Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 3 (σελ. 49-50) – ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Γ΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις ερωτήσεων και δραστηριοτήτων κεφ. 3

Πλήρεις λύσεις των 6 ερωτήσεων και των 3 προτεινόμενων δραστηριοτήτων του κεφαλαίου 3 — οι θετικές επιδράσεις του εικονογραφημένου βιβλίου, η σχέση λόγου-εικόνας-ηλικίας και ο συνδυασμός των στοιχείων, τα χαρακτηριστικά της καλής εικονογράφησης, η μορφή παιχνιδιού στο ένα έτος, ο μη διακοσμητικός ρόλος της εικόνας και ο σχολιασμός της άποψης του Rodari, καθώς και φανταστικό ταξίδι με κατασκευή βιβλίου, ανάγνωση τριών βιβλίων με κριτήρια επιλογής και έκθεση παρατήρησης μετά από ανάγνωση σε ομάδα παιδιών.

Ερώτηση 1 — Οι θετικές επιδράσεις των εικονογραφημένων βιβλίων

Ερώτηση: Ποιες είναι οι κυριότερες θετικές επιδράσεις των εικονογραφημένων βιβλίων;

Απάντηση:

• Η αφετηρία (σελ. 39): το μικρό παιδί απολαμβάνει μια κτητική σχέση με το εικονογραφημένο βιβλίο — αισθάνεται ότι, ως δική του περιουσία, μπορεί να το χειρίζεται όποτε και όπως θέλει· δεν μπορεί να του το στερήσει κανείς. Έτσι αυτό που του προσφέρεται μέσα από την εικονογράφηση δεν είναι παροδικό και φευγαλέο, αλλά μόνιμο και σταθερό, και η πλούσια συμβολή του στην ολόπλευρη ανάπτυξη του παιδιού στηρίζεται κατά βάση σε αυτή τη μόνιμη και σταθερή σχέση.

  Οι κυριότερες θετικές επιδράσεις (σελ. 39-43):

  • α) Προσφέρει ευχαρίστηση. Το μικρό παιδί, στην προσπάθειά του να γνωρίσει και να εξερευνήσει το βιβλίο, αισθάνεται τη γοητεία της εικόνας και τροφοδοτεί την ψυχή του με συναισθήματα χαράς, όταν ανακαλύπτει το Ωραίο, το απρόοπτο και το συναρπαστικό μέσα από τις σελίδες του. (Προϋπόθεση: η ανοχή των γονιών και των παιδαγωγών στην πρώτη, επιπόλαιη και αδέξια απόπειρα του παιδιού — η έντονη αγωνία τους για να γίνει ικανός αναγνώστης οδηγεί συνήθως σε αρνητικά αποτελέσματα.)
  • β) Βελτιώνει το αισθητικό κριτήριο του παιδιού. Μέσα από την προσεγμένη εικονογράφηση το παιδί αναγνωρίζει το Ωραίο και εξοικειώνεται μαζί του, ώστε να αντιμετωπίσει την ασχήμια της ζωής και να φτιάξει τον κόσμο του ωραιότερο.
  • γ) Καλλιεργεί τη φαντασία. Η φαντασία ενεργοποιείται χάρη στην ίδια τη φύση της αφήγησης, που δεν περιλαμβάνει ευθείες περιγραφές των ηρώων και των μεταξύ τους σχέσεων ούτε ρητές αναφορές στις μεταβάσεις μεταξύ των κεφαλαίων και των επιμέρους σκηνών — αυτά φαίνονται μέσα από τη δράση και για να συμπληρωθούν τέτοιου είδους κενά χρειάζεται η ενεργητική μεσολάβηση της φαντασίας. Αντίθετα με τον κινηματογράφο και την τηλεόραση, όπου η δράση εμφανίζει συνεχή ροή, στα εικονογραφημένα βιβλία παρακάμπτονται συχνά ενδιάμεσα στάδια, τα οποία καλείται το παιδί να τα δει με τα μάτια της φαντασίας του· η ανάγνωση των εικονογραφημένων βιβλίων κάθε άλλο παρά παθητική είναι — η επεξεργασία των εικόνων απαιτεί νοητική προσπάθεια, ανάλυση, σύνθεση, ταξινομήσεις και συναγωγή λογικών συμπερασμάτων.
  • δ) Δίνει τη δυνατότητα για παιχνίδι. Αφ' ενός λειτουργεί σαν αντικείμενο-παιχνίδι και αφ' ετέρου μπορεί να γίνει αφορμή για παιχνίδι: τύπωμα, ζωγραφική, ιχνογράφημα, παιχνίδια ρόλων.
  • ε) Καλλιεργεί τη σκέψη και τη γλώσσα. Γονιμοποιεί τη δημιουργική σκέψη του παιδιού, οξύνει την παρατηρητικότητά του και βοηθά στην ανάπτυξη των αισθήσεών του· με το κοίταγμα των εικόνων το παιδί κατανοεί τον συμβολικό τους χαρακτήρα και βοηθιέται στην οργάνωση εννοιών σχετικά με τον χρόνο, την αιτιότητα και τις διαφόρων ειδών σχέσεις, ενώ συμβάλλει σε πολύ μεγάλο βαθμό στη γλωσσική του εξέλιξη, καθώς το παιδί συζητά, σχολιάζει και εξωτερικεύει λεκτικά τις σκέψεις του σχετικά με αυτά που βλέπει.
  • στ) Προκαλεί ψυχική ισορροπία. Το παιδί συνδέει τις προσωπικές του εμπειρίες με τις εμπειρίες των ηρώων των βιβλίων, μπαίνει σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής τους και της δράσης τους (χαρούμενες και λυπητερές), εκτονώνεται βλέποντας τις ωραίες και σιωπηλές εικόνες, ενθαρρύνεται και αναθεωρεί επιθετικές τάσεις· προκαλεί το γέλιο και συμπαρασύρει το παιδί σε ευχάριστα συναισθήματα.
  • ζ) Συμβάλλει στην κοινωνικοποίηση του παιδιού. Καλλιεργούνται οι διανθρώπινες σχέσεις σε όλα τα επίπεδα (οικογένεια, σχολείο, ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον) και το παιδί εντάσσεται ομαλά στο κοινωνικό σύνολο.
  • η) Παρέχει γνώσεις. Με την παρατήρηση, την αναγνώριση και την επεξήγηση των εικόνων το παιδί ασκείται νοητικά· ρωτά, σχολιάζει και εκφράζει απορίες και έτσι συλλέγει πληροφορίες για τον κόσμο, κάνοντας μια πνευματική εργασία πολύ δημιουργική. Οι ενήλικες έχουν καθήκον να απαντούν στις ερωτήσεις και στις απορίες του και να μην ξεχνούν ότι βασικός σκοπός της επαφής του παιδιού με το βιβλίο είναι πάνω απ' όλα η ευχαρίστηση.
  • θ) Δίνει την ευκαιρία στο παιδί να αποκτήσει εμπειρίες. Η ταύτιση με τους ήρωες δίνει τη δυνατότητα στο παιδί να γνωρίσει και να βιώσει νέους γι' αυτό τρόπους ζωής και να συλλέξει καινούργιες εμπειρίες — γνωρίζει τη συμπεριφορά των ενηλίκων ή ακόμα και παιδιών που ανήκουν σε διαφορετικά κοινωνικοπολιτισμικά περιβάλλοντα. Πρόκειται για εμπειρίες ζωής, που δεν μπορούν να εκφραστούν και να μετρηθούν άμεσα με αριθμούς και μεγέθη, αλλά ανοίγουν τον δρόμο για μια μελλοντική θετική επίδραση.

  Προϋπόθεση: το εικονογραφημένο βιβλίο ως μορφωτικό, αισθητικό και διδακτικό εργαλείο πρέπει να αξιοποιηθεί κατάλληλα από τους γονείς και τους/τις παιδαγωγούς.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το εικονογραφημένο βιβλίο προσφέρει ευχαρίστηση με τη γοητεία της εικόνας, βελτιώνει το αισθητικό κριτήριο του παιδιού, καλλιεργεί τη φαντασία (αφού το παιδί καλείται να συμπληρώσει με τη φαντασία του τα ενδιάμεσα στάδια που παρακάμπτονται, σε αντίθεση με την τηλεόραση), δίνει τη δυνατότητα για παιχνίδι, καλλιεργεί τη σκέψη και τη γλώσσα οξύνοντας την παρατηρητικότητα και βοηθώντας στην οργάνωση εννοιών χρόνου, αιτιότητας και σχέσεων, προκαλεί ψυχική ισορροπία με την εκτόνωση και τη σύνδεση με τους ήρωες, συμβάλλει στην κοινωνικοποίηση καλλιεργώντας τις διανθρώπινες σχέσεις, παρέχει γνώσεις μέσα από την παρατήρηση και τις απορίες και δίνει στο παιδί εμπειρίες ζωής μέσω της ταύτισης με τους ήρωες. Όλα αυτά στηρίζονται στην κτητική, μόνιμη και σταθερή σχέση του παιδιού με το βιβλίο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 2 — Σχέση λόγου, εικόνας και ηλικίας — συνδυασμός των στοιχείων

Ερώτηση: α) Ποια πρέπει να είναι η σχέση λόγου, εικόνας και ηλικίας του παιδιού σε ένα παιδικό βιβλίο; β) Πώς πρέπει να συνδυάζονται τα στοιχεία του εικονογραφημένου βιβλίου (εικόνα, λόγος, χρώμα κτλ.) και γιατί;

Απάντηση:

• α) Η σχέση λόγου, εικόνας και ηλικίας (κριτήριο α1, σελ. 46)

  • Η εικόνα και ο λόγος να έχουν άμεση σχέση με την ηλικία του παιδιού.
  • Όταν το παιδί είναι μικρό, η εικονογράφηση πρέπει να είναι πλουσιότερη και το κείμενο λιγότερο.
  • Όσο όμως το παιδί μεγαλώνει, πρέπει να μειώνεται σταδιακά η εικόνα και να διευρύνεται το κείμενο.
  • Δηλαδή, ο λόγος να είναι ανάλογος και η εικόνα αντιστρόφως ανάλογη προς την ηλικία του παιδιού.

  Πώς φαίνεται αυτό στην ταξινόμηση κατά ηλικία (σελ. 43-45): | Ηλικία | Εικόνα | Λόγος | |---|---|---| | 1ο έτος | μία μόνο εικόνα σε κάθε σελίδα, πράγματα και καταστάσεις από τη ζωή τους | υποτυπώδες κείμενο | | 2ο-3ο έτος | από μία εικόνα ανά σελίδα σε πολλά πράγματα μαζί και σε μία απλή σκηνή | πολύ μικρό κείμενο στις πρώτες απλές ιστορίες | | 3ο-5ο έτος | κυριαρχεί η πολύχρωμη και μεγάλη εικόνα, υπερτερεί σε σχέση με το κείμενο | συμβατικός χαρακτήρας, αφού τα παιδιά δεν ξέρουν ακόμα να διαβάζουν | | 5ο-6ο έτος | υπεροχή των παραστάσεων με δράση, το φανταστικό δίνει τη θέση του στο πραγματικό | διευρύνεται |

  Ο ρόλος του καθενός (σελ. 38): η εικόνα, κυρίως στα μικρά παιδιά που δεν ξέρουν ακόμα να διαβάζουν, παίζει καθοριστικό ρόλο στην επαφή τους με το βιβλίο, λειτουργώντας ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα σ' αυτά και στο κείμενο· αυτό όμως δε σημαίνει ότι πρέπει να απουσιάζει εντελώς το κείμενο — ο λόγος λειτουργεί συμπληρωματικά-βοηθητικά, ώστε να μπορεί ο μικρός αναγνώστης να κατανοεί καλύτερα το παριστάμενο, και έχει, κατά το δυνατόν, αυτοτελή λειτουργία.

  β) Ο συνδυασμός των στοιχείων (κριτήριο α3, σελ. 46)

  • Όλα τα στοιχεία που το απαρτίζουν (εικόνα, λόγος, χρώμα, μέγεθος, σχήμα, ύφος κ.ά.) να είναι στενά δεμένα μεταξύ τους σε μια καλλιτεχνική ενότητα.
  • Να υπηρετούν τον ίδιο σκοπό και να εκπέμπουν το ίδιο μήνυμα.
  • Παράδειγμα του βιβλίου: αν κάποιο βιβλίο κάνει λόγο για την προστασία του περιβάλλοντος, δεν μπορεί να μη δείχνει σκουπίδια.

  Γιατί

  1. Γιατί ο ίδιος ο ορισμός του είδους το απαιτεί: εικονογραφημένο βιβλίο είναι εκείνο «που το περιεχόμενό του εκφέρεται ενσυνείδητα είτε αποκλειστικά μέσω των εικόνων του είτε με τη συνδρομή του λόγου σε ισορροπημένη και λειτουργικά εναρμονισμένη αναλογία – οργανική σύνδεση γλωσσικού και εικαστικού κώδικα».
  2. Γιατί το παιδί «διαβάζει» τις εικόνες: αν η εικόνα λέει άλλα από το κείμενο, το παιδί μπερδεύεται — η εικόνα δεν πρέπει να προκαλεί σύγχυση και τα εικονιζόμενα δεν πρέπει να έρχονται σε αντίθεση, αλλά να συνδέονται με τον κόσμο των βιωμάτων και της φαντασίας του παιδιού (κριτήριο β14).
  3. Γιατί η εικόνα πρέπει να είναι κοντά στο τμήμα του κειμένου στο οποίο αναφέρεται, γιατί αυτό βοηθά το παιδί της προσχολικής ηλικίας στην «ανάγνωση» του βιβλίου (κριτήριο β5).
  4. Γιατί η εικόνα δεν πρέπει να υποκαθιστά τον λόγο, αλλά να τον προκαλεί — να αναδημιουργεί και όχι να αντιγράφει τα πράγματα (κριτήριο β8).

Σύνοψη: (ενδεικτική) α) Η εικόνα και ο λόγος πρέπει να έχουν άμεση σχέση με την ηλικία: όσο πιο μικρό το παιδί, τόσο πλουσιότερη η εικονογράφηση και λιγότερο το κείμενο, ενώ όσο μεγαλώνει μειώνεται σταδιακά η εικόνα και διευρύνεται το κείμενο — ο λόγος είναι ανάλογος και η εικόνα αντιστρόφως ανάλογη προς την ηλικία. Στο 1ο έτος μία εικόνα ανά σελίδα και υποτυπώδες κείμενο, στο 3ο-5ο κυριαρχεί η πολύχρωμη μεγάλη εικόνα με κείμενο συμβατικού χαρακτήρα, στο 5ο-6ο υπερισχύουν οι παραστάσεις με δράση. β) Όλα τα στοιχεία (εικόνα, λόγος, χρώμα, μέγεθος, σχήμα, ύφος) πρέπει να είναι στενά δεμένα σε μια καλλιτεχνική ενότητα, να υπηρετούν τον ίδιο σκοπό και να εκπέμπουν το ίδιο μήνυμα — αν ένα βιβλίο μιλά για την προστασία του περιβάλλοντος, δεν μπορεί να μη δείχνει σκουπίδια — γιατί το είδος ορίζεται ως οργανική σύνδεση γλωσσικού και εικαστικού κώδικα και γιατί το παιδί «διαβάζει» τις εικόνες και θα μπερδευόταν από αντιφάσεις.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 3 — Τα χαρακτηριστικά μιας καλής εικονογράφησης

Ερώτηση: Ποια είναι τα κυριότερα χαρακτηριστικά μιας καλής εικονογράφησης;

Απάντηση:

• Τα κριτήρια για την εικόνα (σελ. 46-49). Μια καλή εικονογράφηση:

  1. Να είναι αισθητικά άρτια· ένα αληθινό έργο τέχνης, που θα εξευγενίζει και θα εκλεπτύνει το συναίσθημα και θα συμβάλλει στην ανάπτυξη των αισθητικών ικανοτήτων και αντιλήψεων του παιδιού. Η εικόνα πρέπει να είναι φορέας των σκοπών της τέχνης· το άρτιο εικαστικό αποτέλεσμα μπορεί να επιτευχθεί με την καθαρότητα της σύλληψης, τη ζυγισμένη σύνθεση, το καλό σχέδιο και την υποβλητικότητα του χρώματος.
  2. Όχι μόνο να γοητεύει, αλλά και να εξηγεί. Να μην παραμορφώνει την αντίληψη του παιδιού για τον κόσμο και να μην οδηγεί σε επιφανειακή θέαση της πραγματικότητας.
  3. Να αρέσει στο παιδί, να ανταποκρίνεται στα αισθητικά του μέτρα και να ακουμπάει τον παλμό του. Το παιδί, για να αγαπήσει κάτι, πρέπει να είναι σε θέση να το αντιλαμβάνεται και να το αναπαριστά — ό,τι δεν καταλαβαίνει του είναι άχρηστο και αδιάφορο.
  4. Να ενεργοποιεί τη φαντασία και τη σκέψη και να προκαλεί συναισθηματική διέγερση, χωρίς έντονη συγκίνηση.
  5. Να είναι κοντά στο τμήμα του κειμένου στο οποίο αναφέρεται, γιατί αυτό βοηθά το παιδί της προσχολικής ηλικίας στην «ανάγνωση» του βιβλίου.
  6. Να απεικονίζει τους χαρακτήρες της ιστορίας με τέτοιον τρόπο, ώστε να είναι αναγνωρίσιμοι και σύμφωνοι με τις περιγραφές του κειμένου· να είναι μοναδικοί και να μη συγχέονται με πρόσωπα άλλων ιστοριών.
  7. Να είναι ανθρωποκεντρική και τα μηνύματά της να είναι συνυφασμένα με τη ζωή του ανθρώπου, τις δραστηριότητες και τα προβλήματά του.
  8. Να μην υποκαθιστά τον λόγο, αλλά να τον προκαλεί. Να αναδημιουργεί και όχι να αντιγράφει τα πράγματα.
  9. Να είναι σύστοιχη με τη διανοητική, γλωσσική και συναισθηματική ικανότητα του μικρού αναγνώστη και ανάλογη με την ψυχολογική του κατάσταση.
  10. Να παρουσιάζει κίνηση και δράση και να εμπεριέχει αντιθέσεις (χρώματος, έντασης, μεγέθους).
  11. Να έχει το στοιχείο της εξελικτικότητας: η υπόθεση να είναι εικονογραφημένη στις κύριες φάσεις της και όχι απλώς στις πιο εντυπωσιακές — με αυτόν τον τρόπο γίνεται κατανοητή η αιτιώδης σχέση των γεγονότων και το παιδί θα μπορεί να τη «διαβάσει» από μόνο του.
  12. Να είναι απαλλαγμένη από περιττές λεπτομέρειες. Τα παιδιά αρέσκονται να παρατηρούν αυτά που κατά την αντίληψή τους είναι ουσιώδη και δεν ενδιαφέρονται για τα άλλα, τα «ασήμαντα» — κατά τον ίδιο τρόπο λειτουργούν και όταν τα ίδια ζωγραφίζουν.
  13. Να έχει στοιχεία συμβολισμού και να είναι έξω από τη λογική του ενηλίκου. (Αρκετοί μελετητές υποστηρίζουν ότι το παιδί πασχίζει με κάθε τρόπο να ενηλικιωθεί και δεν ενδιαφέρεται καθόλου για έργα που μοιάζουν με τα δικά του· μια μέση λύση θα ήταν μάλλον η ενδεδειγμένη.)
  14. Να μην προκαλεί σύγχυση και τα εικονιζόμενα να μην έρχονται σε αντίθεση, αλλά να συνδέονται με τον κόσμο των βιωμάτων και της φαντασίας του παιδιού.

  Σε επίπεδο βιβλίου συνυπολογίζονται: η άμεση σχέση εικόνας και λόγου με την ηλικία του παιδιού, οι σπουδαίες «λογοτεχνικές και παιδαγωγικές» λειτουργίες και η καλλιτεχνική ενότητα όλων των στοιχείων (εικόνα, λόγος, χρώμα, μέγεθος, σχήμα, ύφος).

  Επισήμανση: η επιλογή απαιτεί μεγάλη προσοχή, γιατί οι αναγνώστες δε συμμετέχουν σ' αυτή τη διαδικασία και η γνώμη τους ή παίζει δευτερεύοντα ρόλο ή αγνοείται παντελώς λόγω των ιδιαιτεροτήτων της ηλικίας τους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μια καλή εικονογράφηση είναι αισθητικά άρτια, αληθινό έργο τέχνης με καθαρότητα σύλληψης, ζυγισμένη σύνθεση, καλό σχέδιο και υποβλητικότητα χρώματος· δεν γοητεύει μόνο, αλλά και εξηγεί, χωρίς να παραμορφώνει την αντίληψη του παιδιού· αρέσει στο παιδί και ανταποκρίνεται στα αισθητικά του μέτρα· ενεργοποιεί τη φαντασία και τη σκέψη προκαλώντας συναισθηματική διέγερση χωρίς έντονη συγκίνηση· βρίσκεται κοντά στο τμήμα του κειμένου στο οποίο αναφέρεται· αποδίδει τους χαρακτήρες αναγνωρίσιμους, μοναδικούς και σύμφωνους με το κείμενο· είναι ανθρωποκεντρική· δεν υποκαθιστά τον λόγο αλλά τον προκαλεί, αναδημιουργώντας και όχι αντιγράφοντας· είναι σύστοιχη με τις ικανότητες του μικρού αναγνώστη· παρουσιάζει κίνηση, δράση και αντιθέσεις· έχει εξελικτικότητα, εικονογραφώντας τις κύριες φάσεις της υπόθεσης ώστε να φαίνεται η αιτιώδης σχέση των γεγονότων· είναι απαλλαγμένη από περιττές λεπτομέρειες· έχει στοιχεία συμβολισμού· και δεν προκαλεί σύγχυση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 4 — Η μορφή παιχνιδιού στα παιδιά ενός έτους

Ερώτηση: Το εικονογραφημένο βιβλίο προσφέρει στο παιδί τη δυνατότητα για παιχνίδι. Ποια μορφή παιχνιδιού προκαλεί σε παιδιά ηλικίας ενός έτους;

Απάντηση:

• Η γενική αρχή (σελ. 40, χαρακτηριστικό δ): το εικονογραφημένο βιβλίο στα χέρια του μικρού παιδιού αφ' ενός λειτουργεί σαν αντικείμενο-παιχνίδι και αφ' ετέρου μπορεί να γίνει αφορμή για παιχνίδι — το περιεχόμενό του μπορεί να εφαρμοστεί σε πολλές δραστηριότητες, όπως τύπωμα, ζωγραφική, ιχνογράφημα, παιχνίδια ρόλων.

  Στην ηλικία του ενός έτους η μορφή παιχνιδιού είναι αισθησιοκινητική, δηλαδή το ίδιο το βιβλίο γίνεται αντικείμενο-παιχνίδι και όχι αφορμή για δραστηριότητες. Το βιβλίο περιγράφει τι ακριβώς κάνει το παιδί (σελ. 43):

  • Τα παιδιά μπορούν να έρθουν σε επαφή με το βιβλίο, όταν είναι σε θέση να το πιάσουν και να το κρατήσουν — αυτό συμβαίνει περίπου στην ηλικία των 7-9 μηνών.
  • Σε αυτή την ηλικία το χειρίζονται εντελώς αισθησιοκινητικά, όπως όλα τα άλλα αντικείμενα-παιχνίδια: το πετάνε, το βάζουν στο στόμα, το σκίζουν, το χτυπούν.
  • Στη συνέχεια, ανακαλύπτουν τη διαδικασία του ξεφυλλίσματος, χωρίς να μπορούν ταυτόχρονα να παρατηρήσουν και την εικονογράφηση κάθε σελίδας.
  • Όταν κατανοήσουν τη λειτουργία του ξεφυλλίσματος, συγκεντρώνουν ολοένα και πιο πολύ την προσοχή τους σε αυτό που απεικονίζεται σε κάθε σελίδα και αναγνωρίζουν με τη βοήθεια των ενηλίκων συγκεκριμένα πράγματα στις εικόνες.

  Γιατί έτσι: κατά τον Piaget, η νοημοσύνη των παιδιών της βρεφικής ηλικίας (έως 2 ετών) έχει καθαρά πραξιακό χαρακτήρα και στηρίζεται αποκλειστικά και μόνο στις αισθητηριακές και κινητικές τους δραστηριότητες· τα βρέφη δεν έχουν τη δυνατότητα να αναπαραστήσουν τον εξωτερικό κόσμο με εικόνες και σύμβολα και διαθέτουν μια υποτυπώδη αναγνωριστική μνήμη, ενώ για την επίλυση των προβλημάτων τους στηρίζονται στις πληροφορίες των αισθήσεών τους και στην κίνηση του σώματός τους (σελ. 43).

  Τι σημαίνει πρακτικά για την επιλογή του βιβλίου: το υλικό κατασκευής τους πρέπει να είναι τέτοιο, ώστε να αντέχει στην έντονη χρήση, σε κάθε σελίδα να υπάρχει μία μόνο εικόνα, το κείμενο να είναι υποτυπώδες και να απεικονίζονται πράγματα και καταστάσεις από τη ζωή τους. Χρειάζεται επίσης η ανοχή των γονιών και των παιδαγωγών, αφού το παιδί στην αρχή χειρίζεται το βιβλίο με επιπόλαιο και αδέξιο τρόπο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στο ένα έτος το παιχνίδι είναι αισθησιοκινητικό: το ίδιο το βιβλίο λειτουργεί ως αντικείμενο-παιχνίδι. Από τους 7-9 μήνες, όταν μπορεί να το πιάσει και να το κρατήσει, το παιδί το χειρίζεται όπως όλα τα άλλα αντικείμενα-παιχνίδια — το πετάει, το βάζει στο στόμα, το σκίζει, το χτυπά — και στη συνέχεια ανακαλύπτει το ξεφύλλισμα, αρχικά χωρίς να παρατηρεί την εικονογράφηση και έπειτα συγκεντρώνοντας την προσοχή του στην εικόνα κάθε σελίδας, αναγνωρίζοντας με τη βοήθεια των ενηλίκων συγκεκριμένα πράγματα. Αυτό εξηγείται από τον πραξιακό χαρακτήρα της νοημοσύνης ως τα 2 έτη κατά τον Piaget και απαιτεί βιβλία με ανθεκτικό υλικό, μία εικόνα ανά σελίδα και υποτυπώδες κείμενο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 5 — Γιατί η εικόνα δεν έχει διακοσμητικό ρόλο

Ερώτηση: Γιατί, κατά τη γνώμη σας, σε ένα εικονογραφημένο βιβλίο για την προσχολική ηλικία η εικόνα δεν έχει διακοσμητικό ρόλο;

Απάντηση:

• Το πλαίσιο (σελ. 37-38): το βιβλίο διακρίνει τρεις σχέσεις λόγου και εικόνας: α) εκείνα στα οποία η εικόνα απλώς συνοδεύει το κείμενο και έχει ως επί το πλείστον ρόλο διακοσμητικό· β) εκείνα στα οποία η εικόνα τοποθετείται επιλεκτικά σε ορισμένα σημεία, για να τονίσει κάποια σημαντική στιγμή ή για να επεξηγήσει κάτι· γ) εκείνα στα οποία λόγος και εικόνα βρίσκονται σε σχέση ισοτιμίας. Για την προσχολική ηλικία ισχύει η τρίτη περίπτωση, γιατί:

  1. Το παιδί δεν διαβάζει ακόμη — η εικόνα είναι ο δρόμος προς το περιεχόμενο. Η εικόνα, κυρίως στα μικρά παιδιά που δεν ξέρουν ακόμα να διαβάζουν, παίζει καθοριστικό ρόλο στην επαφή τους με το βιβλίο, λειτουργώντας ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα σ' αυτά και στο κείμενο. Το παιδί αρκείται στην «ανάγνωση» των εικόνων, μέσω των οποίων κατανοεί το βιβλίο (σελ. 31).
  2. Ο ίδιος ο ορισμός το αποκλείει: εικονογραφημένο βιβλίο για την προσχολική ηλικία είναι εκείνο «που το περιεχόμενό του εκφέρεται ενσυνείδητα είτε αποκλειστικά μέσω των εικόνων του είτε με τη συνδρομή του λόγου σε ισορροπημένη και λειτουργικά εναρμονισμένη αναλογία – οργανική σύνδεση γλωσσικού και εικαστικού κώδικα» — το περιεχόμενο εκφέρεται μέσω των εικόνων, άρα η εικόνα φέρει νόημα, δεν στολίζει.
  3. Η εικονογράφηση χαρακτηρίζει το ίδιο το είδος: ιδιαίτερα για την προσχολική ηλικία δε νοείται βιβλίο χωρίς εικόνες — η εικόνα παίζει κυρίαρχο ρόλο στα μάτια και την ψυχή των μικρών παιδιών, και έτσι η εικονογράφηση ουσιαστικά χαρακτηρίζει και διαμορφώνει το παιδικό βιβλίο.
  4. Η εικόνα κάνει «δουλειά» αφήγησης: πρέπει να έχει το στοιχείο της εξελικτικότητας — η υπόθεση να είναι εικονογραφημένη στις κύριες φάσεις της και όχι απλώς στις πιο εντυπωσιακές, ώστε να γίνεται κατανοητή η αιτιώδης σχέση των γεγονότων και το παιδί να μπορεί να τη «διαβάσει» από μόνο του. Μια διακοσμητική εικόνα θα εικονογραφούσε μόνο τα εντυπωσιακά.
  5. Ενεργοποιεί τη σκέψη, δεν την αναπαύει: η ανάγνωση των εικονογραφημένων βιβλίων κάθε άλλο παρά παθητική είναι — η επεξεργασία των εικόνων απαιτεί νοητική προσπάθεια, ανάλυση, σύνθεση, ταξινομήσεις και συναγωγή λογικών συμπερασμάτων.
  6. Προκαλεί τον λόγο: να μην υποκαθιστά τον λόγο, αλλά να τον προκαλεί· να αναδημιουργεί και όχι να αντιγράφει τα πράγματα — το παιδί συζητά, σχολιάζει και εξωτερικεύει λεκτικά τις σκέψεις του σχετικά με αυτά που βλέπει, και έτσι το βιβλίο συμβάλλει στη γλωσσική του εξέλιξη.
  7. Είναι φορέας αισθητικής αγωγής: η εικόνα πρέπει να είναι αισθητικά άρτια, ένα αληθινό έργο τέχνης, που θα εξευγενίζει και θα εκλεπτύνει το συναίσθημα και θα συμβάλλει στην ανάπτυξη των αισθητικών ικανοτήτων και αντιλήψεων του παιδιού — φορέας των σκοπών της τέχνης, όχι στολίδι.
  8. Δένεται οργανικά με το κείμενο: να είναι κοντά στο τμήμα του κειμένου στο οποίο αναφέρεται και όλα τα στοιχεία (εικόνα, λόγος, χρώμα, μέγεθος, σχήμα, ύφος) να είναι στενά δεμένα σε μια καλλιτεχνική ενότητα, να υπηρετούν τον ίδιο σκοπό και να εκπέμπουν το ίδιο μήνυμα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Γιατί για το παιδί της προσχολικής ηλικίας, που δεν ξέρει ακόμη να διαβάζει, η εικόνα είναι ο ίδιος ο δρόμος προς το περιεχόμενο: λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στο παιδί και στο κείμενο και το παιδί κατανοεί το βιβλίο «διαβάζοντας» τις εικόνες. Ο ορισμός του είδους μιλά για περιεχόμενο που εκφέρεται μέσω των εικόνων ή με τη συνδρομή του λόγου σε οργανική σύνδεση γλωσσικού και εικαστικού κώδικα, ενώ η εικόνα οφείλει να έχει εξελικτικότητα, εικονογραφώντας τις κύριες φάσεις της υπόθεσης ώστε να φαίνεται η αιτιώδης σχέση των γεγονότων. Επιπλέον, η επεξεργασία των εικόνων απαιτεί νοητική προσπάθεια, ανάλυση και σύνθεση, η εικόνα προκαλεί τον λόγο αντί να τον υποκαθιστά και είναι φορέας των σκοπών της τέχνης — άρα φέρει νόημα και δεν στολίζει.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ερώτηση 6 — Σχολιασμός της άποψης του G. Rodari

Ερώτηση: Ο G. Rodari γράφει για τα εικονογραφημένα βιβλία: «Αν ο κινηματογράφος είναι ένα είδος γραφής, τα εικονογραφημένα βιβλία είναι στενογραφία, απ' όπου πρέπει να οδηγηθούμε πίσω στο κείμενο». Σχολιάστε την άποψη αυτή.

Απάντηση:

• Τι λέει η παρομοίωση

  • Ο κινηματογράφος παρομοιάζεται με «γραφή», δηλαδή με πλήρη καταγραφή: η δράση εμφανίζει συνεχή ροή και όλα δίνονται στον θεατή.
  • Τα εικονογραφημένα βιβλία είναι «στενογραφία»: δίνουν συντομογραφικά, μόνο τα βασικά σημεία, γιατί παρακάμπτονται συχνά ενδιάμεσα στάδια.
  • «Πρέπει να οδηγηθούμε πίσω στο κείμενο»: η στενογραφία χρειάζεται αποκωδικοποίηση — ο αναγνώστης καλείται να συμπληρώσει ό,τι λείπει και να ξαναφτιάξει την πλήρη ιστορία.

  Σχολιασμός με βάση το κεφάλαιο (σελ. 40)

  1. Η παρομοίωση περιγράφει ακριβώς τον τρόπο με τον οποίο το εικονογραφημένο βιβλίο καλλιεργεί τη φαντασία: η αφήγηση δεν περιλαμβάνει ευθείες περιγραφές των ηρώων και των μεταξύ τους σχέσεων ούτε ρητές αναφορές στις μεταβάσεις μεταξύ των κεφαλαίων και των επιμέρους σκηνών — αυτά φαίνονται μέσα από τη δράση, και για να συμπληρωθούν τέτοιου είδους κενά, χρειάζεται η ενεργητική μεσολάβηση της φαντασίας.
  2. Η αντίθεση με τον κινηματογράφο είναι ρητή στο βιβλίο: αντίθετα, για παράδειγμα, με τον κινηματογράφο και την τηλεόραση όπου η δράση εμφανίζει συνεχή ροή, στα εικονογραφημένα βιβλία παρακάμπτονται συχνά ενδιάμεσα στάδια, τα οποία καλείται το παιδί να τα δει με τα μάτια της φαντασίας του.
  3. Άρα η «στενογραφία» δεν είναι μειονέκτημα, αλλά πλεονέκτημα: η ανάγνωση των εικονογραφημένων βιβλίων κάθε άλλο παρά παθητική είναι — η επεξεργασία των εικόνων απαιτεί νοητική προσπάθεια, ανάλυση, σύνθεση, ταξινομήσεις και συναγωγή λογικών συμπερασμάτων. Το παιδί δεν παρακολουθεί απλώς· εργάζεται.
  4. Το «πίσω στο κείμενο» δείχνει και τον ρόλο του ενήλικα: αφού ο λόγος λειτουργεί συμπληρωματικά-βοηθητικά, ώστε να μπορεί ο μικρός αναγνώστης να κατανοεί καλύτερα το παριστάμενο, και το κείμενο υπάρχει, για να διαβάζεται από τους ενήλικες στα παιδιά (σελ. 31), ο/η παιδαγωγός είναι εκείνος που «ξεδιπλώνει» τη στενογραφία μαζί με το παιδί — απαντώντας στις ερωτήσεις και στις απορίες του και χωρίς να ξεχνά ότι βασικός σκοπός της επαφής του παιδιού με το βιβλίο είναι πάνω απ' όλα η ευχαρίστηση.
  5. Ταιριάζει με τα κριτήρια της καλής εικόνας: να μην υποκαθιστά τον λόγο, αλλά να τον προκαλεί, να αναδημιουργεί και όχι να αντιγράφει τα πράγματα, να είναι απαλλαγμένη από περιττές λεπτομέρειες και να έχει το στοιχείο της εξελικτικότητας, ώστε το παιδί να μπορεί να «διαβάσει» από μόνο του την αιτιώδη σχέση των γεγονότων.

  Συμπέρασμα: η άποψη του Rodari αναδεικνύει την ενεργητική φύση της «ανάγνωσης» των εικόνων. Το εικονογραφημένο βιβλίο δίνει λιγότερα από όσα φαίνεται, και ακριβώς γι' αυτό δίνει περισσότερα: ενεργοποιεί τη φαντασία, τη σκέψη και τον λόγο του παιδιού, σε αντίθεση με τη συνεχή, έτοιμη ροή της οθόνης.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο Rodari εννοεί ότι, ενώ ο κινηματογράφος καταγράφει τα πάντα με συνεχή ροή, το εικονογραφημένο βιβλίο δίνει μόνο τα βασικά σημεία σαν στενογραφία και ζητά από τον αναγνώστη να ξαναφτιάξει την πλήρη ιστορία. Η άποψη συμφωνεί απόλυτα με το κεφάλαιο: η αφήγηση δεν περιλαμβάνει ευθείες περιγραφές ούτε ρητές μεταβάσεις, αυτά φαίνονται μέσα από τη δράση, και για να συμπληρωθούν τα κενά χρειάζεται η ενεργητική μεσολάβηση της φαντασίας — στα εικονογραφημένα βιβλία παρακάμπτονται ενδιάμεσα στάδια που το παιδί καλείται να δει με τα μάτια της φαντασίας του. Έτσι η «στενογραφία» είναι πλεονέκτημα: η ανάγνωση δεν είναι παθητική, αλλά απαιτεί νοητική προσπάθεια, ανάλυση, σύνθεση, ταξινομήσεις και συναγωγή λογικών συμπερασμάτων, ενώ η επιστροφή «στο κείμενο» αναδεικνύει και τον ρόλο του ενήλικα που διαβάζει και συζητά με το παιδί.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 1 — Φανταστικό ταξίδι στην Ελλάδα και δημιουργία βιβλίου

Ερώτηση: Κάντε με τα παιδιά του Παιδικού σταθμού, στο πλαίσιο της πρακτικής σας άσκησης ένα φανταστικό ταξίδι. «Μπείτε» σε ένα χάρτινο αεροπλανάκι για να σας «μεταφέρει» σε όλη την Ελλάδα. Κάθε φορά που θα βρίσκεστε με τα παιδιά, καταγράψτε τις εντυπώσεις σας (ζωγραφίζοντας και γράφοντας) από κάθε μέρος που «επισκεφτήκατε». Όταν τελειώσετε τη φανταστική σας περιπλάνηση, συγκεντρώστε όλες τις «εντυπώσεις» και τις «εμπειρίες» που αποκομίσατε και φτιάξτε ένα βιβλίο με τα νέα από όλη την Ελλάδα.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο υλοποίησης.

  1. Παιδαγωγική βάση: η δραστηριότητα αξιοποιεί ό,τι λέει το κεφάλαιο για την προσφορά του εικονογραφημένου βιβλίου — δίνει τη δυνατότητα για παιχνίδι (λειτουργεί σαν αντικείμενο-παιχνίδι και μπορεί να γίνει αφορμή για παιχνίδι, με ζωγραφική, ιχνογράφημα, παιχνίδια ρόλων), καλλιεργεί τη φαντασία, τη σκέψη και τη γλώσσα και παρέχει γνώσεις, ενώ εδώ τα παιδιά γίνονται τα ίδια δημιουργοί του βιβλίου.

  2. Προετοιμασία

  • Άδεια και συνεννόηση με τον σταθμό· επιλογή ομάδας 4-6 νηπίων (κατά προτίμηση 4-6 ετών, όπου κυριαρχεί η πολύχρωμη και μεγάλη εικόνα και υπάρχουν παραστάσεις με δράση).
  • Υλικά: χάρτινο αεροπλανάκι (κατασκευή με τα παιδιά), μεγάλος χάρτης της Ελλάδας, χαρτόνια, μαρκαδόροι, μπογιές, κόλλα, ψαλίδι με στρογγυλεμένη μύτη, φωτογραφίες τοπίων, μουσική.
  • Διάρκεια: ένα «ταξίδι» ανά συνάντηση, 4-6 συναντήσεις (π.χ. νησιά, βουνά, μεγάλη πόλη, χωριό, θάλασσα).

  3. Ροή κάθε συνάντησης

  1. Επιβίβαση: τελετουργικό ξεκίνημα (εισιτήρια, ήχος απογείωσης) — το τελετουργικό βοηθά τα νήπια να μπουν στο παιχνίδι ρόλων.
  2. Προορισμός: σύντομη αφήγηση ή ανάγνωση ενός μικρού κειμένου για τον τόπο και παρουσίαση 2-3 εικόνων.
  3. Συζήτηση: τι είδαμε, τι ακούσαμε, τι μυρίσαμε — το παιδί συζητά, σχολιάζει και εξωτερικεύει λεκτικά τις σκέψεις του, και έτσι ενισχύεται η γλωσσική του εξέλιξη.
  4. Αποτύπωση: κάθε παιδί ζωγραφίζει μία «εντύπωση»· ο/η παιδαγωγός γράφει κάτω από τη ζωγραφιά, με τα λόγια του παιδιού, μία-δύο προτάσεις (υπαγόρευση στον ενήλικα).
  5. Τοποθέτηση στον χάρτη: σημαιάκι στον προορισμό, για την οργάνωση εννοιών σχετικά με τον χώρο.

  4. Κατασκευή του βιβλίου

  • Σειροθέτηση των σελίδων με τα παιδιά, ώστε η «υπόθεση» να έχει εξελικτικότητα — να είναι εικονογραφημένη στις κύριες φάσεις της και όχι απλώς στις πιο εντυπωσιακές.
  • Μία εικόνα και λίγο κείμενο ανά σελίδα, με τον λόγο κοντά στην εικόνα στην οποία αναφέρεται.
  • Εξώφυλλο με τίτλο (π.χ. «Τα νέα από όλη την Ελλάδα»), ονόματα των μικρών δημιουργών, ανθεκτικό υλικό και πλαστικοποίηση για να αντέχει στη χρήση.
  • Τα στοιχεία (εικόνα, λόγος, χρώμα, μέγεθος) δεμένα σε μια καλλιτεχνική ενότητα.

  5. Αξιοποίηση και αξιολόγηση

  • Ανάγνωση του βιβλίου στην ομάδα και τοποθέτησή του στη γωνιά της βιβλιοθήκης.
  • Καταγραφή των αντιδράσεων των παιδιών όταν βλέπουν το δικό τους βιβλίο — η κτητική σχέση με το βιβλίο ενισχύεται στον μέγιστο βαθμό.
  • Παρουσίαση στην τάξη: φωτογραφίες της διαδικασίας, δείγματα σελίδων, σχολιασμός με βάση τα κριτήρια της ενότητας 3.4.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: οργανώνουμε 4-6 συναντήσεις με μια ομάδα νηπίων· σε κάθε μία κατασκευάζουμε το τελετουργικό της «επιβίβασης», αφηγούμαστε σύντομα έναν προορισμό με 2-3 εικόνες, συζητάμε με τα παιδιά τι είδαν και ένιωσαν, κάθε παιδί ζωγραφίζει μια εντύπωση και ο παιδαγωγός γράφει από κάτω, με τα λόγια του παιδιού, μία-δύο προτάσεις, ενώ ο προορισμός σημειώνεται στον χάρτη. Στο τέλος σειροθετούμε τις σελίδες με τα παιδιά ώστε η υπόθεση να έχει εξελικτικότητα, βάζουμε μία εικόνα και λίγο κείμενο ανά σελίδα με τον λόγο κοντά στην εικόνα, φτιάχνουμε εξώφυλλο με τίτλο και ανθεκτικό υλικό και τοποθετούμε το βιβλίο στη γωνιά της βιβλιοθήκης, καταγράφοντας τις αντιδράσεις των παιδιών. Η δραστηριότητα αξιοποιεί το βιβλίο ως αφορμή για παιχνίδι και καλλιεργεί φαντασία, σκέψη και γλώσσα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 2 — Ανάγνωση τριών εικονογραφημένων βιβλίων και κριτήρια επιλογής

Ερώτηση: Επιλέξτε τρία εικονογραφημένα βιβλία που θεωρείτε ότι έχουν καλή εικονογράφηση και διαβάστε τα στα παιδιά. Κατόπιν: α) καταγράψτε τις αντιδράσεις των παιδιών για το καθένα και β) αναφερθείτε στα κριτήρια που λάβατε υπόψη σας για την επιλογή.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο.

  1. Επιλογή των τριών βιβλίων — τα κριτήρια που δηλώνουμε (ενότητα 3.4) Ως προς το βιβλίο:

  • Η εικόνα και ο λόγος να έχουν άμεση σχέση με την ηλικία του παιδιού — ο λόγος ανάλογος και η εικόνα αντιστρόφως ανάλογη προς την ηλικία· διαλέγουμε σύμφωνα με την ηλικία της ομάδας (π.χ. 3ο-5ο έτος: πολύχρωμη και μεγάλη εικόνα, κείμενο συμβατικού χαρακτήρα).
  • Να περιέχει σπουδαίες «λογοτεχνικές και παιδαγωγικές» λειτουργίες.
  • Όλα τα στοιχεία (εικόνα, λόγος, χρώμα, μέγεθος, σχήμα, ύφος) να είναι στενά δεμένα σε μια καλλιτεχνική ενότητα, να υπηρετούν τον ίδιο σκοπό και να εκπέμπουν το ίδιο μήνυμα. Ως προς την εικόνα (επιλέγουμε 5-6 από τα 14 και τα τεκμηριώνουμε): αισθητικά άρτια, γοητεύει και εξηγεί, ανταποκρίνεται στα αισθητικά μέτρα του παιδιού, ενεργοποιεί τη φαντασία χωρίς έντονη συγκίνηση, βρίσκεται κοντά στο κείμενο στο οποίο αναφέρεται, χαρακτήρες αναγνωρίσιμοι και μοναδικοί, κίνηση, δράση και αντιθέσεις, εξελικτικότητα, χωρίς περιττές λεπτομέρειες.

  2. Η ανάγνωση

  • Μικρή ομάδα, ήσυχος χώρος, το βιβλίο ορατό σε όλα τα παιδιά· δείχνουμε τις εικόνες — τα παιδιά ανυπομονούν να δουν τις εικόνες και οι παρακλήσεις τους είναι επίμονες: «Δείξτε μας τις εικόνες» (σελ. 42).
  • Ίδιες συνθήκες και για τα τρία βιβλία, ώστε οι αντιδράσεις να συγκρίνονται.

  3. Φύλλο καταγραφής αντιδράσεων ανά βιβλίο | Δείκτης | Τι σημειώνουμε | |---|---| | Προσοχή | πόση ώρα κράτησε, πόσες διακοπές | | Σωματική στάση και κινήσεις | το φανερώνουν οι κινήσεις τους και η στάση του σώματός τους | | Λεκτικές αντιδράσεις | ερωτήσεις, σχόλια, επαναλήψεις φράσεων — αυτούσια λόγια | | Συναισθηματικές αντιδράσεις | γέλιο, έκπληξη, αγωνία, συγκίνηση | | Ενδιαφέρον για τις εικόνες | ποιες εικόνες σχολίασαν, σε ποιες έδειξαν με το δάχτυλο | | Μετά την ανάγνωση | αν ζήτησαν να το ξανακούσουν, αν το πήραν στα χέρια τους |

  4. Σύγκριση και συμπεράσματα: ποιο βιβλίο κράτησε περισσότερο την προσοχή και γιατί, ποιο προκάλεσε περισσότερο λόγο (η εικόνα δεν υποκαθιστά τον λόγο, αλλά τον προκαλεί) και αν επιβεβαιώθηκαν τα κριτήρια επιλογής.

  5. Παρουσίαση: πίνακας με τα τρία βιβλία και τους δείκτες, αυτούσιες φράσεις των παιδιών και τελική κατάταξη με αιτιολόγηση· επισημαίνουμε ότι η επιλογή απαιτεί μεγάλη προσοχή, γιατί οι αναγνώστες δε συμμετέχουν σ' αυτή τη διαδικασία και η γνώμη τους ή παίζει δευτερεύοντα ρόλο ή αγνοείται παντελώς λόγω των ιδιαιτεροτήτων της ηλικίας τους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: επιλέγουμε τρία βιβλία δηλώνοντας ρητά τα κριτήρια της ενότητας 3.4 — ως προς το βιβλίο τη σχέση εικόνας-λόγου-ηλικίας (ο λόγος ανάλογος, η εικόνα αντιστρόφως ανάλογη), τις λογοτεχνικές και παιδαγωγικές λειτουργίες και την καλλιτεχνική ενότητα των στοιχείων, και ως προς την εικόνα την αισθητική αρτιότητα, την επεξήγηση, την ανταπόκριση στα αισθητικά μέτρα του παιδιού, την ενεργοποίηση της φαντασίας χωρίς έντονη συγκίνηση, την εγγύτητα στο κείμενο, τους αναγνωρίσιμους χαρακτήρες, την κίνηση και τις αντιθέσεις, την εξελικτικότητα και την απουσία περιττών λεπτομερειών. Διαβάζουμε και τα τρία στις ίδιες συνθήκες και καταγράφουμε σε φύλλο τη διάρκεια προσοχής, τη στάση του σώματος, τις λεκτικές και συναισθηματικές αντιδράσεις, το ενδιαφέρον για τις εικόνες και το αν ζήτησαν να το ξανακούσουν, καταλήγοντας σε σύγκριση και αιτιολογημένη κατάταξη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Δραστηριότητα 3 — Ανάγνωση εικονογραφημένου βιβλίου σε ομάδα παιδιών

Ερώτηση: Αφού επιλέξετε και διαβάσετε ένα εικονογραφημένο βιβλίο (που κρίνετε ότι είναι κατάλληλο) σε μια ομάδα παιδιών, να αναφέρετε: α) την ηλικία των παιδιών στα οποία το διαβάσατε, β) τις συναισθηματικές αντιδράσεις που εκδήλωσαν τα παιδιά, γ) τις αντιδράσεις τους που φανερώνουν την ταύτισή τους με τους ήρωες του βιβλίου και δ) τις έννοιες που ενδυναμώθηκαν με την ανάγνωση του βιβλίου.

Απάντηση:

• Δραστηριότητα πρακτικής άσκησης. Ενδεικτικό σχέδιο και ενδεικτική έκθεση.

  α) Η ηλικία των παιδιών

  • Καταγράφουμε την ηλικία σε έτη (και μήνες, αν διαφέρουν πολύ) και το πλήθος της ομάδας, χωρίς ονόματα.
  • Αιτιολογούμε την καταλληλότητα του βιβλίου με βάση την ταξινόμηση (σελ. 43-45): π.χ. για 3ο-5ο έτος επιλέγουμε βιβλίο όπου κυριαρχεί η πολύχρωμη και μεγάλη εικόνα και τα εικονογραφημένα παραμύθια και οι φανταστικές ιστορίες ενθουσιάζουν τα παιδιά· για 5ο-6ο έτος βιβλίο με υπεροχή των παραστάσεων με δράση, όπου το φανταστικό δίνει σιγά-σιγά τη θέση του στο πραγματικό.

  β) Συναισθηματικές αντιδράσεις — τι σημειώνουμε

  • Γέλιο (το εικονογραφημένο βιβλίο προκαλεί το γέλιο και συμπαρασύρει το παιδί σε ευχάριστα συναισθήματα), έκπληξη, αγωνία που λύνεται, συγκίνηση, ανακούφιση στο τέλος.
  • Ενδείξεις εκτόνωσης και ψυχικής ισορροπίας: το παιδί εκτονώνεται βλέποντας τις ωραίες και σιωπηλές εικόνες, ενθαρρύνεται και αναθεωρεί επιθετικές τάσεις.
  • Σε ποιο σημείο του βιβλίου εμφανίστηκε κάθε αντίδραση — κρατάμε τη σελίδα και τη σκηνή.

  γ) Αντιδράσεις που φανερώνουν ταύτιση με τους ήρωες

  • Λεκτικές: «κι εγώ...», χρήση α΄ προσώπου για τον ήρωα, προειδοποίηση ή συμβουλή προς τον ήρωα, ερώτηση για την τύχη του.
  • Κινητικές: μίμηση των κινήσεων του ήρωα, έκφραση προσώπου σύμφωνη με τη σκηνή.
  • Μετά την ανάγνωση: παιχνίδι ρόλων με τον ήρωα, ζωγραφική του ήρωα, αναδιήγηση.
  • Θεωρητική βάση: το παιδί συνδέει τις προσωπικές του εμπειρίες με τις εμπειρίες των ηρώων των βιβλίων και μπαίνει σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής τους και της δράσης τους (χαρούμενες και λυπητερές), ενώ η ταύτιση με τους ήρωες του δίνει τη δυνατότητα να γνωρίσει και να βιώσει νέους γι' αυτό τρόπους ζωής και να συλλέξει καινούργιες εμπειρίες.

  δ) Έννοιες που ενδυναμώθηκαν

  • Χρονικές, αιτιακές και σχεσιακές: με το κοίταγμα των εικόνων το παιδί κατανοεί τον συμβολικό τους χαρακτήρα και βοηθιέται στην οργάνωση εννοιών σχετικά με τον χρόνο, την αιτιότητα και τις διαφόρων ειδών σχέσεις — σημειώνουμε ποιες συγκεκριμένα (πριν/μετά, γιατί/επειδή, μέσα/έξω, μεγάλο/μικρό).
  • Γλωσσικές: νέες λέξεις που χρησιμοποίησαν τα παιδιά μετά την ανάγνωση — το βιβλίο συμβάλλει σε πολύ μεγάλο βαθμό στη γλωσσική εξέλιξη, καθώς το παιδί συζητά, σχολιάζει και εξωτερικεύει λεκτικά τις σκέψεις του.
  • Κοινωνικές: καλλιεργούνται οι διανθρώπινες σχέσεις σε όλα τα επίπεδα (οικογένεια, σχολείο, ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον) — π.χ. φιλία, συνεργασία, αλληλοβοήθεια.
  • Γνώσεις για τον κόσμο: το παιδί ρωτά, σχολιάζει και εκφράζει απορίες και έτσι συλλέγει πληροφορίες.

  Παρουσίαση: σύντομη έκθεση με τα τέσσερα σκέλη, αυτούσια λόγια των παιδιών ως τεκμήρια και συμπέρασμα για το αν το βιβλίο ήταν τελικά κατάλληλο για τη συγκεκριμένη ηλικία.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική απάντηση: α) καταγράφουμε την ηλικία και το μέγεθος της ομάδας και αιτιολογούμε την επιλογή με βάση την ταξινόμηση κατά ηλικία (για 3-5 ετών πολύχρωμη μεγάλη εικόνα και φανταστικές ιστορίες, για 5-6 ετών παραστάσεις με δράση). β) Σημειώνουμε τις συναισθηματικές αντιδράσεις — γέλιο, έκπληξη, αγωνία που λύνεται, εκτόνωση — και σε ποια σκηνή εμφανίστηκε η καθεμιά. γ) Καταγράφουμε τις ενδείξεις ταύτισης: λεκτικές («κι εγώ...», συμβουλές προς τον ήρωα), μιμητικές κινήσεις και εκφράσεις, και μετά την ανάγνωση παιχνίδι ρόλων, ζωγραφική ή αναδιήγηση, αφού το παιδί συνδέει τις εμπειρίες του με εκείνες των ηρώων. δ) Καταγράφουμε τις έννοιες που ενδυναμώθηκαν: χρονικές, αιτιακές και σχεσιακές, νέες λέξεις, κοινωνικές έννοιες όπως φιλία και συνεργασία, και γνώσεις για τον κόσμο, τεκμηριώνοντας με αυτούσια λόγια των παιδιών.

Κριτήρια αξιολόγησης: