάγνωστα στοιχεία, καλή διάταξη), οι συνοδευτικές εικόνες και — για τα μικρότερα παιδιά — ανθεκτικό υλικό κατασκευής, όπως σημειώνεται για τα εικονογραφημένα βιβλία του 1ου έτους (σελ. 49).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η καλή και προσεγμένη εμφάνιση κεντρίζει το ενδιαφέρον του παιδιού: το καλαίσθητο εξώφυλλο, η μορφή της εκτύπωσης και οι συνοδευτικές εικόνες το ελκύουν και συμβάλλουν στην αισθητική του καλλιέργεια. Έχει ιδιαίτερη σημασία γιατί το παιδί της προσχολικής ηλικίας δεν διαβάζει ακόμη και κατανοεί το βιβλίο μέσα από τις εικόνες, οπότε η εμφάνιση είναι ο βασικός δίαυλος πρόσβασης στο βιβλίο και ταυτόχρονα κίνητρο για να το πιάσει και να το ξεφυλλίσει. Επιπλέον, μια σωστά δοσμένη εικόνα μετασχηματίζει τον εσωτερικό κόσμο του παιδιού, προάγει το αισθητικό του κριτήριο και το εξευγενίζει, στο πνεύμα της αισθητικής αγωγής.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Σχολιασμός αποσπάσματος της Ντ. Γκαμπέ

Ερώτηση: «Η μαμά με κοιτάει και το πρόσωπό της χαμογελάει. Τότε χαμογελούν και τα λουλούδια. Και ο κόσμος ολόκληρος χαμογελάει...» (Ντ. Γκαμπέ, μτφρ. Γ. Ρίτσος). α) Πώς καταλαβαίνετε το απόσπασμα αυτό; β) Ποια χαρακτηριστικά του κειμένου δικαιολογούν την ύπαρξή του μέσα σε ένα παιδικό λογοτεχνικό βιβλίο;

Απάντηση:

• α) Πώς καταλαβαίνουμε το απόσπασμα

  • Το απόσπασμα δίνεται από τη σκοπιά του ίδιου του παιδιού: το χαμόγελο της μητέρας είναι το κέντρο του κόσμου του, και από αυτό ξεκινά η χαρά που απλώνεται σε όλα — πρώτα στα λουλούδια και ύστερα στον κόσμο ολόκληρο.
  • Αποτυπώνει τον εγωκεντρισμό της παιδικής σκέψης, δηλαδή το ότι τα παιδιά ερμηνεύουν τον κόσμο με βάση τον εαυτό τους, χωρίς δηλαδή να κατανοούν την προοπτική του άλλου (σελ. 14): επειδή το παιδί είναι χαρούμενο, χαμογελά όλος ο κόσμος.
  • Αποτυπώνει επίσης τον ανθρωπομορφισμό - ανιμισμό, αφού τα λουλούδια «χαμογελούν» — δίνεται ανθρώπινη μορφή και ψυχή στα άψυχα.
  • Το νόημα είναι ότι η ασφάλεια και η αγάπη που δίνει το πρόσωπο φροντίδας χρωματίζουν όλη την εμπειρία του παιδιού για τον κόσμο.

  β) Ποια χαρακτηριστικά δικαιολογούν την ύπαρξή του σε παιδικό λογοτεχνικό βιβλίο (σελ. 29-31)

  1. Είναι προσαρμοσμένο στο γλωσσικό επίπεδο του παιδιού: απλές, οικείες λέξεις (μαμά, πρόσωπο, χαμογελάει, λουλούδια, κόσμος), σύντομες προτάσεις — συμβαδίζει με τις λεξιλογικές γνώσεις του παιδιού.
  2. Είναι αντίστοιχο των εμπειριών του παιδιού: η μητέρα, το βλέμμα, το χαμόγελο, τα λουλούδια ανήκουν στον κόσμο του παιδιού, στα θέματα που αντλούνται από τις ενασχολήσεις του τόσο στο σπίτι όσο και στο σχολείο.
  3. Είναι λιτό και απλό: οι πολλές λεπτομέρειες κουράζουν το παιδί — εδώ ο κόσμος παρουσιάζεται με απέριττο τρόπο.
  4. Εμπεριέχει αισθητικά μηνύματα: μια σωστά δοσμένη εικόνα της φύσης ή της ζωής μετασχηματίζει τον εσωτερικό κόσμο του παιδιού, προάγει το αισθητικό του κριτήριο και το εξευγενίζει — η κλιμάκωση από το πρόσωπο της μητέρας στα λουλούδια και στον κόσμο ολόκληρο είναι καθαρά ποιητική εικόνα.
  5. Δεν προκαλεί ισχυρές συγκινήσεις: εξασφαλίζει μέσα από αισιόδοξο κλίμα, ασφάλεια και σιγουριά.
  6. Ικανοποιεί την ανάγκη του παιδιού για χαρά: όταν το παιδί είναι χαρούμενο, βιώνει θετικά συναισθήματα και αποκτά αυτοπεποίθηση για τον γύρω κόσμο.
  7. Ικανοποιεί την ανάγκη για κίνηση με την εναλλαγή των εικόνων (πρόσωπο → λουλούδια → κόσμος) και τον εσωτερικό ρυθμό της επανάληψης («χαμογελάει - χαμογελούν - χαμογελάει»).
  8. Αποφεύγει τον διδακτισμό: δεν δίνεται κανένα «πρέπει» — το μήνυμα μεταδίδεται έμμεσα, με ιδιαίτερη ευαισθησία.
  9. Καλλιεργεί ευγενικά αισθήματα: αγάπη και τρυφερότητα, χωρίς κήρυγμα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) α) Το απόσπασμα δίνεται από τη σκοπιά του παιδιού: το χαμόγελο της μητέρας είναι το κέντρο του κόσμου του και από αυτό απλώνεται η χαρά, πρώτα στα λουλούδια και ύστερα στον κόσμο ολόκληρο· αποτυπώνει τον εγωκεντρισμό της παιδικής σκέψης και τον ανθρωπομορφισμό-ανιμισμό, καθώς τα λουλούδια «χαμογελούν». β) Δικαιολογείται σε παιδικό βιβλίο γιατί είναι προσαρμοσμένο στο γλωσσικό επίπεδο του παιδιού με απλές, οικείες λέξεις, αντίστοιχο των εμπειριών του (ο κόσμος του σπιτιού και της μητέρας), λιτό και απλό, φέρει αισθητικά μηνύματα με την ποιητική κλιμάκωση των εικόνων, δεν προκαλεί ισχυρές συγκινήσεις αλλά δίνει αισιόδοξο κλίμα και ασφάλεια, ικανοποιεί την ανάγκη για χαρά και για κίνηση με την εναλλαγή εικόνων και τον ρυθμό της επανάληψης, αποφεύγει τον διδακτισμό και καλλιεργεί ευγενικά αισθήματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Η φύση στη σύγχρονη Παιδική Λογοτεχνία

Ερώτηση: Άλλοτε η φύση παρουσιαζόταν στη Λογοτεχνία από τη ρομαντική της πλευρά. Πώς αντιμετωπίζεται σήμερα το φυσικό περιβάλλον στην Παιδική Λογοτεχνία και γιατί;

Απάντηση:

• Η θέση του βιβλίου (σελ. 28, ενότητα 2.2γ «Το φυσικό περιβάλλον»):

  • Τα σύγχρονα βιβλία Παιδικής Λογοτεχνίας δεν αντιμετωπίζουν το περιβάλλον μόνο από τη ρομαντική του πλευρά, αλλά παράλληλα φανερώνουν και την αλόγιστη εκμετάλλευσή του και γενικότερα την καταστροφή του από την ανθρώπινη παρέμβαση.
  • Έτσι, γίνεται προσπάθεια να καλλιεργηθεί ο σεβασμός προς τη φύση από τη νηπιακή ηλικία, τότε που δημιουργούνται οι βάσεις για τα μελλοντικά ιδεολογικά και αξιολογικά κριτήρια του παιδιού.
  • Σε καμιά όμως περίπτωση δεν εγκαταλείπονται θέματα που αναφέρονται στην ομορφιά του φυτικού και ζωικού κόσμου, στα φυσικά φαινόμενα, σε τόπους σημερινούς και παλαιότερους — η ομορφιά και η δύναμη της φύσης ασκεί ιδιαίτερη γοητεία στο παιδί της προσχολικής ηλικίας.

  Το «γιατί»

  1. Η αλλαγή του κόσμου: βασική αιτία της διαφοροποίησης του περιεχομένου, του ύφους και της μορφής των σύγχρονων παιδικών βιβλίων είναι η συνεχής αλλαγή στον κόσμο και η διείσδυση της τεχνολογίας σε όλα τα επίπεδα της ζωής (σελ. 27) — η οικολογική κρίση γίνεται μέρος της πραγματικότητας που βιώνει το παιδί.
  2. Η νέα εικόνα του παιδιού: οι συγγραφείς και οι ποιητές αντιμετωπίζουν το μικρό παιδί ως ισότιμο μέλος της κοινωνίας και επιλέγουν θέματα που έχουν σχέση με τη ζωή και την πραγματικότητα που βιώνει.
  3. Η κρίσιμη ηλικία: ο σεβασμός καλλιεργείται από τη νηπιακή ηλικία, τότε που δημιουργούνται οι βάσεις για τα μελλοντικά ιδεολογικά και αξιολογικά κριτήρια του παιδιού.
  4. Η γενικότερη στροφή της θεματολογίας: μετά τη μεταπολίτευση οι λογοτέχνες καταπιάνονται με θέματα κοινωνικά (φιλία, ειρήνη κ.ά.), περιβαλλοντικά, τεχνολογικά κ.ά. και τα προβλήματα στο περιβάλλον αναφέρονται ρητά ως ένας από τους παράγοντες που έδωσαν ώθηση στην Παιδική Λογοτεχνία (σελ. 18).

  Πώς γίνεται χωρίς διδακτισμό: το μήνυμα μεταδίδεται έμμεσα με ιδιαίτερη ευαισθησία και χιούμορ, με ήρωες ρεαλιστικούς, ανθρώπινους και φίλους με τα παιδιά, και χωρίς ισχυρές συγκινήσεις — το βιβλίο εξασφαλίζει μέσα από αισιόδοξο κλίμα, ασφάλεια και σιγουριά, ώστε το παιδί να μη φοβηθεί, αλλά να αγαπήσει και να σεβαστεί τη φύση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σήμερα τα βιβλία δεν αντιμετωπίζουν το περιβάλλον μόνο από τη ρομαντική του πλευρά, αλλά φανερώνουν παράλληλα και την αλόγιστη εκμετάλλευσή του και την καταστροφή του από την ανθρώπινη παρέμβαση, ώστε να καλλιεργηθεί ο σεβασμός προς τη φύση από τη νηπιακή ηλικία, τότε που δημιουργούνται οι βάσεις για τα μελλοντικά ιδεολογικά και αξιολογικά κριτήρια του παιδιού. Δεν εγκαταλείπονται όμως τα θέματα που αναφέρονται στην ομορφιά του φυτικού και ζωικού κόσμου, στα φυσικά φαινόμενα και σε τόπους, γιατί η ομορφιά και η δύναμη της φύσης ασκεί ιδιαίτερη γοητεία στο παιδί. Η αλλαγή οφείλεται στη συνεχή μεταβολή του κόσμου και στη διείσδυση της τεχνολογίας, στην αντιμετώπιση του παιδιού ως ισότιμου μέλους της κοινωνίας και στη γενικότερη στροφή της θεματολογίας σε κοινωνικά και περιβαλλοντικά θέματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 1 — Ομαδική αξιολόγηση των ειδών ως προς τα χαρακτηριστικά τους

Ερώτηση: Χωριστείτε σε ομάδες, καθεμιά από τις οποίες θα διαβάσει βιβλία που ανήκουν σε ένα λογοτεχνικό είδος. Στη συνέχεια, αξιολογήστε τα χαρακτηριστικά τους, για να αποφανθείτε αν ανταποκρίνονται στις «απαιτήσεις» των παιδιών της προσχολικής ηλικίας.

Απάντηση:

• Ομαδική εργασία. Ενδεικτικός οδηγός με βάση τις ενότητες 2.1 και 2.3.

  1. Κατανομή ειδών στις ομάδες (τα είδη της ενότητας 2.1): παραμύθι, ποίηση, μύθοι και θρύλοι, μικρές ιστορίες, θέατρο (κουκλοθέατρο, θεατρικό παιχνίδι, θέατρο σκιών), βιβλία γνώσεων με λογοτεχνική χροιά. Κάθε ομάδα διαβάζει 2-3 βιβλία του είδους της.

  2. Κοινό φύλλο αξιολόγησης — τα έντεκα χαρακτηριστικά (ναι / εν μέρει / όχι, με τεκμήριο από το κείμενο): | # | Χαρακτηριστικό | Τεκμήριο που ζητάμε | |---|---|---| | α | Αισθητικά μηνύματα - αισθητική καλλιέργεια | μια εικόνα ή ένας στίχος που προκαλεί αισθητική συγκίνηση | | β | Προσαρμογή στο γλωσσικό επίπεδο | σωστή αναλογία γνωστών και άγνωστων λέξεων | | γ | Αντιστοιχία με τις εμπειρίες του παιδιού | θέματα από τον κόσμο του παιδιού | | δ | Ικανοποίηση της ανάγκης για κίνηση | ρυθμός και μέτρο ή εναλλαγή εικόνων, προσώπων και συμβάντων | | ε | Απουσία ισχυρών συγκινήσεων | αισιόδοξο κλίμα, ασφάλεια και σιγουριά | | στ | Ικανοποίηση της ανάγκης για χαρά | κατόρθωμα ή ανακάλυψη ήρωα | | ζ | Αποφυγή διδακτισμού | έμμεσο μήνυμα με ευαισθησία και χιούμορ | | η | Πανανθρώπινες αξίες | ειρήνη, αγάπη, φιλία | | θ | Ρεαλισμός | ήθη και αξίες της κοινωνίας | | ι | Συνδυασμός λόγου και εικόνας | αναλογία κειμένου-εικονογράφησης | | κ-λ | Λιτότητα και καλή εμφάνιση | έκταση, καλαίσθητο εξώφυλλο, μορφή εκτύπωσης |

  3. Ετυμηγορία της ομάδας: σε ποια χαρακτηριστικά το είδος «περνάει» εύκολα και σε ποια δυσκολεύεται (π.χ. τα βιβλία γνώσεων στον διδακτισμό, οι μύθοι στη λιτότητα και στο ηθικό δίδαγμα, η σύγχρονη ποίηση στο γλωσσικό επίπεδο).

  4. Παρουσίαση: συγκεντρωτικός πίνακας της τάξης με τα είδη στις γραμμές και τα χαρακτηριστικά στις στήλες, ανάγνωση ενός σύντομου αποσπάσματος ανά ομάδα και συζήτηση: ο/η παιδαγωγός οφείλει να φέρει το παιδί σε επαφή με όλα τα είδη, γιατί το καθένα καλύπτει διαφορετικές ανάγκες του παιδιού.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: κάθε ομάδα αναλαμβάνει ένα από τα είδη της ενότητας 2.1 (παραμύθι, ποίηση, μύθοι και θρύλοι, μικρές ιστορίες, θέατρο, βιβλία γνώσεων), διαβάζει 2-3 βιβλία και τα αξιολογεί με κοινό φύλλο βασισμένο στα έντεκα χαρακτηριστικά της ενότητας 2.3, δίνοντας τεκμήριο για καθένα: αισθητικά μηνύματα, γλωσσικό επίπεδο, αντιστοιχία με τις εμπειρίες, ανάγκη για κίνηση και για χαρά, απουσία ισχυρών συγκινήσεων, αποφυγή διδακτισμού, πανανθρώπινες αξίες, ρεαλισμός, συνδυασμός λόγου και εικόνας, λιτότητα και καλή εμφάνιση. Καταλήγουμε σε ετυμηγορία για το πού «περνάει» και πού δυσκολεύεται κάθε είδος και παρουσιάζουμε συγκεντρωτικό πίνακα της τάξης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 2 — Καταγραφή παραδοσιακής και σύγχρονης θεματολογίας

Ερώτηση: Αναζητήστε βιβλία με παραδοσιακή και βιβλία με σύγχρονη θεματολογία. Καταγράψτε αναλυτικά τα θέματα με τα οποία καταπιάνονται.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα βιβλιογραφικής έρευνας. Ενδεικτικός οδηγός με βάση την ενότητα 2.2.

  1. Πού ψάχνουμε: γωνιά βιβλιοθήκης του σταθμού, δημοτική βιβλιοθήκη, βιβλιοπωλείο, βιβλία προηγούμενων γενιών της οικογένειας. Στόχος: 5 βιβλία με παραδοσιακή και 5 με σύγχρονη θεματολογία.

  2. Πίνακας καταγραφής | Τίτλος | Συγγραφέας | Έτος | Είδος | Θέμα(τα) | Κατηγορία | |---|---|---|---|---|---|

  3. Κατηγορίες σύγχρονης θεματολογίας (ενότητα 2.2):

  • α) Ο κόσμος του παιδιού — τα παιχνίδια του, τα όνειρά του, την οικογένειά του.
  • β) Η κοινωνία — ειρήνη, φιλία, δικαιοσύνη, αγάπη, με ήρωες ρεαλιστικούς, ανθρώπινους και φίλους με τα παιδιά.
  • γ) Το φυσικό περιβάλλον — και η ομορφιά του φυτικού και ζωικού κόσμου και η αλόγιστη εκμετάλλευση και καταστροφή του.
  • δ) Ο τεχνολογικός πολιτισμός — εξοικείωση και συμφιλίωση με τη «μηχανή».
  • ε) Το διάστημα — φανταστικές ιστορίες και παραμύθια για το διάστημα.
  • στ) Ο κόσμος του μέλλοντος — προετοιμασία του παιδιού γι' αυτά που θα συναντήσει.

  4. Παραδοσιακή θεματολογία: νεράιδες, βασιλόπουλα και τα άλλα στοιχεία που έχουμε γνωρίσει στο παρελθόν, καθώς και η ρομαντική εικόνα της φύσης και τα θέματα εθνικού και θρησκευτικού περιεχομένου των παλαιότερων περιόδων.

  5. Τι προσέχουμε στη σύγκριση: το παιδικό βιβλίο σήμερα δεν έχει εγκαταλείψει τα παραδοσιακά στοιχεία — έχει αλλάξει μόνον ο τρόπος που ενεργούν οι ήρωες, όπως άλλαξαν και οι ιδέες που αυτοί εκφράζουν. Άρα καταγράφουμε όχι μόνο το θέμα, αλλά και τον τρόπο: «Σημασία δεν έχει τι θα πεις, αλλά πώς θα το πεις».

  6. Παρουσίαση: δύο στήλες (παραδοσιακά - σύγχρονα) με τα θέματα, παραδείγματα ηρώων και από τις δύο ομάδες και συμπέρασμα για το πώς η ίδια αξία (π.χ. η γενναιότητα ή η αλληλεγγύη) εκφράζεται διαφορετικά στα δύο σύνολα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: συγκεντρώνουμε 5 βιβλία με παραδοσιακή και 5 με σύγχρονη θεματολογία και καταγράφουμε σε πίνακα τίτλο, συγγραφέα, έτος, είδος και θέματα. Τα σύγχρονα θέματα κατατάσσονται στις κατηγορίες της ενότητας 2.2: ο κόσμος του παιδιού, η κοινωνία με τις πανανθρώπινες αξίες, το φυσικό περιβάλλον με τη ρομαντική και την οικολογική του διάσταση, ο τεχνολογικός πολιτισμός, το διάστημα και ο κόσμος του μέλλοντος· τα παραδοσιακά περιλαμβάνουν νεράιδες, βασιλόπουλα, τη ρομαντική εικόνα της φύσης και θέματα εθνικού και θρησκευτικού περιεχομένου. Στη σύγκριση καταγράφουμε όχι μόνο το θέμα αλλά και τον τρόπο, αφού το παιδικό βιβλίο δεν εγκατέλειψε τα παραδοσιακά στοιχεία — άλλαξε ο τρόπος που ενεργούν οι ήρωες και οι ιδέες που εκφράζουν.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 3 — Έρευνα στη γωνιά της βιβλιοθήκης του σταθμού

Ερώτηση: Ερευνήστε τη γωνιά της βιβλιοθήκης στο Βρεφονηπιακό σταθμό στον οποίο κάνετε την πρακτική σας άσκηση και καταγράψτε ποια είδη παιδικών βιβλίων υπάρχουν, αναφέροντας 2-3 τίτλους και συγγραφείς από κάθε είδος.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πεδίου. Ενδεικτικός οδηγός με βάση την ενότητα 2.1.

  1. Προετοιμασία: άδεια από τον σταθμό, συνεννόηση με την παιδαγωγό του τμήματος για την ώρα της καταγραφής (εκτός ώρας δραστηριοτήτων), φύλλο καταγραφής με τα είδη.

  2. Φύλλο καταγραφής ανά είδος | Είδος (ενότητα 2.1) | Πλήθος τίτλων | 2-3 τίτλοι και συγγραφείς | |---|---|---| | Παραμύθι | | | | Ποίηση | | | | Μύθοι και θρύλοι | | | | Μικρές ιστορίες | | | | Θέατρο (κουκλοθέατρο, θεατρικό παιχνίδι, θέατρο σκιών) | | | | Βιβλία γνώσεων με λογοτεχνική χροιά | | |

  3. Επιπλέον στοιχεία που αξίζει να σημειωθούν

  • Η θέση και η οργάνωση της γωνιάς: ύψος ραφιών, φωτισμός, χαλάκι ή μαξιλάρια, ορατότητα των εξωφύλλων.
  • Κατάσταση των βιβλίων: ανθεκτικό υλικό για τα μικρότερα, φθορές, πληρότητα.
  • Αναλογία ελληνικών - μεταφρασμένων και παραδοσιακής - σύγχρονης θεματολογίας.
  • Ηλικιακή κάλυψη: αν υπάρχουν βιβλία για όλα τα τμήματα του σταθμού.
  • Κενά: ποιο είδος λείπει ή υποεκπροσωπείται.

  4. Αξιολόγηση: με βάση τη θέση του βιβλίου ότι ο/η παιδαγωγός οφείλει να φέρει το παιδί σε επαφή με όλα τα είδη της Λογοτεχνίας, ελέγχουμε αν η γωνιά καλύπτει και τα έξι είδη και σε ποια χρειάζεται εμπλουτισμός· υπενθυμίζεται ότι στους χώρους Προσχολικής Αγωγής δεν πρέπει να απουσιάζουν τα βιβλία, η γωνιά βιβλιοθήκης και οι δραστηριότητες που σχετίζονται με τη λογοτεχνία (σελ. 22).

  5. Παρουσίαση: πίνακας με τα είδη και τους τίτλους, σκίτσο ή φωτογραφία της γωνιάς και πρόταση εμπλουτισμού με 5 βιβλία, δικαιολογημένη με τα χαρακτηριστικά της ενότητας 2.3.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: με άδεια του σταθμού καταγράφουμε σε φύλλο ανά είδος (παραμύθι, ποίηση, μύθοι και θρύλοι, μικρές ιστορίες, θέατρο σε όλες του τις μορφές, βιβλία γνώσεων με λογοτεχνική χροιά) το πλήθος των τίτλων και 2-3 τίτλους με τους συγγραφείς τους. Σημειώνουμε επίσης τη θέση και την οργάνωση της γωνιάς (ύψος ραφιών, φωτισμός, ορατότητα εξωφύλλων), την κατάσταση των βιβλίων, την αναλογία ελληνικών-μεταφρασμένων και παραδοσιακής-σύγχρονης θεματολογίας, την ηλικιακή κάλυψη και τα κενά. Αξιολογούμε αν καλύπτονται και τα έξι είδη, αφού ο παιδαγωγός οφείλει να φέρει το παιδί σε επαφή με όλα, και προτείνουμε εμπλουτισμό με πέντε βιβλία, δικαιολογημένο με τα χαρακτηριστικά της ενότητας 2.3.

Κριτήρια αξιολόγησης: